Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 662 1980378 1979130 2026-09-26T03:44:08Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980378 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Pólland | nafn_á_frummáli = Rzeczpospolita Polska | nafn_í_eignarfalli = Póllands | fáni = Flag of Poland.svg | skjaldarmerki = Herb Polski.svg | staðsetningarkort = EU-Poland_(orthographic_projection).svg | tungumál = [[pólska]] | höfuðborg = [[Varsjá]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Póllands|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Póllands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karol Nawrocki]] | nafn_leiðtoga2 = [[Donald Tusk]] | ESBaðild=[[2004]] | stærðarsæti = 69 | flatarmál = 312.696 | hlutfall_vatns = 1,48 | mannfjöldaár = 2020 | mannfjöldasæti = 38 | fólksfjöldi = 38.268.000 | VLF_ár = 2021 | VLF = 1.363 | VLF_sæti = 19 | VLF_á_mann = 35.957 | VLF_á_mann_sæti = 39 | íbúar_á_ferkílómetra = 123 | staða = Stofnun | atburður1 = [[Kristnitakan í Póllandi|Kristnitakan]] | dagsetning1 = [[14. apríl]] [[966]] | atburður2 = [[Konungsríkið Pólland]] | dagsetning2 = [[1. maí]] [[992]] | atburður3 = [[Pólsk-litáíska samveldið]] | dagsetning3 = [[1. júlí]] [[1569]] | atburður4 = [[Skiptingar Póllands]] | dagsetning4 = [[24. október]] [[1795]] | atburður5 = [[Hertogadæmið Varsjá]] | dagsetning5 = [[22. júlí]] [[1807]] | atburður6 = [[Sameining Póllands]] | dagsetning6 = [[11. nóvember]] [[1918]] | atburður7 = [[Innrásin í Pólland]] | dagsetning7 = [[1. september]] [[1939]] | atburður8 = [[Alþýðulýðveldið Pólland]] | dagsetning8 = [[8. apríl]] [[1945]] | atburður9 = [[Lýðveldið Pólland]] | dagsetning9 = [[13. september]] [[1989]] | VÞL_ár = 2019 | VÞL = {{hækkun}} 0.880 | VÞL_sæti = 35 | gjaldmiðill = [[Pólskt slot|Pólskt slot (zł)]] (PLN) | tímabelti = [[UTC]]+1 (UTC+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | þjóðsöngur = [[Mazurek Dąbrowskiego]]<br /> | tld = pl | símakóði = 48 }} '''Pólland''' ([[pólska]]: ''Polska''), formlega '''Lýðveldið Pólland''', er land í [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]]. Það á landamæri að [[Þýskaland]]i í vestri, [[Tékkland]]i og [[Slóvakía|Slóvakíu]] í suðri, [[Úkraína|Úkraínu]], [[Hvíta-Rússland]]i og [[Litáen]] í austri og [[Rússland]]i ([[Kalíníngrad]]) í norðri.<ref>{{Cite web|url=https://geohistory.today/poland/|title=Poland|date=28. febrúar 2017}}</ref> Landið á strönd að [[Eystrasalt]]i og renna þar árnar [[Odra]] og [[Visla]] í sjó. Pólland er landfræðilega fjölbreytt land sem nær að [[Súdetaland]]i og [[Karpatafjöll]]um í suðri. Pólland er 312.679 ferkílómetrar að flatarmáli og er níunda stærsta land Evrópu. Íbúar Póllands eru rúmlega 38 milljónir og það er sjötta fjölmennasta ríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. [[Varsjá]] er höfuðborg landsins og stærsta borgin. Aðrar helstu borgir Póllands eru [[Kraká]], [[Łódź]], [[Wrocław]], [[Poznań]], [[Gdańsk]] og [[Szczecin]]. [[Saga Póllands]] nær þúsundir ára aftur í tímann. Á [[síðfornöld]] settust ýmsir þjóðflokkar og ættbálkar að á [[Norður-Evrópusléttan|Norður-Evrópusléttunni]]. [[Vestur-Pólanar]] lögðu hluta svæðisins undir sig og landið dregur nafn sitt af þeim. Stofnun ríkis í Póllandi má rekja til ársins 966 þegar [[Mieszko 1.]], fursti yfir landsvæði sem samsvarar nokkurn veginn núverandi ríki, tók [[kristni]] og snerist til [[rómversk-kaþólsk trú|rómversk-kaþólskrar trúar]]. [[Konungsríkið Pólland]] var stofnað árið 1025 og árið 1569 gekk það í konungssamband við [[Stórhertogadæmið Litáen]] með [[Lublinsamningurinn|Lublinsamningnum]]. [[Pólsk-litáíska samveldið]] var eitt af stærstu og fjölmennustu ríkjum Evrópu á 16. og 17. öld með [[Gullna frelsið|einstaklega frjálslynt]] stjórnkerfi sem tók upp fyrstu [[stjórnarskrá]] Evrópu.<ref>Norman Davies, ''Europe: A History'', Pimlico 1997, p. 554: ''Poland-Lithuania was another country which experienced its 'Golden Age' during the sixteenth and early seventeenth centuries. The realm of the last Jagiellons was absolutely the largest state in Europe''</ref><ref>{{cite book|author=Piotr Stefan Wandycz|title=The price of freedom: a history of East Central Europe from the Middle Ages to the present|url=https://books.google.com/books?id=m5plR3x6jLAC&pg=PA66|access-date=13. ágúst 2011|year=2001|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-25491-5|page=66}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Gehler|first1=Michael|url=https://books.google.com/books?id=V0rW0pBr2SAC&q=Michael+Gehler%2C+%E2%80%8ERolf+Steininger+%C2%B7+2005|title=Towards a European Constitution: A Historical and Political Comparison with the United States|last2=Steininger|first2=Rolf|date=2005|publisher=Böhlau Verlag Wien|isbn=978-3-205-77359-7|pages=13|language=en|quote=Poland had actually managed to pass a first progressive constitution on 3, May 1795; this was Europes first written constitution.}}</ref> [[Pólska gullöldin]] leið undir lok við [[skiptingar Póllands]] af hálfu nágrannaríkja undir lok 18. aldar. Landið fékk aftur sjálfstæði þegar [[Annað pólska lýðveldið]] var stofnað eftir [[Versalasamningarnir|Versalasamningana]] 1918. Eftir röð átaka um yfirráðasvæði komst Pólland til áhrifa í evrópskum stjórnmálum á ný. [[Síðari heimsstyrjöldin]] hófst með [[innrásin í Pólland|innrás Þjóðverja í Pólland]] og síðan innrás [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] í kjölfarið, samkvæmt [[Molotov-Ribbentrop-sáttmálinn|Molotov-Ribbentrop-sáttmálanum]] milli ríkjanna. Um sex milljón Pólverjar, þar á meðal þrjár milljónir [[Helförin|gyðinga]], týndu lífinu í styrjöldinni.<ref>{{cite book|author1=Tatjana Tönsmeyer|author2=Peter Haslinger|author3=Agnes Laba|title=Coping with Hunger and Shortage under German Occupation in World War II|url=https://books.google.com/books?id=qbBhDwAAQBAJ&pg=PA188|date= 2018|publisher=Springer|isbn=978-3-319-77467-1|page=188}}</ref> Eftir stríðið varð Pólland hluti af [[Austurblokkin]]ni og [[Pólska alþýðulýðveldið]] var stofnað. Landið var einn af stofnaðilum [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalagsins]] í [[Kalda stríðið|Kalda stríðinu]]. Árið 1989 hófust mótmæli gegn kommúnistastjórninni og verkföll verkalýðsfélaga [[Samstaða (verkalýðsfélag)|Samstöðu]]. Stjórn [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]] féll og Póllandi var breytt úr [[flokksræði]] í [[forsetaþingræði]]. Pólland er með [[þróað markaðshagkerfi]]<ref>{{cite web|url=https://emerging-europe.com/news/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/#:~:text=Global%20index%20provider%20FTSE%20Russell,%2C%20France%2C%20Japan%20and%20Australia. |title=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |last= |first= |date=September 2018 |website=Emerging Europe |publisher= |access-date=1. janúar 2021 |quote=}}</ref> og telst til [[miðveldi|miðvelda]]. Hagkerfi Póllands er það sjötta stærsta í Evrópusambandinu að nafnvirði og það fimmta stærsta kaupmáttarjafnað.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=12. apríl 2019|archive-date=2011-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|url-status=dead}}</ref> Póllandi situr hátt á lista yfir lönd eftir [[vísitala um þróun lífsgæða|lífsgæðum]], og skorar hátt fyrir öryggi<ref>{{cite web |url=https://hdr.undp.org/en/countries/profiles/POL |title=Human Development Indicators – Poland |date=2020 |website=Human Development Reports |publisher=United Nations Development Programme |access-date=16. desember 2020}}</ref> og [[viðskiptafrelsi]].<ref>{{cite web|url=http://www.city-safe.com/danger-rankings/|title=World's Safest Countries Ranked — CitySafe|access-date=14. apríl 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170415012741/http://www.city-safe.com/danger-rankings/|archive-date=15. apríl 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thenews.pl/1/9/Artykul/272767,Poland-25th-worldwide-in-expat-ranking|title=Poland 25th worldwide in expat ranking|access-date=14. apríl 2017|archive-date=2018-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106140617/http://www.thenews.pl/1/9/Artykul/272767,Poland-25th-worldwide-in-expat-ranking|url-status=dead}}</ref> [[Menntun í Póllandi|Háskólamenntun]] og [[heilbrigðisþjónusta í Póllandi|heilbrigðisþjónusta]] eru opinber og gjaldfrjáls.<ref>{{cite web|url=https://eures.praca.gov.pl/en/index.php?option=com_content&view=article&id=81&Itemid=114|title=Social security in Poland|last=Administrator|access-date=24. apríl 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312084711/https://eures.praca.gov.pl/en/index.php?option=com_content&view=article&id=81&Itemid=114|archive-date=12 March 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.europe-cities.com/destinations/poland/health/|title=Healthcare in Poland – Europe-Cities|access-date=24. apríl 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424181021/http://www.europe-cities.com/destinations/poland/health/|archive-date=24. apríl 2017|url-status=dead}}</ref> Pólland á aðild að [[Schengen-svæðið|Schengen-svæðinu]], [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]], [[Evrópska efnahagssvæðið|Evrópska efnahagssvæðinu]], [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]], [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Höfin þrjú|Höfunum þremur]], [[Visegrád-hópurinn|Visegrád-hópnum]] og [[NATO]]. == Heiti == Á [[pólska|pólsku]] heitir landið ''Polska''.<ref name="Thompson">{{cite book |last=Thompson |first=Wayne C. |date=2021 |title=Nordic, Central, and Southeastern Europe 2020-2022 |url=https://books.google.com/books?id=lttJEAAAQBAJ&dq=name+poland+%22polska%22+derived&pg=PA322 |location=Blue Ridge Summit |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=322 |isbn=9781475856262}}</ref> Nafnið er dregið af heiti [[Pólanar|Pólana]], [[Vestur-Slavar|vesturslavnesks]] þjóðarbrots sem bjó við [[Warta-á]] frá 6. til 8. aldar.<ref name="Lukowski & Zawadzki">{{cite book |last1=Lukowski |first1=Jerzy |last2=Zawadzki |first2=Hubert |date=2001 |title=A Concise History of Poland |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&dq=polanie+poland+warta+history&pg=PA4 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |page=4 |isbn=0521551099}}</ref> Heiti þjóðarbrotsins er dregið af [[frumslavneska]] orðinu ''pole'' sem merkir „akur“ og er dregið af frumindóevrópska orðinu ''*pleh₂-'' „flatlendi“.<ref name="Lehr-Spławiński">{{cite book |last=Lehr-Spławiński |first=Tadeusz |date=1978 |title=Język polski. Pochodzenie, powstanie, rozwój |url=https://books.google.com/books?id=EjJHAAAAIAAJ&q=Je%CC%A8zyk+polski+:+pochodzenie,+powstanie,+rozwo%CC%81j |location=Warszawa|publisher=Państwowe Wydawnictwo Naukowe |page=64 |oclc=4307116 |language=pólska}}</ref> Orðið vísar til landfræði svæðisins og flatlendrar sléttunnar í [[Pólland hið meira|Póllandi hinu meira]].<ref name="Potkański">{{cite book |last=Potkański |first=Karol |orig-date=1922 |date=2004 |title=Pisma pośmiertne. Granice plemienia Polan |volume=1 & 2 |url=https://www.google.com.au/books/edition/Pisma_po%C5%9Bmiertne/b78eAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=p%C5%82aska%20wielkopolska%20polanie |location=Kraków |publisher=Polska Akademia Umiejętności |page=423 |isbn=9788370634117 |language=pólska}}</ref><ref name="Heath">{{cite book |last=Everett-Heath |first=John |author-link=John Everett-Heath |date=2019 |title=The Concise Dictionary of World Place-Names |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ufkFEAAAQBAJ&dq=poland+field+polanie&pg=PT1498 |location=Oxford |publisher=University Press |chapter=Poland (Polska) |isbn=9780191905636}}</ref> Landið hét áður fyrr Pólínaland og íbúar þess Pólínar á [[íslenska|íslensku]], en frá miðri 19. öld var farið að notast við orðmyndina Pólland. Nafn landsins var þýtt sem „Sléttumannaland“ í 4. hefti ''Fjölnis''.<ref>{{vísindavefur|77051|Af hverju skrifa Íslendingar Pólland með tveimur L-um?}}</ref> Latneska heitið ''Polonia'' var almennt notað í Evrópu á miðöldum.<ref name="Buko">{{cite book |last=Buko |first=Andrzej |date=2014 |title=Bodzia. A Late Viking-Age Elite Cemetery in Central Poland |url=https://www.google.com.au/books/edition/Bodzia/VAOjBQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=Leiden |publisher=Brill |pages=36, 62 |isbn=9789004281325}}</ref> Annað fornt norrænt heiti á íbúum landsins er Læsir, dregið af forna heitinu ''Lechia'' sem er uppruni heitis Póllands á [[ungverska|ungversku]], [[litáíska|litáísku]] og [[persneska|persnesku]].<ref name="Hannan">{{cite book |last=Hannan |first=Kevin |date=1994 |title=Language and Identity in a West Slavic Borderland: The Case of Teschen Silesia |url=https://books.google.com/books?id=YmrlAAAAMAAJ&q=poland+persian+lithuanian+hungarian+lechitic |location=Austin |publisher=University of Texas |page=127 |oclc=35825118}}</ref> Nafnið er dregið af sagnkonungnum [[Lech og Czech|Lech]] sem átti að hafa stofnað ríki í [[Pólland hið minna|Póllandi hinu minna]].<ref name="Dabrowski 2014">{{cite book |last=Dabrowski |first=Patrice M. |date=2014 |title=Poland. The First Thousand Years |url=https://www.google.com.au/books/edition/Poland/X__-DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=New York |publisher=Cornell University Press |isbn=9781501757402}}</ref><ref name="Kamusella">{{cite book |last=Kamusella |first=Tomasz |date=2022 |title=Words in Space and Time: A Historical Atlas of Language Politics in Modern Central Europe |url=https://books.google.com/books?id=spRUEAAAQBAJ&dq=lendians+lech+poland&pg=PA9 |location=Budapest |publisher=Central European University Press |page=9 |isbn=9789633864180}}</ref> Orðið er skylt [[fornpólska]] orðinu ''lęda'' „slétta“.<ref>{{cite book |last=Małecki |first=Antoni |date=1907 |title=Lechici w świetle historycznej krytyki |url=https://books.google.com/books?id=dYwBAAAAMAAJ&q=Lechici+w+%C5%9Bwietle+historycznej+krytyki |location=Lwów (Lviv) |publisher=Zakład Narodowy im. Ossolińskich |page=37 |isbn=9788365746641 |language=pólska}}</ref> Bæði nöfnin ''Lechia'' og ''Polonia'' voru notuð af sagnariturum á miðöldum.<ref name="Andersson & Morkinskinna">{{cite book |last1=Andersson |first1=Theodore Murdock |last2=Morkinskinna |first2=Ellen Gade |date=2000 |title=The Earliest Icelandic Chronicle of the Norwegian Kings (1030-1157) |url=https://books.google.com/books?id=lrdcDwAAQBAJ&dq=The+Earliest+Icelandic+Chronicle+of+the+Norwegian+Kings+%281030-1157%29+2000&pg=PR4 |location=Ithaca |publisher=Cornell University Press |page=471 |isbn=9780801436949}}</ref> == Saga == === Forsögulegur tími === Elstu merki um mannabyggð (''[[Homo erectus]]'') á svæðinu eru um það bil 500.000 ára gömul, en ísaldir sem fylgdu í kjölfarið hafa gert varanlega byggð ómögulega.<ref>{{cite book |last=Fabisiak |first=Wojciech |date=2002 |title=Dzieje powiatu wrocławskiego |url=https://www.google.com.au/books/edition/Dzieje_powiatu_wroc%C5%82awskiego/g_8jAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=500%20000%20lat%20temu%20polska%20homo%20erectus |location=Wrocław |publisher=Starostwo Powiatowe |page=9 |isbn=9788391398531 |language=pl}}</ref> Vísbendingar eru um að hópar [[neanderdalsmenn|neanderdalsmanna]] hafi hafst við í suðurhéruðum Póllands á [[Eem]]-hlýskeiðinu (128.000-115.000 f.o.t.) og næstu árþúsund.<ref>{{cite book |last=Chwalba |first=Andrzej |date=2002 |title=Kalendarium dziejów Polski (Chronology of Polish History) |location=Kraków |publisher=Wydawnictwo Literackie |page=7 |isbn=9788308031360 |language=pl}}</ref> Koma [[nútímamaður|nútímamanna]] fór saman við lok [[Síðasta ísöld|síðustu ísaldar]] (10.000 f.Kr.) þegar Pólland varð byggilegt.<ref>{{cite book |last=Jurek |first=Krzysztof |date=2019 |title=Poznać przeszłość 1. Karty pracy ucznia. Poziom podstawowy |location=Warszawa (Warsaw) |publisher=Nowa Era |page=93 |isbn=9788326736537 |language=pl}}</ref> Minjar frá [[nýsteinöld]] sýna umtalsverða þróun mannabyggða á svæðinu; elstu dæmi um [[ostagerð]] í Evrópu (5500 f.Kr.) fundust í [[Kujavía|Kujavíu]],<ref>{{cite journal |url=https://www.nature.com/news/art-of-cheese-making-is-7-500-years-old-1.12020 |title=Art of cheese-making is 7,500 years old |journal=Nature News |first=Nidhi |last=Subbaraman |date=12. desember 2012 |doi=10.1038/nature.2012.12020|s2cid=180646880 | issn=0028-0836}}</ref> og [[Bronicice-potturinn]] er grafinn með mynstri sem gæti verið elstu þekktu myndir af [[hjól]]i (3400 f.Kr.).<ref>{{cite journal |last1=Attema |first1=P. A. J. |last2=Los-Weijns |first2=Ma |last3=Pers |first3=N. D. Maring-Van der |title=Bronocice, Flintbek, Uruk, Jebel Aruda and Arslantepe: The Earliest Evidence Of Wheeled Vehicles In Europe And The Near East |journal=Palaeohistoria |date=Desember 2006 |volume=47/48 |publisher=[[University of Groningen]] |pages=10–28 (11)}}</ref> [[Bronsöld]] hófst í Póllandi um 2400 f.Kr. en [[járnöld]] hófst um 750 f.Kr.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=2GLUAAAAMAAJ&q=epoka+zelaza+w+polsce+700 |title=Archeologia i pradzieje Polski |first1=Aleksander |last1=Gardawski |first2=Zdzisław |last2=Rajewski |first3=Jerzy |last3=Gąssowski |date=6. september 1957 |publisher=Państwowe Zakł. Wydawn. |language=pl}}</ref> Á þessum tíma varð [[Lúsatíumenningin]], sem nær frá bronsöld til járnaldar, áberandi á svæðinu. Frægasti fornleifafundur frá forsögulegum tíma í Póllandi er víggirta byggðin í [[Biskupin]] (endurbyggð sem útisafn), sem er frá Lúsatíumenningunni á síðbronsöld, um 748 f.Kr.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&q=biskupin&pg=PA96|title=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |first1=Trudy |last1=Ring |first2=Noelle |last2=Watson |first3=Paul |last3=Schellinger |date=28 October 2013 |publisher=Routledge |access-date=31. mars 2019 |isbn=9781136639449 |language=en}}</ref> Mörg aðskilin menningarsamfélög settust að á svæðinu á [[Klassísk fornöld|klassískri fornöld]], sérstaklega [[Keltar]], [[Skýþar]], [[Germanar]], [[Sarmatar]], [[Slavar]] og [[Eystrasaltsbúar]].<ref>{{cite book |last=Davies |first=Norman |author-link=Norman Davies |date=2001 |title=Heart of Europe. The Past in Poland's Present |url=https://www.google.com.au/books/edition/Heart_of_Europe/mkcSDAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |page=247 |isbn=9780192801265 |language=en}}</ref> Fornleifarannsóknir hafa auk þess staðfest að [[Rómaveldi|rómverskar]] herdeildir hafi komið til svæðisins.<ref>{{cite web |url=https://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news%2C29296%2Carcheolog-mamy-dowody-na-obecnosc-rzymskich-legionistow-na-terenie-polski |title=Archeolog: mamy dowody na obecność rzymskich legionistów na terenie Polski |last=Zdziebłowski |first=Szymon |date=27. apríl 2018 |website=Nauka w Polsce |publisher=Ministerstwo Edukacji i Nauki |access-date=8. ágúst 2021 |language=pl}}</ref> Þetta hafa líklega verið könnunarsveitir sendar til að verja flutninga [[raf]]s um [[Rafleiðin]]a. [[Pólskir ættbálkar]] komu fram á [[Þjóðflutningatímabilið|þjóðflutningatímabilinu]] um miðja 6. öld.<ref>{{cite book | language=pl | url=http://www.muzeumczestochowa.pl/wp-content/uploads/2012/11/folder.pdf | title=Z mroku dziejów. Kultura Łużycka | publisher=Muzeum Częstochowskie. Rezerwat archeologiczny (Museum of Częstochowa) | year=2007 | access-date=9. janúar 2013 | author1=Maciej Kosiński | author2=Magdalena Wieczorek-Szmal | pages=3–4 | quote=Możemy jedynie stwierdzić, że kultura łużycka nie tworzyła jednej zwartej całości. Jak się wydaje, jej skład etniczny był niejednorodny. | isbn=978-83-60128-11-4 | archive-date=2021-05-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210507170443/http://www.muzeumczestochowa.pl/wp-content/uploads/2012/11/folder.pdf | url-status=dead }}</ref> Þetta voru aðallega [[Vestur-Slavar]] og [[Lekítar]] að uppruna, en blönduðust öðrum hópum sem búið höfðu á svæðinu í þúsundir ára.<ref>{{Citation |first=Marta |last=Mielnik-Sikorska |year=2013 |journal=PLOS ONE |volume=8 |issue=1 |pages=e54360 |title=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |display-authors=etal |pmc=3544712 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |pmid=23342138 |bibcode=2013PLoSO...854360M}}</ref> Elstu ættbálkasamfélögin gætu tengst [[Wielbark-menningin|Wielbark-menningunni]] og [[Przeworsk-menningin|Przeworsk-menningunni]].<ref>{{cite journal | last1 = Brather | first1 = Sebastian | year = 2004 | title = The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) | journal = East Central Europe | volume = 31 | issue = 1| pages = 78–81 | doi = 10.1163/187633004x00116}}</ref><ref>Trubačev, O. N. 1985. ''Linguistics and Ethnogenesis of the Slavs: The Ancient Slavs as Evidenced by Etymology and Onomastics''. [https://www.jies.org/ ''Journal of Indo-European Studies'' (JIES)], 13: 203–256.</ref> === Piast-ætt === [[File:Poland960.png|thumb|200px|left|Pólland undir stjórn [[Mieszko 1.]], en kristnun hans markar upphaf ríkis í Póllandi árið 966.]] Ríki tók að myndast í Póllandi um miðja 10. öld þegar [[Piast-ætt]] barðist til valda.<ref>{{cite book |last=Dabrowski |first=Patrice |date=2014 |title=Poland: The First Thousand Years |location=Ithaca |publisher=Cornell University Press |pages=21–22 |isbn=9781501757402}}</ref> Árið 966 tók [[Mieszko 1.]] [[kristni]] og gerði að ríkistrú.<ref>{{cite book |last=Ramet |first=Sabrina |date=2017 |title=The Catholic Church in Polish History. From 966 to the Present |url=https://www.google.com.au/books/edition/The_Catholic_Church_in_Polish_History/D2gpDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=New York |publisher=Palgrave Macmillan US |page=15 |isbn=978-1-137-40281-3}}</ref> Bréf um hann frá um 1080 sem ber titilinn ''[[Dagome iudex]]'' skilgreinir landamæri Póllands, segir höfuðborgina vera [[Gniezno]] og staðfestir að konungur landsins sé undir verndarvæng [[Páfadómur|Páfadóms]].<ref name="Curta">{{cite book |last1=Curta |first1=Florin |last2=Holt |first2=Andrew |date=2016 |title=Great Events in Religion |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&dq=dagome+iudex+gniezno+poland&pg=PA468 |location=Santa Barbara |publisher= ABC-CLIO |pages=468, 480–481 |isbn=9781610695664}}</ref> Saga Póllands var fyrst sögð af sagnaritaranum [[Gallus Anonymus]] í ritinu ''[[Gesta principum Polonorum]]''.<ref>{{Citation |editor-last=Knoll |editor-first=Paul W. |editor2-last=Schaer |editor2-first=Frank |title=Gesta Principum Polonorum / The Deeds of the Princes of the Poles |place=Budapest/ New York |publisher=Central European University Press |year=2003 |series=Central European Medieval Texts, General Editors János M. Bak, Urszula Borkowska, Giles Constable & Gábor Klaniczay, Volume 3 |isbn=978-963-9241-40-4 |pages=87–211}}</ref> Mikilvægur atburður á miðöldum var þegar [[Aðalbert af Prag]] var myrtur af heiðingjum árið 997 og líkamsleifar hans keyptar fyrir þyngd þeirra í gulli af eftirmanni Mieszkos, [[Bolesław 1.]]<ref name="Curta" /> Árið 1000 lagði Bolesław grunninn að því sem síðar varð [[Konungsríkið Pólland|sjálfstætt konungsríki]]. Hann fékk [[skrýðing]]arleyfi frá [[Ottó 3. keisari|Ottó 3. keisara]] sem samþykkti stofnun [[biskupsdæmi|biskupsdæma]].<ref name="Curta" /> Fyrstu pólsku biskupsdæmin voru stofnuð í [[Kraká]], [[Kołobrzeg]] og [[Wrocław]].<ref>{{cite book |last=Ożóg |first=Krzysztof |date=2009 |title=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |url=https://www.google.com.au/books/edition/The_Role_of_Poland_in_the_Intellectual_D/VbouAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=gniezno%20krakow%20wroclaw%20ko%C5%82obrzeg |location=Kraków |publisher=Societas Vistulana |page=7 |isbn=978-83-61033-36-3}}</ref> Á [[þingið í Gniezno|þinginu í Gniezno]] gaf Ottó Bolesław konungstákn og eftirmynd af [[spjótið helga|spjótinu helga]] fyrir krýningu hans sem fyrsta konungs Póllands í kringum 1025.<ref>{{Cite book |last= Davies |first= Norman |author-link= Norman Davies |year= 2005a |title= God's Playground: A History of Poland, Volume&nbsp;I |edition= 2nd |location= Oxford |publisher= [[Oxford University Press]] |isbn= 978-0-231-12817-9 |title-link= God's Playground |pages=27–28 }}</ref> Bolesław stækkaði ríkið umtalsvert með því að hertaka hluta af [[Lúsatía|Lúsatíu]], [[Mæri]], [[Efra-Ungverjaland]]i og svæði sem [[Garðaríki]] réði yfir.<ref>{{cite book |last1=Kumor |first1=Bolesław |last2=Obertyński |first2=Zdzisław |date=1974 |title=Historia Kościoła w Polsce |url=https://www.google.com.au/books/edition/Historia_Ko%C5%9Bcio%C5%82a_w_Polsce/3LrYAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=boles%C5%82aw%20morawy%20%C5%82u%C5%BCyce%20w%C4%99gry |location=Poznań |publisher=Pallottinum |page=12 |oclc=174416485}}</ref> [[File:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|upright|right|[[Kasimír 3.]] er eini pólski konungurinn sem hefur hlotið auknefnið „hinn mikli“. Hann reisti margar byggingar og endurbætti her Póllands og lögbók í valdatíð sinni.]] Umskiptin frá [[slavnesk heiðni|slavneskri heiðni]] til kristni í Póllandi urðu ekki umsvifalaus og leiddu til andspyrnu pólskra heiðingja á 4. áratug 11. aldar.<ref>{{cite book |author=Gerard Labuda |title=Mieszko II król Polski: 1025–1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |access-date=26 October 2014 |year=1992 |publisher=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |page=112 |quote=... w wersji Anonima Minoryty mówi się znowu, iż w Polsce "paliły się kościoły i klasztory", co koresponduje w przekazaną przez Anonima Galla wiadomością o zniszczeniu kościołów katedralnych w Gnieźnie...}}</ref> Árið 1031 missti [[Mieszko 2.]] konungstitilinn og flúði eftir átök.<ref>{{cite book |last=Krajewska |first=Monika |date=2010 |title=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich9 |url=https://www.google.com.au/books/edition/Integracja_i_dezintegracja_pa%C5%84stwa_Pias/BnlGAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=mieszko%20II%20w%201031%20utraci%C5%82%201032%20ksi%C4%85%C5%BC%C4%99 |location=Warszawa (Warsaw) |publisher=W. Neriton |page=82 |isbn=978-83-909852-1-3 |language=pl}}</ref> Ófriðurinn leiddi til þess að höfuðborgin var flutt til Krakár af [[Kasimír 1.]]<ref>{{cite book |author=Anita J. Prazmowska |title=A History of Poland |url=https://books.google.com/books?id=r_0-BjHIkh4C&pg=PT28 |access-date=26 October 2014 |year=2011 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-34537-9 |pages=34–35 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Árið 1076 endurreisti [[Bolesław 2.]] konungdæmið, en var síðan bannfærður árið 1079 fyrir að myrða andstæðing sinn, [[Stanislaus frá Szczepanów|Stanislaus biskup]].<ref>{{cite book |last=Melton |first=J. Gordon |date=2011 |title=Religious Celebrations. An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |url=https://www.google.com.au/books/edition/Religious_Celebrations_An_Encyclopedia_o/lD_2J7W_2hQC?hl=en&gbpv=0 |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |page=834 |isbn=978-1-59884-206-7}}</ref> Árið 1138 var landinu skipt í fimm furstadæmi þegar [[Bolesław 3.]] skipti því milli sona sinna.<ref name="Dabrowski 2014"/> Þessi furstadæmi voru [[Pólland hið meira]], [[Pólland hið minna]], [[Slésía]], [[Masóvía]] og [[Sandomierz]], sem stundum náði líka yfir [[Pommern]].<ref>{{cite book |last=Hourihane |first=Colum |date=2012 |title=The Grove encyclopedia of medieval art and architecture |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&dq=1138+%22five%22+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania&pg=RA4-PA14 |location=New York |publisher=Oxford University Press |page=14 |isbn=9780195395365}}</ref> Árið 1226 bað [[Konráður 1. af Masóvíu]] [[Þýsku riddararnir|Þýsku riddarana]] að hjálpa sér gegn hinum heiðnu baltnesku [[Prússar hinir fornu|Prússum]]. Sú ákvörðun leiddi á endanum til stríðs gegn riddurunum.<ref>{{cite book |last1=Biber |first1=Tomasz |last2=Leszczyński |first2=Maciej |date=2000 |title=Encyklopedia Polska 2000. Poczet władców |url=https://www.google.com.au/books/edition/Encyklopedia_Polska_2000/AbYjAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=konrad%20mazowiecki%20krzy%C5%BCacy%20sprowadzi%C5%82 |location=Poznań |publisher=Podsiedlik-Raniowski |page=47 |isbn=978-83-7212-307-7}}</ref> Um miðja 13. öld reyndu [[Hinrik hinn skeggjaði]] og [[Hinrik hinn frómi]] að sameina hertogadæmin, en [[innrás Mongóla í Pólland]] og lát Hinriks fróma í [[orrustan við Legnica|orrustunni við Legnica]] komu í veg fyrir sameiningu.<ref>{{cite book |last=Krasuski |first=Jerzy |date=2009 |title=Polska-Niemcy. Stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |url=https://www.google.com.au/books/edition/Polska_Niemcy/vBcsAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=henryk%20pobo%C5%BCny%20zjednoczenie |location=Wrocław |publisher=Zakład Narodowy im. Ossolińskich |page=53 |isbn=978-83-04-04985-7}}</ref><ref>{{cite book |last=Maroń |first=Jerzy |date=1996 |title=Legnica 1241 |url=https://www.google.com.au/books/edition/Legnica_1241/CASkn7zoJj8C?hl=en&gbpv=0 |location=Warszawa (Warsaw) |publisher=Bellona |isbn=978-83-11-11171-4 |language=pl}}</ref> Eyðilegging og mannfækkun í kjölfar innrásanna og eftirspurn eftir faglærðu vinnuafli leiddu til innflutnings þýskra og flæmskra handverksmanna til Póllands, sem pólsku hertogarnir studdu.<ref>{{cite book |last=Davies |first=Norman |date=2010 |orig-date=1996 |title=Europe: A History |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion&pg=PA366 |location=New York |publisher=Oxford University Press |page=366 |isbn=9780198201717}}</ref> Árið 1264 fengu Gyðingar mikið sjálfstæði með [[Kalisz-sáttmálinn|Kalisz-sáttmálanum]].<ref name="Dembkowski/Lublin">{{cite book |title=The union of Lublin, Polish federalism in the golden age |first=Harry E. |last=Dembkowski |publisher=East European Monographs |isbn= 978-0-88033-009-1 |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |year =1982 }}</ref> Árið 1320 varð [[Vladislás 1. af Póllandi]] fyrsti konungur sameinaðs Póllands frá 1296<ref>{{cite book |last=Kula |first=Marcin |date=2000 |title=Zupełnie normalna historia, czyli, Dzieje Polski zanalizowane przez Marcina Kulę w krótkich słowach, subiektywnie, ku pożytkowi miejscowych i cudzoziemców |url=https://www.google.com.au/books/edition/Zupe%C5%82nie_normalna_historia_czyli_Dzieje/VBa1AAAAIAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=%C5%82okietek%201320%20zjednoczenie |location=Warszawa (Warsaw) |publisher=Więzi |pages=58–59 |isbn=978-83-88032-27-1}}</ref> og var sá fyrsti sem var krýndur í [[Dómkirkjan í Wawel|Wawel-dómkirkju]] í Kraká.<ref>{{cite book |last=Wróblewski |first=Bohdan |date=2006 |title=Jaki znak twój? Orzeł Biały |url=https://www.google.com.au/books/edition/Jaki_znak_tw%C3%B3j_Orze%C5%82_Bia%C5%82y/unEWAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=%C5%82okietek%201320%20szczerbiec |location=Piekary Śląskie |publisher=ZP Grupa |page=28 |isbn=978-83-922944-3-6}}</ref> [[Kasimír 3.]] hóf að reisa net [[Arnarhreiðraslóðin|kastala]], bæta herinn og laga- og dómskerfi landsins og efla [[Krakárþingið|alþjóðatengsl]].<ref name="Sokol1992-60">{{cite book|author=Stanley S. Sokol|title=The Polish Biographical Dictionary: Profiles of Nearly 900 Poles who Have Made Lasting Contributions to World Civilization|url=https://archive.org/details/polishbiographic00soko|url-access=registration|year=1992|publisher=Bolchazy-Carducci Publishers|isbn=978-0-86516-245-7|page=[https://archive.org/details/polishbiographic00soko/page/60 60]}}</ref><ref>{{cite book|author=Britannica Educational Publishing|title=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland|url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA139|year=2013|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=978-1-61530-991-7|page=139}}</ref> Undir hans stjórn gerðist Pólland stórveldi í Evrópu. Hann lagði [[Rúþenía|Rúþeníu]] undir pólska stjórn árið 1340 og setti reglur um [[sóttkví]] sem komu í veg fyrir útbreiðslu [[svarti dauði|svarta dauða]].<ref>{{cite book | editor-last = Frucht | editor-first = Richard C. | author-last = Wróbel | author-first = Piotr | title = Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture | chapter = Poland | chapter-url = https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C | access-date = 8 April 2013 | date = 2004 | publisher = ABC-CLIO | volume = 1 | isbn = 978-1-57607-800-6 | page = [https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse/page/10 10] | quote = At the same time, when most of Europe was decimated by the Black Death, Poland developed quickly and reached the levels of the wealthiest countries of the West in its economy and culture. | url = https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse/page/10}}</ref><ref>{{cite book |last=Magill |first=Frank N. |date=2012 |title=The Middle Ages. Dictionary of World Biography |volume=2 |url=https://www.google.com.au/books/edition/The_Middle_Ages/aBHSc2hTfeUC?hl=en&gbpv=0 |location=Hoboken |publisher=Taylor & Francis |page=210 |isbn=978-1-136-59313-0}}</ref> Árið 1364 stofnaði hann [[Jagiellon-háskóli|háskóla í Kraká]] sem er ein af elstu háskólastofnunum Evrópu.<ref>{{cite book |last=Watson |first=Noelle |date=2013 |title=Northern Europe. International Dictionary of Historic Places |url=https://www.google.com.au/books/edition/Northern_Europe/yfPYAQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=New York |publisher=Routledge, Taylor & Francis |page=388 |isbn=978-1-136-63944-9}}</ref> Andlát hans árið 1370 markaði endalok valdatíðar Piast-ættar.<ref>{{Harvnb|Magill|2012|p=64}}</ref> Eftirmaður hans var næsti karlkyns ættingi hans, [[Loðvík 1. af Ungverjalandi|Loðvík af Anjou]], sem ríkti yfir Póllandi, [[Ungverjaland]]i og [[Króatía|Króatíu]] með [[konungssamband]]i.<ref name="Davies 2001 256">{{Harvnb|Davies|2001|p=256}}</ref> Yngri dóttir Loðvíks, [[Jadwiga]], varð fyrsta ríkjandi drottning Póllands árið 1384.<ref name="Davies 2001 256"/> === Jagiellon-ætt === [[File:Battle of Tannenberg.jpg|left|thumb|200px|Í [[orrustan við Grunwald|orrustunni við Grunwald]] barðist pólska konungsríkið gegn [[Þýsku riddararnir|þýsku riddurunum]] og hafði sigur þann 15. júlí 1410.]] Árið 1386 gekk Jadwiga af Póllandi að eiga [[Władysław 2. Jagiełło]], [[stórhertogadæmið Litháen|stórhertoga af Litháen]]. Þar með tók [[Jagiellon-ætt]] við völdum í konungssambandi sem nefndist [[Pólsk-litáíska samveldið]] og ríkti frá lokum [[síðmiðaldir|síðmiðalda]] til upphafs [[árnýöld|árnýaldar]].<ref name="OHalecki">{{cite book |last=Halecki |first=Oscar |author-link=Oscar Halecki |year=1991 |title=Jadwiga of Anjou and the Rise of East-Central Europe |publisher=Polish Institute of Arts and Sciences of America |isbn=978-0-88033-206-4 |pages=116–117, 152}}</ref> Stórhertogadæmið var þá miklu stærra en [[Litáen]] er í dag og átti seinna eftir að verða enn stærra. Pólsk-litháíska sambandið varð þannig eitt af stærstu og fjölbreyttustu ríkjum Evrópu á þeim tíma.<ref>{{cite book |last=Griessler |first=Christina |date=2020 |title=The Visegrad Four and the Western Balkans |url=https://www.google.com.au/books/edition/The_Visegrad_Four_and_the_Western_Balkan/inb4DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=Baden-Baden |publisher=Nomos |page=173 |isbn=978-3-7489-0113-6}}</ref> Átök Pólverja og Litháa við [[þýsku riddararnir|þýsku riddarana]] héldu áfram og náðu hámarki í [[orrustan við Grunwald|orrustunni við Grunwald]] árið 1410, þar sem sameinaður her gersigraði riddarana.<ref name="Wyrozumski">Jerzy Wyrozumski – ''Historia Polski do roku 1505'' (History of Poland until 1505), Państwowe Wydawnictwo Naukowe ([[Polish Scientific Publishers PWN]]), Warszawa 1986, {{ISBN|978-83-01-03732-1}}</ref> Árið 1466, eftir [[þrettán ára stríðið]], gekk [[Kasimír 4. Jagiellon]] að [[Thorn-friðurinn|Thorn-friðnum]] sem leiddi til stofnunar [[hertogadæmið Prússland|hertogadæmis í Prússlandi]] undir pólska konungdæminu og neyddi ráðamenn í Prússlandi til að greiða skatt.<ref name="Dabrowski 2014"/> Jagiellon-ættin náði líka yfirráðum yfir konungsríkjum í [[Bæheimur|Bæheimi]] og Ungverjalandi.<ref name="Europe: a history">{{cite book|author=Norman Davies|title=Europe: a history|year=1996|page=[https://archive.org/details/europehistory00davi_0/page/428 428]|url =https://archive.org/details/europehistory00davi_0|url-access=registration|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-820171-7|quote=By 1490 the Jagiellons controlled Poland–Lithuania, Bohemia, and Hungary, but not the Empire.}}</ref> Í suðri barðist ríkið gegn [[Tyrkjaveldi]] og [[Krímkanatið|Krímkanatinu]], og í austri gegn [[Stórhertogadæmið Moskva|Rússlandi]].<ref name="Dabrowski 2014"/> Pólland breyttist í [[lénsveldi]] sem byggðist á landbúnaði með sífellt valdameiri [[lendur aðall|lendan aðal]] þar sem bændur unnu sem [[leiguliði|leiguliðar]] á stórjarðeignum.<ref name="RFrost">{{cite book |last=Frost |first=Robert I. |date=2018 |title=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569 |volume=1 |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility&pg=PA242 |location=Oxford |publisher=University Press |page=242 |isbn=9780198800200}}</ref> Árið 1493 samþykkti [[Jóhann 1. Albert]] stofnun [[þing]]s í tveimur deildum: [[Sejm]] (neðri deild) og [[öldungadeild Póllands|öldungadeild]].<ref>{{cite book |last=Graves |first=M. A. R. |date=2014 |title=The Parliaments of Early Modern Europe |url=https://www.google.com.au/books/edition/The_Parliaments_of_Early_Modern_Europe/R2rJAwAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=Hoboken |publisher=Taylor & Francis |page=101 |isbn=978-1-317-88433-0}}</ref> ''[[Nihil novi]]'' voru lög sem pólska þingið samþykkti árið 1505 og fólu í sér að [[löggjafarvald]] fluttist frá konungi til þingsins. Sá atburður markar upphaf svokallaðs [[gyllta frelsið|gyllts frelsis]], þegar landið breyttist í samveldi [[szlachta|pólskra aðalsmanna]] sem voru jafningjar að nafninu til.<ref>{{Harvnb|Graves|2014|pp=101, 197}}</ref> [[File:Wawel (crop).jpg|thumb|upright=1.3|[[Wawel-kastali]] í [[Kraká]] var höfuðstöðvar pólskra konunga frá 1038 þar til höfuðborgin var flutt til [[Varsjá]]r árið 1596.]] Á 16. öld náðu [[siðaskiptin]] til Póllands og leiddu til aukins trúfrelsis, sem var einstakt í evrópsku samhengi.<ref name="LouthanCohen2011" /> Það varð til þess að landið slapp við trúarátök og styrjaldir sem á þeim tíma einkenndu aðra hluta Evrópu.<ref name="LouthanCohen2011">{{cite book |author=Paul W. Knoll |chapter=Religious Toleration in Sixteenth-Century Poland. Political Realities and Social Constrains. |editor1=Howard Louthan |editor2=Gary B. Cohen|editor3=Franz A.J. Szabo |title=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500–1800 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |year=2011 |publisher=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |pages=30–45}}</ref> [[Pólska bræðralagið]] boðaði [[andþrenningartrú]] og skildi sig frá [[kalvínismi|kalvínskum]] rótum sínum. Bræðralagið átti seinna þátt í stofnun [[únítarismi|únítarahreyfingarinnar]].<ref>{{cite book |last=Houlden |first=J. L. |date=2015 |title=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia |url=https://www.google.com.au/books/edition/Jesus_in_History_Legend_Scripture_and_Tr/mf7WCQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=Denver, Colorado |publisher=ABC-CLIO |pages=577–578 |isbn=978-1-61069-804-7}}</ref> Í valdatíð [[Sigmundur 1. gamli|Sigmundar gamla]] og [[Sigmundur 2. Ágústus|Sigmundar 2.]] barst [[endurreisnin]] til Póllands og leiddi til upphafs [[pólska gullöldin|pólsku gullaldarinnar]] þegar efnahagur og menningarlíf blómstraði í landinu.<ref name="Dabrowski 2014"/> Eiginkona Sigmundar gamla, [[Bona Sforza]], dóttir hertogans af Mílanó, [[Gian Galeazzo Sforza]], hafði mikil áhrif á [[pólskur arkitektúr|pólskan arkitektúr]], [[pólsk matargerð|pólska matargerð]], tungumál og hirðsiði í [[Wawel-kastala]].<ref name="Dabrowski 2014"/> === Pólsk-litháíska samveldið === [[File:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|upright=1.3|Pólsk-litháíska samveldið þegar það var stærst, árið 1619.]] [[Pólsk-litháíska samveldið]] var stofnað með [[Lublin-samningurinn|Lublin-samningnum]] árið 1569. Þetta var sameinað lénsveldi með [[kjörkonungur|kjörkonung]], sem aðallinn ríkti yfir að mestu.<ref name="Butterwick">{{cite book |last=Butterwick |first=Richard |date=2021 |title=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |url=https://www.google.com.au/books/edition/The_Polish_Lithuanian_Commonwealth_1733/g2cOEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |publisher=Yale University Press |pages=21, 14 |isbn=978-0-300-25220-0}}</ref> Stofnunin fór saman við uppgangstíma í sögu landsins sem varð leiðandi afl og menningarmiðstöð með mikil áhrif um alla [[Mið-Evrópa|Mið-]], [[Austur-Evrópa|Austur-]] og [[Suðaustur-Evrópa|Suðaustur-Evrópu]].<ref>{{cite book |last=Parker |first=Geoffrey |date=2017 |title=Global Crisis. War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |url=https://www.google.com.au/books/edition/Global_Crisis/1GMlDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=New Haven |publisher=Yale University Press |page=122 |isbn=978-0-300-21936-4}}</ref><ref>{{Harvnb|Parker|2017|p=122}}</ref> Innanlands fór fram [[pólskuvæðing]] sem mætti andstöðu, sérstaklega í löndum sem nýlega höfðu verið innlimuð í ríkið og meðal trúarlegra minnihlutahópa.<ref name="Butterwick" /> Árið 1573 fullgilti fyrsti kjörkonungurinn, [[Hinrik 3. Frakkakonungur|Hinrik af Valois]], [[Hinriksgreinarnar]] sem skuldbundu framtíðarkonunga landsins til að virða réttindi aðalsins.<ref>{{cite book |last1=Ward |first1=Adolphus |last2=Hume |first2=Martin |date=2018 |title=The Wars of Religion in Europe |url=https://www.google.com.au/books/edition/The_Wars_of_Religion_in_Europe/nrJ4DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=Vachendorf |publisher=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8}}</ref> Eftirmaður hans, [[Stefán Báthory]], gerði innrás í [[Lífland]] í [[Líflandsstríðið|Líflandsstríðinu]] og stækkaði þannig ríkið norður eftir strönd Eystrasalts.<ref>{{cite book |last=O'Connor |first=Kevin |date=2015 |title=The History of the Baltic States |volume=2nd Edition |url=https://www.google.com.au/books/edition/The_History_of_the_Baltic_States_2nd_Edi/OOdjCAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=Westport |publisher=ABC-CLIO |pages=37–38 |isbn=978-1-61069-916-7}}</ref> Stjórn ríkisins var að mestu í höndum [[kanslari Póllands|kanslarans]], [[Jan Zamoyski]].<ref name="Lerski678">{{cite book|author=Halina Lerski|title=Historical Dictionary of Poland, 966-1945|url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678|access-date=2 July 2012|date=30 January 1996|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-03456-5|page=678}}</ref> Árið 1592 tók [[Sigmundur 3. af Póllandi]] við af föður sínum, [[Jóhann 3. Svíakonungur|Jóhanni Vasa]], sem [[konungur Svíþjóðar]].<ref>{{cite book |last=Szujski |first=Józef |date=1894 |title=Dzieła Józefa Szujskiego. Dzieje Polski |volume=3 |url=https://www.google.com.au/books/edition/Dzie%C5%82a_J%C3%B3zefa_Szujskiego/JlAFSS-12xwC?hl=en&gbpv=0 |location=Kraków |publisher=Szujski-Kluczycki |language=Polish |pages=162–163 |oclc=717123162}}</ref> [[Pólsk-sænska bandalagið]] stóð til 1599 þegar Svíar settu hann frá völdum.<ref>{{cite book |last=Peterson |first=Gary Dean |date=2014 |title=Warrior Kings of Sweden. The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |url=https://www.google.com.au/books/edition/Warrior_Kings_of_Sweden/FtFDthqmB2wC?hl=en&gbpv=0 |publisher=McFarland, Incorporated, Publishers |page=107 |isbn=978-1-4766-0411-4}}</ref> [[File:Jan III Schultz.jpg|thumb|upright|left|[[Jóhann 3. Sobieski]] sigraði [[Tyrkjaveldi]] í [[orrustan um Vín|orrustunni um Vín]] 12. september 1683.]] Árið 1609 gerði Sigmundur [[stríð Póllands og Moskvu|innrás]] í [[Rússaveldi]] þar sem [[rósturtímarnir í Rússlandi|rósturtímarnir]] stóðu yfir.<ref name="Dabrowski 2014"/> Ári síðar hertóku [[vængjaðir húsarar]], undir stjórn [[Stanisław Żółkiewski]], [[Moskva|Moskvu]], og héldu henni í tvö ár eftir ósigur Rússa í [[orrustan við Klusjino|orrustunni við Klusjino]].<ref name="Dabrowski 2014"/> Sigmundur barðist líka gegn [[Tyrkjaveldi]] í suðaustri. [[Jan Karol Chodkiewicz]] vann afgerandi sigur gegn Tyrkjum í [[orrustan um Khotyn|orrustunni um Khotyn]] árið 1621, sem flýtti fyrir falli soldánsins [[Ósman 2.|Ósmans 2.]]<ref>{{cite book |last=Dyer |first=Thomas Henry |date=1861 |title=The History of Modern Europe |volume=From the Fall of Constantinople, in 1453, to the War in the Crimea, in 1857. Volume 2 |url=https://www.google.com.au/books/edition/The_History_of_Modern_Europe/kQZOAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=0 |location=London |publisher=J. Murray |page=504 |isbn=978-3-337-75029-9}}</ref><ref>{{cite book |last=Dzięgielewski |first=Jan |date=1994 |title=Encyklopedia historii Polski: A-M |url=https://www.google.com.au/books/edition/Encyklopedia_historii_Polski/qRAsAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=Bitwa%20pod%20Chocimiem%2050%20tysi%C4%99cy%201621 |location=Polska |publisher=Morex |isbn=978-83-902522-1-6 |language=Polish |page=101}}</ref> Löng valdatíð Sigmundar í Póllandi var kölluð „silfuröld“.<ref>{{cite book |last=Kizwalter |first=Tomasz |date=1987 |title=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |url=https://www.google.com.au/books/edition/Kryzys_O%C5%9Bwiecenia_a_pocz%C4%85tki_konserwat/p7JFAAAAIAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=srebrn%20wiek%20%20z%C5%82oty%20waz%C3%B3w |location=Warszawa (Warsaw) |publisher=Uniwersytet Warszawski |language=Polish |page=21 |oclc=23942204}}</ref> Hinn frjálslyndi konungur [[Vladislás 4. Vasa]] náði að viðhalda yfirráðum Póllands yfir löndum sínum, en eftir lát hans tóku innri átök og stöðugur hernaður að draga úr mætti ríkisins.<ref>{{cite book |last=Scott |first=H. M. |date=2015 |title=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750 |volume=2 |url=https://www.google.com.au/books/edition/The_Oxford_Handbook_of_Early_Modern_Euro/Jb4DCgAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |pages=409–413 |isbn=978-0-19-102000-1}}</ref><ref>{{cite book| first=Władysław |last=Czapliński |author-link=Władysław Czapliński |title=Władysław IV i jego czasy |trans-title=Władysław IV and His Times |publisher=PW "Wiedza Poweszechna" |location=Warsaw |year=1976 |language=pl |pages=170, 217–218}}</ref> Árið 1648 var [[Kmelnitskíjuppreisnin]] gerð í [[Úkraína|Úkraínu]]<ref>{{Harvnb|Scott|2015|p=409}}</ref> og þar á eftir fylgdi [[Sænska syndaflóðið]] sem olli mikill eyðileggingu.<ref name="Scott 2015 409–413">{{Harvnb|Scott|2015|pp=409–413}}</ref> [[Prússland]] varð sjálfstætt 1657 með [[Brombergsáttmálinn|Brombergsáttmálanum]].<ref name="Scott 2015 409–413"/> Árið 1683 sýndi [[Jóhann 3. Sobieski]] fram á hernaðarmátt ríkisins að nýju þegar hann stöðvaði innrás Tyrkjaveldis í [[orrustan um Vín|orrustunni um Vín]].<ref>{{Harvnb|Scott|2015|p=411}}</ref> Eftir hans tíð tók [[Wettin-ætt]] við völdum og í valdatíð [[Ágústus 2. sterki|Ágústusar 2.]] og [[Ágústus 3. af Póllandi|Ágústusar 3.]] efldust nágrannalönd Póllands eftir [[Norðurlandaófriðurinn mikli|Norðurlandaófriðinn mikla]] (1700) og [[Pólska erfðastríðið]] (1733).<ref>{{Harvnb|Scott|2015|pp=409–412, 666}}</ref> === Upplausn === [[File:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|upright|right|[[Stanislás 2. Ágústus]], síðasti [[konungur Póllands]], sem ríkti frá 1764 fram að afsögn sinni 25. nóvember 1795.]] [[Konungskjör í Póllandi]] 1764 varð til þess að [[Stanislás 2. Ágústus]] varð konungur.<ref>{{Harvnb|Butterwick|2021|p=88}}</ref> Framboð hans var styrkt af fyrrum ástkonu hans, [[Katrín mikla|Katrínu miklu]] keisaraynju Rússlands.<ref>{{Harvnb|Butterwick|2021|pp=83–88}}</ref> Nýi konungurinn sveiflaðist milli þess að koma á nútímalegri stjórnháttum og halda frið við nágrannaríkin.<ref>{{Harvnb|Butterwick|2021|pp=89–91}}</ref> Umbætur hans leiddu til uppreisnar aðalsmanna í [[Barbandalagið|Barbandalaginu]] gegn honum og erlendum áhrifum almennt, sem sóttust eftir að viðhalda sérréttindum aðalsins.<ref>{{Harvnb|Butterwick|2021|pp=108–109}}</ref> Misheppnaðar tilraunir til umbóta í stjórnkerfinu og innanlandsófriður urðu til þess að nágrannaríkin kusu að grípa inn í.<ref>{{Harvnb|Butterwick|2021|pp=108–116}}</ref> Árið 1772 var [[fyrsta skipting Póllands]] samþykkt af Prússlandi, Rússlandi og Austurríki. Pólska þingið samþykkti hana sem orðinn hlut eftir mikinn þrýsting.<ref name="wydawnictwo">Józef Andrzej Gierowski – ''Historia Polski 1764–1864'' [History of Poland 1764–1864], Państwowe Wydawnictwo Naukowe (Polish Scientific Publishers PWN), Warszawa 1986, {{ISBN|978-83-01-03732-1}}, pp. 1–74</ref> Árið 1773 var gerð áætlun um róttækar umbætur í landinu þar sem meðal annars var stofnuð fyrsta opinbera menntastofnun Evrópu, [[Menntaráð Póllands]].<ref>{{cite book|author1=Ted Tapper|author2=David Palfreyman|title=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives On Access|url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140|access-date=17 March 2013|year=2005|publisher=RoutledgeFalmer|isbn=978-0-415-35491-2|page=140}}</ref> Líkamlegar refsingar gegn börnum voru bannaðar með lögum árið 1783. Stanislás var leiðandi í [[pólska upplýsingin|pólsku upplýsingunni]], hvatti til iðnþróunar og studdi við byggingarlist í [[nýklassískur stíll|nýklassískum anda]].<ref>{{Harvnb|Butterwick|2021|p=176}}</ref> Vegna þessa var hann gerður að félaga í [[Konunglega breska vísindafélagið|Konunglega breska vísindafélaginu]].<ref>{{cite book |author=Polska Akademia Nauk |title=Nauka polska |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |access-date=30 August 2021 |year=1973 |publisher=Polska Akademia Nauk |page=151}}</ref> Árið 1791 samþykkti stórþingið [[Stjórnarskrá Póllands 1791|Maístjórnarskrána]], fyrstu stjórnarskrá landsins sem kom á [[þingbundin konungsstjórn|þingbundinni konungsstjórn]].<ref>{{Harvnb|Butterwick|2021|p=260}}</ref> [[Targowica-bandalagið]], samtök aðalsmanna sem voru andsnúnir stjórnarskránni, sneri sér til Katrínar miklu sem hóf [[stríð Póllands og Rússlands 1792]].<ref>{{Harvnb|Butterwick|2021|p=310}}</ref> Rússar og Prússar óttuðust vaxandi styrk Pólverja og framkvæmdu því [[önnur skipting Póllands|aðra skiptingu Póllands]] 1793. Eftir það var landið rúið sínum mikilvægustu landsvæðum og í reynd ófært um að viðhalda sjálfstæði sínu. Eftir [[Þriðja skipting Póllands|þriðju skiptingu Póllands]] 24. október 1795 var landið ekki lengur til.<ref name="gierowski3">Józef Andrzej Gierowski – ''Historia Polski 1764–1864'' (History of Poland 1764–1864), pp. 74–101</ref><ref>{{Cite journal|last=Bertholet|first=Auguste|date=2021|title=Constant, Sismondi et la Pologne|url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html|journal=Annales Benjamin Constant|volume=46|pages=65–85}}</ref> Síðasti konungur Póllands, Stanislás Ágústus, sagði af sér þann 25. nóvember 1795.<ref>{{cite book |last = Schulz-Forberg| first =Hagen| title = Unravelling Civilisation: European Travel and Travel Writing| year = 2005| publisher =Peter Lang| page = 162|isbn =9052012350}}</ref> === Uppreisnir === [[File:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|right|upright=1.3|[[Skiptingar Póllands]] milli Prússlands (blár), Rússlands (brúnn) og Austurríkis (grænn).]] Pólverjar gerðu nokkrar uppreisnir gegn hernámsliðum ríkjanna sem höfðu skipt landinu milli sín. Árið 1794 var [[Kościuszko-uppreisnin]] gerð, þar sem vinsæll herforingi, [[Tadeusz Kościuszko]], sem hafði áður barist með [[George Washington]] í [[frelsisstríð Bandaríkjanna|frelsisstríði Bandaríkjanna]], leiddi uppreisnarmenn.<ref name="auto1">{{cite book |last=Storozynski |first=Alex |title=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |publisher=St. Martin's Press, 352 pages |location=New York |year=2009 |isbn=978-1-4299-6607-8 |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |format= Google Books}}</ref> Þrátt fyrir sigur í [[orrustan við Racławice|orrustunni við Racławice]] varð ósigur hans á endanum til þess að vonin um endurheimt sjálfstæðis dó.<ref>{{cite book |last=Gardner |first=Monica Mary |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm#CHAPTER_VII |title=The Rising of Kościuszko (Chapter VII) |work=Kościuszko: A Biography |publisher=G. Allen & Unwin., ltd, 136 pages |year=1942 |format=Project Gutenberg}}</ref> Árið 1806 leiddi [[Jan Henryk Dąbrowski]] uppreisn rétt fyrir innrás [[Napóleon Bonaparte|Napóleons]] inn í Rússland í [[Fjórða bandalagsstríðið|fjórða bandalagsstríðinu]]. Með [[Tilsitsáttmálinn|Tilsitsáttmálanum]] lýsti Napóleon yfir stofnun [[hertogadæmið Varsjá|hertogadæmisins Varsjár]] 1807. Hertogadæmið var leppríki undir stjórn bandamanns hans, [[Friðrik Ágúst 1. af Saxlandi|Friðriks af Saxlandi]]. Pólverjar studdu franska herinn í [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjöldunum]], sérstaklega lið undir stjórn [[Józef Poniatowski]] sem varð [[hermarskálkur]] skömmu fyrir andlát sitt í [[orrustan um Leipzig|orrustuna um Leipzig]] 1813.<ref>{{cite book |last=Nicholls |first=David |date=1999 |title=Napoleon |url=https://www.google.com.au/books/edition/Napoleon/PmCdv91zPS0C?hl=en&gbpv=0 |location=Oxford |publisher=ABC-CLIO |page=204 |isbn=978-0-87436-957-1}}</ref> Eftir að Napóleon var hrakinn í útlegð var hertogadæmið Varsjá lagt niður á [[Vínarþingið|Vínarþinginu]] 1815 og landi þess skipt milli [[Kongressríkið Pólland|Kongresskonungsríkisins Póllands]] undir stjórn Rússlands, [[Stórhertogadæmið Posen|Stórhertogadæmisins Posen]] undir stjórn Prússlands, og [[Austurríska Pólland]] með [[fríríkið Kraká|fríríkinu Kraká]].<ref>{{cite book |last1=Lukowski |first1=Jerzy |last2=Zawadzki |first2=W.H. |ref=Lukowski2001 |title=A Concise History of Poland |publisher=Cambridge University Press |page=313 |location=Cambridge |year=2001 |isbn=978-0-521-55917-1 |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&q=1807&pg=PA115}}</ref> Árið 1830 hófu foringjaefni úr herforingjaskóla í Varsjá [[Nóvemberuppreisnin]]a.<ref>{{cite book |author1=Carolina Armenteros |author2=Dawn Dodds |author3=Isabel Divanna |author4=Tim Blanning |date=2008 |title=Historicising the French Revolution |url=https://www.google.com.au/books/edition/Historicising_the_French_Revolution/A4hJDAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |location=Newcastle |publisher=Cambridge Scholars |page= 247|isbn=978-1-4438-1157-6}}</ref> Eftir að hún var brotin á bak aftur missti Kongressríkið Pólland sjálfstæði sitt, her og löggjafarþing.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&q=congress+poland+integration+paskevich&pg=PA249|title=The Russian Empire: A Multi-ethnic History|first=Andreas|last=Kappeler|date=27 August 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-56810-0|via=Google Books}}</ref> Byltingarárið [[1848]] gerðu Pólverjar enn [[Stór-Póllandsuppreisnin|uppreisn]] gegn [[þýskuvæðing]]u vesturhéraðanna. Í kjölfarið varð stórhertogadæmið Posen að einföldu héraði sem var innlimað í [[Þýska keisaradæmið]] 1871.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&q=1848+prussia+uprising+posen&pg=PA140|title=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880–2004)|first1=Leo|last1=Lucassen|first2=David|last2=Feldman|first3=Jochen|last3=Oltmer|date=6 September 2006|publisher=Amsterdam University Press|isbn=978-90-5356-883-5|via=Google Books}}</ref> Í Rússlandi var [[Janúaruppreisnin]] 1863-1864 barin niður með hörku og leiddi til brottflutnings Pólverja og pólskra gyðinga. Undir lok 19. aldar átti sér stað mikil iðnvæðing í Kongress-Póllandi og helstu útflutningsafurður urðu [[kol]], [[sink]], [[járn]] og [[textíll]].<ref>{{cite book |last=Restivo |first=Sal |date=2005 |title=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&dq=economy+of+Russian+poland+zinc+textiles&pg=PA613 |location=New York |publisher=Oxford University Press |page=613 |isbn=1280835133}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&q=january+uprising+economic&pg=PA181|title=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004|first=Piotr|last=Koryś|date=2018 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-97126-1}}</ref> === Annað pólska lýðveldið === [[File:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|right|[[Józef Piłsudski]] var sjálfstæðishetja Pólverja og helsti stjórnmálamaður landsins frá 1918 til dauðadags 1935.]] Eftir [[fyrri heimsstyrjöldin]]a samþykktu [[bandamenn (fyrri heimsstyrjöld)|bandamenn]] að endurreisa Pólland með [[Versalasamningarnir|Versalasamningunum]] í júní 1919.<ref>''Paris 1919: Six Months that Changed the World'' (2001), p. 208.</ref> Alls börðust 2 milljónir pólskra hermanna með hernámsliðunum þremur, og yfir 450.000 létu lífið.<ref>{{cite book|last=Curtis|first=Glenn E.|title=Poland: A Country Study|date=1994|publisher=Federal Research Division of the [[Library of Congress]]|location=[[Washington, D.C.]]|volume=550|issue=162–994|page=29|edition=3|isbn=978-0-844-40827-9}}</ref> Eftir undirritun vopnahlés við Þýskaland í nóvember 1918 lýstu Pólverjar yfir stofnun [[Annað pólska lýðveldið|annars pólska lýðveldisins]].<ref>{{cite journal|last=Wandycz|first=Piotr S.|title=The Second Republic, 1921-1939|date=2009|volume=54|number=2|journal=[[The Polish Review]]|publisher=[[University of Illinois Press]]|pages=159–171|jstor=25779809}}</ref> Næstu ár var sjálfstæði þess staðfest í röð stríðsátaka, sérstaklega [[stríð Póllands og Sovétríkjanna|stríði Póllands og Sovétríkjanna]] þar sem Pólverjar gersigruðu [[Rauði herinn|rauða herinn]] í [[orrustan um Varsjá (1920)|orrustunni um Varsjá]] árið 1920.<ref>{{cite journal|last=Kukiel|first=Marjan|title=The Polish-Soviet Campaign of 1920|journal=[[The Slavonic and East European Review]]|year=1929|volume=8|number=22|pages=48–65|publisher=[[Modern Humanities Research Association]]|jstor=4202361}}</ref> Á þessum tíma tókst pólska lýðveldinu að sameina löndin sem áður höfðu skipst milli þriggja ríkja, í eitt þjóðríki. Á millistríðsárunum fór í hönd nýtt tímabil í pólskum stjórnmálum. Áratugina á undan höfðu pólskir stjórnmálaleiðtogar mátt þola ritskoðun, og nú þurfti að skapa nýja stjórnmálaumræðu. Margir útlægir pólskir aðgerðasinnar, eins og [[Ignacy Jan Paderewski|Ignacy Paderewski]] (sem síðar varð forsætisráðherra), sneru nú aftur heim og margir þeirra gegndu lykilstöðum í stjórnkerfinu. Árið 1922 var fyrsti [[forseti Póllands]], [[Gabriel Narutowicz]], myrtur í Varsjá af hægriöfgamanninum [[Eligiusz Niewiadomski]].<ref name="bitter">Bitter glory: Poland and its fate, 1918 to 1939; p. 179</ref> Árið 1926 leiddi herforinginn og þjóðhetjan [[Józef Piłsudski]] [[Maívaldaránið (Pólland)|valdarán]] og fól [[Sanacja]]-hreyfingunni stjórn landsins til að koma í veg fyrir að róttækar stjórnmálahreyfingar til hægri og vinstri næðu völdum.<ref>{{cite journal|last=Machray|first=Robert|title=Pilsudski, the Strong Man of Poland|jstor=45333442|publisher=[[University of California Press]]|date=November 1930|volume=33|number=2|journal=[[Current History]]|pages=195–199|doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 }}</ref> Seint á 4. áratugnum varð óttinn við rótttækar hreyfingar svo mikill að stjórnvöld beittu sífellt meiri hörku og bönnuðu marga stjórnmálaflokka, þar á meðal kommúnista og þjóðernissinnaða flokka sem þau töldu ógna stöðugleikanum.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jEKMAgAAQBAJ&q=sanacja++communism+banned&pg=PT98|title=Poland in the Modern World: Beyond Martyrdom|first=Brian|last=Porter-Szücs|date=6 January 2014|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-59808-5|via=Google Books}}</ref> === Seinni heimsstyrjöld === [[File:7TP Polish Tank.png|thumb|left|[[7TP]]-skriðdrekar [[pólski herinn|pólska hersins]] á heræfingu skömmu fyrir innrásina í Pólland 1939.]] [[Síðari heimsstyrjöld]] hófst þegar [[Þriðja ríkið]] gerði [[innrásin í Pólland|innrás í Pólland]] 1. september 1939. Í kjölfarið fylgdi [[innrás Sovétmanna í Pólland]] 17. september. Þann 28. september [[umsátrið um Varsjá (1939)|féll Varsjá]]. Samkvæmt [[Mólotov-Ribbentrop-samningurinn|Mólotov-Ribbentrop-samningnum]] var Póllandi skipt í tvennt milli hernámsliðanna. Frá 1939 til 1941 flutti Sovétherinn þúsundir Pólverja burt. Sovéska innanríkisráðuneytið [[NKVD]] myrti þúsundir pólskra stríðsfanga í [[Katyn-fjöldamorðin|Katyn-fjöldamorðunum]] áður en Þjóðverjar réðust á Sovétríkin í [[Barbarossa-aðgerðin]]ni.<ref name="bbc">"[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11845315 Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre]". BBC News. 26 November 2010</ref> Í þýskum áætlunum var talað um „útrýmingu Pólverja“ árið 1939 og [[Generalplan Ost]] fól í sér [[þjóðarmorð]].<ref>{{cite book|author=Michael Geyer|title=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared|url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152|year=2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-89796-9|pages=152–153}}</ref> [[File:Pilots of No. 303 (Polish) Squadron RAF with one of their Hawker Hurricanes, October 1940. CH1535.jpg|thumb|right|Pólskir flugmenn í [[No. 303 Polish Fighter Squadron]] í [[orrustan um Bretland|orrustunni um Bretland]] í október 1940.]] Pólverjar lögðu til fjórða stærsta herlið Evrópu<ref name="ZalogaHook1982">{{cite book|author1=Steven J. Zaloga|author2=Richard Hook|title=The Polish Army 1939–45|url=https://books.google.com/books?id=AAdYFeW2fnoC&pg=PA3|access-date=6 March 2011|year=1982|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-0-85045-417-8|pages=3–|via=Google Books}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="Lerski1996">{{cite book|author=Jerzy Jan Lerski|title=Historical Dictionary of Poland, 966–1945|url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18|access-date=6 March 2011|year=1996|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-26007-0|page=18 |via=Google Books}}</ref> <ref name="Walters1988">{{cite book|author=E. Garrison Walters|title=The other Europe: Eastern Europe to 1945|url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276|access-date=6 March 2011|year=1988|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2440-0|pages=276– |via=Google Books}}</ref> og pólskir hermenn börðust fyrir bæði [[útlagastjórn Póllands]] í vestri og [[Póllandsher]] undir stjórn Sovétríkjanna í austri. Pólskir hermenn léku stór hlutverk í [[Overlord-aðgerðin]]ni, [[Ítalíuherförin]]ni og [[Norður-Afríkuherförin]]ni, og er sérstaklega minnst fyrir framgöngu sína í [[orrustan um Monte Cassino|orrustunni um Monte Cassino]]. Pólskir njósnarar reyndust bandamönnum ómetanleg uppspretta upplýsinga innan úr Evrópu<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&q=22%2C047+Polish&pg=PA234 |title=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |first=Halik |last=Kochanski |publisher=Harvard University Press |year=2014 |isbn=978-0-674-06814-8}}</ref> og pólskum dulmálssérfræðingum tókst að ráða í [[Enigma-dulmálið]].<ref>Gordon Welchman, The Hut Six Story, 1982, p. 289.</ref> Í austri barðist [[pólski fyrsti herinn]] með Sovéthernum í orrustum um Varsjá og Berlín.<ref name="Lerski1996-2">{{cite book|author=Jerzy Jan Lerski|title=Historical Dictionary of Poland, 966–1945|url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34|year=1996|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-26007-0|page=34 |via=Google Books}}</ref> [[Pólska andspyrnuhreyfingin]] og [[Armia Krajowa]] („heimaherinn“) börðust gegn hernámi Þjóðverja og störfuðu eins og neðanjarðarríki, með virku menntakerfi og dómskerfi.<ref name="Salm42">Stanisław Salmonowicz, ''Polskie Państwo Podziemne'', Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa, 1994, {{ISBN|978-83-02-05500-3}}, p. 37</ref> Andspyrnan leit á útlagastjórnina sem réttmæta stjórn landsins og hafnaði hugmyndinni um kommúnistastjórn yfir Póllandi. Af þeim orsökum hóf hún [[Stormaðgerðin]]a 1944, en [[uppreisnin í Varsjá]] er þekktasti angi þeirrar aðgerðar.<ref name="Lerski1996-2" /><ref name="Soviets_and_AK">[https://www.polandinexile.com/rising.htm The Warsaw Rising] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251123031342/http://www.polandinexile.com/rising.htm |date=2025-11-23 }}, polandinexile.com</ref> [[File:WW2-Holocaust-Poland.PNG|thumb|left|Kort af [[helförin]]ni í Póllandi sem sýnir helstu flutningsleiðir og fjöldamorð. Helstu gettó gyðinga eru merkt með gulum stjörnum. Útrýmingarbúðir nasista eru merktar með hauskúpum í svörtum reitum. Landamærin milli Þýskalands og Sovétríkjanna 1941 eru merkt með rauðu.]] Samkvæmt skipunum [[Adolf Hitler|Hitlers]] reistu Þjóðverjar sex [[útrýmingarbúðir]] á hernámssvæðinu í Póllandi, þar á meðal [[útrýmingarbúðirnar í Treblinka|Treblinka]], [[útrýmingarbúðirnar í Majdanek|Majdanek]] og [[útrýmingarbúðirnar í Auschwitz|Auschwitz]]. Þjóðverjar fluttu milljónir gyðinga alls staðar að úr Evrópu til búðanna þar sem þeir voru myrtir.<ref>{{Cite book| publisher = University of Nebraska Press| isbn = 978-0-8032-1327-2| last1 = Browning| first1 = Christopher R.| last2 = Matthäus| first2 = Jürgen| title = The origins of the Final Solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 – March 1942| url = https://archive.org/details/originsoffinalso00brow| location = Lincoln| series = Comprehensive history of the Holocaust| date = 2004}}</ref><ref>{{Cite book| edition = First | publisher = Tim Duggan Books| isbn = 978-1-101-90345-2| last = Snyder| first = Timothy| title = Black earth: the Holocaust as history and warning| url = https://archive.org/details/blackearthholoca0000snyd | location = New York| date = 2015}}</ref> Talið er að um 3 milljónir pólskra gyðinga<ref>{{harvp|Materski|Szarota|2009}} ''Quote:'' Liczba Żydów i Polaków żydowskiego pochodzenia, obywateli II Rzeczypospolitej, zamordowanych przez Niemców sięga 2,7- 2,9 mln osób.''Source:'' IPN.</ref><ref>{{cite web|url=https://www.yadvashem.org/righteous/stories/poland-historical-background.html|title=Poland Historical Background}}</ref> – um 90% af öllum gyðingum í Póllandi - og milli 1,8 og 2,8 aðrir Pólverjar<ref>{{cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims|title=Polish Victims|publisher=United States Holocaust Memorial Museum}}</ref><ref>{{cite web|url=http://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm|title=Poland World War II casualties (in thousands)|last=Piotrowski|first=Tadeusz|access-date=2022-08-31|archive-date=2007-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20070418175341/http://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{harvp|Materski|Szarota|2009}} ''Quote:'' Łączne straty śmiertelne ludności polskiej pod okupacją niemiecką oblicza się obecnie na ok. 2 770 000.</ref> hafi verið myrtir meðan á [[hernám Póllands (1939-1945)|hernámi Póllands]] stóð, þar á meðal voru milli 50 og 100.000 pólskir menntamenn (háskólakennarar, læknar, lögfræðingar, aðalsmenn og prestar). Í uppreisninni í Varsjá einni voru 150.000 pólskir borgarar drepnir, flestir myrtir af Þjóðverjum í [[fjöldamorðin í Wola|Wola]] og [[fjöldamorðin í Ochota|Ochota]].<ref>{{cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution|title=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution|publisher=United States Holocaust Memorial Museum}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wardzyńska |first=Maria |year=2009 |title=Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion |trans-title=The Year was 1939: Operation of German Security Police in Poland. Intelligenzaktion |publisher=[[Institute of National Remembrance]] |isbn=978-83-7629-063-8 |language=pl |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |quote=Oblicza się, że akcja „Inteligencja” pochłonęła ponad 100 tys. ofiar. ''Translation:'' It is estimated that ''Intelligenzaktion'' took the lives of 100,000 Poles. |access-date=4 January 2020 |archive-date=29 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |url-status=dead }}</ref> Um 150.000 pólskir almennir borgarar voru myrtir af Sovétmönnum milli 1939 og 1941 meðan á hernámi Sovétríkjanna í austurhluta Póllands stóð, og eins er talið að um 100.000 Pólverjar hafi verið myrtir af [[Uppreisnarher Úkraínu]] milli 1943 og 1944 í [[fjöldamorð á Pólverjum í Volhynia og Austur-Galisíu|Volhynia og Austur-Galisíu]].<ref>Grzegorz Motyka, Od rzezi wołyńskiej do akcji "Wisła". Konflikt polsko-ukraiński 1943–1947. Kraków 2011, p. 447. See also: Book review by Tomasz Stańczyk: "Grzegorz Motyka oblicza, że w latach 1943–1947 z polskich rąk zginęło 11–15 tys. Ukraińców. Polskie straty to 76–106 tys. zamordowanych, w znakomitej większości podczas rzezi wołyńskiej i galicyjskiej."</ref><ref>{{cite web |publisher=Institute of National Remembrance |year=2013 |website=1943 Wołyń Massacres Truth and Remembrance |url=http://www.volhyniamassacre.eu/ |title=What were the Volhynian Massacres? |access-date=2022-08-31 |archive-date=2013-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813063016/http://www.volhyniamassacre.eu/ |url-status=dead }}</ref> Talið er að Pólland hafi misst hæsta hlutfall íbúa sinna í stríðinu, um 6 milljónir, yfir 1/6 af íbúafjöldanum fyrir stríð. Helmingur þeirra voru gyðingar.<ref name="szma">{{harvp|Materski|Szarota|2009}}</ref><ref>[https://www.remember.org/forgotten/ Holocaust: Five Million Forgotten: Non-Jewish Victims of the Shoah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180125075356/http://remember.org/forgotten |date=25 January 2018 }} Remember.org.</ref><ref>{{cite web|url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/|title=Polish experts lower nation's WWII death toll|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/|archive-date=18 August 2019|url-status=dead}}</ref> Árið 1945 voru bæði austur- og vesturlandamæri Póllands flutt í vesturátt. Yfir 2 milljónir pólskra íbúa [[Kresy]] voru reknir yfir [[Curzon-línan|Curzon-línuna]] af [[Jósef Stalín]].<ref>[[Bogumiła Lisocka-Jaegermann]] (2006). "Post-War Migrations in Poland". In: Mirosława Czerny. ''Poland in the geographical centre of Europe.'' Hauppauge, New York: Nova Science Publishers. pp. 71–87. {{ISBN|978-1-59454-603-7}}. [https://books.google.com/books?id=KGYrq9qAeskC&q=%22so+called+Curzon+Line%22 Google Books preview.]</ref> Vesturlandamærin voru sett við [[Oder-Neisse-línan|Oder-Neisse-línuna]]. Afleiðingin var að Pólland minnkaði um 20% eða 77.500 km². Þessi breyting leiddi til stórfelldra fólksflutninga Pólverja, Þjóðverja, Úkraínumanna og Gyðinga.<ref>{{Cite book|url=http://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626151411/http://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf|url-status=dead|archive-date=26 June 2015|title=Political Migrations in Poland 1939–1948|last=Eberhardt|first=Piotr|publisher=Didactica|year=2006|isbn=978-1-5361-1035-7|location=Warsaw}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf|title=Political Migrations On Polish Territories (1939–1950)|last=Eberhardt|first=Piotr|publisher=Polish Academy of Sciences|year=2011|isbn=978-83-61590-46-0|location=Warsaw|access-date=2022-08-31|archive-date=2014-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="bbc5">"[https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml European Refugee Movements After World War Two]". BBC – History.</ref> === Kommúnistastjórnin === [[File:Solidarity_petition,_Edinburgh.JPG|thumb|upright|Stúdentar í Skotlandi safna undirskriftum handa Samstöðu í Edinborg árið 1981.]] Samkvæmt kröfum Stalíns á [[Jaltaráðstefnan|Jaltaráðstefnunni]] var mynduð ný samsteypustjórn í Póllandi sem var hliðholl kommúnistum, en pólska útlagastjórnin í London hunsuð. Margir Pólverjar litu á þetta sem [[svik Vesturveldanna]]. Árið 1944 hafði Stalín heitið [[Winston Churchill]] og [[Franklin D. Roosevelt]] að virða fullveldi Póllands og heimila lýðræðislegar kosningar, en eftir að sigur vannst 1945 stóðu sovésk hernámsyfirvöld fyrir fölsun kosningaúrslita til að réttlæta yfirráð Sovétríkjanna yfir Póllandi. Sovétríkin komu á nýrri [[kommúnistaríki|kommúnistastjórn]] í Póllandi eins og annars staðar í [[Austurblokkin]]ni. Vopnuð andspyrna gegn hernámi Sovétmanna stóð fram á 6. áratuginn.<ref>{{cite web| url = https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |title=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D.: The soldiers of Polish freedom |access-date = 6 March 2022}}</ref> Þrátt fyrir mótmæli samþykkti pólska stjórnin innlimun austurhéraða Póllands í Sovétríkin<ref name="indianapolis">[[Arthur Bliss Lane]] ''[[I saw Poland betrayed]]: An American Ambassador Reports to the American People''. Indianapolis: The Bobbs-Merrill Company, 1948.</ref> (sérstaklega borgirnar [[Wilno]] og [[Lwów]]) og samþykkti varanlegar herstöðvar [[rauði herinn|rauða hersins]] í Póllandi. Með [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalaginu]] í [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] voru hernaðarlegir hagsmunir Póllands og Sovétríkjanna sameinaðir.<ref>{{cite web| url = https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |title=Warsaw Pact: Definition, History, and Significance |access-date = 6 March 2022}}</ref> Nýja kommúnistastjórnin tók upp [[litla stjórnarskráin 1947|litlu stjórnarskrána]] þann 19. febrúar 1947. [[Pólska alþýðulýðveldið]] (''Polska Rzeczpospolita Ludowa'') var formlega stofnað árið 1952. Árið 1956, eftir andlát [[Bolesław Bierut]], tók stjórn [[Władysław Gomułka]] við völdum sem var eilítið frjálslyndari um tíma, lét marga lausa úr fangelsi og jók einstaklingsfrelsi. Stjórnin batt líka enda á hina misheppnuðu [[samyrkjubú|samyrkjuvæðingu]] í pólskum landbúnaði. Svipað gerðist í valdatíð [[Edward Gierek]] á 8. áratugnum, en lengst af héldu ofsóknir gegn stjórnarandstöðu áfram. Þrátt fyrir það var Pólland oft talið minnsta alræðisríkið í Austurblokkinni.<ref name="PWN_historia">{{cite web |language=pl |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |title=Polska. Historia |work=[[Internetowa encyklopedia PWN|PWN Encyklopedia]] |access-date=11 July 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |archive-date=1 October 2006 |url-status=dead }}</ref> Vinnudeilur árið 1980 leiddu til stofnunar verkalýðsfélagsins [[Samstaða (verkalýðsfélag)|Samstöðu]] (''Solidarność'') sem varð með tímanum að stjórnmálaafli. Þrátt fyrir ofsóknir og setningu [[herlögin í Póllandi|herlaga]] árið 1981, gróf hún undan stjórn [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]] og árið 1989 voru [[þingkosningar í Póllandi 1989|fyrstu frjálsu kosningarnar]] haldnar í landinu frá lokum seinni heimsstyrjaldar. Leiðtogi Samstöðu, [[Lech Wałęsa]], sigraði forsetakosningar árið 1990.<ref>{{cite web |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |title=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |date=September 2020 |access-date=6 March 2022 |archive-date=28 mars 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |url-status=dead }}</ref> === Eftir 1989 === [[File:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|170px|thumb|Blóm við [[forsetahöllin í Varsjá|forsetahöllina í Varsjá]] eftir [[Flugslysið í Póllandi 2010|flugslysið 2010]] þar sem margir pólskir ráðamenn fórust.]] Snemma á 10. áratugnum hóf [[Leszek Balcerowicz]] [[lostmeðferð (hagfræði)|lostmeðferð]] til að breyta efnahagslífi landsins úr sósíalískum [[áætlunarbúskapur|áætlunarbúskap]] í [[markaðsbúskapur|markaðsbúskap]].<ref>{{cite journal|last1=Hunter Jr.|first1=Richard J.|last2=Ryan|first2=Leo V.|title=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?"|url=https://archive.org/details/sim_polish-review_2006_51_2/page/147|jstor=25779611|volume=51|number=2|date=2006|pages=147–171|publisher=[[University of Illinois Press]]|journal=[[The Polish Review]]}}</ref> Líkt og önnur fyrrum kommúnistaríki gekk Pólland í gegnum tímabil þar sem lífsgæði, efnahagur og félagsleg þjónusta drógust saman eftir fall kommúnistastjórnarinnar,<ref>{{Cite book | last = Kowalik | first = Tadeusz | year = 2011 | title = From Solidarity to Sell-Out: The Restoration of Capitalism in Poland | url = https://archive.org/details/fromsolidarityto0000kowa | location = New York, NY | publisher = Monthly Review Press}}</ref> en landið varð síðan það fyrsta sem endurheimti verga landsframleiðslu frá því fyrir 1989 út af miklum hagvexti strax árið 1995.<ref>{{cite journal|last=Spieser|first=Catherine|title=Labour Market Policies in Post-communist Poland: Explaining the Peaceful Institutionalisation of Unemployment|date=April 2007|pages=97–132|volume=21|number=1|doi=10.3917/poeu.021.0097|journal=Politique européenne}}</ref> Pólland gerðist aðili að [[Visegrád-hópurinn|Visegrád-hópnum]] árið 1991<ref>{{cite journal|last=Poláčková|first=Hana|title=Regional Cooperation in Central Europe: Poland, Hungary, Czech Republic and Slovakia: from Visegrad to CEFTA|jstor=23615759|pages=117–129|number=3|journal=Perspectives|date=1994|publisher=[[SAGE Publishers]]}}</ref> og gekk í [[NATO]] árið 1999.<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839|title=After 20 years in NATO, Poland still eager to please|work=[[DW News]]|publisher=[[Deutsche Welle]]|last=Sieradzka|first=Monika|date=3 November 2019|access-date=26 March 2022|quote=Poland's NATO accession in 1999 was meant to provide protection from Russia.}}</ref> Pólska þjóðin kaus síðan að ganga í [[Evrópusambandið]] í þjóðaratkvæðagreiðslu 2003<ref>{{cite journal|last=Szczerbiak|first=Aleks|title=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum|url=https://archive.org/details/sim_west-european-politics_2004-09_27_4/page/671|volume=27|number=4|date=September 2004|pages=671–690|journal=West European Politics|doi=10.1080/0140238042000249876|s2cid=153998856}}</ref> og landið varð fullgildur meðlimur 1. maí 2004 eftir [[stækkun Evrópusambandsins 2004]].<ref>{{cite journal|last=Kundera|first=Jaroslaw|title=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership|journal=Rivista di Studi Politici Internazionali|volume=81|number=3|date=September 2014|pages=377–396|jstor=43580712}}</ref> Pólland gekk í [[Schengen-samstarfið]] árið 2007 og opnaði landamæri sín að öðrum Evrópusambandsríkjum.<ref name="Europe's border-free zone expands">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/7153490.stm|title=Europe's border-free zone expands|work=BBC News|date=21 December 2007|access-date=28 July 2011}}</ref> Þann 10. apríl 2010 fórst [[forseti Póllands]], [[Lech Kaczyński]], ásamt 89 hátt settum pólskum ráðamönnum í [[flugslysið í Póllandi 2010|flugslysi]] nærri [[Smolensk]] í Rússlandi.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia|title=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president?|work=[[The Guardian]]|date=7 February 2016|access-date=26 March 2022|location=[[Warsaw]]|last=Smith|first=Alex Duval}}</ref> Árið 2011 sigraði [[Borgaraflokkurinn (Pólland)|Borgaralegur vettvangur]] þingkosningarnar.<ref>{{cite web|url=https://carnegieendowment.org/2011/10/10/ruling-civic-platform-wins-parliamentary-elections-in-poland-pub-45703|title=Ruling Civic Platform Wins Parliamentary Elections in Poland|first1=Andrzej|last1=Turkowski|website=Carnegie Endowment for International Peace}}</ref> Árið 2014 varð forsætisráðherra Póllands, [[Donald Tusk]], forseti [[Evrópska ráðið|Evrópska ráðsins]] og sagði af sér embætti forsætisráðherra í kjölfarið.<ref>{{cite news|url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164|title=Donald Tusk named next president of European Council|first=Suzanne|last=Lynch|newspaper=The Irish Times}}</ref> Íhaldsflokkurinn [[Lög og réttlæti]] með formanninum [[Jarosław Kaczyński]] sigraði þingkosningarnar árin 2015 og 2019.<ref>{{Cite news|title=Poland elections: Conservatives secure decisive win|date=25 October 2015 |newspaper=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-34631826}}</ref><ref>{{Cite news|title=Poland's populist Law and Justice party win second term in power|date=14 October 2019 |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2019/oct/14/poland-populist-law-and-justice-party-increases-majority }}</ref> Það hefur leitt til vaxandi andstöðu við stefnu Evrópusambandsins og [[stjórnarskrárkreppan í Póllandi 2015|gagnrýni frá sambandinu]] fyrir að vega að rétti kvenna, samkynhneigðra og dómskerfinu.<ref name=":2">{{cite web|last=|first=|date=|title=Rule of Law: European Commission acts to defend judicial independence in Poland|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_17_5367|access-date=15 November 2020|website=European Commission|language=en}}</ref><ref name=":3">{{cite web|date=10 March 2020|title=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take|url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/|access-date=15 November 2020|website=Verfassungsblog|language=en-US}}</ref> Í desember 2017 varð [[Mateusz Morawiecki]] nýr forsætisráðherra. Forsetinn [[Andrzej Duda]] rétt náði endurkjöri í forsetakosningum 2020.<ref>{{Cite news|date=13 July 2020|title=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021}}</ref> [[Innrás Rússlands í Úkraínu 2022]] olli því að yfir 5 milljón flóttamenn frá Úkraínu komu til Póllands.<ref>{{cite news |title=Number of people who crossed the Polish border from the war-stricken Ukraine as of July 2022, by date of report |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |work=Statista |date=28 July 2022}}</ref> == Landfræði == [[File:Poland topo.jpg|thumb|right|Hæðakort af Póllandi.]] Pólland er stórt land, og nær yfir um 312.696 ferkílómetra. 98,52% af þeim eru þurrlendi og 1,48% eru ár og vötn.<ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2018-roku,7,15.html|title=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018 roku|website=stat.gov.pl}}</ref> Landið er það 9. stærsta í Evrópu og í 69. sæti á heimsvísu. Pólland er landfræðilega fjölbreytt land með aðgang að sjó í norðri, fjöll í suðri og flatlenda sléttu í miðið.<ref name="auto5">{{Cite web|url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/|title=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia|access-date=2021-08-23|archive-date=2020-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/|url-status=dead}}</ref> Megnið af miðhlutanum er flöt slétta, en annars staðar eru mörg stöðuvötn, ár, hæðir, mýrar og skógar.<ref name="auto5"/> Í Póllandi er ein af fáum evrópskum eyðimörkum, [[Błędów-eyðimörkin]]. Pólland á strönd við [[Eystrasalt]] í norðri, sem nær frá [[Pommernflói|Pommernflóa]] að [[Gdańsk-vík]]. Út frá ströndinni liggja margar [[eyri (landform)|eyrar]], strandlón og [[sandalda|sandöldur]]. <ref>https://1001miejsc.pl/odkryj-cuda-natury-w-polsce-9-najciekawszych/3/#:~:text=Mierzeja%20Helska,Kaszubi%2C%20silnie%20kultywuj%C4%85cy%20swoje%20tradycje {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211212013550/https://1001miejsc.pl/odkryj-cuda-natury-w-polsce-9-najciekawszych/3/#:~:text=Mierzeja%20Helska,Kaszubi%2C%20silnie%20kultywuj%C4%85cy%20swoje%20tradycje |date=2021-12-12 }}.</ref> Ströndin er að mestu bein, en [[Szczecin-lón]], [[Puck-flói]] og [[Vistula-lón]] ganga inn í hana. Mið- og norðurhluti landsins eru á [[Norður-Evrópusléttan|Norður-Evrópusléttunni]]. Ofan við hana eru hæðótt svæði mynduð úr [[jökulruðningur|jökulruðningum]] og [[jökullón]] sem mynduðust eftir síðustu [[ísöld]], einkum í vatnasvæðinu í [[Pommern]], vatnasvæðinu í [[Stóra-Pólland]]i, vatnasvæðinu í [[Kassúbía|Kassúbíu]] og [[Masúríuvötn]]um.<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://regiony-projekt.gozych.edu.pl/strony/pojezierza.html|title=Podróż przez regiony geograficzne Polski|website=regiony-projekt.gozych.edu.pl|access-date=2021-08-23|archive-date=2021-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212223109/https://regiony-projekt.gozych.edu.pl/strony/pojezierza.html|url-status=dead}}</ref> Stærst þessara fjögurra vatnasvæða er Masúríuvatnasvæðið sem nær yfir megnið af norðausturhluta Póllands. Vatnasvæðin mynda röð jökulgarða meðfram suðurströnd Eystrasalts.<ref name="auto6"/> Sunnan við Norður-Evrópusléttuna eru héruðin [[Lúsatía]], [[Slesía]] og [[Masóvía]], sem eru breiðir ísaldardalir.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/European-Plain|title=European Plain &#124; plain, Europe|website=Encyclopedia Britannica}}</ref> Syðsti hluti Póllands er fjalllendur; hann nær frá [[Súdetafjöll]]um í vestri að [[Karpatafjöll]]um í austri. Hæsti hluti Karpatafjalla eru [[Tatrafjöll]] við suðurlandamæri Póllands.<ref>{{Cite web|url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php|title=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich|website=www.polskie-gory.pl|access-date=2021-08-23|archive-date=2021-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php|url-status=dead}}</ref> Hæsti tindur Póllands er á fjallinu [[Rysy]], 2.499 metrar. == Stjórnmál == Pólland er [[lýðveldi]] með [[fulltrúalýðræði]] þar sem [[forseti Póllands]] er þjóhöfðingi.<ref name="Government">{{cite web |url=https://www.gov.pl/web/civilservice/basic-information-about-poland |title=Civil Service; Basic information about Poland |author=Serwis Rzeczypospolitej Polskiej |date=n.d. |website=www.gov.pl |publisher=Government of the Republic of Poland |access-date=8 March 2022 |language=en}}</ref> [[Ráðherraráð Póllands]] fer með framkvæmdavaldið og [[forsætisráðherra Póllands]] er stjórnarleiðtogi.<ref name="Government" /> Ráðherrar í ráðherraráðinu eru valdir af forsætisráðherra, skipaðir af forseta með fulltingi þingsins.<ref name="Government" /> Forsetinn er kosinn í almennum kosningum til fimm ára í senn.<ref>{{cite book |last=Stanisz |first=Piotr |date=2020 |title=Religion and Law in Poland |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&q=duda&pg=PT14 |location=Alphen aan den Rijn |publisher=Kluwer Law International |page=13 |isbn=9789403529738 |language=en}}</ref> Núverandi forseti er [[Karol Nawrocki]] og [[Donald Tusk]] er forsætisráðherra.<ref>{{cite book |author=Central Intelligence Agency |date=2021 |title=CIA World Factbook 2021-2022 |url=https://books.google.com/books?id=NyUFEAAAQBAJ&dq=morawiecki+duda+2022&pg=PT3299 |location=New York |publisher=Skyhorse Publishing |isbn=9781510763814 |language=en}}</ref> [[Pólska þingið]] kemur saman í tveimur deildum, með neðri deild ([[Sejm]]) með 460 þingmönnum, og efri deild ([[öldungadeild Póllands|öldungadeild]]) með 100 þingmönnum.<ref>{{cite book |date=2021 |title=Foundations of Law: The Polish Perspective |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&dq=sejm+460++senate+100&pg=PA127 |location=Warszawa (Warsaw) |publisher=Wolters Kluwer Polska |page=127 |isbn=9788382231731 |language=en}}</ref> Þingmenn eru kosnir í Sejm með [[hlutfallskosning]]u þar sem þingsætum er úthlutað með [[d'Hondt-aðferðin]]ni.<ref>{{cite book |last=Gwiazda |first=Anna |date=2015 |title=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&dq=sejm++d%27Hondt&pg=PA67 |location=Florence |publisher=Taylor and Francis |page=67 |isbn=9781315680118}}</ref> Öldungadeildarþingmenn eru kosnir með [[meirihlutakosning]]u í [[einmenningskjördæmi|einmenningskjördæmum]].<ref name="ConPol">{{cite book |last1=Granat |first1=Mirosław |last2=Granat |first2=Katarzyna |date=2021 |title=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=poland+senate+first-past-the-post+100&pg=PA52 |location=Oxford |publisher=Hart Publishing |pages=51, 52, 221 |isbn=9781509913947}}</ref> Öldungadeildin getur breytt eða hafnað lögum sem Sejm samþykkir, en Sejm getur fellt þá ákvörðun úr gildi með einföldum meirihluta.<ref name="Machnikowski">{{cite book |author1=Piotr Machnikowski |author2=Justyna Balcarczyk |author3=Monika Drela |date=2017 |title=Contract law in Poland |chapter-url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&dq=poland+voting+age+eighteen&pg=PT19 |location=Alphen aan den Rijn |publisher=Kluwer Law International |chapter= Political System (III) |isbn=9789041189332 |oclc=1046634087 |language=en}}</ref> [[File:Zgromadzenie Narodowe 4 czerwca 2014 Kancelaria Senatu 01.JPG|thumb|right|[[Sejm]] er neðri deild pólska þingsins.]] Fyrir utan þjóðernisminnihlutahópa þurfa listar stjórnmálaflokka í Póllandi að fá minnst 5% atkvæða á landsvísu til að fá þingfulltrúa á Sejm.<ref name="ConPol" /> Þingmenn beggja deilda eru kosnir til fjögurra ára í senn og njóta [[þinghelgi]].<ref name="Jasinski">{{cite book |last1=Jasiński |first=Wojciech |last2=Kremens |first2=Karolina |date=2019 |title=Criminal law in Poland |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&dq=sejm+poland+four+year&pg=PT21 |location=Alphen aan den Rijn |publisher=Kluwer Law International |chapter=Political System and Administrative Structure (IV) |isbn=9789403513249 |language=en}}</ref> Samkvæmt núverandi lögum þarf frambjóðandi að hafa náð 21 árs aldri til að verða þingmaður, 30 til að verða öldungadeildarþingmaður og 35 til að bjóða sig fram til forseta.<ref name="Jasinski" /> Báðar deildir mynda saman [[þjóðþing Póllands]].<ref name="Bien">{{cite book |last1=Bień-Kacała |first1=Agnieszka |last2=Młynarska-Sobaczewska |first2=Anna |date=2021 |title=Constitutional law in Poland |chapter-url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&dq=national+assembly+poland++president+oath&pg=PT126 |location=Alphen aan den Rijn |publisher=Kluwer Law International |chapter=The Speaker, Presidium, and Convent of Seniors, Parliamentary Committees (II), s. 281 |isbn=9789403533001 |language=en}}</ref> Þjóðþingið kemur saman af þrennu tilefni: þegar nýr forseti tekur við embætti, ef forseti sætir ákæru fyrir [[landsréttur (Póllandi)|landsrétti]], og ef því er lýst yfir að forseti geti ekki uppfyllt skyldur sínar vegna heilsufars.<ref name="Bien" /> === Héruð === {{aðalgrein|Héruð í Póllandi}} Við endurreisn Póllands eftir heimsstyrjöldina síðari var landinu skipt upp í 14 héruð (pl: ''województwo'' - þýðir upphaflega ''hertogadæmi''). 1950 var þeim fjölgað í 17. Árið 1975 var stjórnkerfinu breytt og stjórnstigum fækkað um eitt. Héruðin urðu þá 49 talsins og hélst svo til næstu stjórnkerfisbreytingar árið 1999. Var héruðum þá aftur fækkað, að þessu sinni í 16: {| class="wikitable" ! Hérað || Pólskt heiti || Höfuðborg |- | [[Neðri-Slesía (hérað)|Neðri-Slesía]]<ref>http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=490658</ref> || Województwo dolnośląskie || [[Wrocław]] |- | [[Kujavíska-Pommern (hérað)|Kujavíska-Pommern]] || Województwo kujawsko-pomorskie || [[Bydgoszcz]] og [[Toruń]] |- | [[Lublin (hérað)|Lublin]] || Województwo lubelskie || [[Lublin]] |- | [[Lubusz (hérað)|Lubusz]] || Województwo lubuskie || [[Gorzów Wielkopolski]] og [[Zielona Góra]] |- | [[Łódź (hérað)|Łódź]] || Województwo łódzkie || [[Łódź]] |- | [[Litla-Pólland (hérað)|Litla-Pólland]]<ref>http://www.icelandonline.is/ferdaheimurisl/polland.htm</ref> || Województwo małopolskie || [[Kraká]] (Kraków) |- | [[Masóvía (hérað)|Masóvía]]<ref name="fararheill">{{cite web |url=http://fararheill.is/afangastadir/evropa/polland |title=Geymd eintak |access-date=2011-10-25 |archive-date=2011-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114141044/http://fararheill.is/afangastadir/evropa/polland |url-status=dead }}</ref> || Województwo mazowieckie || [[Varsjá]] (Warszawa) |- | [[Opole (hérað)|Opole]] || Województwo opolskie || [[Opole]] |- | [[Neðri-Karpatía (hérað)|Neðri-Karpatía]]<ref name="fararheill"/> || Województwo podkarpackie || [[Rzeszów]] |- | [[Podlasía (hérað)|Podlasía]] || Województwo podlaskie || [[Białystok]] |- | [[Pommern (hérað)|Pommern]] || Województwo pomorskie || [[Gdańsk]] |- | [[Slesía (hérað)|Slesía]]<ref>http://snara.is/vefbaekur/g.aspx?dbid=2&action=search&sw=Sles%C3%ADa</ref> || Województwo śląskie || [[Katowice]] |- | [[Święty Krzyż (hérað)|Święty Krzyż]] || Województwo świętokrzyskie || [[Kielce]] |- | [[Ermland-Masúría (hérað)|Ermland-Masúría]]<ref>http://snara.is/s4.aspx?sw=ermland&dbid=Íslenska&action=search{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> || Województwo warmińsko-mazurskie || [[Olsztyn]] |- | [[Stóra-Pólland (hérað)|Stóra-Pólland]] || Województwo wielkopolskie || [[Poznań]] |- | [[Vestur-Pommern (hérað)|Vestur-Pommern]] || Województwo zachodniopomorskie || [[Szczecin]] |} == Efnahagslíf == Hagkerfi Póllands mælt í [[verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]] er nú það sjötta stærsta innan Evrópusambandsins að nafnvirði og það fimmta stærsta með [[kaupmáttarjöfnuður|kaupmáttarjöfnuði]]. Það er líka það hagkerfi innan sambandsins sem er í örustum vexti.<ref>Jan Cienski, Warsaw, [https://web.archive.org/web/20120817112701/http://www.ft.com/cms/s/0/99bb5b68-c13d-11e1-8eca-00144feabdc0.html Poland's growth defies eurozone crisis] ''Financial Times'', 1 July 2012. Internet Archive.</ref> Um 61% mannaflans starfa innan [[þriðji geirinn|þriðja geirans]], 31% í framleiðsluiðnaði og 8% í landbúnaði.<ref>{{cite web|url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/|title=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach &#124; RynekPracy.org|access-date=28 May 2020|archive-date=25 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/|url-status=dead}}</ref> Pólland er hluti af [[innri markaður Evrópusambandsins|innra markaði Evrópusambandsins]], en hefur þó ekki tekið upp [[evra|evruna]] og opinber gjaldmiðill er enn [[pólskur złoty]] (zł, PLN). Pólland er leiðandi efnahagsveldi í [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]] með um 40% af 500 stærstu fyrirtækjum heimshlutans (miðað við tekjur) og háa [[hnattvæðingarvísitala|hnattvæðingarvísitölu]].<ref name="Polish economy seen as stable and competitive">{{cite news|url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html|title=Polish economy seen as stable and competitive|newspaper=Warsaw Business Journal|date=9 September 2010|access-date=28 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100913203601/http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html|archive-date=13 September 2010}}</ref> Stærstu fyrirtæki landsins eru hlutar af hlutabréfavísitölunum [[WIG20]] og [[WIG30]] í [[Kauphöllin í Varsjá|Kauphöllinni í Varsjá]]. Samkvæmt skýrslum til [[Seðlabanki Póllands|Seðlabanka Póllands]] var andvirði beinna erlendra fjárfestinga í Póllandi næstum 300 milljarðar pólsk zloty undir lok árs 2014. [[Tölfræðistofnun Póllands]] áætlaði að árið 2014 hefðu 1.437 pólsk fyrirtæki átt hlut í 3.194 erlendum fyrirtækjum.<ref>{{cite web|url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/|title=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade|language=en|work=Central European Financial Observer|date=5 April 2016|author=Dorota Ciesielska-Maciągowska|access-date=17 June 2017|archive-date=13 apríl 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413020602/http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/|url-status=dead}}</ref> Bankakerfið í Póllandi er það stærsta í Mið-Evrópu<ref name="TWI-2011">Thomas White International (September 2011), [https://web.archive.org/web/20130913074250/http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ Prominent Banks in Poland.] Emerging Market Spotlight. Banking Sector in Poland (Internet Archive). Retrieved 6 November 2014.</ref> með 32,3 útibú á 100.000 fullorðna íbúa.<ref>Worldbank.org, [http://siteresources.worldbank.org/EXTGLOBALFINREPORT/Resources/8816096-1361888425203/9062080-1364927957721/GFDR-2014_Statistical_Appendix_B.pdf Global Financial Development Report 2014.] Appendix B. Key Aspects of Financial Inclusion (PDF file, direct download). Retrieved 6 November 2014.</ref> Pólska hagkerfið var það eina í Evrópu sem komst hjá [[alþjóðlega fjármálakreppan 2008|alþjóðlegu fjármálakreppunni 2008]].<ref name="The Global Competitiveness Report 2010–2011">{{cite web|last=Schwab|first=Klaus|title=The Global Competitiveness Report 2010–2011|url=https://www3.weforum.org/docs/WEF_GlobalCompetitivenessReport_2010-11.pdf|publisher=World Economic Forum|access-date=25 April 2011|pages=27 (41/516)}}</ref> Landið er 20. stærsti útflytjandi á vörum og þjónustu í heiminum.<ref name="auto7">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.GSR.GNFS.CD|title=Exports of goods and services (BoP, current US$) &#124; Data|website=data.worldbank.org}}</ref> Útflutningur á vörum og þjónustu var talinn vera 56% af vergri landsframleiðslu árið 2020.<ref>{{cite web |title=Exports of goods and services (% of GDP) {{!}} Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/NE.EXP.GNFS.ZS |website=data.worldbank.org |access-date=6 September 2021}}</ref> Í september 2018 var atvinnuleysi áætlað 5,7% sem var með því lægsta sem gerðist í Evrópusambandinu.<ref>{{cite web|url=https://businessinsider.com.pl/finanse/makroekonomia/bezrobocie-w-polsce-wrzesien-2018-r/437gjnh|title=GUS podał najnowsze dane dot. bezrobocia w Polsce|date=23 October 2018|access-date=28 October 2018}}</ref> Árið 2019 voru sett lög í Póllandi sem gáfu launafólki undir 26 ára aldri undanþágu frá [[tekjuskattur|tekjuskatti]].<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl/index.html|title=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax|author=Ivana Kottasová|website=CNN|date=30 July 2019|access-date=30 July 2019}}</ref> == Íbúar == Íbúar Póllands voru rúmlega 38 milljónir árið 2021 og landið er því níunda fjölmennasta land Evrópu og fimmta stærsta aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]].<ref>{{cite book |author=Statistics Poland |date=2021 |title=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |publisher=Główny Urząd Statystyczny GUS |page=1 |language=en}}</ref> Íbúaþéttleiki er 122 á ferkílómetra.<ref>{{cite book |author=Statistics Poland |date=2021 |title=Area and population in the territorial profile |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |publisher=Główny Urząd Statystyczny GUS |page=20 |language=en, pl}}</ref> [[Frjósemishlutfall]] var talið vera 1,42 börn á konu árið 2019, sem er með því lægsta sem gerist í heiminum.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN?locations=PL|title=Fertility rate, total (births per woman) - Poland|work=[[World Bank]]|access-date=12 March 2022}}</ref> Að auki eru íbúar Póllands að eldast töluvert og [[miðaldur]] er um 42 ár.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison|title=Median age|work=[[CIA World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=12 March 2022|archive-date=23 maí 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/|url-status=dead}}</ref> [[File:Population of Poland.svg|upright=1.1|thumb|Íbúar Póllands frá 1990 til 2010 taldir í milljónum.]] Um 60% af íbúum búa í þéttbýli eða stórborgum og 40% í sveitahéruðum.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL.IN.ZS?locations=PL|title=Urban population (% of the population) - Poland|work=[[World Bank]]|access-date=13 March 2022}}</ref> Árið 2020 bjó yfir helmingur Pólverja í [[einbýlishús]]um og 44,3% í íbúðum.<ref>{{cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do |title=Distribution of population by degree of urbanisation, dwelling type and income group - EU-SILC survey |date=2020 |website=European Statistical Office "Eurostat" |publisher=European Commission |access-date=6 April 2022 |archive-date=21 janúar 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230121154457/https://ec.europa.eu/eurostat/web/main/eurostat/web/main/help/faq/data-services |url-status=dead }}</ref> Fjölmennasta sýsla Póllands er [[Masóvía (hérað)|Masóvía]] og fjölmennasta borgin er höfuðborgin, [[Varsjá]], með 1,8 milljón íbúa og aðrar 2-3 milljónir á stórborgarsvæðinu.<ref>[http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf Funkcje Metropolitalne Pięciu Stolic Województw Wschodnich] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |date=27 March 2009 }} - [[:pl:Tadeusz Markowski (ekonomista)|Markowski]]</ref><ref>[https://www.un.org/esa/population/publications/wup2003/2003WUPHighlights.pdf ''World Urbanization Prospects''] - [[United Nations]] - Department of Economic and Social Affairs / Population Division, The 2003 Revision (data of 2000)</ref><ref>[[Eurostat]], [http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx Urban Audit database] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |date=6 April 2011 }}, accessed on 12 March 2009. Data for 2004.</ref> Stærsta þéttbýlissvæðið er stórborgarsvæði [[Katowice]] þar sem íbúar eru milli 2,7 milljón<ref>{{cite web |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |title=Major Metropolitan Areas in Europe |last=Cox |first=Wendell |date=2013 |website=New Geography |publisher=Joel Kotkin and Praxis Strategy Group}}</ref> og 5,3 milljón.<ref>[[European Spatial Planning Observation Network]], [https://www.espon.eu/sites/default/files/attachments/fr-1.4.3_April2007-final.pdf Study on Urban Functions (Project 1.4.3)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |date=2015-09-24 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf|date=24 September 2015}}, Final Report, Chapter 3, (ESPON, 2007)</ref> Íbúaþéttleiki er meiri í suðurhluta landsins og er mestur milli borganna [[Wrocław]] og [[Kraká]].<ref>{{cite journal |last=Jażdżewska |first=Iwona |title=Changes in population density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |date=September 2017 |volume=21 |number=3 |pages=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 |issn=2084-6118 |journal=Miscellanea Geographica |publisher=Sciendo|s2cid=134111630 }}</ref> Í manntali árið 2011 töldu 37.310.341 sig vera [[Pólverji|Pólverja]], 846.719 sögðust vera [[Slesíubúar]], 232.547 [[Kasúbíubúar]] og 147.814 [[Þjóðverjar]]. Aðrir minnihlutahópar töldu 163.363 manns (0,41%) og 521.470 (1,35%) gáfu ekki upp neitt þjóðerni.<ref name="GUS97">{{cite book |url=https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/22/1/1/struktura_narodowo-etniczna.pdf |title=Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 |trans-title=National-ethnic, linguistic and religious structure of Poland. National Census of Population and Housing 2011 |publisher=Central Statistical Office |year= 2015 |isbn=978-83-7027-597-6 |page=36 |language=pl}}</ref> Opinberar tölur um íbúa innihalda ekki farandverkafólk án dvalarleyfis eða [[Karta Polaka]] (ríkisborgaraskírteini).<ref>{{cite book |author=Statistics Poland |date=n.d. |title=The Concept of the International Migration. Statistics System in Poland. |url=https://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/p_inter_migration_stat_system_in_poland.pdf |publisher=Główny Urząd Statystyczny GUS |page=5 |language=en}}</ref> Yfir 1,7 milljón úkraínskir ríkisborgarar störfuðu löglega í Póllandi árið 2017.<ref>{{cite news |title=Filling Poland's labour gap |url=https://poland-today.pl/filling-polands-labour-gap/ |access-date=24 March 2019 |work=Poland Today |archive-date=12 maí 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512144010/https://poland-today.pl/filling-polands-labour-gap/ |url-status=dead }}</ref> Fjöldi aðfluttra fer ört vaxandi og ríkið samþykkti 504.172 atvinnuleyfisumsóknir útlendinga árið 2021.<ref>{{cite web |author=Departament Rynku Pracy MRPiPS |date=2021 |title=Zezwolenia na pracę cudzoziemców |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |website=psz.praca.gov.pl |language=pl}}</ref> === Borgir og bæir === [[Bielsko-Biała]], [[Białystok]], [[Bydgoszcz]], [[Częstochowa]], [[Gdańsk]], [[Gdynia]], [[Gniezno]], [[Goleniów]], [[Karpacz]], [[Katowice]], [[Kielce]], [[Kołobrzeg]], [[Koszalin]], [[Kraká]], [[Lublin]], [[Łowicz]], [[Łódź]], [[Malbork]], [[Nowe Warpno]], [[Olsztyn]], [[Opole]], [[Police]], [[Poznań]], [[Radom]], [[Sopot]], [[Stargard Szczeciński]], [[Szczecin]], [[Świnoujście]], [[Toruń]], [[Varsjá]], [[Wolin (borg)|Wolin]], [[Wrocław]], [[Zakopane]] == Menning == [[Mynd:0003 kotlet schabowy 2013, photo by Silar.JPG|thumb|220px|[[Kotlet schabowy]] með ýmsum salötum]] === Matargerð === {{aðalgrein|Pólsk matargerð}} Pólsk matargerð hefur breyst í gegnum tíma vegna breytilegra aðstæðna í landinu. Hún er svipuð öðrum eldunarhefðum sem er að finna annars staðar í [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]] og [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] og jafnvel í [[Frakkland]]i og á [[Ítalía|Ítalíu]]. Áhersla er lögð á [[kjöt]], sérstaklega svínakjöt, nautakjöt og kjúkling (mismunandi eftir svæðum), og vetrar[[grænmeti]] svo sem kál, ásamt [[krydd|kryddi]]. Ýmiss konar [[núðla|núðlur]] er líka að finna í mörgum réttum, meðal þeirra helstu eru ''[[kluski]]'', auk [[korn]]plantna eins og ''[[kasza]]''. Pólsk matargerð er almennt vegleg og mikið er notað af [[egg]]jum og [[rjómi|rjóma]]. Hefðbundnu réttirnir krefjast mikils undirbúnings. Margir Pólverjar eyða miklum tíma í að undirbúa og borða hátíðarrétti sína, sérstaklega um [[jól]] og [[páskar|páska]]. Þá getur tekið nokkra daga til að búa til alla réttina. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Wiktionary|Pólland}} * [http://www.gov.pl Vefur pólska ríkisins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705094141/http://www.gov.pl/ |date=2022-07-05 }} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} [[Flokkur:Pólland| ]] sti0ju9g8w9g695ttxcgb601f4726li 0 664 1980376 1823936 2026-09-26T03:40:11Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980376 wikitext text/x-wiki {{Byggð | Nafn = Poznań |Skjaldarmerki= POL Poznań COA.svg | Mynd = Poznan 10-2013 img10 Town hall.jpg | Myndatexti = Ráðhús. | Kort = POL Poznań map.svg | Myndatexti korts = Staðsetning Poznań innan Póllands. |Land=Pólland |lat_dir=N | lat_deg=52| lat_min=24 |lon_dir=E | lon_deg=16 | lon_min=55 52° 24' N <br /> 16° 55' E | Svæði = [[Stóra-Pólland (hérað)|Stóra-Pólland]] | Titill svæðis = Hérað | Flatarmál = 261,85 | Hæð yfir sjávarmáli = 60-154 metrar | Ár mannfjölda = [[2014]] | Mannfjöldi = 546.829 (borgin)<ref>[[Główny Urząd Statystyczny]]. Baza Demografia. Ludność Polski. Stan na 30.06.2014. [http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/Tables.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226014634/http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/ErrorH.aspx?aspxerrorpath=%2Fbazademografia%2FTables.aspx |date=2018-12-26 }}</ref><br />855.000 (stórborgarsvæðið)<ref>[http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/Tables.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226014634/http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/ErrorH.aspx?aspxerrorpath=%2Fbazademografia%2FTables.aspx |date=2018-12-26 }}.</ref> | Þéttleiki byggðar = 2.088 | Svæðissímanúmer = (+48) 61 | Titill sveitarstjóra = Borgarstjóri | Sveitarstjóri = [[Jacek Jaśkowiak]] | Póstnúmer = 60-010 til 61-890 | Tímabelti = UTC+01:00 og UTC+02:00 | Vefsíða = poznan.pl |}} '''Poznań''' ([[þýska]]: ''Posen'', [[latína]]: ''Posnania'') er fimmta fjölmennasta [[borg]] [[Pólland]]s og höfuðborg [[Stóra-Pólland (hérað)|Stóra-Pólland]] sýslu. Borgin er ein elsta borg Póllands og var mikilvæg miðstöð á fyrstu árdögum pólska ríkisins. Poznań liggur við ánna [[Warta]]. ==Íþróttir== [[Lech Poznań]] er knattspyrnulið borgarinnar. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20040730072136/http://www.youarein.poznan.pl/ Poznan] (en) {{commons|Poznań|Poznań}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Borgir í Póllandi]] qp9pdzs2sh9ln33v870owrr2deoqoqr 0 757 1980298 1940588 2026-09-25T23:28:48Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980298 wikitext text/x-wiki {{Rithöfundur | nafn = Halldór Laxness | mynd = Halldór_Kiljan_Laxness_1955.jpg | myndalýsing = Laxness árið 1955. | fæðingardagur = {{Fæðingardagur|1902|4|23}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]], Íslandi | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1998|2|8|1902|4|23}} | dauðastaður = [[Reykjavík]], Íslandi | starf = Rithöfundur | þjóðerni = [[Ísland|Íslenskur]] | maki = {{ubl |Ingibjörg Einarsdóttir {{nowrap|​(g. 1930⁠–⁠1940)}}​ |[[Auður Laxness|Auður Sveinsdóttir]] {{nowrap|(g. 1945⁠–⁠1998)}} }} | virkur = | tegund = | umfangsefni = | stefna = | frumraun = ''[[Barn náttúrunnar]]'' (1919) | þekktasta verk = ''[[Íslandsklukkan]]'' (1943–1946)<br>''[[Sjálfstætt fólk]]'' (1934–1935) | undiráhrifumfrá = [[August Strindberg]], [[Sigmund Freud]], [[Knut Hamsun]], [[Sinclair Lewis]], [[Upton Sinclair]], [[Bertolt Brecht]], [[Ernest Hemingway]] }} '''Halldór Kiljan Laxness''' ([[23. apríl]] [[1902]] - [[8. febrúar]] [[1998]]) var [[Ísland|íslenskur]] [[rithöfundur]] og [[skáld]], jafnan talinn einn helsti íslenski rithöfundurinn á [[20. öldin|20. öld]]. Hann byrjaði snemma að lesa bækur og skrifa sögur, og þegar hann var 13 ára gamall fékk hann sína fyrstu grein birta í [[Morgunblaðið|Morgunblaðinu]] undir nafninu ''H.G.'',<ref name="hg1916">{{Tímarit.is |1199022 |Hverasilungar og hverafuglar |útgáfudagsetning=19. mars 1916 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=7 |höfundur=H.G. |skoðað=13. desember 2025 }}</ref> og ekki löngu síðar, þá 14 ára gamall, birti hann grein í sama blaði undir sínu eigin nafni ''H. Guðjónsson frá Laxnesi''.<ref name="hgudjonslaxnes1916">{{Tímarit.is |1200095 |Gömul klukka |útgáfudagsetning=7. nóvember 1916 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=2 |höfundur=H. Guðjónsson frá Laxnesi |skoðað=13. desember 2025 }}</ref> Á ferli sínum skrifaði Halldór skáldsögur, smásögur, margar blaðagreinar, samdi ljóð, leikrit, þýddi bækur yfir á íslensku og fleira. Halldór hlaut [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum]] árið 1955. == Nafn == Halldór Laxness fæddist sem Halldór Guðjónsson. Árið 1905 hóf fjölskylda hans búskap að Laxnesi í Mosfellssveit, og kenndi Halldór sig við þann bæ æ síðar.<ref>Heimir Pálsson (1998): 65.</ref> Hann tók hinsvegar upp millinafnið [[Kiljan]] þegar hann [[skírn|skírðist]] til kaþólskrar trúar.<ref>Heimir Pálsson (1998): 65.</ref> == Ævi == [[Mynd:Laxness portrett einar hakonarson 1984.jpg|thumb|250px|Málverk af Halldóri Laxness eftir [[Einar Hákonarson]] frá 1984]] Halldór var elstur í þriggja systkina hópi, en yngri voru systur hans, Sigríður (28. apríl 1909 - 18. ágúst 1966<ref>[https://timarit.is/page/2810787?iabr=on#page/n3/mode/1up ''Minning Sigríðar Guðjónsdóttur frá Laxnesi''], Morgunblaðið, 25. ágúst 1966, bls. 4</ref>) og Helga (5. maí 1912 - 15. janúar 1992<ref>[https://timarit.is/page/1758343?iabr=on#page/n32/mode/1up ''Minning: Helga Guðjónsdóttir frá Laxnesi''], Morgunblaðið, 23. janúar 1992, bls. 33</ref>). Foreldrar Halldórs voru Guðjón Helgi Helgason (23. október 1870 - 19. júní 1919) og Sigríður Halldórsdóttir (27. október 1872 - 17. september 1951)<ref>[https://timarit.is/page/2965583?iabr=on#page/n45/mode/1up ''Halldór Kiljan Laxness''], DV, 14. febrúar 1998, bls. 54</ref>. Guðjón var af fátækum ættum og vann meðal annars í vegavinnu um allt [[Ísland]] og fékk fyrir það þokkaleg laun. Sigríður móðir Halldórs var ættuð frá [[Ölfus]]i, hún fluttist ung til [[Reykjavík|Reykjavíkur]] þar sem hún og Guðjón kynntust svo síðar.<ref>Halldór Guðmundsson (2004): 7–14.</ref> Árið 1905 seldi Guðjón húsið sitt í Reykjavík og keypti jörðina Laxnes í Mosfellsdal sem er 20 kílómetrum frá Reykjavík. Þangað fluttist Halldór með foreldrum sínum og móðurömmu, Guðnýju Klængsdóttur (18. febrúar 1832 – 21. mars 1924)<ref name="aettfraedifelagid2002">{{Tímarit.is |5631093 |Ætt Halldórs Laxness |útgáfudagsetning=maí 2002 |blað=Fréttabréf ættfræðifélagsins |blaðsíða=4 |höfundur=Guðjón Óskar Jónsson |skoðað=13. desember 2025 }} {{ISSN|1023-2672}}</ref>, ásamt vinnukonu og vinnumanni. Oftast var þó fleira fólk í Laxnesi, bæði gestir og vinnu- og kaupafólk. Halldóri fannst það gæfa hans að hafa fengið að reyna að búa á stóru sveitaheimili og svo virðist sem hann hafi alist upp við góðar aðstæður í Laxnesi.<ref>Halldór Guðmundsson (2004): 17–19.</ref>{{tilvitnun2|Halldór segir í bréfi til Stefáns Einarssonar að samkomulag á heimilinu hafi ávallt verið gott og í minningasögunni Í túninu heima segir hann: „á þessari liðnu tíð kom hlýtt hjartalag, grandvör framkoma og virðíng fyrir náúnganum í staðinn fyrir réttlæti úr tölvu; þar var sú fegurð í mannlegri sambúð sem ekki varð lifað án þrátt fyrir alt og alt og alt.|Halldór Guðmundsson (2004): 19.}} Halldór byrjaði að skrifa sem barn og fékk ungur áhuga á íslenskri tungu og beitti sér fyrir málrækt í Mosfellsdalnum. Hann gaf út fyrstu bók sína, ''[[Barn náttúrunnar]]'', 1919 þá aðeins 17 ára gamall. Hann skrifaði bókina þegar hann var 16 ára og sat þá frekar á [[Landsbókasafnið|Landsbókasafninu]] að skrifa en að mæta í skólann. ''Barn náttúrunnar'' gaf glöggum bókarýnum fyrirheit um það sem koma skyldi.<ref>Ólafur Ragnarsson (2002): 75–130.</ref> Þegar Halldór var ungur maður fór hann að ferðast og dvaldi meðal annars í [[Bandaríkin|Vesturheimi]] á árunum 1927–1929. Hann var í [[klaustur|klaustri]] í [[Lúxemborg]] frá desember 1922 fram til haustsins 1923. Í klaustrinu tók hann [[kaþólsk trú|kaþólska trú]] og var skírður og fermdur til kaþólskrar kirkju 6. janúar 1923.<ref>Ólafur Ragnarsson (2007): af myndasíðum á milli bls. 64–65.</ref> Frumburð sinn, Maríu (10. apríl 1923 - 19. mars 2016<ref>[https://timarit.is/page/6757041?iabr=on#page/n75/mode/1up ''María Halldórsdóttir (minningargrein)''], Morgunblaðið, 31. mars 2016, bls. 76</ref>), eignaðist Halldór með Málfríði Jónsdóttur (29. ágúst 1896 - 7. nóvember 2003<ref>[https://timarit.is/page/3484269?iabr=on#page/n21/mode/1up ''Málfríður Jónsdóttir (minningargrein)''], Morgunblaðið, 17. nóvember 2003, bls. 22</ref>) sem hann hafði kynnst sumarið 1922 í [[Rønne|Rönne]] á [[Borgundarhólmur|Borgundarhólmi]]; þau giftust samt ekki. Í lok ævi sinnar var Málfríður [[Listi yfir elstu manneskjur á Íslandi|elsti lifandi Íslendingurinn]]. Halldór var tvíkvæntur. Árið 1930 giftist hann Ingibjörgu Einarsdóttur (3. maí 1908 - 22. janúar 1994<ref>[https://timarit.is/page/1800431?iabr=on#page/n31/mode/1up ''Ingibjörg Einarsdóttir - Minning''], Morgunblaðið, 2. febrúar 1994, bls. 32</ref>) og með henni átti hann soninn Einar (9. ágúst 1931 - 23. maí 2016<ref>[https://timarit.is/page/6772911?iabr=on#page/n21/mode/2up ''Einar Laxness (minningargrein)''], Morgunblaðið, 2. júní 2016, bls. 22-23</ref>). Þau slitu samvistir 1940. Halldór kynntist seinni konu sinni, [[Auður Laxness|Auði Sveinsdóttur]] (30. júní 1918 - 29. október 2012<ref>[https://timarit.is/page/6032034?iabr=on#page/n26/mode/2up ''Auður Sveinsdóttir Laxness (minningargrein)''], Morgunblaðið, 7. nóvember 2012, bls. 26-27</ref>), á [[Laugarvatn|Laugarvatni]] 1939. Samkvæmt frásögn ævisöguritara Halldórs Laxness, [[Halldór Guðmundsson|Halldóri Guðmundssyni]], vildi Halldór fara rólega í sakirnar, og fyrstu árin eftir að þau byrjuðu að vera saman þurfti Auður að bíða þolinmóð eftir honum.<ref>Halldór Guðmundsson (2004): 439–440.</ref> Halldór Guðmundsson segir svo frá að Auður hafi verið tilbúin til þess að færa fórnir fyrir Halldór og getað létt áhyggjum af skáldinu, hún var konan sem Halldór dreymdi um.<ref>Halldór Guðmundsson. Halldór Laxness, ævisaga, bls. 501.</ref> Auður og Halldór giftu sig hjá [[borgarfógeti|borgarfógeta]] 24. desember 1945. Þau fluttu að [[Gljúfrasteinn|Gljúfrasteini]] í [[Mosfellssveit]] árið 1945, en það hús létu hjónin byggja. Það var draumur Halldórs að eignast heimili á sínum bernskuslóðum og þau fengu arkitektinn {{ill|Ágúst Pálsson|en}} til þess að teikna húsið<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ágúst_Pálsson</ref>. Byggingameistari var Páll Guðjónsson. Auður sá að mestu um að fylgjast með húsasmíðunum á meðan Halldór einbeitti sér að skrifum.<ref>Ólafur Ragnarsson (2007). 72–75.</ref> Halldór og Auður eignuðust tvær dætur - Sigríði (*26. maí 1951) og Guðnýju (*23. janúar 1954).<ref>Halldór Guðmundsson (2004): 557–578.</ref> Þegar Halldór var orðinn gamall maður og heilsunni farið að hraka fluttist hann á [[Reykjalundur|Reykjalund]]. Þar var hann í fjögur ár og sífellt meira bundinn við rúmið. Halldór Laxness lést 8. febrúar 1998, þá orðinn 95 ára. Í Morgunblaðinu birtist grein eftir [[Matthías Johannessen]] skáld þar sem hann sagði meðal annars:{{tilvitnun2|Þann dag sem Íslendingar gleyma ritsnilld Halldórs Kiljans Laxness gegna þeir ekki lengur hlutverki sínu sem þjóð.<ref>[https://timarit.is/page/1898101?iabr=on#page/n31/mode/1up ''Sá sem lifir ekki í skáldskap lifir ekki af hér á jörðinni''], Morgunblaðið, 10. febrúar 1998, bls. 32-33</ref><ref>[https://www.mbl.is/serefni/laxness/skaldid.html ''Halldór Kiljan Laxness er allur''], Morgunblaðið (sérefni á netinu), sótt 9. júní 2017</ref>}} == Viðurkenning == Árið 1955 var Halldór Laxness sæmdur [[Nóbelsverðlaunin|Nóbelsverðlaununum]]. Það var í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]] sem Halldór veitti verðlaununum viðtöku frá þáverandi konungi Svía, [[Gústaf 6. Adólf|Gústaf VI. Adolf]], nánar tiltekið í Hljómleikahúsinu við Kóngsgötuna. Nóbelsverðlaunin höfðu strax jákvæð áhrif, og bækurnar Halldórs voru í kjölfarið þýddar á fleiri tungumál og menn sem höfðu ekki gefið verkunum gaum áður kynntu sér bækurnar hans. Verðlaunin, Nóbelsskjalið og gullpeningurinn, eru varðveitt í [[Þjóðminjasafn Íslands|Þjóðminjasafninu]] og í myntsafni [[Seðlabanki Íslands|seðlabankans]].<ref>Ólafur Ragnarsson (2007): 183–201.</ref> Auk Nóbelsverðlauna fékk Halldór fjöldan allan af viðurkenningum fyrir ritstörf sín, en dæmi um aðrar viðurkenningar sem honum hlotnuðust voru: Menningarverðlaun ASF, [[Silfurhesturinn]] (bókmenntaverðlaun dagblaðanna) og virt dönsk verðlaun kennd við {{ill|Martin Andersen Nexø|en}}, svo nokkur séu nefnd. Halldór Laxness var gerður að heiðursdoktor við eftirfarandi háskóla: * 1968: [[Aabo háskólinn]] ({{ill|Åbo Akademi University|en}}) í [[Finnland]]i í tilefni 50 ára afmælis sænskudeildarinnar við skólann,<ref name="morgunbladid1968">{{Tímarit.is |1394082 |Halldór Laxness sæmdur doktorsnafnbót |útgáfudagsetning=25. maí 1968 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=28 |höfundur= |skoðað=13. desember 2025 }}</ref> * 1972: [[Háskóli Íslands]] í tilefni sjötugsafmælis Halldórs,<ref name="morgunbladid1972">{{Tímarit.is |1430234 |Halldór Laxness, heiðursdoktor: Kjör heimspekideildar nú einrómar |útgáfudagsetning=5. apríl 1972 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=32 og 31 |höfundur= |skoðað=13. desember 2025 }}</ref> * 1977: [[Edinborgarháskóli]] í [[Skotland|Skotlandi]],<ref name="morgunbladid1977">{{Tímarit.is |1488476 |Laxness heiðursdoktor við Edinborgarháskóla |útgáfudagsetning=20. júlí 1977 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=2 |höfundur= |skoðað=13. desember 2025 }}</ref> * 1982: [[Háskólinn í Tübingen]] í [[Þýskaland|Þýskalandi]] í tilefni áttræðisafmælis Halldórs.<ref name="morgunbladid1982">{{Tímarit.is |1555238 |Þjóðverjar heiðra Halldór Laxness |útgáfudagsetning=20. apríl 1982 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=3 |höfundur= |skoðað=13. desember 2025 }}</ref> == Stíll == [[Mynd:Halldor Laxness gravestone.JPG|thumb|right|Legsteinn Halldórs Laxness við [[Mosfellskirkja (Mosfellsdal)|Mosfellskirkju]] í Mosfellsdal]] Þegar Halldór var ungur umgekkst hann mikið eldra fólk og talsmáti hans varð þess vegna háfleyglegur.<ref>Ólafur Ragnarsson (2002): 75.</ref> Hann ræktaði tungumálið meira en aðrir höfundar og notaði öðruvísi stafsetningu til þess að ná fram ákveðnum stíl í textann sem og mörg áhugaverð orð.<ref>Hugvísindastofnun Háskóla Íslands. Um ævi og verk Halldórs Laxness: 212–217.</ref> Halldór hafði sterkar stjórnmálalegar skoðanir og skrifaði til að mynda Halldór tvær bækur um [[Sovétríkin]] sem ætlaðar voru til varnaðar þjóðskipulagi landsins.<ref>Hugvísindastofnun Háskóla Íslands. Um ævi og verk Halldórs Laxness: 129–131.</ref> Skrif skáldsins um hag íslensku þjóðarinnar vöktu ávallt athygli, landinn reiddist honum ýmist eða varð snortinn yfir einlægni hans.<ref>Laxness.is. Sótt 22.4.2009.</ref> ==Safnið á Gljúfrasteini== Að frumkvæði [[Davíð Oddsson|Davíðs Oddssonar]], [[Forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]], keypti [[ríkissjóður]] Gljúfrastein af Auði Laxness, ekkju Halldórs, í apríl 2002.<ref>[https://timarit.is/page/3439537?iabr=on#page/n3/mode/1up ''Heimili og vinnustaður nóbelsskáldsins komin í eigu íslenska ríkisins''], Morgunblaðið, 23. apríl 2002, bls. 4</ref> Í september 2004 var opnað þar safn til minningar um skáldið<ref>[https://timarit.is/page/3608860?iabr=on#page/n5/mode/1up ''„Nú á þjóðin þetta hús“''], Morgunblaðið, 6. september 2004, bls. 6</ref>; fjölskylda Halldórs hafði gefið safninu allt innbú Gljúfrasteins.<ref>[https://timarit.is/page/3608980?iabr=on#page/n21/mode/1up ''Þjóðarheimilið Gljúfrasteinn''], Morgunblaðið, 7. september 2004, bls. 22</ref> == Deilur um ævisögu Laxness == [[Hannes Hólmsteinn Gissurarson]], [[prófessor]] sagði frá því opinberlega sumarið 2003, að hann væri að skrifa [[ævisaga|ævisögu]] Laxness, en í kjölfarið reyndi Auður Laxness að meina honum aðgang að bréfasafni skáldsins á [[handrit]]adeild [[Þjóðarbókhlaðan|Þjóðarbókhlöðunnar]] og tókst það.<ref>[https://timarit.is/page/3480213?iabr=on#page/n1/mode/1up ''Skriflegt leyfi þarf til að skoða skjöl Halldórs Laxness í Þjóðarbókhlöðunni: Lokað fyrir aðgang í 3 ár''], Morgunblaðið, 28. september 2003, bls. 2</ref> Ástæðan var sú að hún taldi Hannes ekki færan um að skrifa óhlutdræga ævisögu Laxness. Eftir að fyrsta bindi ævisögunnar ''Halldór'' kom út gagnrýndu [[Helga Kress]], prófessor, og fleiri Hannes harðlega fyrir að fara frjálslega með tilvitnanir í texta skáldsins án þess að geta heimilda.<ref>[https://rafhladan.is/bitstream/handle/10802/9117/Eftir%20hvern.pdf?sequence=1 ''Eftir hvern?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419222123/https://rafhladan.is/bitstream/handle/10802/9117/Eftir%20hvern.pdf?sequence=1 |date=2021-04-19 }}, Helga Kress tók saman, Reykjavík, ágúst 2004</ref> Hannes hefur síðar viðurkennt í viðtölum að hann hefði átt að geta heimilda í ríkara mæli en hann gerði. Haustið 2004 höfðaði Auður mál gegn Hannesi fyrir brot á [[íslensk höfundalög|lögum um höfundarrétt]]. Hannes var sýknaður í [[Héraðsdómur Reykjavíkur|Héraðsdómi Reykjavíkur]] 2006 en málinu var áfrýjað til [[Hæstiréttur|Hæstaréttar]] og þar var Hannes dæmdur árið 2008 fyrir brot á höfundarrétti í fyrsta bindi af ævisögu Halldórs Laxness. Var honum gert að greiða 1,5 milljónir króna í fébætur og 1,6 milljónir í málskostnað. Auður Laxness og fjölskylda hennar hefur lagt blessun sína yfir ævisögu skáldsins, sem rituð var af Halldóri Guðmundssyni, rithöfundi, og veitti honum góðfúslega aðgang að bréfasafni og gögnum, sem voru í vörslu fjölskyldunnar. == Meint afskipti íslenskra ráðamanna af útgáfu rita Laxness í Bandaríkjunum == [[Guðný Halldórsdóttir]], [[leikstjóri]] og dóttir skáldsins, sagði í [[Kastljós (dægurmálaþáttur)|Kastljósþætti]] [[RÚV|sjónvarpsins]] 18. mars 2007 að [[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]], [[Forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]] 1963-1970, hefði lagt stein í götu föður síns sem varð til þess að honum reyndist illmögulegt að gefa út bækur sínar í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. <ref>[http://eyjan.pressan.is/frettir/2011/09/14/ny-kvikmynd-bjarni-benediktsson-bad-bandarisk-stjornvold-ad-eydileggja-mannord-laxness/ Ný kvikmynd: Bjarni Benediktsson bað bandarísk stjórnvöld að „eyðileggja mannorð“ Laxness; af Eyjunni.is]{{Webarchive|url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20180209231547/http://eyjan.pressan.is/frettir/2011/09/14/ny-kvikmynd-bjarni-benediktsson-bad-bandarisk-stjornvold-ad-eydileggja-mannord-laxness/ |date=2018-02-09 }}</ref> == Verk == [[Mynd:Piazza Chiesa San Giusseppe-Taormina-Sicilia-Italy - Creative Commons by gnuckx (3667613178).jpg|thumb|right|Torg í [[Taormina]] á [[Sikiley]] þar sem Halldór vann að ''Vefaranum mikla frá Kasmír'']] Halldór skrifaði fjölmörg skáldverk, þýddi verk annarra yfir á íslensku og sendi frá sér greinar í dagblöð og tímarit. Alls skrifaði hann 13 stórar skáldsögur; ''Brekkukotsannál, Gerplu, Atómstöðina, Heimsljós I'' og ''II'', ''Íslandsklukkuna, Kristnihald undir Jökli, Söguna af brauðinu dýra, Sölku Völku I'' og ''II'', ''Sjálfstætt fólk I'' og ''II'', ''Smásögur'' (öllum smásögum skáldsins safnað saman í eina bók), ''Vefarann mikla frá Kasmír'' og ''Guðsgjafarþula'' var svo síðasta skáldsagan sem hann skrifaði. Einnig orti Halldór ýmiskonar kvæði og gaf út fjórar minningasögur, ein þeirra er bókin ''Í túninu heima''.<ref>Laxness.is. Sótt 22.4.2009.</ref> Auk þess samdi hann fimm leikrit og leikgerð að einni skáldsögu, en fyrsta leikritið samdi Laxness ekki fyrr en hann var orðinn þroskaður höfundur, ''Straumrof'', 1934.<ref>Gljúfrasteinn, Hús skáldsins. Kvikmyndadraumar. Sótt 23.4.2009.</ref> Verk Halldórs eru fjölbreytt og hafa komið út í meira en 500 útgáfum og á 43 tungumálum auk móðurmálsins. Halldór þýddi verk frá öðrum og þar má nefna ''[[Birtíngur|Birtíng]]'' eftir [[Voltaire]], ''[[Vopnin kvödd]]'' eftir [[Ernest Hemingway]] og ''[[Fjallkirkjan|Fjallkirkjuna]]'' eftir [[Gunnar Gunnarsson]].<ref>Gljúfrasteinn, Hús skáldsins. Skáldið. Sótt 23.4.2009.</ref> {| cellspacing="10" | |- | === Skáldsögur === * 1919 – [[Barn náttúrunnar]] * 1924 – [[Undir Helgahnúk]] * 1927 – [[Vefarinn mikli frá Kasmír]] * 1931-32 – [[Salka Valka]] * 1934-35 – [[Sjálfstætt fólk]] * 1937-40 – [[Heimsljós]] * 1943-46 – [[Íslandsklukkan]] * 1948 – [[Atómstöðin (skáldsaga)|Atómstöðin]] * 1952 – [[Gerpla (skáldsaga)|Gerpla]] * 1957 – [[Brekkukotsannáll]] * 1960 – [[Paradísarheimt]] * 1968 – [[Kristnihald undir Jökli (bók)|Kristnihald undir Jökli]] * 1970 – [[Innansveitarkronika]] * 1972 – [[Guðsgjafaþula]] === Smásögur === * 1923 – [[Nokkrar sögur]] * 1933 – [[Úngfrúin góða og Húsið]] * 1933 – [[Fótatak manna]] (sögur síðar gefnar út í ''Þáttum'') * 1935 – [[Þórður gamli halti]] (síðar gefin út í ''Þáttum'') * 1942 – [[Sjö töframenn]] (sögur síðar gefnar út í ''Þáttum'') * 1954 – [[Þættir]] (fyrri smásögur endurútgefnar) * 1964 – [[Sjöstafakverið]] === Leikrit === * 1934 – [[Straumrof]] * 1950 – [[Snæfríður Íslandssól]] (upp úr Íslandsklukkunni) * 1954 – [[Silfurtúnglið]] * 1961 – [[Strompleikurinn]] * 1962 – [[Prjónastofan Sólin]] * 1966 – [[Dúfnaveislan]] * 1970 – [[Úa (leikrit)|Úa]] (upp úr Kristnihaldi undir Jökli) * 1972 – [[Norðanstúlkan]] (upp úr Atómstöðinni) | valign="top" | === Ljóð === * 1925 – Únglíngurinn í skóginum * 1930 – [[Kvæðakver]] === Ritgerðir og greinar === * 1925 – [[Kaþólsk viðhorf]] * 1929 – [[Alþýðubókin]] * 1937 – [[Dagleið á fjöllum]] * 1942 – [[Vettvángur dagsins]] * 1946 – [[Sjálfsagðir hlutir]] * 1950 – [[Reisubókarkorn]] * 1955 – [[Dagur í senn]] * 1959 – [[Gjörníngabók]] * 1963 – [[Skáldatími]] * 1965 – [[Upphaf mannúðarstefnu]] * 1967 – [[Íslendíngaspjall]] * 1969 – [[Vínlandspúnktar]] * 1971 – [[Yfirskygðir staðir]] * 1974 – [[Þjóðhátíðarrolla]] * 1977 – [[Seiseijú, mikil ósköp]] * 1981 – [[Við heygarðshornið]] * 1984 – [[Og árin líða]] * 1986 – [[Af menníngarástandi]] === Ferðasögur === * 1933 – [[Í Austurvegi]] * 1938 – [[Gerska ævintýrið]]<ref name="timinn1983">{{Tímarit.is |4029102 |Þegar staðreyndirnar víkja fyrir pólitískum skoðunum — litið í „Gerska ævintýrið“ fyrr og nú |útgáfudagsetning=25. desember 1983 |blað=[[Tíminn]] |blaðsíða=8-9 |höfundur=[[Elías Snæland Jónsson]] |skoðað=13. desember 2025 }}</ref> === Minningasögur === * 1952 – [[Heiman eg fór]] * 1975 – [[Í túninu heima (bók eftir Halldór Laxness)|Í túninu heima]] * 1976 – [[Úngur eg var]] * 1978 – [[Sjömeistarasagan]] * 1980 – [[Grikklandsárið]] * 1987 – [[Dagar hjá múnkum]] === Þýðingar === * 1940 – [[Vopnin kvödd]] (''Farwell to arms'' (útg. 1929) eftir [[Ernest Hemingway]] * 1941-1943 – [[Kirkjan á fjallinu]] (''Kirken paa Bjærget'' (útg. 1923—1928) eftir [[Gunnar Gunnarsson]] * 1945 – [[Birtíngur]] (''Candide, ou l'Optimisme'' (útg. 1759) eftir [[Voltaire]] * 1954 – [[Öndin villta]] (''Vildanden'' (útg. 1884) eftir [[Henrik Ibsen]] (óútgefin). * 1966 – [[Veisla í farangrinum]] (''A Moveable Feast'' (útg. 1964) eftir Ernest Hemingway |} === Kvikmyndir gerðar eftir bókum Laxness === * 1954 – [[Salka Valka (kvikmynd)|Salka Valka]] * 1972 – [[Brekkukotsannáll (kvikmynd)|Brekkukotsannáll]] * 1981 – [[Paradísarheimt (kvikmynd)|Paradísarheimt]] * 1984 – [[Atómstöðin (kvikmynd)|Atómstöðin]] * 1989 – [[Kristnihald undir Jökli (kvikmynd)|Kristnihald undir Jökli]] * 1999 – [[Ungfrúin góða og húsið (kvikmynd)|Ungfrúin góða og húsið]] == Tilvísanir == <div class="references-small">{{reflist|2}}</div> == Heimildir == * {{bókaheimild|höfundur=Heimir Pálsson|titill=Sögur, ljóð og líf|útgefandi=Vaka-Helgafell|ár=1998|ISBN=ISBN 9979-2-1306-X}} bls. 65 * Hannes Hólmsteinn Gissurarson. 2003. ''Halldór''. (Reykjavík: Almenna bókafélagið). * Hannes Hólmsteinn Gissurarson. 2004. ''Kiljan''. (Reykjavík: Almenna bókafélagið). * Hannes Hólmsteinn Gissurarson. 2005. ''Laxness''. (Reykjavík: Almenna bókafélagið). * Halldór Guðmundsson. 2004. ''Halldór Laxness''. (Reykjavík: JPV). Sjá [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20051103180717/www.internet.is/halldor.gudmundsson/default_files/page0019.html hér] * Heimir Pálsson. ''Sögur, ljóð og líf'' (Reykjavík: Vaka-Helgafell, 1998). * Ólafur Ragnarsson. ''Halldór Laxness: Líf í skáldskap'' (Reykjavík: Vaka-Helgafell, 2002). * Ólafur Ragnarsson. ''Til fundar við skáldið, Halldór Laxness'' (Reykjavík: Veröld, 2007). * ''Ritaskrá.'' 2004, 12. mars. Sjá: https://web.archive.org/web/20060525195932/http://www2.mbl.is/mm/serefni/laxness/ * ''Halldór Laxness.'' 2004, 12. mars. Sjá: http://www2.mbl.is/mm/serefni/laxness/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525195932/http://www2.mbl.is/mm/serefni/laxness/ |date=2006-05-25 }} == Tengt efni == * [[Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Íslandi]] * [[Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs]] == Tenglar == {{commonscat|Halldór Laxness|Halldóri Laxness}} * [http://www2.mbl.is/mm/serefni/laxness/ Halldór Laxness Sérvefur Morgunblaðsins um Halldór Laxness ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525195932/http://www2.mbl.is/mm/serefni/laxness/ |date=2006-05-25 }} * [http://servefir.ruv.is/laxness/ Vefur RÚV um afhendingu Nóbelsverðlaunanna 1955] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060208112456/http://servefir.ruv.is/laxness/ |date=2006-02-08 }} * [https://gljufrasteinn.is/ Gljúfrasteinn – Hús skáldsins] * [https://timarit.is/page/3139268?iabr=on#page/n48/mode/1up ''Skrá um rit Halldórs Laxness á íslensku og erlendum málum''] – Árbók Landsbókasafns Íslands 1993, bls. 49-140 * [http://fva.is/harpa/laxness/halldor_laxness.html Kennsluefni um nokkur verk Halldórs Laxness] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110217130343/http://fva.is/harpa/laxness/halldor_laxness.html |date=2011-02-17 }} – Kennsluvefir Hörpu Hreinsdóttur 2010 * [https://glatkistan.com/2015/01/19/halldor_laxness/ Glatkistan] - Tónlistartengd umfjöllun === Verk Laxness á netinu === * {{Tímarit.is |1199022 |Hverasilungar og hverafuglar |útgáfudagsetning=19. mars 1916 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=7 |höfundur= }} * {{Tímarit.is |1200095 |Gömul klukka |útgáfudagsetning=7. nóvember 1916 |blað=Morgunblaðið |blaðsíða=2 |höfundur= }} * [https://timarit.is/page/1207719?iabr=on#page/n1/mode/1up ''Athugasemd við það, sem menn á Íslandi alment halda um ritdómara''], Morgunblaðið, 28. júní 1922, bls. 2-3. * [https://timarit.is/page/3311?iabr=on#page/n0/mode/1up ''Bréf úr Alpafjöllum''], Alþýðublaðið, 15. febrúar 1922, bls. 1-2. * [https://timarit.is/page/1208568?iabr=on#page/n2/mode/1up ''Jarðarför Laugu í Gvöndarkoti''], Morgunblaðið, 6. mars 1923, bls. 3. * [https://timarit.is/page/1208584?iabr=on#page/n2/mode/1up ''Kálfkotungaþáttur; brot úr uppkasti''] Morgunblaðið, 10. mars 1923, bls. 3-4. * [https://timarit.is/page/1208858?iabr=on#page/n2/mode/1up ''Kvæði eftir Halldór frá Laxnesi''], Morgunblaðið, 30. maí 1923, bls. 3. * [https://timarit.is/page/1208869?iabr=on#page/n1/mode/1up ''Kvæði''], Morgunblaðið, 2. júní 1923, bls. 2-3. * [https://timarit.is/page/1208891?iabr=on#page/n3/mode/1up ''Ása (frá Jämtlandi 1920)''], Morgunblaðið, 8. júní 1923, bls. 4. * [https://timarit.is/page/1208906?iabr=on#page/n2/mode/1up ''Barningsmenn''], Morgunblaðið, 13. júní 1923, bls. 3-4. * [https://timarit.is/page/1208930?iabr=on#page/n2/mode/1up ''Fegursta sagan í bókinni''], Morgunblaðið, 20. júní 1923, bls. 3-4. * [https://timarit.is/page/1209636?iabr=on#page/n10/mode/1up ''Úr Westminster Abbey í Westminster Cathedral''], Morgunblaðið, 24. desember 1923, bls. 11. * [https://timarit.is/page/3267674?iabr=on#page/n0/mode/1up ''Frá Niðurlöndum''], Lesbók Morgunblaðsins, 21. febrúar 1926, bls. 1-3. * [https://timarit.is/page/3267727?iabr=on#page/n5/mode/2up ''Rhodymenia Palmata''], Lesbók Morgunblaðsins, 4. apríl 1926, bls. 6-7. * [https://timarit.is/page/3268536?iabr=on#page/n6/mode/1up ''Bjarni Björnsson - hermileikari''], Lesbók Morgunblaðsins, 4. mars 1928, bls. 7-8. * [https://timarit.is/page/2641390?iabr=on#page/n3/mode/1up ''Tilkynning til lesenda''], Dagur, 7. nóvember 1929, bls. 4. * [https://timarit.is/page/2741082?iabr=on#page/n2/mode/1up ''Nú vantar þjóðsönginn''], Þjóðviljinn, 9. mars 1944, bls. 3. * [https://timarit.is/page/1417299?iabr=on#page/n16/mode/1up ''Frá gömlum hundamanni''], Morgunblaðið, 16. desember 1970, bls. 17. * [https://timarit.is/page/3294766?iabr=on#page/n3/mode/2up ''Valdir kaflar úr verkum Laxness''], Lesbók Morgunblaðsins, 23. apríl 1972, bls. 4-6+14. * [https://timarit.is/page/3088654?iabr=on#page/n9/mode/2up ''Smámunarýni''], Dagblaðið, 10. október 1979, bls. 10-11. * [https://timarit.is/page/3300644?iabr=on#page/n1/mode/2up ''Athuganir um fornbókmenntir''], Lesbók Morgunblaðsins, 29. mars 1980, bls. 2-5. * [https://timarit.is/page/3303390?iabr=on#page/n3/mode/2up ''Ferðabæklingur úr Rúmeníu''], Lesbók Morgunblaðsins, 7. janúar 1984, bls. 4-7. * [https://timarit.is/page/3309518?iabr=on#page/n3/mode/2up ''Saga úr síldinni''], Lesbók Morgunblaðsins, 25. apríl 1992, bls. 4-5. === Greinar um Laxness === * [https://timarit.is/page/1204786?iabr=on#page/n2/mode/1up ''Barn náttúrunnar''], Morgunblaðið, 10. nóvember 1919, bls. 3. * [https://timarit.is/page/1210207?iabr=on#page/n1/mode/1up ''Ný skáldsaga (Undir Helgahnúk)''], Morgunblaðið, 7. júní 1924, bls. 2. * [https://timarit.is/page/2163521?iabr=on#page/n1/mode/1up ''Fótatak manna''], Heimskringla, 7. mars 1934, bls. 2-3. * [https://timarit.is/page/5686645?iabr=on#page/n21/mode/2up ''Halldór Kiljan Laxness Nóbelsverðlaunahöfundur''], Tímarit Þjóðræknisfélags Íslendinga í Vesturheimi, 1. janúar 1955, bls. 4-41. * [https://timarit.is/page/2777772?iabr=on#page/n6/mode/1up ''Stórverk um Laxness''], Þjóðviljinn, 17. maí 1957, bls. 7. * [https://timarit.is/page/3290659?iabr=on#page/n0/mode/1up ''Hjónin í Laxnesi (fyrri hluti)''], Lesbók Morgunblaðsins, 2. apríl 1967, bls. 1-2+13. * [https://timarit.is/page/3290681?iabr=on#page/n6/mode/1up ''Hjónin í Laxnesi (seinni hluti)''], Lesbók Morgunblaðsins, 9. apríl 1967, bls. 7+12+15. * [https://timarit.is/page/1393112?iabr=on#page/n13/mode/2up ''Skáldaeðlið sýnist vera takmarkað''], Morgunblaðið, 11. apríl 1968, bls. 14-15. * [https://timarit.is/page/3292358?iabr=on#page/n3/mode/1up ''Þegar bókin er búin er ég fullsaddur á efninu''], Lesbók Morgunblaðsins, 11. maí 1969, bls. 4+13. * [https://timarit.is/page/3294764?iabr=on#page/n1/mode/2up ''Horft til æskuára''], Lesbók Morgunblaðsins, 23. apríl 1972, bls. 2-3+14. * [https://timarit.is/page/3294769?iabr=on#page/n6/mode/1up ''Við ýmis tækifæri á síðum Morgunblaðsins''], Morgunblaðið, 23. apríl 1972, bls. 7-8. * [https://timarit.is/page/3297944?iabr=on#page/n5/mode/1up ''Yfir hið liðna bregður blæ ...''], Lesbók Morgunblaðsins, 26. september 1976, bls. 6. * [https://timarit.is/page/1485699?iabr=on#page/n20/mode/1up ''Halldór Laxness 75 ára''], Morgunblaðið, 23. apríl 1977, bls. 21-24. * [https://timarit.is/page/2864118?iabr=on#page/n0/mode/1up ''Fullveldistímaritið Láki''], Þjóðviljinn, 3. desember 1978, bls. 1-2+11. * [https://timarit.is/page/3299822?iabr=on#page/n3/mode/2up ''Skrílútgáfa á Laxdælu og hatursútgáfa á Njálu (fyrri hluti)''], Lesbók Morgunblaðsins, 10. febrúar 1979, bls. 4-5+14-15. * [https://timarit.is/page/3299840#page/n5/mode/2up ''Skrílútgáfa á Laxdælu og hatursútgáfa á Njálu (síðari hluti)''], Lesbók Morgunblaðsins, 17. febrúar 1979, bls. 6-7+14-15. * [https://timarit.is/page/3299996?iabr=on#page/n1/mode/2up ''Halldór Laxness, mórmónarnir og fyrirheitna landið''], Lesbók Morgunblaðsins, 5. maí 1979, bls. 2-4+14. * [https://timarit.is/page/1534756?iabr=on#page/n24/mode/1up ''Grikklandsárið''], Morgunblaðið, 6. desember 1980, bls. 25. * [https://timarit.is/page/3303018?iabr=on#page/n3/mode/2up ''Með andstæðum forteiknum''], Lesbók Morgunblaðsins, 2. júlí 1983, bls. 4-5+14. * [https://timarit.is/page/3303998?iabr=on#page/n3/mode/2up ''Börn náttúrunnar (Halldór Laxness deiglunni I)''], Lesbók Morgunblaðsins, 19. janúar 1985, bls. 4-6. * [https://timarit.is/page/3304022?iabr=on#page/n11/mode/2up ''Guð hótar að stoppa ballið (Halldór Laxness deiglunni II)''], Lesbók Morgunblaðsins, 26. janúar 1985, bls. 12-14. * [https://timarit.is/page/3304032?iabr=on#page/n5/mode/2up ''Guðleysi eða sjálfsmorð (Halldór Laxness deiglunni III)''], Lesbók Morgunblaðsins, 2. febrúar 1985, bls. 6-7. * [https://timarit.is/page/3315389?iabr=on#page/n6/mode/1up ''Einvaldi sviðinsvíkur''], Lesbók Morgunblaðsins, 8. apríl 2000, bls. 7-8. * [https://timarit.is/page/3522062?iabr=on#page/n0/mode/1up ''Skeggræður gegnum tíðina''], Lesbók Morgunblaðsins, 20. apríl 2002, bls. 1-12. * [https://timarit.is/page/3439419?iabr=on#page/n17/mode/2up ''Lífsins skáld; hvenær komu skáldsögur Halldórs Laxness út og hvernig var þeim tekið''], Morgunblaðið, 20. apríl 2002, bls. 18-20. === Viðtöl við Laxness === * [https://timarit.is/page/1260484?iabr=on#page/n1/mode/1up ''Það er gott að vinna á Gljúfrasteini''], Morgunblaðið, 4. september 1946, bls. 2. * [https://timarit.is/page/1552912?iabr=on#page/n0/mode/1up ''Bókmenntir á tímum rauðra penna''], Morgunblaðið, 28. febrúar 1982, bls. 49+71-74. {{Nóbelsverðlaun í bókmenntum}} [[Flokkur:Halldór Laxness| ]] [[Flokkur:Íslenskir rithöfundar]] [[Flokkur:Íslenskir þýðendur]] [[Flokkur:Íslensk ljóðskáld]] [[Flokkur:Handhafar bókmenntaverðlauna Nóbels]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] {{fd|1902|1998}} n4spwvly1nbrcp42u32mt6uz86uvuq8 0 913 1980424 1948909 2026-09-26T05:17:03Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980424 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Woolf by Beresford 2.jpg|thumb|right|Virginia Woolf (1902)]] '''Virginia Woolf''' ([[25. janúar]] [[1882]] – [[28. mars]] [[1941]]) var [[bretland|breskur]] [[rithöfundur]], [[gagnrýnandi]] og [[feminismi|feministi]]. Hún er í hópi áhrifamestu [[skáldsagnarhöfundur|skáldsagnahöfunda]] á [[20. öld]]. Auk þess sem verk hennar höfðu mikil áhrif á kvennabaráttu 20. aldar, var Virginia brautryðjandi nýrra aðferða við skáldsagnaritun með notkun hugflæðis og innra eintals. Hún skrifaði um hversdagslega atburði, lagði ekki áherslu á flóknar fléttur eða djúpa persónusköpun heldur á tilfinningalíf og hugmyndir söguhetjanna. Þar takmarkaði hún sig ekki við eina söguhetju heldur ferðaðist úr hugarfylgsnum einnar persónu til annarrar, ''The Waves'' er líklega besta dæmi þess. Þekktasta bók Virginiu er þó eflaust skáldsagan ''To the Lighthouse'' frá [[1927]]. Nokkrar kvikmyndir hafa verið gerðar um líf skáldkonunnar, nú síðast ''The Hours'' (2002) með [[Nicole Kidman]] í hlutverki Virginiu. Virginia Woolf giftist [[Leonard Woolf]], gagnrýnanda, árið [[1912]]. Saman stofnuðu þau [[Hogarth Press]] árið [[1917]]. Heimili þeirra var samkomustaður fjölda listamanna, skálda og gagnrýnenda, og kallaðist sá hópur [[Bloomsbury-hópurinn]]. Árin [[1895]] og [[1915]] fékk hún [[taugaáfall|taugaáföll]], en hún átti við geðræn vandamál að stríða. Virginia framdi [[sjálfsmorð]] þann [[28. mars]] [[1941]] með því að [[drukknun|drekkja sér]]. Eiginmaður hennar, Leonard, ritstýrði flestum verka hennar sem gefin voru út eftir andlát hennar. == Verk eftir Virginiu sem komið hafa út á íslensku == * 1983 - [[Sérherbergi]] - (''A Room of One's Own -'' útg. 1929). Þýðandi: [[Helga Kress]].<ref>Magdalena Schram, [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000555057 „Sérherbergi“], ''19. júní'' (tímarit), 1.tbl. 1984</ref> *2014 - Út í vitann - (''To the Lighthouse -'' útg. 1927). Þýðandi: Herdís Hreiðarsdóttir.<ref>Nanna Hlín Halldórsdóttir, [https://starafugl.is/2014/her-hefur-lifid-stadnaemst/ „Hér hefur lífið staðnæmst“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190617101549/https://starafugl.is/2014/her-hefur-lifid-stadnaemst/ |date=2019-06-17 }}, ''Starafugl.is'', 27. nóvember 2014 (skoðað 17. júní 2019)</ref> *2017 - Orlandó - (''Orlando: A Biography'' - útg. 1928). Þýðandi: Soffía Auður Birgisdóttir.<ref>Skald.is, [https://www.skald.is/single-post/2017/10/08/Orland%C3%B3-%C3%AD-%C3%BE%C3%BD%C3%B0ingu-Soff%C3%ADu-Au%C3%B0ar-Birgisd%C3%B3ttur „Orlandó í þýðingu Soffíu Auðar Birgisdóttur“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190617101546/https://www.skald.is/single-post/2017/10/08/Orland%25C3%25B3-%25C3%25AD-%25C3%25BE%25C3%25BD%25C3%25B0ingu-Soff%25C3%25ADu-Au%25C3%25B0ar-Birgisd%25C3%25B3ttur |date=2019-06-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190617101546/https://www.skald.is/single-post/2017/10/08/Orland%25C3%25B3-%25C3%25AD-%25C3%25BE%25C3%25BD%25C3%25B0ingu-Soff%25C3%25ADu-Au%25C3%25B0ar-Birgisd%25C3%25B3ttur |date=2019-06-17 }}, (skoðað 17. júní 2019)</ref><ref>Vísir.is, [https://www.visir.is/g/2017171229939 „Sífelld togstreita á milli staðalímynda og raunveruleikans“], (skoðað 17. júní 2019)</ref> *2017 - Mrs. Dalloway - (''Mrs. Dalloway'' - útg. 1925). Þýðandi: [[Atli Magnússon]].<ref>Forlagid.is, [https://www.forlagid.is/vara/mrs-dalloway/ „Mrs. Dolloway“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190617124615/https://www.forlagid.is/vara/mrs-dalloway/ |date=2019-06-17 }}, (skoðað 17. júní 2019)</ref> == Tilvísanir == <references/> {{DEFAULTSORT:Woolf, Virginia}} [[Flokkur:Breskar kvenréttindakonur]] [[Flokkur:Breskir rithöfundar]] [[Flokkur:Dauðsföll af völdum sjálfsmorða]] {{fd|1882|1941}} s2eeeo7316zjs3oav5w3vktuxkfkfd2 0 950 1980467 1980152 2026-09-26T11:16:20Z Torfifagri 33930 /* Safnplötur */ setti inn tengil á Megas 1972-2002 1980467 wikitext text/x-wiki [[Image:megas_DSC07085_NY.jpg|thumb|right|260px|Megas á Sjómannadaginn í Reykjavík (2011)]] '''Magnús Þór Jónsson''' ([[fæðing|fæddur]] [[7. apríl]] [[1945]] í [[Reykjavík]] á [[Ísland]]i, d. [[6. júlí]] [[2026]]) var [[Ísland|íslenskur]] [[tónlistarmaður]], dægurlagahöfundur, [[rithöfundur]] og [[myndlistarmaður]], hann var best þekktur undir [[listamannsnafn]]inu '''Megas'''. Megas var sonur skáldkonunnar [[Þórunn Elfa Magnúsdóttir|Þórunnar Elfu Magnúsdóttur]] og Jóns Þórðarsonar kennara og rithöfundar. Magnús Magnússon nafni hans og móðurafi var verkamaður í [[Reykjavík]] og sjómaður. Margrét, amma Megasar, var frá Horni í [[Skorradalur|Skorradal]] en föðurforeldrarnir [[Snæfellsnes|Snæfellingar]]. Megas ólst upp í [[Norðurmýri]]nni í Reykjavík og gekk í [[Austurbæjarskóli|Austurbæjarskólann]] og svo í [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólann í Reykjavík]], þaðan sem hann lauk stúdentsprófi árið 1965. Þá vann hann um hríð sem gjaldkeri í Landsbankanum, en hélt svo til Noregs til að stunda nám í þjóðháttafræði við Háskólann í [[Osló]]. Megas byrjaði snemma að fást við lagasmíðar og textagerð, lærði á píanó og samdi meðal annars lagið „Gamli sorrí Gráni“ fyrir fermingu. Á gagnfræðaskólaárunum samdi hann menúetta áður en hann hellti sér út í þjóðlagapælingar, keypti sér nótnabók með amerískri alþýðutónlist og lagði sig eftir skandinavískum þjóðlögum. Helstu áhrifavaldar Megasar á æskuárum hans voru [[Halldór Laxness]] og [[Elvis Presley]]. Á menntaskólaárunum tók Megas þátt í að mála leiktjöld fyrir hundrað ára afmælissýningu [[Skugga-Sveinn|Útilegumannanna]] eftir Matthías Jochumsson, gerði myndskreytingar í skólablaðið og fékk nokkur ljóða sinna birt í blaðinu og smásögur. Hann hlustaði á klassík, einkum þungmelta tónlist og [[Bob Dylan]] sem hafði mikil áhrif á hann. Að loknu stúdentsprófi innritaðist Megas í [[Háskóli Íslands|Háskólann]]. Þar rakst hann á nafnið Megas í grískri orðabók og ætlaði að nota það sem skáldanafn þegar hann fékk birta eftir sig smásögu í Lesbók [[Morgunblaðið|Morgunblaðsins]]. Hann varð að birta söguna undir eigin nafni en notaði listamannsnafnið Megas eftir þetta.<ref>{{cite web|url=https://www.ismus.is/einstaklingar/1006899|title=Magnús Þór Jónsson - Megas|website=Ísmús}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Áður en fyrsta [[hljómplata]] hans kom út í Noregi árið 1972 komu út eftir hann þrjú hefti með textum, nótum og teikningum. Þau hétu einfaldlega ''Megas I'' (1968), ''Megas II'' (1969) og ''Megas III'' (1970). Árið 1973 gaf hann heftin þrjú út aftur, endurskoðuð, og bætti fjórða heftinu við, ''Megas IV''. Fyrsta nótnaheftið innihélt lögin „Dauði Snorra Sturlusonar“, „Jón Sigurðsson & sjálfstæðisbarátta Íslendinga“, „Með gati“, „Ófelía“, „Ragnheiður biskupsdóttir“, „Silfur Egils“, „Um óheppilega fundvísi Ingólfs Arnarsonar“, „Um skáldið Jónas“, „Um grimman dauða Jóns Arasonar“ og „Vertu mér samferða inní blómalandið, amma“. Margt af því efni sem birtist í heftunum átti síðar eftir að rata inn á plöturnar hans. Á tónlistarferli sínum urðu ein vinsælustu lögin Megasar: „Spáðu í mig“, „Tvær stjörnur“, „Reykjavíkurnætur“ og „Fatlafól“. <ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/07/07/andlat_megas/?origin=helstu|title=Andlát: Megas|website=Mbl.is|access-date=7. júlí 2026}}</ref> Hann vann með fjölda listamanna á ferli sínum. Þeirra á meðal eru [[Bubbi Morthens]], [[Nýdönsk]], [[Spilverk þjóðanna]] og [[KUKL]]. Viðurkenningar sem hann hlaut á ævinni voru m.a. [[heiðurslaun listamanna]] og [[verðlaun Jónasar Hallgrímssonar]] fyrir framlag sitt til íslenskrar tungu.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20262906323d/megas-er-latinn|title=Megas er látinn|website=Vísir.is|date=7. júlí 2026|author=Eiður Þór Árnason}}</ref> Megas var umdeildur og vakti umtal fyrir líferni sitt og hegðun. Hann var um tíma í sambandi við ungan taílenskan [[kynsegin]] mann sem heimsótti hann til Íslands. Hann samdi til hans ástarlögin „Fílahirðirinn frá Súrín“ og „Tvær stjörnur“. Lagið „Litlir sætir strákar“ sem vakti umtal, var líka innblásið af sambandi þeirra sem stóð stutt.<ref>{{cite web|url=https://heimildin.is/frett/forbodid-samband-megasar-vid-ladyboy/|title=Fjallað um forboðið samband Megasar við „ladyboy“|website=Heimildin|date=16. apríl 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://glatkistan.com/2022/11/16/litlir-saetir-strakar/|title=Litlir sætir strákar|website=Glatkistan|author=Helgi Jónsson|date=16.11.2022}}</ref> Kona sem kynntist honum tvítug sakaði hann um kynferðisbrot og að hafa stráð salti í sárið með laginu „Litla ljót“ sem samsvaraði hennar reynslu um atvikið.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20212188353d/-kominn-timi-til-ad-hann-se-opin-beradur-|title=Kominn tími til að hann sé opin­beraður|website=Vísir|date=26. nóvember 2021|author=Hallgerður Kolbrún E. Jónsdóttir}}</ref> Eftir andlát hans fór af stað umræða um að honum hefði verið [[slaufun|slaufað]] af [[Ríkisútvarpið|Ríkisútvarpinu]], en starfsfólk þar neitaði því alfarið.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20262907959d/sar-reidir-ruvar-ar-hafna-thvi-ad-megasi-hafi-verid-slaufad|title=Sár­reiðir Rúvar-ar hafna því að Megasi hafi verið slaufað|author=Jakob Bjarnar|date=10. júlí 2026|website=Vísir}}</ref> == Útgefin verk == === Breiðskífur === *1972 - ''[[Megas (hljómplata)|Megas]]'' *1975 - ''[[Millilending]]'' *1976 - ''[[Fram og aftur blindgötuna]]'' *1977 - ''[[Á bleikum náttkjólum]]'' (með Spilverki þjóðanna) *1978 - ''[[Nú er ég klæddur og kominn á ról]]'' *1986 - ''[[Í góðri trú]]'' *1987 - ''[[Loftmynd (hljómplata)|Loftmynd]]'' *1988 - ''[[Höfuðlausnir]]'' *1988 - ''[[Bláir draumar]]'' (með Bubba) *1990 - ''[[Hættuleg hljómsveit og glæpakvendið Stella]]'' *1992 - ''[[Þrír blóðdropar]]'' *1996 - ''[[Til hamingju með fallið]]'' *1997 - ''[[Fláa veröld]]'' *2000 - ''[[Svanasöngur á leiði]]'' *2001 - ''[[Far ... þinn veg]]'' *2005 - ''[[Hús datt]]'' (með Súkkat) *2007 - ''[[Frágangur]]'' ásamt Senuþjófunum *2007 - ''[[Hold er mold]]'' ásamt Senuþjófunum *2008 - ''[[Á Morgun|Á morgun]]'' ásamt Senuþjófunum *2011 - ''[[(Hugboð um) Vandræði]]'' ásamt Senuþjófunum *2011 - ''[[Aðför að lögum]]'' ásamt Strengjum *2017 - ''Ósómaljóð'' (Megas syngur Ósómaljóð [[Þorvaldur Þorsteinsson|Þorvaldar Þorsteinssonar]]) === Tónleikaplötur === *1979 - ''[[Drög að sjálfsmorði]]'' - tónleikar í [[Menntask%C3%B3linn_vi%C3%B0_Hamrahl%C3%AD%C3%B0|MH]] (með Sjálfsmorðssveitinni) *1994 - ''[[Drög að upprisu]]'' - tónleikar í MH (með Nýdönsk) *2006 - ''[[Passíusálmar í Skálholti]]'' - upptaka frá 2001 *2006 - ''[[Greinilegur púls]]'' - upptaka frá 1991 *2009 - ''[[Segðu ekki frá (með lífsmarki)]]'' - tvöföld tónleikaplata (ásamt Senuþjófum) === Safnplötur === *1993 - ''[[Paradísarfuglinn (hljómplata)|Paradísarfuglinn]]'' *2002 - ''[[Megas 1972–2002]]'' *2002 - ''[[(Kristilega kærleiksblómin spretta í kringum) Hitt og þetta]]'' *2012 - ''Megas raular lögin sín'' *2020 - ''Syngdu eitthvað gamalt!'' === Safnkassar === *1986 - ''[[Megas allur]]'' - safnkassi með öllum plötum Megasar fram til 1986, ásamt tveimur plötum með óútgefnu efni og efni af plötum með öðrum listamönnum === Annað === *2001 - ''[[Haugbrot]]'' - hljómorð (Megas les úr verkum sínum við undirleik) *2013 - ''Jeppi á fjalli'' - lög úr samnefndu leikriti, lög og textar eftir Megas og Braga Valdimar Skúlason === Smáskífur === *1975 - ''[[Spáðu í mig / Komdu og skoðaðu í kistuna mína]]'' === Aðrir listamenn flytja lög Megasar === *1997 - ''Megasarlög'' - ýmsir flytjendur *2006 - ''Pældu í því sem pælandi er í'' - ýmsir flytjendur *2006 - ''Magga Stína syngur Megas'' === Bækur === *1968 - ''[[Megas I, ljóðabók, endurútg. 1973]]'' *1968 - ''[[Megas II, ljóðabók, endurútg. 1973]]'' *1973 - ''[[Megas III, ljóðabók]]'' *1990 - ''[[Sól í Norðurmýri: píslarsaga úr Austurbæ]]'' ásamt [[Þórunn Valdimarsdóttir|Þórunni Valdimarsdóttur]] *1991 - ''[[Textar]]'' *1994 - ''[[Björn og Sveinn eða makleg málagjöld]]'' *2001 - ''[[Megas. Greinasafn eftir ýmsa höfunda, myndir, nótur, viðtöl]]''. Mál og menning 2001 *2009/2010 - ''Megas I-III Pjáturútgáfa'' (í fyrst 20, svo 100 eintökum númeruð og árituð) [[Flokkur:Megas]] {{fd|1945|2026}} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Heimildir == * Þórunn Valdimarsdóttir. 1993. ''Sól í Norðurmýri: píslarsaga úr Austurbæ''. Mál og menning, Reykjavík. * Jónatan Garðarsson. 2002. „Megas 1972-2002“. Æviágrip í bæklingi plötunnar ''Kristilega kærleiksblómin spretta í kringum) Hitt og þetta''. Íslenskir tónar, Reykjavík. * Óttar Guðmundsson. 2015. ''(Esenis tesenis tera) Viðrini tel ég mig vera: Megas og dauðasyndirnar''. Skrudda. ha3qc585ncqiz7ojwhc2lajsoele63l 1980468 1980467 2026-09-26T11:17:18Z Torfifagri 33930 /* Breiðskífur */ bætt inn Englaryk í tímaglasi á breiðskífulistann 1980468 wikitext text/x-wiki [[Image:megas_DSC07085_NY.jpg|thumb|right|260px|Megas á Sjómannadaginn í Reykjavík (2011)]] '''Magnús Þór Jónsson''' ([[fæðing|fæddur]] [[7. apríl]] [[1945]] í [[Reykjavík]] á [[Ísland]]i, d. [[6. júlí]] [[2026]]) var [[Ísland|íslenskur]] [[tónlistarmaður]], dægurlagahöfundur, [[rithöfundur]] og [[myndlistarmaður]], hann var best þekktur undir [[listamannsnafn]]inu '''Megas'''. Megas var sonur skáldkonunnar [[Þórunn Elfa Magnúsdóttir|Þórunnar Elfu Magnúsdóttur]] og Jóns Þórðarsonar kennara og rithöfundar. Magnús Magnússon nafni hans og móðurafi var verkamaður í [[Reykjavík]] og sjómaður. Margrét, amma Megasar, var frá Horni í [[Skorradalur|Skorradal]] en föðurforeldrarnir [[Snæfellsnes|Snæfellingar]]. Megas ólst upp í [[Norðurmýri]]nni í Reykjavík og gekk í [[Austurbæjarskóli|Austurbæjarskólann]] og svo í [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólann í Reykjavík]], þaðan sem hann lauk stúdentsprófi árið 1965. Þá vann hann um hríð sem gjaldkeri í Landsbankanum, en hélt svo til Noregs til að stunda nám í þjóðháttafræði við Háskólann í [[Osló]]. Megas byrjaði snemma að fást við lagasmíðar og textagerð, lærði á píanó og samdi meðal annars lagið „Gamli sorrí Gráni“ fyrir fermingu. Á gagnfræðaskólaárunum samdi hann menúetta áður en hann hellti sér út í þjóðlagapælingar, keypti sér nótnabók með amerískri alþýðutónlist og lagði sig eftir skandinavískum þjóðlögum. Helstu áhrifavaldar Megasar á æskuárum hans voru [[Halldór Laxness]] og [[Elvis Presley]]. Á menntaskólaárunum tók Megas þátt í að mála leiktjöld fyrir hundrað ára afmælissýningu [[Skugga-Sveinn|Útilegumannanna]] eftir Matthías Jochumsson, gerði myndskreytingar í skólablaðið og fékk nokkur ljóða sinna birt í blaðinu og smásögur. Hann hlustaði á klassík, einkum þungmelta tónlist og [[Bob Dylan]] sem hafði mikil áhrif á hann. Að loknu stúdentsprófi innritaðist Megas í [[Háskóli Íslands|Háskólann]]. Þar rakst hann á nafnið Megas í grískri orðabók og ætlaði að nota það sem skáldanafn þegar hann fékk birta eftir sig smásögu í Lesbók [[Morgunblaðið|Morgunblaðsins]]. Hann varð að birta söguna undir eigin nafni en notaði listamannsnafnið Megas eftir þetta.<ref>{{cite web|url=https://www.ismus.is/einstaklingar/1006899|title=Magnús Þór Jónsson - Megas|website=Ísmús}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Áður en fyrsta [[hljómplata]] hans kom út í Noregi árið 1972 komu út eftir hann þrjú hefti með textum, nótum og teikningum. Þau hétu einfaldlega ''Megas I'' (1968), ''Megas II'' (1969) og ''Megas III'' (1970). Árið 1973 gaf hann heftin þrjú út aftur, endurskoðuð, og bætti fjórða heftinu við, ''Megas IV''. Fyrsta nótnaheftið innihélt lögin „Dauði Snorra Sturlusonar“, „Jón Sigurðsson & sjálfstæðisbarátta Íslendinga“, „Með gati“, „Ófelía“, „Ragnheiður biskupsdóttir“, „Silfur Egils“, „Um óheppilega fundvísi Ingólfs Arnarsonar“, „Um skáldið Jónas“, „Um grimman dauða Jóns Arasonar“ og „Vertu mér samferða inní blómalandið, amma“. Margt af því efni sem birtist í heftunum átti síðar eftir að rata inn á plöturnar hans. Á tónlistarferli sínum urðu ein vinsælustu lögin Megasar: „Spáðu í mig“, „Tvær stjörnur“, „Reykjavíkurnætur“ og „Fatlafól“. <ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/07/07/andlat_megas/?origin=helstu|title=Andlát: Megas|website=Mbl.is|access-date=7. júlí 2026}}</ref> Hann vann með fjölda listamanna á ferli sínum. Þeirra á meðal eru [[Bubbi Morthens]], [[Nýdönsk]], [[Spilverk þjóðanna]] og [[KUKL]]. Viðurkenningar sem hann hlaut á ævinni voru m.a. [[heiðurslaun listamanna]] og [[verðlaun Jónasar Hallgrímssonar]] fyrir framlag sitt til íslenskrar tungu.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20262906323d/megas-er-latinn|title=Megas er látinn|website=Vísir.is|date=7. júlí 2026|author=Eiður Þór Árnason}}</ref> Megas var umdeildur og vakti umtal fyrir líferni sitt og hegðun. Hann var um tíma í sambandi við ungan taílenskan [[kynsegin]] mann sem heimsótti hann til Íslands. Hann samdi til hans ástarlögin „Fílahirðirinn frá Súrín“ og „Tvær stjörnur“. Lagið „Litlir sætir strákar“ sem vakti umtal, var líka innblásið af sambandi þeirra sem stóð stutt.<ref>{{cite web|url=https://heimildin.is/frett/forbodid-samband-megasar-vid-ladyboy/|title=Fjallað um forboðið samband Megasar við „ladyboy“|website=Heimildin|date=16. apríl 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://glatkistan.com/2022/11/16/litlir-saetir-strakar/|title=Litlir sætir strákar|website=Glatkistan|author=Helgi Jónsson|date=16.11.2022}}</ref> Kona sem kynntist honum tvítug sakaði hann um kynferðisbrot og að hafa stráð salti í sárið með laginu „Litla ljót“ sem samsvaraði hennar reynslu um atvikið.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20212188353d/-kominn-timi-til-ad-hann-se-opin-beradur-|title=Kominn tími til að hann sé opin­beraður|website=Vísir|date=26. nóvember 2021|author=Hallgerður Kolbrún E. Jónsdóttir}}</ref> Eftir andlát hans fór af stað umræða um að honum hefði verið [[slaufun|slaufað]] af [[Ríkisútvarpið|Ríkisútvarpinu]], en starfsfólk þar neitaði því alfarið.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20262907959d/sar-reidir-ruvar-ar-hafna-thvi-ad-megasi-hafi-verid-slaufad|title=Sár­reiðir Rúvar-ar hafna því að Megasi hafi verið slaufað|author=Jakob Bjarnar|date=10. júlí 2026|website=Vísir}}</ref> == Útgefin verk == === Breiðskífur === *1972 - ''[[Megas (hljómplata)|Megas]]'' *1975 - ''[[Millilending]]'' *1976 - ''[[Fram og aftur blindgötuna]]'' *1977 - ''[[Á bleikum náttkjólum]]'' (með Spilverki þjóðanna) *1978 - ''[[Nú er ég klæddur og kominn á ról]]'' *1986 - ''[[Í góðri trú]]'' *1987 - ''[[Loftmynd (hljómplata)|Loftmynd]]'' *1988 - ''[[Höfuðlausnir]]'' *1988 - ''[[Bláir draumar]]'' (með Bubba) *1990 - ''[[Hættuleg hljómsveit og glæpakvendið Stella]]'' *1992 - ''[[Þrír blóðdropar]]'' *1996 - ''[[Til hamingju með fallið]]'' *1997 - ''[[Fláa veröld]]'' *2000 - ''[[Svanasöngur á leiði]]'' *2001 - ''[[Far ... þinn veg]]'' *2002 - ''[[Englaryk í tímaglasi]]'' *2005 - ''[[Hús datt]]'' (með Súkkat) *2007 - ''[[Frágangur]]'' ásamt Senuþjófunum *2007 - ''[[Hold er mold]]'' ásamt Senuþjófunum *2008 - ''[[Á Morgun|Á morgun]]'' ásamt Senuþjófunum *2011 - ''[[(Hugboð um) Vandræði]]'' ásamt Senuþjófunum *2011 - ''[[Aðför að lögum]]'' ásamt Strengjum *2017 - ''Ósómaljóð'' (Megas syngur Ósómaljóð [[Þorvaldur Þorsteinsson|Þorvaldar Þorsteinssonar]]) === Tónleikaplötur === *1979 - ''[[Drög að sjálfsmorði]]'' - tónleikar í [[Menntask%C3%B3linn_vi%C3%B0_Hamrahl%C3%AD%C3%B0|MH]] (með Sjálfsmorðssveitinni) *1994 - ''[[Drög að upprisu]]'' - tónleikar í MH (með Nýdönsk) *2006 - ''[[Passíusálmar í Skálholti]]'' - upptaka frá 2001 *2006 - ''[[Greinilegur púls]]'' - upptaka frá 1991 *2009 - ''[[Segðu ekki frá (með lífsmarki)]]'' - tvöföld tónleikaplata (ásamt Senuþjófum) === Safnplötur === *1993 - ''[[Paradísarfuglinn (hljómplata)|Paradísarfuglinn]]'' *2002 - ''[[Megas 1972–2002]]'' *2002 - ''[[(Kristilega kærleiksblómin spretta í kringum) Hitt og þetta]]'' *2012 - ''Megas raular lögin sín'' *2020 - ''Syngdu eitthvað gamalt!'' === Safnkassar === *1986 - ''[[Megas allur]]'' - safnkassi með öllum plötum Megasar fram til 1986, ásamt tveimur plötum með óútgefnu efni og efni af plötum með öðrum listamönnum === Annað === *2001 - ''[[Haugbrot]]'' - hljómorð (Megas les úr verkum sínum við undirleik) *2013 - ''Jeppi á fjalli'' - lög úr samnefndu leikriti, lög og textar eftir Megas og Braga Valdimar Skúlason === Smáskífur === *1975 - ''[[Spáðu í mig / Komdu og skoðaðu í kistuna mína]]'' === Aðrir listamenn flytja lög Megasar === *1997 - ''Megasarlög'' - ýmsir flytjendur *2006 - ''Pældu í því sem pælandi er í'' - ýmsir flytjendur *2006 - ''Magga Stína syngur Megas'' === Bækur === *1968 - ''[[Megas I, ljóðabók, endurútg. 1973]]'' *1968 - ''[[Megas II, ljóðabók, endurútg. 1973]]'' *1973 - ''[[Megas III, ljóðabók]]'' *1990 - ''[[Sól í Norðurmýri: píslarsaga úr Austurbæ]]'' ásamt [[Þórunn Valdimarsdóttir|Þórunni Valdimarsdóttur]] *1991 - ''[[Textar]]'' *1994 - ''[[Björn og Sveinn eða makleg málagjöld]]'' *2001 - ''[[Megas. Greinasafn eftir ýmsa höfunda, myndir, nótur, viðtöl]]''. Mál og menning 2001 *2009/2010 - ''Megas I-III Pjáturútgáfa'' (í fyrst 20, svo 100 eintökum númeruð og árituð) [[Flokkur:Megas]] {{fd|1945|2026}} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Heimildir == * Þórunn Valdimarsdóttir. 1993. ''Sól í Norðurmýri: píslarsaga úr Austurbæ''. Mál og menning, Reykjavík. * Jónatan Garðarsson. 2002. „Megas 1972-2002“. Æviágrip í bæklingi plötunnar ''Kristilega kærleiksblómin spretta í kringum) Hitt og þetta''. Íslenskir tónar, Reykjavík. * Óttar Guðmundsson. 2015. ''(Esenis tesenis tera) Viðrini tel ég mig vera: Megas og dauðasyndirnar''. Skrudda. qdpuqvq1jka5s8n4eaitzn4t236rju5 0 1130 1980247 1973582 2026-09-25T19:54:55Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980247 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Bandaríki Ameríku | nafn_í_eignarfalli = Bandaríkjanna | nafn_á_frummáli = United States of America (USA) | fáni = Flag of the United States.svg | skjaldarmerki = Greater_coat_of_arms_of_the_United_States.svg | kjörorð = In God We Trust | kjörorð_tungumál = enska | kjörorð_þýðing = Vér treystum á Guð | þjóðsöngur = [[The Star-Spangled Banner]] | staðsetningarkort = United States (orthographic projection).svg | höfuðborg = [[Washington, D.C.]] | tungumál = [[enska]] | stjórnarfar = [[Sambandslýðveldi]], [[forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Bandaríkjanna|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Donald Trump]] | titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Bandaríkjanna|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[JD Vance]] | titill_leiðtoga3 = [[Forseti fulltrúadeildar Bandaríkjaþings|Þingforseti fulltrúadeildar]] | nafn_leiðtoga3 = [[Mike Johnson]] | titill_leiðtoga4 = Forseti [[Hæstiréttur Bandaríkjanna|Hæstaréttar]] | nafn_leiðtoga4 = [[John G. Roberts]] | staða = [[Sjálfstæði]] | staða_athugasemd = frá [[Bretland]]i | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = [[4. júlí]] [[1776]] | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = [[3. september]] [[1783]] | flatarmál = 9.796.520 | stærðarsæti = 3 | hlutfall_vatns = 4,66 | fólksfjöldi = 333,287,557 | mannfjöldaár = 2021 | mannfjöldasæti = 3 | íbúar_á_ferkílómetra = 33,6 | VLF = 25.035 | VLF_ár = 2022 | VLF_sæti = 1 | VLF_á_mann = 75.180 | VLF_á_mann_sæti = 7 | VÞL = {{hækkun}} 0.921 | VÞL_sæti = 21 | VÞL_ár = 2021 | gjaldmiðill = [[Bandaríkjadalur]] | tímabelti = [[UTC]]-4 til -12<br /><small>Sumartími: UTC-4 til -10</small> | tld = us | símakóði = 1 }} '''Bandaríkin''' (eða '''Bandaríki Norður-Ameríku''', [[Skammstöfun|skammstafað]] '''BNA''') eru [[sambandslýðveldi]] sem er næststærsta [[ríki]] [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] að [[flatarmál]]i (9,83 milljónir km²) og jafnframt það fjölmennasta með yfir 333 milljónir íbúa (árið 2021). Þau eru ennfremur fjórða stærsta land heims og það þriðja fjölmennasta. Þau teygja sig milli [[Atlantshaf]]s og [[Kyrrahaf]]s og eiga landamæri að [[Kanada]] í norðri og [[Mexíkó]] í suðri. Bandaríkin samanstanda af [[Fylki Bandaríkjanna|50 fylkjum]] sem njóta nokkurs sjálfræðis í eigin efnum og hafa eigin löggjöf sem þó má ekki stangast á við [[stjórnarskrá Bandaríkjanna]]. Auk sambandsríkjanna hafa Bandaríkin lögsögu yfir ýmsum hjálendum víða um heim. Bandaríkin rekja uppruna sinn til [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna|sjálfstæðisyfirlýsingarinnar]] frá 4. júlí 1776 þegar þrettán [[Bretland|breskar]] [[Nýlenda|nýlendur]] lýstu yfir eigin frelsi og sjálfstæði frá Breska heimsveldinu. Nýlendurnar höfðu betur í [[Frelsisstríð Bandaríkjanna|Frelsisstríði Bandaríkjanna]] en það var fyrsta nýlendustríðið þar sem nýlendan hafði betur en herraþjóðin. Nýlendurnar samþykktu sameiginlega stjórnarskrá í [[Philadelphia|Philadelphiu]] þann 17. september 1787. Stjórnarskráin gerði nýlendurnar þrettán að einu lýðveldi. Á 20. öldinni tóku Bandaríkin forystu í heiminum hvað varðar [[Efnahagur|efnahagsleg]], [[Stjórnmál|pólitísk]], [[her]]naðarleg og [[menning]]arleg áhrif. Bandaríska hagkerfið er það stærsta í heimi en [[verg landsframleiðsla]] Bandaríkjanna árið 2006 var 13 billjónir [[Bandaríkjadalur|bandaríkjadala]], það er að segja um það bil fjórðungur af vergri landframleiðslu alls heimsins. [[Evrópusambandið]] er stærra hagkerfi en Bandaríkin en er ekki ein þjóð. == Heiti == Á ensku nefnast Bandaríkin ''the United States of America'', skammstafað USA eða U.S.A., eða ''the United States'', skammstafað US eða U.S. Áður fyrr var heitið í fleirtölu, en nú er algengast að fara með það eins og það væri eintöluorð. Á ensku er sömuleiðis algengt að nota orðin ''America'' („Ameríka“) og ''American'' („Ameríkani“) sem samheiti yfir Bandaríkin og Bandaríkjamenn, þótt það geti líka átt við önnur lönd [[Ameríka|Ameríku]].<ref>{{cite book|last1=Wilson|first1=Kenneth G.|title=The Columbia guide to standard American English|url=https://archive.org/details/columbiaguidetos00wils_0|url-access=registration|date=1993|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=978-0-231-06989-2|pages=[https://archive.org/details/columbiaguidetos00wils_0/page/27 27–28]}}</ref> Elsta dæmið um notkun heitisins „Bandaríki Ameríku“ (''the United States of America'') er í bréfi sem [[Stephen Moylan]] skrifaði [[Joseph Reed (stjórnmálamaður)|Joseph Reed]] sem var aðstoðarmaður George Washington 2. janúar 1776, þar sem Moylan óskaði eftir því að fá fullt umboð Bandaríkja Ameríku á Spáni til að óska eftir aðstoð í Frelsisstríðinu. <ref>DeLear, Byron (July 4, 2013) [https://www.csmonitor.com/USA/Politics/2013/0704/Who-coined-United-States-of-America-Mystery-might-have-intriguing-answer Who coined 'United States of America'? Mystery might have intriguing answer.] "Historians have long tried to pinpoint exactly when the name 'United States of America' was first used and by whom&nbsp;... This latest find comes in a letter that Stephen Moylan, Esq., wrote to Col. Joseph Reed from the Continental Army Headquarters in Cambridge, Mass., during the Siege of Boston. The two men lived with Washington in Cambridge, with Reed serving as Washington's favorite military secretary and Moylan fulfilling the role during Reed's absence." ''Christian Science Monitor'' (Boston, MA).</ref><ref>Touba, Mariam (November 5, 2014) [https://blog.nyhistory.org/coined-phrase-united-states-america-may-never-guess/ Who Coined the Phrase 'United States of America'? You May Never Guess] "Here, on January 2, 1776, seven months before the Declaration of Independence and a week before the publication of Paine's ''Common Sense'', Stephen Moylan, an acting secretary to General George Washington, spells it out, 'I should like vastly to go with full and ample powers from the United States of America to Spain' to seek foreign assistance for the cause." ''New-York Historical Society Museum & Library''</ref><ref>Fay, John (July 15, 2016) [https://www.irishcentral.com/roots/history/The-forgotten-Irishman-who-named-the-United-States-of-America.html The forgotten Irishman who named the 'United States of America'] "According to the NY Historical Society, Stephen Moylan was the man responsible for the earliest documented use of the phrase 'United States of America'. But who was Stephen Moylan?" ''IrishCentral.com''</ref> Elsta dæmið um þetta heiti á prenti er í dagblaðinu ''[[The Virginia Gazette]]'' 6. apríl 1776.<ref>{{cite news|newspaper=The Virginia Gazette|title=''"To the inhabitants of Virginia", by A PLANTER''. Dixon and Hunter's. April 6, 1776, Williamsburg, Virginia. Letter is also included in Peter Force's ''American Archives''|url=https://research.history.org/DigitalLibrary/VirginiaGazette/VGIssueThumbs.cfm?IssueIDNo=76.DH.16|issue=1287|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219053616/https://research.history.org/DigitalLibrary/VirginiaGazette/VGIssueThumbs.cfm?IssueIDNo=76.DH.16|archive-date=December 19, 2014|volume=5}}</ref> Í öðru uppkastinu að [[Sambandsgreinarnar|Sambandsgreinunum]] sem [[John Dickinson]] skrifaði og lauk við ekki síðar en 17. júní 1776 stendur að nafn sambandsins skuli vera Bandaríki Ameríku.{{sfn|Safire|2003|p=199}} Í júní sama ár skrifaði [[Thomas Jefferson]] orðin „Bandaríki Ameríku“ (''The United States of America'') með hástöfum efst á upprunalegt uppkast að [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna|Sjálfstæðisyfirlýsingunni]].{{sfn|Safire|2003|p=199}} Ekki er ljóst hvort það var eftir að Dickinson hafði skrifað sitt uppkast, eða áður.{{sfn|Safire|2003|p=199}} Á íslensku heitir ríkið Bandaríkin (fleirtala með greini), en líka er algengt að nota lengra heitið „Bandaríki Norður-Ameríku“ og skammstöfunina BNA eða B.N.A. Orðin „bandarískur“ og „Bandaríkjamaður“ eru dregin af því. Til eru dæmi um notkun heitisins „Bandaríki Ameríku“ og samkvæmt ríkjaheitalista Árnastofnunar er það eina samheitið sem gefið er upp við „Bandaríkin“.<ref>{{vefheimild|url=https://www.arnastofnun.is/is/rikjaheiti|titill=Ríkjaheiti|vefsíða=Árnastofnun|skoðað=22.9.2022}}</ref> „Bandaríki Norður-Ameríku“ er hins vegar miklu mun algengari orðmynd á íslensku, hugsanlega vegna þess að hún er þreföld líkt og ''United States of America''. Heitið „Ameríkani“ og óformlega styttingin „Kani“ er stundum notað á íslensku yfir Bandaríkjamenn. == Saga == === Forsaga og frumbyggjar === Fyrstu íbúar [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] komu frá [[Asía|Asíu]] fyrir um það bil 12 þúsund árum yfir [[Bering-landrúin|Bering-landbrúna]], þar sem nú er [[Beringssund]] á milli [[Síbería|Síberíu]] og [[Alaska]]. Áætlað er að á bilinu tvær til níu milljónir [[Frumbyggjar Ameríku|frumbyggja]] (indíána) hafi búið á því svæði sem nú er Bandaríkin, þegar [[Evrópa|Evrópubúar]] komu þangað fyrst. Evrópubúarnir báru með sér sjúkdóma á borð við [[bólusótt]], sem frumbyggjarnir höfðu ekki kynnst áður og höfðu enga mótstöðu gegn; þeim fækkaði því mjög upp frá því. Þróuðustu samfélög þessara frumbyggja var að finna meðal [[Anazasi]]-þjóðarinnar í suðvestri og Woodland-indíánanna, sem byggðu [[Cahokia]], borg sem stóð nálægt þeim stað þar sem nú er [[St. Louis]]; þar bjuggu 40.000 manns þegar mest var í kringum 1200 f.Kr. === Landnám Evrópumanna === [[Landafundir norrænna manna|Norrænir menn]] komu til Norður-Ameríku í kringum árið 1000 e.Kr. en þeir settust ekki að til frambúðar. Það var ekki fyrr en með leiðöngrum [[Kristófer Kólumbus|Kristófers Kólumbusar]] árið 1492 sem Evrópumenn fóru að senda þangað könnunarleiðangra og landnema. Á 16. og 17. öld settust [[Spánn|Spánverjar]] að í núverandi [[Suðvesturríki Bandaríkjanna|Suðvesturríkjum Bandaríkjanna]] og [[Flórída]] þar sem þeir stofnuðu borgirnar [[St. Augustine]] 1565 og [[Santa Fe (Nýju-Mexíkó)|Santa Fe]] (í núverandi [[Nýja-Mexíkó|Nýju-Mexíkó]]) árið 1607. Fyrsta varanlega byggð [[England|Englendinga]] var [[Jamestown]] í [[Virginía|Virginíu]], einnig árið 1607. Á næstu áratugum stofnuðu [[Holland|Hollendingar]] einnig nokkrar landnemabyggðir á austurströndinni, þar á meðal [[Nýja Amsterdam|Nýju Amsterdam]], sem seinna varð að [[New York-borg|New York]]. [[Svíþjóð|Svíar]] höfðu einnig hug á landnámi í Ameríku og stofnuðu [[Fort Christina]] árið 1637 en misstu þá byggð til Hollendinga 1655. Þá hófst umfangsmikið landnám [[Bretland|Breta]] á austurströndinni. Landnemarnir voru að mestu látnir afskiptalausir af móðurlandinu fyrst um sinn eða fram að sigri Breta í [[Stríð Frakka og indjána|Frakka- og indíánastríðinu]] en niðurstaða þess varð sú, að [[Frakkland|Frakkar]] gáfu eftir [[Kanada]] og svæðið í kringum [[Vötnin miklu]]. Þá fóru Bretar að innheimta skatta af 13 nýlendum sínum vestanhafs. Þetta þótti mörgum íbúum nýlendnanna ósanngjarnt þar sem þeim var neitað um að hafa málsvara í [[Breska þingið|breska þinginu]]. Spennan á milli Breta og landnemanna jókst þangað til að út braust stríð, [[Frelsisstríð Bandaríkjanna]], sem stóð frá 1776 til 1783. === Frá sjálfstæðisbaráttu til borgarastríðs === [[Mynd:Gilbert_Stuart_Williamstown_Portrait_of_George_Washington.jpg|thumb|right|[[George Washington]], fyrsti [[forseti Bandaríkjanna]].]] Árið 1776 klufu hinar þrettán nýlendur sig frá Bretlandi og stofnuðu Bandaríkin, fyrsta [[sambandslýðveldi]] heimsins, með útgáfu [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna|Sjálfstæðisyfirlýsingar Bandaríkjanna]]. Upphaflega var um að ræða laustengt bandalag sjálfstæðra ríkja. Miklar deilur spruttu á milli þeirra sem vildu halda því þannig og þeirra sem vildu sjá sterkari alríkisstjórn. Hinir síðarnefndu höfðu sigur með [[Stjórnarskrá Bandaríkjanna]] sem tók gildi árið 1789. Mikill skortur á vinnuafli háði hinu nýja landi frá upphafi og víða nýttu menn sér [[þrælahald]] innfluttra [[Afríka|Afríkubúa]] sem ódýrt vinnuafl, sérstaklega í suðurríkjunum. Um miðja 19. öld hafði myndast djúp gjá á milli norðurs og suðurs hvað varðaði réttindi ríkja og útvíkkun þrælahalds. Norðurríkin voru mótfallin þrælahaldi en suðurríkin álitu það nauðsynlegt og vildu taka það upp á þeim svæðum sem ekki tilheyrðu neinu ríki enn. Ágreiningurinn leiddi að lokum til þess að sjö suðurríki sögðu sig úr Bandaríkjunum og stofnuðu [[Sambandsríki Ameríku]]. Þau ríki sem eftir voru innan Bandaríkjanna gátu ekki sætt sig við það og [[borgarastyrjöld]], hið svokallaða [[Bandaríska borgarastríðið|Þrælastríð]], braust út. Fjögur ríki til viðbótar gengu til liðs við Suðurríkin eftir að stríðið hófst. Meðan á því stóð gaf [[Abraham Lincoln]] út yfirlýsingu þess efnis að gefa skyldi öllum þrælum í Suðurríkjunum frelsi en því var ekki að fullu hrint í framkvæmd fyrr en eftir sigur norðanmanna 1865, upplausn Suðurríkjasambandsins og gildistöku þrettánda viðauka stjórnarskrárinnar. Borgarastríðið útkljáði þá spurningu hvort einstökum ríkjum væri heimilt að segja sig úr Bandaríkjunum og er það einnig álitið vera sá punktur í sögunni þar sem völd alríkisstjórnarinnar urðu víðtækari en völd fylkjanna. === Frá borgarastríði til nútímans === Á [[19. öld]] bættust mörg ný fylki við hin þrettán upphaflegu eftir því sem landið stækkaði til vesturs. Í byrjun 19. aldar börðust Bandaríkjamenn og Kanadabúar við Breta, fyrrverandi nýlenduherra sína, í [[Stríðið 1812|Stríðinu 1812]]. Þegar Texas var innlimað í Bandaríkin árið 1845 eftir að hafa verið sjálfstætt ríki í tíu ár, olli það ólgu á meðal ráðamanna í Mexíkó. Í kjölfarið brast á [[Stríð Mexíkó og Bandaríkjanna|stríð á milli landanna]] sem stóð yfir frá 1846 til 1848. Þessu stríði lauk formlega með friðarsamningi, sem kenndur er við [[Guadalupe Hidalgo-friðarsamningarnir|Guadalupe Hidalgo]] og urðu mexíkósk stjórnvöld að afsala sér stórum hluta yfirráðasvæðis síns, nánar tiltekið ríkjunum í norðri. Þessi innlimun landsvæða í Bandaríkin, hin svokölluðu Suðvesturríki, eru [[Kalifornía]], [[Nevada]] og [[Utah]] auk stórra landsvæða sem falla undir [[Nýja-Mexíkó|Nýju-Mexíkó]], [[Colorado]], [[Arizona]] og [[Wyoming]]. Vaxandi fólksfjöldi í austrinu og sívaxandi straumur innflytjenda frá Evrópu hvatti landnema til þess að leita vestur og ryðja hinum amerísku indíánum úr vegi í leiðinni. Á sumum svæðum hafði fjöldi þeirra dregist mjög saman vegna sjúkdóma en á öðrum svæðum voru þeir fluttir til með valdi. Útþensla Bandaríkjanna átti sér ekki aðeins stað á meginlandi Norður-Ameríku heldur komust þau yfir [[Púertó Ríkó]], [[Gvam]] og [[Filippseyjar]] með sigri í [[Spænsk-bandaríska stríðið|Spænsk-bandaríska stríðinu]]. Filipseyjar hlutu sjálfstæði árið [[1946]]. [[Mynd:Macintosh_classic.jpg|thumb|right|[[Einkatölva]]n var fundin upp í Bandaríkjunum.]] Á þessu tímabili urðu Bandaríkin einnig leiðandi [[iðnvæðing|iðnveldi]] í heiminum. En í kjölfar [[iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]] hafði [[England]] verið stærsta iðnveldið. Sú þróun hélt áfram á [[20. öldin]]ni, árið 1914, við upphaf [[fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]] var [[efnahagur Bandaríkjanna]] sá stærsti í heiminum og átti enn eftir að vaxa. Þar var gnægt [[náttúruauðlind]]a, [[fjárfesting]] í atvinnulífinu var mikil, [[fólksfjölgun]] var mikil vegna [[Vesturferðir|Vesturferða]], og [[framleiðni]] einnig mikil. Mestur iðnaður var í Norð-Austurhluta Bandaríkjanna en í Suðurhlutanum var landbúnaður meira áberandi. Bandaríkin urðu á þessum tíma vagga nýsköpunar og tækniþróunar; [[sími]]nn, [[sjónvarp]]ið, [[tölva]]n, [[internet]]ið, [[kjarnorka]], [[flugvél]]in og [[geimferðir]] eru allt tækninýjungar sem voru fundnar upp eða verulega endurbættar í Bandaríkjunum. [[Kreppan mikla]] reið yfir Bandaríkin á árunum 1929 til 1941 og var mikið áfall. Að auki tók landið þátt í bæði [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri]] og [[seinni heimsstyrjöldin]]ni með [[Bandamenn|Bandamönnum]] í bæði skiptin. Í seinna stríðinu urðu Bandaríkin fyrsta og eina þjóðin til þess að hafa beitt [[kjarnorkuvopn]]um í stríði. Eftir stríðið stóðu Bandaríkin og [[Sovétríkin]] eftir sem einu [[risaveldi]] heimsins og háðu hið hugmyndafræðilega „[[Kalda stríðið|Kalda stríð]]“ og skiptu heiminum niður í áhrifasvæði. Í [[Víetnamstríðið|Víetnam]] og [[Kóreustríðið|Kóreu]] voru þó háð „heit stríð“ á sömu forsendu — að berjast gegn útbreiðslu [[Kommúnismi|kommúnisma]]. Eftir fall Sovétríkjanna stóðu Bandaríkin eftir sem eina risaveldi heimsins með efnahagslega og hernaðarlega yfirburði. Síðan þá hafa þau verið virk í hernaðarinnrásum og [[Friðargæsla|friðargæslu]] um víða veröld, þar á meðal í [[Kósóvó]], [[Haítí]], [[Sómalía|Sómalíu]] og [[Líbería|Líberíu]] og í [[Persaflóastríðið 1991|Persaflóastríðinu 1991]]. Eftir [[Hryðjuverkin 11. september 2001|árásirnar]] á [[World Trade Center]] og [[Pentagon]] þann 11. september árið 2001 var hrundið af stað svokölluðu „[[Stríðið gegn hryðjuverkum|stríði gegn hryðjuverkum]]“ en á grundvelli þess var ráðist inn í [[Afganistan]] og [[Írak]]. == Landfræði == [[Mynd:USA topo en.jpg|thumb|right|Hæðarkort af fylkjum Bandaríkjanna.]] [[Mynd:Aboveground Woody Biomass in the United States 2011.jpg|thumb|Skóglendi í Bandaríkjunum árið 2011]] Bandaríkin eru þriðja eða fjórða stærsta land heims miðað við [[Listi yfir lönd og útliggjandi yfirráðasvæði eftir stærð|heildarflatarmál]]. [[Rússland]] og [[Kanada]] eru stærri en það veltur á skilgreiningu hvort [[Kína]] sé það einnig. 48 fylki Bandaríkjanna eru samtengd en tvö nýjustu fylkin eru staðsett nokkuð langt frá hinum. Það eru [[Alaska]] sem liggur að Kanada í vestri og [[Hawaii]] sem er [[eyjaklasi]] í suðvesturátt af meginlandi Bandaríkjanna. Landsvæði Bandaríkjanna er afar fjölbreytt. Á austurströndinni eru stórar sléttur og [[Laufskógar|sumargrænir skógar]] sem ná langt inn í land. [[Appalachiafjöll]]in skilja austurstöndina frá [[Vötnin miklu|Vötnunum miklu]] og gresjunum í Miðvestrinu. [[Mississippifljót|Mississippi-]] og [[Missourifljót]] mynda saman fjórða lengsta fljótakerfi heims en þau renna að mestu frá norðri til suðurs í gegn um mitt landið. [[Slétturnar miklu]] teygja sig til vesturs þar til [[Klettafjöll]] taka við. Klettafjöllin eru fjallgarður sem nær suður til Nýju-Mexíkó og stendur hæst í um 4.300 m (14.000 fet) í Colorado. Á vesturströndinni er að finna háa fjallgarða en einnig [[Eyðimörk|eyðimerkur]] á borð við [[Mojave-eyðimörkin]]a. Hæsti tindur Bandaríkjanna (og Norður-Ameríku) er [[Denali]] í Alaska en hann er 6.194 m. Virk [[Eldfjall|eldfjöll]] er að finna í Alaska, Hawaii og Washingtonfylki. Í [[Yellowstone-þjóðgarðurinn|Yellowstone-þjóðgarðinum]] er gríðarstór megineldstöð sem er sú stærsta í Norður-Ameríku. En 59 svæði hafa verið sett í flokk [[Listi yfir þjóðgarða í Bandaríkjunum|þjóðgarða í Bandaríkjunum]] Þriðjungur Bandaríkjanna er [[Skógur|skógi]] vaxinn. Þetta er svipað hlutfall og var árið 1920 en 2/3 þeirra skóga sem voru um 1600.<ref>[https://www.safnet.org/publications/americanforests/StateOfAmericasForests.pdf American forests] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322111537/https://safnet.org/publications/americanforests/StateOfAmericasForests.pdf |date=2016-03-22 }} Forest history society. Skoðað 29. apríl, 2016.</ref> == Stjórnmál == {{aðalgrein|Bandarísk stjórnmál}} [[Image:US Capitol west side.JPG|thumb|[[Bandaríska þinghúsið]] þar sem [[Bandaríkjaþing]] kemur saman: [[Öldungadeild Bandaríkjanna]] til vinstri, og [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings]] til hægri.]] [[Image:WhiteHouseSouthFacade.JPG|thumb|[[Hvíta húsið]] er aðsetur [[Bandaríkjaforseti|Bandaríkjaforseta]].]] [[Image:Panorama of United States Supreme Court Building at Dusk.jpg|thumb|[[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] er æðsti dómstóll landsins.]] Bandaríkin eru [[sambandsríki]] 50 [[fylki Bandaríkjanna|fylkja]], auk [[Alríkisumdæmið Columbia|alríkisumdæmisins Columbia]], [[yfirráðasvæði Bandaríkjanna|fimm yfirráðasvæða]] og nokkurra óbyggðra [[úteyjar Bandaríkjanna|eyja]].<ref>{{cite web|title=Common Core Document of the United States of America|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/179780.htm|date=December 30, 2011|publisher=[[United States Department of State|U.S. Department of State]]|access-date=July 10, 2015}}</ref>{{sfn|The New York Times|2007|p=670}}{{sfn|Onuf|2010|p=xvii}} Bandaríkin eru elsta sambandsríki heims. Þau eru [[sambandslýðveldi]] sem býr við [[fulltrúalýðræði]] þar sem vald meirihlutans er takmarkað af vernd réttinda minnihlutans sem er tryggð með [[Bandarísk lög|lögum]].<ref name="Scheb">Scheb, John M.; Scheb, John M. II (2002). ''An Introduction to the American Legal System''. Florence, KY: Delmar, p. 6. {{ISBN|978-0-7668-2759-2}}.</ref> Í bandaríska sambandskerfinu deilist fullveldi landsins á tvö stjórnsýslustig: alríkisstig og fylkisstig. Innan hvers fylkis eru svo sýslur og sveitastjórnir. Yfirráðasvæði Bandaríkjanna heyra undir alríkisstjórnina. [[Stjórnarskrá Bandaríkjanna]] er æðsta lagaheimild landsins. Þar er kveðið á um stjórnskipan, ábyrgð alríkisstjórnarinnar og samband hennar við fylkisstjórnirnar. Stjórnarskránni hefur verið breytt 27 sinnum<ref>[[#Feldstein|Feldstein, Fabozzi, 2011]], p. 9</ref> Fyrstu 10 breytingarnar ([[Réttindaskrá Bandaríkjanna]]) og [[Fjórtánda breyting stjórnarskrár Bandaríkjanna|fjórtánda breytingin]] mynda grundvöll einstaklingsréttinda Bandaríkjamanna. Öll lög og reglugerðir heyra undir [[eftirlit dómstóla]], og hægt er að fella öll lög úr gildi ef dómstólar ákveða að þau stangist á við stjórnarskrána. Þessi regla um eftirlit dómstóla er ekki í stjórnarskránni, en var staðfest af hæstarétti í málinu ''[[Marbury gegn Madison]]'' árið 1803.<ref>[[#Schultz|Schultz, 2009]], pp. 164, 453, 503</ref> Bandaríkin hafa búið við [[Bandaríska flokkakerfið|tveggja flokka kerfi]] lengst af í sögu sinni.<ref name="twsNovGe">{{cite news|author1=Etheridge, Eric|author2=Deleith, Asger|title=A Republic or a Democracy?|newspaper=The New York Times blogs|quote=The US system seems essentially a two-party system.&nbsp;...|date=August 19, 2009|url=https://opinionator.blogs.nytimes.com/2009/08/19/a-republic-or-a-democracy/|access-date=November 7, 2010}}</ref> Í bandarískri [[stjórnmálamenning]]u er litið svo á að mið-hægriflokkurinn [[Repúblikanaflokkurinn]] sé [[íhaldsstefna|íhaldssamur]] og mið-vinstriflokkurinn [[Demókrataflokkurinn]] sé [[frjálslyndisstefna|frjálslyndur]].<ref>{{cite book|author1=David Mosler|author2=Robert Catley|title=America and Americans in Australia|date=1998|publisher=Greenwood Publishing Group|page=83|url=https://books.google.com/books?id=YungugjvIaQC&pg=PA83|access-date=April 11, 2016|isbn=978-0-275-96252-4 }}</ref><ref>{{cite book|last=Grigsby|first=Ellen|title=Analyzing Politics: An Introduction to Political Science|url=https://archive.org/details/analyzingpolitic0004grig|publisher=Cengage Learning|year=2008|isbn=978-0-495-50112-1|pages=[https://archive.org/details/analyzingpolitic0004grig/page/106 106]–107}}</ref> Bandarísk stjórnsýsla féll úr 69. sæti í það 76. á [[spillingarvísitalan|spillingarvísitölu]] [[Transparency International]] árið 2019.<ref>{{cite web |title=Corruption Perceptions Index 2019 |url=https://files.transparency.org/content/download/2428/14734/file/2019_CPI_Report_EN.pdf |access-date=February 7, 2020 |website=transparency.org |publisher=[[Transparency International]] |page=12 & 13 |archive-date=February 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218183558/https://files.transparency.org/content/download/2428/14734/file/2019_CPI_Report_EN.pdf |url-status=dead }}</ref> Árið 2021 voru Bandaríkin í 26. sæti á [[lýðræðisvísitalan|lýðræðisvísitölunni]] og var lýst sem „gölluðu lýðræði.<ref>{{Cite news |last=Francis |first=Ellen |date=February 10, 2022 |title=Global freedoms have hit a 'dismal' record low, with pandemic restrictions making things worse, report says |language=en-US |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/10/global-democracy-index-2021-pandemic/ |access-date=February 18, 2022 |issn=0190-8286}}</ref> === Stjórnsýslueiningar === {{aðalgrein|Fylki Bandaríkjanna}} Fylki Bandaríkjanna eru: {{div col|colwidth=20em}} * [[Alabama]] * [[Alaska]] * [[Arizona]] * [[Arkansas]] * [[Colorado]] * [[Connecticut]] * [[Delaware]] * [[Flórída]] * [[Georgía (fylki)|Georgía]] * [[Hawaii]] * [[Idaho]] * [[Illinois]] * [[Indiana]] * [[Iowa]] * [[Kalifornía]] * [[Kansas]] * [[Kentucky]] * [[Louisiana]] * [[Maine]] * [[Maryland]] * [[Massachusetts]] * [[Michigan]] * [[Minnesota]] * [[Mississippi (fylki)|Mississippi]] * [[Missouri]] * [[Montana]] * [[Nebraska]] * [[Nevada]] * [[New Hampshire]] * [[New Jersey]] * [[New York-fylki|New York]] * [[Norður-Dakóta]] * [[Norður-Karólína]] * [[Nýja-Mexíkó]] * [[Ohio]] * [[Oklahoma]] * [[Oregon]] * [[Pennsylvanía]] * [[Rhode Island]] * [[Suður-Dakóta]] * [[Suður-Karólína]] * [[Tennessee]] * [[Texas]] * [[Utah]] * [[Vermont]] * [[Vestur-Virginía]] * [[Virginía]] * [[Washington (fylki)|Washington]] * [[Wisconsin]] * [[Wyoming]] {{div col end}} == Efnahagslíf == [[File:US one dollar bill, obverse, series 2009.jpg|thumb|alt=see caption|[[Bandaríkjadalur]] (með mynd af [[George Washington]]) er mest notaði gjaldmiðill í alþjóðaviðskiptum og algengasti [[forðagjaldmiðill]] heims.<ref name="federalreserve.gov"/>]] [[File:Gaming-Wall-Street_BTS_Prodigium-266.jpg|thumb|[[Kauphöllin í New York]] á [[Wall Street]] er stærsta kauphöll heims miðað við [[markaðsverðmæti]] skráðra félaga.<ref name=NYSEhighestcap>{{cite web|url=https://www.forbes.com/advisor/investing/nyse-new-york-stock-exchange/|title=NYSE: What Is The New York Stock Exchange|author= Kat Tretina and Benjamin Curry|work=Forbes|date=April 9, 2021|access-date=July 24, 2022}}</ref>]] Samkvæmt [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]] er [[verg landsframleiðsla]] Bandaríkjanna miðað við nafnvirði 22,7 billjón dalir, sem er 24% af [[heimsframleiðslan|heimsframleiðslunni]] að markaðsvirði og 16% heimsframleiðslunnar miðað við [[kaupmáttarjöfnuður|kaupmáttarjöfnuð]].<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=111,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,NGAP_NPGDP,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,FLIBOR6,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,LUR,LE,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGSB,GGSB_NPGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDN,GGXWDN_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD,&sy=2019&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org}}</ref><ref name="IMF.WEO.US">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= October 11, 2022}}</ref> Milli 1983 og 2008 var raunhagvöxtur í Bandaríkjunum 3,3%, samanborið við 2,3% veginn hagvöxt í hinum [[G7]]-ríkjunum.<ref name="Hagopian">{{cite journal |author=Hagopian |first=Kip |last2=Ohanian |first2=Lee |date=August 1, 2012 |title=The Mismeasure of Inequality |url=https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |url-status=dead |journal=Policy Review |volume= |issue=174 |pages= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203012353/https://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 |archive-date=December 3, 2013 |access-date=January 23, 2020 |via=}}</ref> Landið er í fimmta sæti yfir [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði)|lönd eftir landsframleiðslu á mann]] miðað við nafnvirði<ref>{{cite web |title=United Nations Statistics Division—National Accounts |url=https://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |access-date=June 1, 2018 |website=unstats.un.org |archive-date=ágúst 18, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180818021020/https://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |url-status=dead }}</ref> og í sjöunda sæti [[lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)|með kaupmáttarjöfnuði]].<ref name="IMF.WEO.US" /> Bandaríkin hafa verið stærsta hagkerfi heims að minnsta kosti frá aldamótunum 1900.<ref>{{Cite journal |last=Fordham |first=Benjamin |date=October 2017 |title=Protectionist Empire: Trade, Tariffs, and United States Foreign Policy, 1890–1914 |journal=Studies in American Political Development |volume=31 |issue=2 |pages=170–192 |doi=10.1017/s0898588x17000116 |s2cid=148917255 |issn=0898-588X}}</ref> Bandaríkin eru í fararbroddi á heimsvísu í [[tækni]]þróun og [[nýsköpun]], sérstaklega á sviði [[gervigreind]]ar, [[tölva|tölvutækni]], [[lyfjaþróun]]ar, og þróunar [[læknabúnaður|læknabúnaðar]], [[loftferðabúnaður|loftferðabúnaðar]] og [[hergagn]]a.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |title=United States reference resource |work=[[The World Factbook]] [[Central Intelligence Agency]] |access-date=May 31, 2019 |archive-date=desember 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |url-status=dead }}</ref> Efnahagur landsins býr að miklum [[náttúruauðlind]]um, þróuðum innviðum og mikilli framleiðni.<ref name="Wright, Gavin 2007 p. 185">Wright, Gavin, and Jesse Czelusta, "Resource-Based Growth Past and Present", in ''Natural Resources: Neither Curse Nor Destiny'', ed. Daniel Lederman and William Maloney (World Bank, 2007), p. 185. {{ISBN|0821365452}}.</ref> Bandaríkin búa yfir næstverðmætustu náttúruauðlindum heims, sem voru metnar á 44,98 billjón dali árið 2019, þótt nokkur munur sé milli heimilda.<ref>{{cite web|url=http://www.investopedia.com/articles/markets-economy/090516/10-countries-most-natural-resources.asp|title=10 Countries With The Most Natural Resources|date=September 12, 2016|last=Anthony|first=Craig|website=[[Investopedia]]}}</ref> Í Bandaríkjunum eru hæstu meðaltekjur heimila og launafólks meðal [[OECD]]-ríkja.<ref>{{cite web|url=http://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/|title=Income|work=Better Life Index|publisher=OECD|access-date=28. september, 2019}}</ref> Árið 2013 voru Bandaríkin með sjöttu hæstu miðtekjur heimila, og höfðu þá fallið úr fjórða sæti frá 2010.<ref name="Household Income">{{cite journal|title=Household Income|url=http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/society-at-a-glance-2014_soc_glance-2014-en|journal=Society at a Glance 2014: OECD Social Indicators|publisher=OECD Publishing|access-date=May 29, 2014|doi=10.1787/soc_glance-2014-en|date=March 18, 2014|series=Society at a Glance|isbn=9789264200722|doi-access=free|issn=1995-3984|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528162558/http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/society-at-a-glance-2014_soc_glance-2014-en|archive-date=maí 28, 2014|url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated4>{{cite web |title=OECD Better Life Index |url= http://www.oecdbetterlifeindex.org/#/11111111111 |publisher=OECD |access-date=25. nóvember, 2012}}</ref> [[Bandaríkjadalur]] er mest notaði gjaldmiðill í [[alþjóðaviðskipti|alþjóðaviðskiptum]] og er helsti [[forðagjaldmiðill]] heims. Styrkur hans byggist á [[Bandaríkjaher|herstyrk]] Bandaríkjanna, [[olíudalur|olíudalakerfinu]] og [[evrudalur|evrudölum]] sem tengjast því, auk mjög stórs markaðar fyrir bandarísk [[ríkisskuldabréf]].<ref name="federalreserve.gov">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/pf/pdf/pf_4.pdf |title=The Implementation of Monetary Policy – The Federal Reserve in the International Sphere|access-date=August 24, 2010}}</ref><ref>{{cite web|author=Zaw Thiha Tun|title=How Petrodollars Affect The U.S. Dollar |url=http://www.investopedia.com/articles/forex/072915/how-petrodollars-affect-us-dollar.asp|date=July 29, 2015|access-date=October 14, 2016}}</ref> Nokkur lönd notast við bandaríkjadal sem opinberan gjaldmiðil, og nokkur önnur notast við hann sem [[raungjaldmiðill|raungjaldmiðil]].<ref name="Benjamin J. Cohen 2006, p. 17">Benjamin J. Cohen, ''The Future of Money'', Princeton University Press, 2006; cf. "the dollar is the de facto currency in Cambodia", Charles Agar, ''[[Frommer's]] Vietnam'', 2006, p. 17</ref><ref>{{cite web |url = https://www.multpl.com/us-gdp-growth-rate/table/by-year|title = US GDP Growth Rate by Year |date=March 31, 2014 |access-date=June 18, 2014 |website = multpl.com|publisher = US Bureau of Economic Analysis}}</ref> [[Kauphöllin í New York]] og [[Nasdaq]] eru stærstu kauphallir heims miðað við [[markaðsvirði]] og [[viðskiptamagn]].<ref>{{cite web|url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics|title=Monthly Reports - World Federation of Exchanges|publisher=WFE}}</ref><ref name="sfc.hk">[https://www.sfc.hk/web/doc/EN/research/stat/a01.pdf Table A – Market Capitalization of the World's Top Stock Exchanges (As at end of June 2012)]. Securities and Exchange Commission (China).</ref> Helstu viðskiptalönd Bandaríkjanna eru [[Kína]], [[Evrópusambandið]], [[Kanada]], [[Mexíkó]], [[Indland]], [[Japan]], [[Suður-Kórea]], [[Bretland]] og [[Taívan]].<ref name="auto">{{cite web |url=https://www.census.gov/foreign-trade/statistics/highlights/top/top1612yr.html|title = Top Trading Partners |date=December 2016 |access-date=July 8, 2017 |publisher=U.S. Census Bureau}}</ref> Bandaríkin eru stærsta innflutningsland heims og annað stærsta útflutningsland heims.<ref>{{cite web |url=https://www.wto.org/english/res_e/statis_e/wts2019_e/wts2019_e.pdf |title=World Trade Statistical Review 2019 |work=[[World Trade Organization]] |page=100 |access-date=May 31, 2019}}</ref> Landið er með [[fríverslunarsamningur|fríverslunarsamninga]] við nokkur erlend ríki. Þar á meðal er [[fríverslunarsamningur Bandaríkjanna, Mexíkó og Kanada]] (USMCA).<ref>{{cite web |url=https://ustr.gov/trade-agreements/free-trade-agreements |title=United States free trade agreements |work=[[Office of the United States Trade Representative]] |access-date=May 31, 2019}}</ref> Í skýrslu um samkeppnishæfni á heimsvísu frá 2019 voru Bandaríkin í öðru sæti á eftir [[Singapúr]].<ref name="World Economic Forum">{{cite web |url=https://www3.weforum.org/docs/GCR2013-14/GCR_Rankings_2013-14.pdf |title=Rankings: Global Competitiveness Report 2013–2014 |publisher=World Economic Forum |access-date=June 1, 2014}}</ref> Af 500 fyrirtækjum á [[Fortune Global 500]]-listanum eru 121 með höfuðstöðvar í Bandaríkjunum.<ref>{{cite web|url=http://fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=U.S.|title=Global 500 2016|work=Fortune|access-date=2022-11-01|archive-date=2018-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921142659/http://fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=U.S.|url-status=dead}}</ref> Þótt efnahagur Bandaríkjanna hafi þróast frá iðnaði, eru Bandaríkin enn iðnaðarstórveldi.<ref name="Econ">{{cite web|title=USA Economy in Brief|url=https://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html|publisher=U.S. Dept. of State, International Information Programs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080312123609/https://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html|archive-date=March 12, 2008}}</ref> Bandaríkin eru með minna [[velferðarkerfi]] og dreifa minna af tekjum gegnum skattkerfið en flest önnur [[hátekjuland|hátekjulönd]].<ref>{{cite web|author1=Isabelle Joumard|author2=Mauro Pisu|author3=Debbie Bloch|title=Tackling income inequality The role of taxes and transfers|url=https://www.oecd.org/eco/public-finance/TacklingincomeinequalityTheroleoftaxesandtransfers.pdf|publisher=OECD|access-date=May 21, 2015|date=2012}}</ref> Bandaríkin voru þannig í 41. sæti yfir lönd eftir [[launaójöfnuður|launaójöfnuði]] af 156 löndum árið 2017<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2172rank.html#us |title=''CIA World Factbook'' "Distribution of Family Income" |access-date=June 17, 2018 |archive-date=June 4, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604005151/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/06/12/afx3810988.html#us |url-status=dead }}</ref> og voru þar hæst allra þróaðra ríkja.<ref>{{cite news |last=Gray |first=Sarah |date=June 4, 2018 |title=Trump Policies Highlighted in Scathing U.N. Report On U.S. Poverty|url=http://fortune.com/2018/06/04/trump-policies-u-n-report-u-s-poverty/|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|access-date=September 13, 2018|quote="The United States has the highest rate of income inequality among Western countries", the report states.}}</ref> Þann 2. febrúar 2022 voru [[þjóðarskuldir]] Bandaríkjanna 30 billjónir dala.<ref>{{Cite news |last=Rappeport |first=Alan |date=February 1, 2022 |title=U.S. National Debt Tops $30 Trillion as Borrowing Surged Amid Pandemic |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/02/01/us/politics/national-debt-30-trillion.html |access-date=February 2, 2022 |issn=0362-4331}}</ref> == Íbúar == [[Manntalsskrifstofa Bandaríkjanna]] gaf út að íbúar landsins væru 331.449.281 þann 1. apríl 2020.<ref name=2020CENSUS>{{cite web|url=https://www.census.gov/newsroom/press-releases/2021/2020-census-apportionment-results.htmlpid=2020CENSUS&src=pt|title=Census Bureau's 2020 Population Count|work=[[United States Census]]|access-date=April 26, 2021}}</ref> Talan nær ekki yfir óinnfelldu ríkin ([[Púertó Ríkó]], [[Gvam]], [[Bandarísku Jómfrúaeyjar]], [[Bandaríska Samóa]] og [[Norður-Maríanaeyjar]]) og aðrar smáeyjar. Bandaríkin eru þar með [[Lönd eftir mannfjölda|þriðja fjölmennasta ríki heims]], á eftir [[Kína]] og [[Indland]]i.<ref name=":2">{{cite web|title=The World Factbook: United States|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|access-date=November 10, 2018|publisher=Central Intelligence Agency|archive-date=desember 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|url-status=dead}}</ref> Samkvæmt íbúafjöldaklukku stofnunarinnar, bættist nýr íbúi við á 100 sekúndna fresti 28. janúar 2021, eða 864 á dag.<ref>{{cite web|title=Population Clock|url=https://www.census.gov/popclock/|website=www.census.gov}}</ref> Árið 2018 voru 52% Bandaríkjamanna yfir 15 ára aldri giftir, 6% voru ekklar eða ekkjur, 10% fráskildir og 32% höfðu aldrei gifst.<ref>{{cite web|title=Table MS-1. Marital Status of the Population 15 Years Old and Over, by Sex, Race and Hispanic Origin: 1950 to Present|url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/families/marital.html|access-date=September 11, 2019|website=Historical Marital Status Tables|publisher=U.S. Census Bureau}}</ref> Árið 2020 var [[frjósemishlutfall]] Bandaríkjanna 1,64 börn á konu<ref>{{Cite report|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/vsrr/vsrr012-508.pdf|title=Births: Provisional data for 2020|last1=Hamilton|first1=Brady E.|last2=Martin|first2=Joyce A.|date=May 2021|publisher=National Center for Health Statistics|issue=12|doi=10.15620/cdc:104993|location=Hyattsville, MD|volume=Vital Statistics Rapid Release|last3=Osterman|first3=Michelle J.K.|doi-access=free}}</ref> og hæsta hlutfall barna á heimili með einu foreldri (23%).<ref>{{cite web|title=U.S. has world's highest rate of children living in single-parent households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/12/12/u-s-children-more-likely-than-children-in-other-countries-to-live-with-just-one-parent/|access-date=March 17, 2020|website=Pew Research Center|language=en}}</ref> Íbúar Bandaríkjanna eiga sér fjölbreyttan uppruna. 37 skipulagðir upprunahópar voru með yfir milljón sem töldu sig til þeirra samkvæmt könnun árið 2004.<ref name="An2000">{{cite web|title=Ancestry 2000|url=https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf|date=June 2004|publisher=U.S. Census Bureau|url-status=live|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20041204015245/https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf|archive-date=December 4, 2004|access-date=December 2, 2016}}</ref> Stærsta þjóðarbrotið samkvæmt eigin skilgreiningu eru hvítir Bandaríkjamenn af evrópskum uppruna, eða 57,8%.<ref>{{cite web |url=https://www.npr.org/2021/08/13/1014710483/2020-census-data-us-race-ethnicity-diversity |title=A Breakdown of 2020 Census Demographic Data |author= |date=August 13, 2021 |website=NPR |publisher= |access-date= |quote=}}</ref> Bandaríkjamenn af rómönskum uppruna teljast vera 18,7% íbúa og þeldökkir Bandaríkjamenn 12,1%. Fjórði stærsti hópurinn eru Bandaríkjamenn af asískum uppruna, 5,9%. Bandaríkjamenn sem telja sig til [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóða Ameríku]] eru um 1%. Þess ber að gæta að í manntalinu hefur verið hægt að haka við fleiri en einn valmöguleika frá árinu 2000 og árið 2020 merktu 4,1% allra svarenda við tvo eða fleiri möguleika (yfir 10% þeirra sem merktu við rómanskan uppruna).<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/race-and-ethnicity-in-the-united-state-2010-and-2020-census.html |title=Race and Ethnicity in the United States: 2010 Census and 2020 Census |publisher=US Census Bureau |access-date=December 2, 2021}}</ref> Árið 2020 var [[miðaldur]] íbúa Bandaríkjanna 38,5 ár.<ref name=":2" /> Árið 2018 voru næstum 90 milljón innflytjendur og annarrar kynslóðar innflytjendur í Bandaríkjunum, eða 28% allra íbúa landsins.<ref>{{cite news|date=March 14, 2019|title=Frequently Requested Statistics on Immigrants and Immigration in the United States|work=[[Migration Policy Institute]]|url=https://www.migrationpolicy.org/article/frequently-requested-statistics-immigrants-and-immigration-united-states}}</ref> Af þeim íbúum sem fæddir voru erlendis, miðað við árið 2017, voru 45% með ríkisborgararétt, 27% með löglega skráða varanlega búsetu, 6% með löglega tímabundna búsetu og 23% ólöglegir innflytjendur.<ref name="KeyFindings">{{cite web|date=June 17, 2019|title=Key findings about U.S. immigrants|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/06/17/key-findings-about-u-s-immigrants/|publisher=Pew Research Center|access-date=október 27, 2022|archive-date=febrúar 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200227051906/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/06/17/key-findings-about-u-s-immigrants/|url-status=dead}}</ref> Bandaríkin hafa um áratugaskeið verið leiðandi í móttöku [[flóttafólk]]s og tekið við fleirum en öll önnur lönd heims samanlagt.<ref name="PewRefugees">{{cite web|title=Key facts about refugees to the U.S.|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/10/07/key-facts-about-refugees-to-the-u-s/|author=Jens Manuel Krogstad|date=October 7, 2019|publisher=Pew Research Center}}</ref> <div style="max-width:100%"> {| class="infobox" style="float:left; text-align:center; font-size:90%" ! align=center style="background:#FF9999;" colspan="8"| Stærstu borgir Bandaríkjanna |- ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Listi yfir stærstu borgir Bandaríkjanna|Sæti]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Borg ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Fylki ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Íbúafjöldi ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Stórborgarsvæði ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Íbúafjöldi ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Svæði ! align=center style="background:#f5f5f5;" | |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[New York-borg]]''' || [[New York-fylki]] || 8.398.748 || 1 || 18.818.536 || Norðausturströndin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Los Angeles]]''' || [[Kalifornía]] || 3.990.456 || 2 || 12.950.129 || Vesturströndin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Chicago]]''' || [[Illinois]] || 2.705.994 || 3 || 9.505.748 || Miðvesturríkin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Houston]]''' || [[Texas]] || 2.325.502 || 6 || 5.539.949 || Suðurríkin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Phoenix (Arizona)|Phoenix]]''' || [[Arizona]] || 1.660.272 || 13 || 4.039.182 || Vesturríkin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Philadelphia]]''' || [[Pennsylvanía]] || 1.584.138 || 5 || 5.826.742 || Norðausturströndin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[San Antonio]]''' || [[Texas]] || 1.532.233 || 29 || 1.942.217 || Suðurríkin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[San Diego]]''' || [[Kalifornía]] || 1.425.976 || 17 || 2.941.454 || Vesturströndin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Dallas]]''' || [[Texas]] || 1.345.047 || 4 || 6.003.967 || Suðurríkin |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[San Jose]]''' || [[Kalifornía]] || 1.030.119 || 30 || 1.787.123|| Vesturströndin |- | colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | ''List of United States cities by population'' 2018 (Enska Wikipedia) |- |} {| style="float:right" | {{location map+ |Bandaríkin |float=center |width=350|caption= 10 stærstu borgir Bandaríkjanna|places= {{location map~ |Bandaríkin |lat=40.716667 |long=-74 |label=<small>[[New York-borg|New York]] |position=right}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=34.05 |long=-118.25 |label= [[Los Angeles]] |position=top}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=41.836944 |long=-87.684444 |label= [[Chicago]] |position=bottom}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=29.762778 |long=-95.383056 |label= [[Houston]] |position=right}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=33.448457 |long=-112.073844 |label= [[Phoenix (Arizona)|Phoenix]] |position=right}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=39.953333 |long=-75.17 |label= [[Philadelphia]] |position=bottom}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=29.416667 |long=-98.5 |label= [[San Antonio]] |position=left}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=32.715 |long=-117.1625 |label= [[San Diego]] |position=bottom}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=32.782778 |long=-96.803889 |label= [[Dallas]] |position=top}} {{location map~ |Bandaríkin |lat=37.335278 |long=-121.891944 |label= [[San Jose]]</small>|position=top}}}} |} </div> {{-}} === Tungumál === {|class="infobox" style="font-size: 90%; border: 1px solid #999; float: right; margin-left: 1em; width: 200px;" |- style="background:#f5f5f5;" !colspan="2"|Tungumál (2007)<ref name="USCB Lang">{{cite web | url = http://www.census.gov/compendia/statab/2010/tables/10s0053.pdf | publisher = U.S. Census Bureau | work = Statistical Abstract of the United States 2010 | title = Table 53—Languages Spoken at Home by Language: 2007 |accessdate=21. september 2009}}</ref> |- |[[Enska]] (''einungis'')||style="text-align: center;"|225,5 milljónir |- |[[Spænska]], þar með talin [[spænsk kreólamál]]||style="text-align: center;"|34,5 milljónir |- |[[Kínverska]]||style="text-align: center;"|2,5 milljónir |- |[[Franska]], þar með talin [[frönsk kreólamál]]||style="text-align: center;"|2,0 milljónir |- |[[Tagalog tungumál]]||style="text-align: center;"|1,5 milljónir |- |[[Víetnamska]]||style="text-align: center;"|1,2 milljónir |- |[[Þýska]]||style="text-align: center;"|1,1 milljónir |- |[[Kóreska]]||style="text-align: center;"|1,1 milljónir |} [[Enska]] er í raun opinbert tungumál Bandaríkjanna, enda þótt ekkert opinbert mál sé skilgreint í alríkislögum. Samt gera sum lög, þar á meðal lög um veitingu ríkisborgararéttar, ráð fyrir ensku sem tungumáli landsins. Árið 2007 töluðu um 226 milljónir eða 80% landsmanna fimm ára og eldri einungis ensku heima hjá sér. Um 12% landsmanna tala [[Spænska|spænsku]] heima hjá sér en spænska er næstalgengasta tungumálið í Bandaríkjunum og algengasta annað mál sem kennt er í skólum.<ref>{{cite web | url = http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf | title = Foreign Language Enrollments in United States Institutions of Higher Learning | date = haust 2002 | publisher = MLA |accessdate=16. október 2006 | archive-date = 2008-08-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080803020358/http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf |url-status=dead }}</ref> Sumir Bandaríkjamenn vilja að enska verði gerð að opinberu máli landsins með lögum, eins og er raunin í 28 ríkjum.<ref>{{cite web | author = Jody Feder | url = https://www.ilw.com/immigrationdaily/news/2007,0515-crs.pdf | title = English as the Official Language of the United States—Legal Background and Analysis of Legislation in the 110th Congress | date = 25. janúar 2007 | publisher = Ilw.com (Congressional Research Service) |accessdate=19. júní 2007}}</ref> Á [[Hawaii]] eru bæði [[hawaiska]] og enska skilgreind sem opinber tungumál í lögum ríkisins.<ref>{{cite web | url = http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html | title = The Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4 | publisher = Hawaii Legislative Reference Bureau | date = 7. nóvember 1978 |accessdate=19. júní 2007 | archive-date = 2013-07-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130724231656/http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html |url-status=dead }}</ref> Í [[Nýja-Mexíkó]] er ekkert opinbert tungumál skilgreint en lög kveða á um notkun bæði ensku og spænsku. Í [[Louisiana]] er því eins farið með ensku og frönsku.<ref>{{cite book | author = Susan J. Dicker | title = Languages in America: A Pluralist View | url = https://archive.org/details/languagesinameri00dick | year = 2003 | pages = [https://archive.org/details/languagesinameri00dick/page/216 216], 220–25 | location = Clevedon, UK | publisher = Multilingual Matters}}</ref> Í sumum öðrum ríkjum, svo sem [[Kalifornía|Kaliforníu]] kveða lög á um að ákveðin opinber skjöl verði að vera tiltæk á spænsku auk ensku, þar á meðal skjöl er varða dómstóla.<ref>{{cite web | url = http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=ccp&group=00001-01000&file=412.10-412.30 | title = California Code of Civil Procedure, Section 412.20(6) | publisher = Legislative Counsel, State of California |accessdate=17. desember 2007 | archive-date = 2010-07-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100722010302/http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=ccp&group=00001-01000&file=412.10-412.30 |url-status=dead }} {{cite web | url = http://www.courtinfo.ca.gov/forms/allforms.htm | title = California Judicial Council Forms | publisher = Judicial Council, State of California |accessdate=17. desember 2007 }}</ref> Sum svæði viðurkenna stöðu tungumála innfæddra auk ensku: [[Samóamál]] og [[kamorrómál]] eru viðurkennd á Bandarísku Samóaeyjum og í Guam; Spænska er opinbert mál á [[Púertó Ríkó]]. === Menntun === [[Mynd:Columbia University - Low Memorial Library-D.JPG|thumb|left|Low Memorial-bókasafnið í [[Columbia-háskóli|Columbia-háskóla]]]] Bæði fylki og sveitarfélög reka opinbera skóla í Bandaríkjunum en [[menntamálaráðuneyti Bandaríkjanna]] setur skólahaldi reglur og styrkir starfsemina. Í flestum fylkjum er skólaskylda frá sex eða sjö ára aldri til átján ára aldurs en þá lýkur menntaskóla (e. ''high school'') eftir tólfta bekk. Í sumum fylkjum geta nemendur lokið menntaskóla sextán eða sautján ára gamlir. Um 12% barna ganga í einkaskóla og rétt rúmlega 2% barna hljóta menntun sína heima fyrir. Um 84,6% Bandaríkjamanna hafa lokið stúdentsprófi um 25 ára aldur. Fjölmargir [[Háskóli|háskólar]] eru starfræktir í Bandaríkjunum, bæði ríkisreknir og einkareknir, auk [[alþýðuháskóli|alþýðuháskóla]]. Um 52,6% Bandaríkjamanna hafa stundað nám á háskólastigi og 27,2% ljúka [[B.A.-gráða|B.A.-gráðu]] (eða annarri sambærilegri gráðu í grunnnámi). Um 9,6% Bandaríkjamanna hafa lokið framhaldsnámi á háskólastigi. Margir af [[Akademísk röðun háskóla|fremstu háskólum heims]] eru í Bandaríkjunum, þar á meðal [[Harvard-háskóli|Harvard]], [[Princeton-háskóli|Princeton]], [[Yale-háskóli|Yale]], [[Stanford-háskóli|Stanford]], [[Columbia-háskóli|Columbia]], [[Cornell-háskóli|Cornell]], [[Brown-háskóli|Brown]], [[Pennsylvaníuháskóli]], [[Chicago-háskóli]], [[Tækniháskólinn í Massachusetts|MIT]], og [[Tækniháskólinn í Kaliforníu|Caltech]]. [[Læsi]] í Bandaríkjunum er talið vera 99%. [[Sameinuðu þjóðirnar]] gefa Bandaríkjunum einkunnina 0,97 á menntakvarða og eru Bandaríkin því í tólfta sæti.<ref>{{cite web|title=Human Development Indicators|year=2005|publisher=United Nations Development Programme, Human Development Reports|accessdate=14. janúar 2008|url=https://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf}}</ref> == Menning == [[File:Liberty02.jpg|thumb|upright|[[Frelsisstyttan]] var gjöf frá [[Frakkland]]i og hefur orðið að táknmynd fyrir [[ameríski draumurinn|ameríska drauminn]].<ref>{{cite web| title = Statue of Liberty| website=World Heritage| publisher=UNESCO| url = https://whc.unesco.org/en/list/307| access-date = January 4, 2022}}</ref>]] Bandaríkin eru [[fjölmenning]]arríki sem byggist á miklum fjölda ólíkra upprunahópa, hefða og gilda.<ref name="DD">{{cite book|last1=Adams|first1=J.Q.|last2=Strother-Adams|first2=Pearlie|title=Dealing with diversity : the anthology|url=https://archive.org/details/dealingwithdiver0000adam|date=2001|publisher=Kendall/Hunt Pub|location=Chicago|isbn=978-0-7872-8145-8}}</ref><ref name="Society in Focus">{{cite book|last1=Thompson|first1=William E.|last2=Hickey|first2=Joseph V.|title=Society in focus : an introduction to sociology|url=https://archive.org/details/societyinfocusin0000will|date=2004|publisher=Pearson/Allyn and Bacon|location=Boston|isbn=978-0-205-41365-2|edition=5th}}</ref> Menningarleg áhrif Bandaríkjanna eru auk þess mikil á heimsvísu.<ref>[[United States#BBC18may|BBC, April 2008: Country Profile: United States of America]]</ref><ref>{{Cite journal|last1=Fergie|first1=Dexter|date=March 24, 2022|title=How American Culture Ate the World|magazine=The New Republic|url=https://newrepublic.com/article/165836/american-culture-ate-world-righteous-smokescreen-globalization-review|access-date=July 3, 2022|issn=0028-6583}}</ref> Frumbyggjamenning í Bandaríkjunum telur meðal annars menningu [[Frumþjóðirnar|Frumþjóðanna]], [[Hawaii-búar|Hawaii-búa]] og [[frumbyggjar Alaska|frumbyggja Alaska]], en þess utan eru núverandi íbúar Bandaríkjanna eða forfeður þeirra nær allir innflytjendur eða fluttir þangað sem þrælar síðustu fimm aldirnar.<ref>{{cite book|last1=Fiorina|first1=Morris P.|author-link1=Morris P. Fiorina|last2=Peterson|first2=Paul E.|title=The New American democracy|url=https://archive.org/details/newamericandemoc0007edunse|date=2010|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-205-78016-7|page=[https://archive.org/details/newamericandemoc0007edunse/page/97 97]|edition=7th}}</ref> Bandarísk meginstraumsmenning er því [[vestræn menning]] sem byggist að mestu leyti á menningu evrópskra innflytjenda með menningaráhrifum meðal annars frá afrískum þrælum.<ref name="DD" /><ref>{{cite book|last1=Holloway|first1=Joseph E.|title=Africanisms in American culture|url=https://archive.org/details/africanismsiname0000unse|date=2005|publisher=Indiana University Press|location=Bloomington|isbn=978-0-253-21749-3|pages=[https://archive.org/details/africanismsiname0000unse/page/18 18]–38|edition=2nd}}<br />{{cite book|last1=Johnson|first1=Fern L.|title=Speaking culturally : language diversity in the United States|url=https://archive.org/details/speakingcultural0000john|publisher=Sage Publications|isbn=978-0-8039-5912-5|page=[https://archive.org/details/speakingcultural0000john/page/116 116]|year=2000 }}</ref> Síðustu tvær aldir hefur aðflutningur fólks frá [[Asía|Asíu]] og sérstaklega [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]], bæst við blöndu bandarískrar menningar sem er stundum lýst sem [[bræðslupottur|bræðslupotti]] eða ósamstæðri [[salatskál (myndhverfing)|salatskál]].<ref name="DD" /> Þrátt fyrir aðlögun innflytjenda að bandarískri meginstraumsmenningu er mikill félagslegur ójöfnuður sem byggist meðal annars á uppruna, kynþætti<ref>{{cite book|last=Bonilla-Silva|first=Eduardo|url=https://books.google.com/books?id=6IG7QgAACAAJ&q=racism+without+racists|title=Racism without Racists: Color-blind Racism and the Persistence of Racial Inequality in the United States|publisher=Rowman & Littlefield|year=2003|isbn=978-0-7425-1633-5|location=Lanham|pages=2–29}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> og auðlegð.<ref>{{cite news|date=June 4, 2018|title="Contempt for the poor in US drives cruel policies," says UN expert|work=[[OHCHR]]|url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=23172&LangID=E|access-date=June 5, 2018}}</ref> Bandarískt samfélag er stundum talið einkennast af sterku [[vinnusiðferði]],<ref>{{cite journal|last=Porter|first=Gayle|title=Work Ethic and Ethical Work: Distortions in the American Dream|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-business-ethics_2010-11_96_4/page/535|volume=96|number=4|date=November 2010|pages=535–550|journal=[[Journal of Business Ethics]]|jstor=29789736|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|doi=10.1007/s10551-010-0481-6 |s2cid=143991044 }}</ref> samkeppnishæfni,<ref>{{cite journal|last=Stephens|first=R.H.|title=The Role Of Competition In American Life|date=September 1952|volume=24|number=3|journal=[[The Australian Quarterly]]|publisher=[[Australian Institute of Policy and Science]]|pages=9–14|jstor=41317686}}</ref> og einstaklingshyggju.<ref>{{cite journal|last1=Grabb|first1=Edward|last2=Baer|first2=Douglas|last3=Curtis|first3=James|title=The Origins of American Individualism: Reconsidering the Historical Evidence|jstor=3341789|doi=10.2307/3341789|volume=24|number=4|year=1999|pages=511–533|journal=[[Canadian Journal of Sociology]]|publisher=[[University of Alberta]] |issn=0318-6431}}</ref> „[[Bandaríska trúarjátningin]]“ leggur áherslu á frelsi, jafnrétti, einkaeign, lýðræði, réttarríki og takmörkuð afskipti stjórnvalda.<ref>{{cite book|last=Huntington|first=Samuel P.|author-link=Samuel P. Huntington|title=Who are We?: The Challenges to America's National Identity|year=2004|publisher=Simon & Schuster|chapter-url=https://books.google.com/books?id=6xiYiybkE8kC&q=core|chapter=Chapters 2–4|isbn=978-0-684-87053-3|access-date=October 25, 2015|url=https://archive.org/details/whoarewechalleng00hunt }}.</ref> Miðað við aðrar þjóðir gefa Bandaríkjamenn mjög mikið til góðgerðamála. Samkvæmt könnun [[Charities Aid Foundation]] frá 2016 gáfu Bandaríkjamenn 1,44% af landsframleiðslu til góðgerðamála, mun meira en nokkrir aðrir.<ref>{{cite web|url=https://www.cafonline.org/docs/default-source/about-us-policy-and-campaigns/gross-domestic-philanthropy-feb-2016.pdf|date=January 2016|publisher=[[Charities Aid Foundation]]|title=GROSS DOMESTIC PHILANTHROPY: An international analysis of GDP, tax and giving|access-date=July 18, 2022}}</ref> [[Ameríski draumurinn]], trúin á [[félagslegur hreyfanleiki|félagslegan hreyfanleika]], er lykill að aðdráttarafli landsins fyrir innflytjendur.<ref>{{cite web|url=https://www.gallup.com/poll/161435/100-million-worldwide-dream-life.aspx|title=More Than 100 Million Worldwide Dream of a Life in the U.S. More than 25% in Liberia, Sierra Leone, Dominican Republic want to move to the U.S.|last=Clifton|first=Jon|date=March 21, 2013|publisher=Gallup|access-date=January 10, 2014}}</ref> Hvort þessi trú byggist á staðreyndum er umdeilt.<ref name="socialmobility">*{{cite web|url=https://www.oecd.org/tax/public-finance/chapter%205%20gfg%202010.pdf|title=A Family Affair: Intergenerational Social Mobility across OECD Countries|publisher=OECD|website=Economic Policy Reforms: Going for Growth|year=2010|access-date=September 20, 2010}} * {{cite web|url=https://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|title=Intergenerational Mobility in Europe and North America|author1=Blanden, Jo|author2=Gregg, Paul|author3=Machin, Stephen|publisher=Centre for Economic Performance|date=April 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20060623094610/https://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|archive-date=June 23, 2006}} * {{cite web|last1=Gould|first1=Elise|title=U.S. lags behind peer countries in mobility|url=https://www.epi.org/publication/usa-lags-peer-countries-mobility/|website=[[Economic Policy Institute]]|access-date=July 15, 2013|date=October 10, 2012}} * {{cite journal|last=Winship|first=Scott|title=Overstating the Costs of Inequality|journal=National Affairs|date=Spring 2013|url=https://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Articles/2013/03/overstating%20inequality%20costs%20winship/overstating%20inequality%20costs%20winship.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20131024141452/https://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Articles/2013/03/overstating%20inequality%20costs%20winship/overstating%20inequality%20costs%20winship.pdf|archive-date=October 24, 2013|access-date=January 10, 2014 }}</ref><ref name="CAP">{{cite web|title=Understanding Mobility in America|url=https://www.americanprogress.org/issues/economy/news/2006/04/26/1917/understanding-mobility-in-america/|website=Center for American Progress|date=April 26, 2006}}</ref><ref name="Schneider">{{cite web|last=Schneider|first=Donald|title=A Guide to Understanding International Comparisons of Economic Mobility|url=https://www.heritage.org/research/reports/2013/07/a-guide-to-understanding-international-comparisons-of-economic-mobility|publisher=The Heritage Foundation|access-date=August 22, 2013|date=July 29, 2013}}</ref> Algeng skoðun í Bandaríkjunum er að landið sé [[stéttlaust samfélag]],<ref>{{cite book|last=Gutfeld|first=Amon|year=2002|title=American Exceptionalism: The Effects of Plenty on the American Experience|publisher=Sussex Academic Press|location=Brighton and Portland|page=65|isbn=978-1-903900-08-6}}</ref> en fræðimenn hafa bent á markverðan mun á stéttum í landinu, sem hefur áhrif á félagsmótun, tungumál og gildi.<ref>{{cite book|last=Zweig|first=Michael|year=2004|title=What's Class Got To Do With It, American Society in the Twenty-First Century|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca, NY|isbn=978-0-8014-8899-3}} {{cite web|url=https://eric.ed.gov/ERICWebPortal/Home.portal?_nfpb=true&_pageLabel=RecordDetails&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED309843&ERICExtSearch_SearchType_0=eric_accno&objectId=0900000b800472a5|title=Effects of Social Class and Interactive Setting on Maternal Speech|publisher=Education Resource Information Center|access-date=January 27, 2007}}</ref> Bandaríkjamenn eiga til að leggja mikla áherslu á efnahagslegan árangur, en telja líka jákvætt að vera [[meðalmaður]].<ref>{{cite book|last=O'Keefe|first=Kevin|year=2005|title=The Average American|publisher=PublicAffairs|location=New York|isbn=978-1-58648-270-1|url=https://archive.org/details/averageamericant00okee }}</ref> === Bandarískar bókmenntir === [[Mynd:Walt Whitman - George Collins Cox.jpg|thumb|right|Bandaríski rithöfundurinn og skáldið Walt Whitman árið 1887.]] Á [[18. öldin|18. öld]] og snemma á [[19. öldin]]ni voru bandarískar bókmenntir undir miklum áhrifum frá evrópskum bókmenntum. Rithöfundar á borð við [[Nathaniel Hawthorne]], [[Edgar Allan Poe]] og [[Henry David Thoreau]] skópu sérstakt yfirbragð og tón bandarískra bókmennta um miðja 19. öld. Rithöfundurinn [[Mark Twain]] og skáldið [[Walt Whitman]] voru áhrifamiklir á síðari hluta 19. aldar. [[Emily Dickinson]] er nú álitin mikilvægt skáld enda þótt hún væri flestum ókunn í lifanda lífi. Nokkur ritverk eru öðrum fremur talin einkenna bandaríska menningu en það eru saga [[Herman Melville|Hermans Melville]], ''[[Moby-Dick]]'' (1851), ''[[Ævintýri Stikilsberja-Finns]]'' (1885) eftir Mark Twain og ''[[Hinn mikli Gatsby]]'' (1925) eftir [[F. Scott Fitzgerald]]. Ellefu bandarískir borgarar hafa hlotið [[bókmenntaverðlaun Nóbels]], síðast [[Toni Morrison]] árið 1993. [[William Faulkner]] og [[Ernest Hemingway]] eru gjarnan taldir meðal áhrifamestu höfunda 20. aldar. Vinsælar bókmenntagreinar eins og [[Vestri|vestrar]] og [[krimmi|krimmar]] urðu til í Bandaríkjunum. === Bandarísk heimspeki === [[Mynd:Hilary Putnam.jpg|thumb|right|Bandaríski heimspekingurinn [[Hilary Putnam]]]] Henry David Thoreau og [[Ralph Waldo Emerson]] voru frumkvöðlar bandarískrar heimspeki á [[Heimspeki 19. aldar|19. öld]]. Á síðari hluta 19. aldar og í upphafi þeirrar [[Heimspeki 20. aldar|20.]] varð [[gagnhyggja]] til hjá heimspekingum á borð við [[Charles Sanders Peirce]], [[William James]] og [[John Dewey]]. Á 20. öld voru bandarískir heimspekingar áfram undir miklum áhrifum frá gagnhyggjunni en urðu einnig fyrir miklum áhrifum frá [[rökgreiningarheimspeki]]nni frá Evrópu, ekki síst á fjórða áratug aldarinnar þegar margir af helstu heimspekingum Evrópu flúðu [[Seinni heimsstyrjöldin|stríðið]]. Meðal merkra bandarískra heimspekinga 20. aldar má nefna [[Willard Van Orman Quine|W.V.O. Quine]], [[Hilary Putnam]], [[Wilfrid Sellars]], [[Nelson Goodman]], [[Donald Davidson]], [[Richard Rorty]], [[Saul Kripke]] og [[John Searle]]. Bandaríski málvísindamaðurinn [[Noam Chomsky]] hefur einnig látið að sér kveða. Segja má að [[John Rawls]] hafi einn síns liðs vakið [[stjórnmálaheimspeki]] af værum blundi þegar bók hans ''[[Kenning um réttlæti]]'' kom út árið 1971. Í kjölfarið fylgdi [[Robert Nozick]] og fjöldi annarra stjórnmálaheimspekinga. === Bandarísk matarmenning === Deep-dish [[pizza]] var fundin upp í [[Chicago]], [[Illinois]] og dreifðist þaðan um heiminn. Hún er til í ýmsum formum, sem dæmi má nefna afbrigði frá [[Alaska]] þar sem elgskjöt er haft sem álegg. Ítölsk pylsa er algengt álegg á pizzur í Bandaríkjunum. [[BBQ-sósa]] er önnur vel þekkt bandarísk uppfinning og er í miklu uppáhaldi hjá fólki víðs vegar um heiminn. BBQ-sósa er mjög vinsæl með [[Grillmatur|grillmat]] en mikið er borðað af honum í Suðurríkjum Bandaríkjanna. [[Coca Cola]] var fundið upp árið 1886 af [[dr. John Stith Pemberton]], lyfjafræðingi frá Atlanta í Georgíu. Matreiðsluaðferðir Bandaríkjanna eru sambland hefða frá ýmsum stöðum, meðal annars frá Frakklandi, Afríku og frumbyggjum. [[Grasker]] einkenna mið- og norðurríki Bandaríkjanna, skelfiskur við Mexíkóflóa og nautasteikur eru helst þekktar í Texas.<ref>{{cite web|url=http://www.noatun.is/Heimsins-eldhus/Bandarisk-matargerd|title=Bandarísk matargerð|work=Nóatún|accessdate=18. september 2010|archive-date=2010-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100423043714/http://www.noatun.is/Heimsins-eldhus/Bandarisk-matargerd|url-status=dead}}</ref> Til viðbótar við þessa flóru eiga borgir Bandaríkjanna heilu hverfin sem bjóða upp á matarmenningu frá ýmsum heimshornum. Stórum matarskömmtum og [[skyndibiti|skyndibitamenningu]] hefur oft verið kennt um offitu í Bandaríkjunum.<ref>{{cite web|url=http://www.bb.is/Pages/26?NewsID=18186|title=Bandaríkjamenn velja skyndibitann fram yfir hollustuna|work=Bæjarins Besta, fréttavefur|accessdate=18. september 2010|archive-date=2011-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20111204215751/http://bb.is/Pages/26?NewsID=18186|url-status=dead}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tengt efni == * [[Listi yfir stærstu borgir Bandaríkjanna]] == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál = en|titill = United States|mánuðurskoðað = 18. september|árskoðað = 2010}} == Tenglar == {{Commonscat|United States|Bandaríkjunum}} === Heimasíður Bandaríkjastjórnar === * [http://www.usa.gov USA.gov], opinber heimasíða bandaríska stjórnkerfisins * [https://www.house.gov/ United States House of Representatives], opinber heimasíða fulltrúadeildar Bandaríkjaþings * [http://www.senate.gov/ United States Senate], opinber heimasíða öldungaráðsdeildar Bandaríkjaþings * [https://www.supremecourtus.gov/ Supreme Court of the United States], opinber heimasíða hæstaréttar Bandaríkjanna * [http://www.whitehouse.gov/ The White House], opinber heimasíða Hvíta hússins === Upplýsingasíður === * [http://tonto.eia.doe.gov/state/ Energy Information Administration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211021248/http://tonto.eia.doe.gov/state/ |date=2010-02-11 }}, opinber upplýsingasíða um orkunotkun Bandaríkjanna * [http://usinfo.state.gov/infousa/index.html InfoUSA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081112032831/http://usinfo.state.gov/infousa/index.html |date=2008-11-12 }}, alhliða upplýsingasíða um Bandaríkin * [http://www.census.gov/ United States Census Bureau] * [http://www.ers.usda.gov/statefacts/ United States Department of Agriculture: State Fact Sheets] * [https://www.teacheroz.com/states.htm The 50 States of the U.S.A.] === Ýmsir tenglar === * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3872378 „Bandaríki Norður-Ameríku“; grein í ''Tímanum'' 1976] * {{Vísindavefurinn|3028|Hvað heita öll fylki Bandaríkjanna?}} * {{Vísindavefurinn|2581|Hvað eru Bandaríkin stór að flatarmáli?}} * {{Vísindavefurinn|1055|Hve margir hafa forsetar Bandaríkjanna verið og hvað hétu þeir?}} * {{Vísindavefurinn|4383|Hvert er vald varaforseta Bandaríkjanna, innan bandaríska stjórnsýslukerfisins?}} * {{Vísindavefurinn|4858|Ef maður fæðist í Bandaríkjunum fær maður þá sjálfkrafa bandarískan ríkisborgararétt?}} * {{Vísindavefurinn|54689|Hversu margir búa í Bandaríkjunum?}} * {{Vísindavefurinn|1336|Af hverju eru Bandaríki Norður-Ameríku svona máttug?}} * {{Vísindavefurinn|2848|Hvað getið þið sagt mér um frelsisstríð Bandaríkjanna?}} * {{Vísindavefurinn|2467|Hvað borguðu Bandaríkjamenn fyrir Alaska þegar þeir keyptu það?}} {{Norður-Ameríka}} {{Bandaríkin}} {{APEC}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku}} [[Flokkur:Bandaríkin| ]] [[Flokkur:Stofnað 1776]] [[Flokkur:Norður-Ameríkulönd]] hdh10oaylub6zatfbdm8l8wdziddwr4 0 1186 1980394 1975027 2026-09-26T04:08:41Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980394 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|fjörðinn|Siglufjörður (fjörður)}} {{Byggð | nafn = Siglufjörður | nafn_í_eignarfalli = Siglufjarðar | tegund_byggðar = [[Bær]] | mynd = Siglufjörður (0859).jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = {{Infobox mapframe|zoom=12|shape=none|stroke-width=0}} | kort_texti = | teiknibóla_kort = Ísland | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning Siglufjarðar | hnit = {{WikidataCoord|display=inline}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = [[Ísland]] | undirskipting_gerð1 = [[Landshlutar Íslands|Landshluti]] | undirskipting_nafn1 = [[Norðurland eystra]] | undirskipting_gerð2 = [[Kjördæmi Íslands|Kjördæmi]] | undirskipting_nafn2 = [[Norðausturkjördæmi|Norðaustur]] | undirskipting_gerð3 = [[Sveitarfélög Íslands|Sveitarfélag]] | undirskipting_nafn3 = [[Fjallabyggð]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|heimild}} | mannfjöldi_frá_og_með = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|ár}} | mannfjöldi_heild = {{Íbúafjöldi byggðarkjarna|Siglufjörður}} | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = | mannfjöldi_heiti_íbúa = Siglfirðingar<ref>{{Cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/66475|title=Siglfirðingar|website=Málfarsbankinn}}</ref> | póstnúmer_gerð = [[Listi yfir íslensk póstnúmer|Póstnúmer]] | póstnúmer = 580 | vefsíða = {{URL|fjallabyggd.is}} }} [[Mynd:Siglufjarðarkaupstaður (áður Hvanneyrarhreppur) kort.png|thumb|Siglufjarðarkaupstaður (til 2006), áður Hvanneyrarhreppur / Sigluneshreppur.]] [[Mynd:The church in the small community of Siglufjörður, Iceland.jpg|thumb]] [[Mynd:Siglufjörður. (4558879140).jpg|thumb|Siglufjörður um 1900.]] '''Siglufjörður''' er bær sem stendur við [[Siglufjörður (fjörður)|samnefndan fjörð]] á mið-[[Norðurland]]i nyrst á [[Tröllaskagi|Tröllaskaga]]. Siglufjörður var áður sjálfstætt bæjarfélag en er nú ásamt [[Ólafsfjörður|Ólafsfirði]] hluti af sveitarfélaginu [[Fjallabyggð]]. Íbúar voru 1.165 árið 2024. == Saga og staðhættir == [[Mynd:Siglufjörður.jpg|thumb|right|Torgið á Siglufirði.]] Hinn forni Sigluneshreppur náði yfir bæði Siglufjörð og [[Héðinsfjörður|Héðinsfjörð]] og samsvaraði landnámi [[Þormóður rammi Haraldsson|Þormóðs ramma]]. Var hann kenndur við bæinn [[Siglunes]], sem framan af var höfuðból sveitarinnar og síðar kirkjustaður og mikil [[verstöð]]. Árið 1614 var ný kirkja reist á [[Hvanneyri (Siglufirði)|Hvanneyri]] við Siglufjörð, en nafnið Hvanneyrarhreppur mun ekki hafa verið tekið upp fyrr en á 18. öld. Verslun hófst í hreppnum 1788 og Siglufjörður varð að löggiltum verslunarstað árið 1818. Þá var 161 íbúi í hreppnum, þar af 8 í kaupstaðnum. Einni öld síðar, árið 1918, fékk Hvanneyrarhreppur kaupstaðarréttindi og hét eftir það ''Siglufjarðarkaupstaður''. Fjörðurinn er lítill og þröngur, umlukinn háum og bröttum fjöllum. Þar er mjög góð höfn frá náttúrunnar hendi en undirlendi lítið, nema inn af botni fjarðarins og á Hvanneyrinni vestan hans, og þrengdist því fljótt að byggðinni þegar fólki fjölgaði. [[Snjóflóð]]ahætta er víða mikil í firðinum og 12. apríl 1919 fórust 9 manns í snjóflóði í ofurlitlu þorpi sem þá var risið austan fjarðarins og um sama leyti 7 í Engidal, sem er vestan Siglufjarðar en í Hvanneyrarhreppi, og 2 í Héðinsfirði, auk þess sem mörg mannvirki eyðilögðust, þar á meðal fyrsta stóra [[fiskimjöl]]sverksmiðja á Íslandi. Alls fórust því 18 manns í hreppnum í þessari snjóflóðahrinu. == Síldarárin == Í bænum bjuggu 1.165 manns árið 2024, sem er mikil fækkun frá blómaskeiði bæjarins á fjórða og fimmta áratugnum. Árið 1950 bjuggu 3100 manns á Siglufirði og var það þá fimmti stærsti kaupstaður landsins, auk þess sem fjöldi aðkomumanna kom þangað til vinnu um stundarsakir og í brælum þegar ekki gaf til veiða lágu tugir eða jafnvel hundruð skipa á firðinum. Þetta blómaskeið Siglufjarðar var afleiðing mikilla [[síld]]veiða fyrir Norðurlandi sem hófust árið 1903. Það voru Norðmenn sem hófu veiðarnar en fljótlega fóru Íslendingar sjálfir að veiða síldina og þá varð Siglufjörður helsti síldarbærinn vegna góðrar hafnaraðstöðu og nálægðar við miðin. Þar voru nokkrar síldarbræðslur, þar á meðal sú stærsta á landinu, og yfir 20 söltunarstöðvar þegar best lét. [[Mynd:Herring2.jpg|thumb|left]] Á [[síldarárin|síldarárunum]], eins og þau urðu síðar kölluð, var mikið um að vera á Siglufirði og oft mikið um farandverkafólk sem vann í törnum og fékk vel greitt fyrir miðað við það sem annars staðar fékkst, sem varð til þess að Siglufjörður var stundum kallaður ''Klondike Íslands''. Sum árin var verðmæti síldarútflutnings frá Siglufirði yfir 20% af öllum útflutningi Íslendinga. Siglfirðingar minnast þessa tímabils enn í dag, því í bænum er starfandi [[Síldarminjasafnið á Siglufirði|Síldarminjasafn]] og árlega er haldin „Síldarævintýrið á Sigló“ um [[verslunarmannahelgi]]. Áður en síldin kom til sögunnar hafði Siglufjörður einkum verið þekktur fyrir hákarlaveiðar en þar var mikil hákarlaútgerð. == Hnignun og sameining == Halla fór undan fæti á sjötta áratugnum, þegar síldin brást mörg ár í röð og íbúum fækkaði. Afli jókst aftur en árið 1964 hvarf síldin af norðlenskum miðum og 1968 alveg af Íslandsmiðum. Allöflug togaraútgerð hófst frá Siglufirði upp úr 1970, auk þess sem [[loðna|loðnubræðsla]] var stunduð í gömlu síldarbræðslunni og seinna kom [[rækja|rækjuvinnsla]] til sögunnar. Þó hefur íbúum fækkað jafnt og þétt en heldur hefur hægt á fækkuninni á síðustu árum. Í janúar 2006 samþykktu Siglfirðingar og [[Ólafsfjörður|Ólafsfirðingar]] í kosningum að sameina bæjarfélögin tvö. Sameiningin gekk í gildi 11. júní 2006 að afloknum [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2006|sveitarstjórnarkosningum]] 27. maí. Í kosningu um nafn á sameinað sveitarfélag varð tillagan „[[Fjallabyggð]]“ ofan á. == Samgöngur == Samgöngur við Siglufjörð voru lengst af mjög erfiðar; gönguleiðir lágu fyrr á öldum um háa og torfæra fjallvegi til [[Fljót (Skagafirði)|Fljóta]] og Héðinsfjarðar en lengst af voru nær allir flutningar til Siglufjarðar á sjó. Árið 1946 var lagður um 15 km langur bílvegur yfir [[Siglufjarðarskarð]] sem er í 630 m hæð yfir sjávarmáli og var aðeins opið örfáa mánuði á ári en þótti þó mikil samgöngubót. Enn meira munaði þó um jarðgöngin [[Strákagöng]], sem voru grafin í gegnum fjallið [[Strákar|Stráka]] vestan Siglufjarðar og voru opnuð 1967. Þau opnuðu Siglfirðingum greiða leið yfir í Skagafjörð. Árið 2010 voru síðan [[Héðinsfjarðargöng]] opnuð en þau tengja saman Siglufjörð og [[Ólafsfjörður|Ólafsfjörð]] með viðkomu í [[Héðinsfjörður|Héðinsfirði]] og er vegalengdin á milli þéttbýlisstaðanna aðeins 15 km. == Menning == Einn þekktasti íbúi Siglufjarðar á fyrri tíð var séra [[Bjarni Þorsteinsson]], sem varð sóknarprestur Siglufjarðar 1888 og gegndi því embætti í hálfa öld. Hann lét til sín taka í mörgum framfaramálum en er þó þekktastur fyrir [[tónverk]] sín og söfnun íslenskra [[þjóðlög|þjóðlaga]], en óhætt er að segja að hann hafi bjargað mörgum þeirra frá glötun. Nú er [[Þjóðlagasetur sr. Bjarna Þorsteinssonar]] rekið á Siglufirði og var það vígt árið 2006 í tilefni af aldarafmæli útkomu þjóðlagasafns Bjarna. Einnig er árlega haldin þjóðlagahátíð á Siglufirði. Síldarminjasafnið á Siglufirði er eitt virtasta safn landsins og það eina sem hlotið hefur evrópsku safnaverðlaunin. Ljóðasetur Íslands tók til starfa á Siglufirði árið 2011. Frú Vigdís Finnbogadóttir, fyrrverandi forseti Íslands, vígði setrið við hátíðlega athöfn þann 8. júlí það ár. Á setrinu er leitast við að kynna gestum íslenskan kveðskap á fjölbreyttan og lifandi hátt. Ljóðahátíðin Glóð hefur verið haldin árlega á Siglufirði frá árinu 2007 og mörg af þekktustu ljóðskáldum landsins hafa komið þar fram auk heimamanna. Það eru Ungmennafélagið Glói og Félag um Ljóðasetur Íslands sem standa að hátíðinni. Alþóðlega samvinnuverkefnið REITIR hefur einnig verið haldið árlega á Siglufirði síðan 2012. == Sjá einnig == * [[Rafveita Siglufjarðar]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{wikiorðabók|Siglufjörður}} {{commonscat|Siglufjörður (town)|Siglufirði}} * [https://www.fjallabyggd.is Fjallabyggd.is] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20081117101328/www.sksiglo.is/page/vefmyndavel/ Lífið í Fjallabyggð] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20081117101328/www.sksiglo.is/page/vefmyndavel/ Vefmyndavél á sigló] * [https://www.hedinsfjordur.is Héðinsfjörður - Ferðaupplýsingar] * [http://old.sksiglo.is/gamli/Vedur-allt.htm Veðurstöðin í Bakka á Siglufirði] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015105252/http://old.sksiglo.is/gamli/Vedur-allt.htm |date=2007-10-15 }} * [http://www.folkmusik.is/ Þjóðlagasetrið á Siglufirði] * [https://siglofestival.com/ Þjóðlagahátíðin á Siglufirði] === Saga Siglufjarðar === * [http://www.timarit.is/?issueID=418719&pageSelected=0&lang=0 ''Síldarsaga Siglufjarðar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1959]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419972&pageSelected=1&lang=0 ''En Óskar sagði bara þegðu Gotti''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1974]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419600&pageSelected=6&lang=0 ''Ævintýrin á Siglufirði''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1971]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=436128&pageSelected=3&lang=0 ''Búðarráp á Siglufirði''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1996]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=418608&pageSelected=0&lang=0 ''Jarðgöng til Úlfsdala''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1959]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=417443&pageSelected=0&lang=0 ''Frá Siglufirði í Fljót''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1944]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=415954&pageSelected=4&lang=0 ''Siglufjörður''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1925]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=417888&pageSelected=12&lang=0 ''Systurskip Tröllafoss''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1948]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Borgir og bæir á Íslandi}} [[Flokkur:Siglufjörður| ]] [[Flokkur:Aðsetur sýslumanna á Íslandi]] [[Flokkur:Fyrrum sveitarfélög Íslands]] [[Flokkur:Íslensk sjávarþorp]] 7aw7zj63xm47fwe8ym02czu5e3msf4u 0 1589 1980220 1950020 2026-09-25T15:41:31Z Ziv 102822 ([[c:GR|GR]]) [[File:1000000000seconds.jpg]] → [[File:1000000000 seconds since Unix time epoch.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise 1980220 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''1970''' ('''MCMLXX''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 70. [[ár]] [[20. öldin|20. aldar]] og hófst á [[fimmtudagur|fimmtudegi]] samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. == Atburðir == ===Janúar=== [[Mynd:1000000000 seconds since Unix time epoch.jpg|thumb|right|POSIX-tíminn (eða UNIX-tímatalið) fór yfir 1.000.000.000 sekúndur 9. september 2001.]] * [[1. janúar]] - Dagsetningin sem allar [[POSIX]]-tölvur miða tímatal sitt við. * [[3. janúar]] - [[Vestur-Kongó]] tók upp nýja sósíalíska stjórnarskrá. Nafni landsins var breytt í ''Alþýðulýðveldið Kongó''. * [[5. janúar]] - Yfir 15.000 manns létust í jarðskjálfta í [[Júnnan]]héraði í Kína. * [[12. janúar]] - [[Nígeríska borgarastyrjöldin]]: [[Bíafra]] gafst upp fyrir her [[Nígería|Nígeríu]]. * [[14. janúar]] - [[Klaus Rifbjerg]] hlaut [[Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs]] fyrstur Dana. * [[15. janúar]] - [[Muammar al-Gaddafi]] var lýstur formaður [[Líbýska byltingarráðið|Líbýska byltingarráðsins]]. * [[20. janúar]] - [[Stór-Lundúnaráðið]] tilkynnti að ráðist yrði í smíði flóðvarnargarðsins [[Thames Barrier]], en vinna við hann hófst 1974. ===Febrúar=== [[Mynd:Ohsumi.jpg|thumb|right|Japanski gervihnötturinn Ōsumi]] * [[1. febrúar]] - 236 manns létust í lestarslysi í [[Buenos Aires]] í Argentínu. * [[6. febrúar]] - [[Bermúdeyskur dalur]] var tekinn upp á [[Bermúda]]. * [[10. febrúar]] - 39 ferðamenn fórust í snjóflóði sem féll nærri [[Val d'Isère]] í Frakklandi. * [[11. febrúar]] - [[John Lennon]] greiddi 1344 punda sekt fyrir hóp fólks sem mótmælti því að suðurafríska [[ruðningur|ruðningsliðið]] fengi að leika í Skotlandi. * [[11. febrúar]] - Fyrsti japanski gervihnötturinn, [[Ōsumi (gervihnöttur)|Ōsumi]], fór á braut um jörðu. * [[13. febrúar]] - Fyrsta breiðskífa [[Black Sabbath]], ''[[Black Sabbath (plata)|Black Sabbath]]'', kom út. * [[16. febrúar]] - 102 létust þegar farþegaflugvél fórst við [[Santo Domingo]] í Dóminíska lýðveldinu. * [[21. febrúar]] - Hornsteinn var lagður að [[Bosporusbrúin|Bosporusbrúnni]] í Istanbúl í Tyrklandi. * [[21. febrúar]] - Sprengja sprakk í flugvél frá [[Swissair]] á leið frá [[Zürich]] til [[Tel Aviv]] með þeim afleiðingum að 47 fórust. * [[23. febrúar]] - [[Gvæjana]] gerðist lýðveldi, en var áfram hluti af [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. ===Mars=== [[Mynd:Bundesarchiv_B_145_Bild-F031406-0017,_Erfurt,_Treffen_Willy_Brandt_mit_Willi_Stoph.jpg|thumb|right|Brandt og Stoph í Erfurt]] * [[2. mars]] - Breska krúnunýlendan [[Ródesía]] sleit öll tengsl sín við bresku krúnuna og varð að lýðveldi hvíta minnihlutans í landinu. * [[5. mars]] - Ísland gerðist aðili að [[Fríverslunarsamtök Evrópu|Fríverslunarsamtökum Evrópu]]. * [[5. mars]] - [[Samningur um að dreifa ekki kjarnavopnum]] tók gildi eftir að 56 lönd höfðu undirritað hann. * [[6. mars]] - Þrír meðlimir hryðjuverkahópsins [[Weathermen]] dóu þegar sprengja sem þeir ætluðu að koma fyrir á dansleik hersins sprakk. * [[15. mars]] - Heimssýningin [[Expo '70]] hófst í Ósaka í Japan. * [[17. mars]] - [[My Lai-fjöldamorðin]]: [[Bandaríkjaher]] kærði 14 foringja fyrir yfirhylmingu. * [[18. mars]] - [[Lon Nol]] framdi valdarán í [[Kambódía|Kambódíu]] og stofnaði [[Kmeralýðveldið]]. * [[19. mars]] - [[Willy Brandt]] kanslari Vestur-Þýskalands og [[Willi Stoph]] forsætisráðherra Austur-Þýskalands funduðu um tengsl landanna í [[Erfurt]]. * [[21. mars]] - Fyrsti [[Dagur jarðar]] var haldinn hátíðlegur. * [[21. mars]] - [[Írland]] sigraði [[Eurovision-söngvakeppnin]]a með laginu „[[All Kinds of Everything]]“ sem [[Dana Scallon]] söng. * [[31. mars]] - [[Japanski rauði herinn]] rændi flugvél [[Japan Airlines]] á leið frá Tókýó til Fukuoka með 131 farþega. ===Apríl=== [[Mynd:Apollo_13_crew_postmission_onboard_USS_Iwo_Jima.jpg|thumb|right|Áhöfn ''Appollo 13'' eftir neyðarlendingu og björgun.]] * [[1. apríl]] - [[Richard Nixon]] undirritaði [[Public Health Cigarette Smoking Act]] sem bannaði sígarettuauglýsingar í sjónvarpi. * [[4. apríl]] - [[Rúgbrauðsgerðin]] í Borgartúni í Reykjavík skemmdist mikið í eldi. Eftir það var húsið innréttað sem fundarsalir ríkisins. * [[6. apríl]] - Viðræðum um norræna tollabandalagið [[NORDEK]] var formlega slitið. * [[8. apríl]] - 79 létust í gassprengingu í neðanjarðarlestarkerfi [[Ósaka]] í Japan. * [[11. apríl]] - [[Appollóáætlunin]]: ''[[Appollo 13]]'' var skotið á loft. * [[11. apríl]] - Snjóflóð féll á [[berklahæli]] í [[Alpafjöll|Ölpunum]] með þeim afleiðingum að 74, mest ungir drengir, létust. * [[13. apríl]] - [[Appollóáætlunin]]: Súrefnistankur sprakk í ''[[Appollo 13]]'' svo áhöfnin neyddist til að lenda geimfarinu. * [[16. apríl]] - Önnur umferð [[SALT]]-viðræðnanna hófst. * [[17. apríl]] - [[Appollóáætlunin]]: ''[[Appollo 13]]'' lenti heilu og höldnu í Kyrrahafi. * [[21. apríl]] - [[Furstadæmið Hutt River]] lýsti yfir sjálfstæði frá Ástralíu. * [[22. apríl]] - Sex aðildarríki [[Evrópubandalagið|Evrópubandalagsins]] undirrituðu [[Lúxemborgarsáttmálinn|Lúxemborgarsáttmálann]]. * [[23. apríl]] - [[Borðtennisfélagið Örninn]] var stofnað á Íslandi. * [[24. apríl]] - Fyrsti kínverski gervihnötturinn, [[Dong Fang Hong 1]], fór á braut um jörðu. * [[25. apríl]] - [[Norska stórþingið]] samþykkti aðildarviðræður við [[Evrópubandalagið]]. * [[26. apríl]] - [[Samningur um stofnun Alþjóðahugverkastofnunarinnar]] gekk í gildi. * [[29. apríl]] - Bandaríkin sendu herlið til [[Kambódía|Kambódíu]] til að berjast við [[Víet Kong]]. ===Maí=== [[Mynd:Sketch_of_an_overview_of_the_courtroom_that_includes_the_judges_bench_and_the_defense_table._24.jpg|thumb|right|Skissa af dómssalnum í réttarhöldunum yfir níumenningunum frá New Haven]] * [[1. maí]] - Mótmæli brutust víða út í Bandaríkjunum við upphaf réttarhaldanna yfir [[New Haven-níumenningarnir|New Haven-níumenningunum]] og í kjölfar fyrirskipunar Nixons um innrás í Kambódíu. * [[1. maí]] - [[Rauðsokkahreyfingin]] á Íslandi kemur fram í kröfugöngu verkalýðsfélaganna. * [[3. maí]] - [[Álverið í Straumsvík]] var formlega opnað. * [[4. maí]] - [[Blóðbaðið í Kent State]]: Fjórir námsmenn við [[Kent State University]] voru skotnir til bana af [[Bandaríska þjóðvarðliðið|þjóðvarðliðum]] og níu særðir. * [[5. maí]] - [[Heklugos árið 1970|Eldgos hófst í Heklu]]. * [[8. maí]] - Síðasta breiðskífa [[Bítlarnir|Bítlanna]], ''[[Let It Be (breiðskífa)|Let It Be]]'', kom út. * [[8. maí]] - [[Öryggishjálmauppþotin]] í [[New York-borg]] þar sem byggingarverkamenn réðust gegn námsmönnum sem mótmæltu blóðbaðinu í Ohio fjórum dögum áður. * [[9. maí]] - Um 100.000 manns mótmæltu [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðinu]] í [[Washington DC]]. * [[10. maí]] - [[Herstöðvagangan 1970]]: Mótmælaganga var farin gegn herstöðinni á Miðnesheiði. * [[14. maí]] - [[Ulrike Meinhof]] hjálpaði [[Andreas Baader]] að flýja með því að setja upp viðtal í bókasafni vegna meints bókasamnings. * [[17. maí]] - [[Thor Heyerdahl]] sigldi af stað á papýrusbátnum ''[[Ra II]]'' frá Marokkó yfir Atlantshafið. * [[23. maí]] - [[Britannia-brúin]] í Wales skemmdist mikið í eldsvoða. * [[26. maí]] - Sovéska flugvélin [[Tupolev Tu-144]] varð fyrsta farþegaflugvél heims sem náði yfir [[Mach-tala|Mach]] 2. * [[31. maí]] - [[Jarðskjálftinn í Ancash]] olli [[skriða|skriðu]] sem færði bæinn [[Yungay]] í Perú í kaf. 47.000 manns létust. ===Júní=== [[Mynd:BGEN_Hays_Anna_Mae.JPG|thumb|right|Anna Mae Hayes, fyrsta konan sem hlaut herforingjatign í Bandaríkjaher]] * [[1. júní]] - Sovétmenn skutu ''[[Sojús 9]]'' á loft. * [[2. júní]] - Nýsjálenski ökuþórinn [[Bruce McLaren]] lést þegar nýr kappakstursbíll sem hann var að prófa þeyttist út af brautinni. * [[2. júní]] - Norðmenn tilkynntu að þeir hefðu fundið olíulindir í [[Norðursjór|Norðursjó]]. * [[4. júní]] - [[Tonga]] fékk sjálfstæði frá [[Bretland]]i. * [[7. júní]] - [[The Who]] fluttu rokkóperuna ''[[Tommy]]'' í [[Metropolitan-óperan|Metropolitan-óperunni]] í New York. * [[11. júní]] - [[Anna Mae Hays]] varð fyrsti kvenherforingi Bandaríkjahers. * [[17. júní]] - [[Zemla uppreisnin]]. Átök milli sjálfstæðissinna í [[Vestur-Sahara]] og [[Spánn|spænskra]] yfirvalda brjótast út. * [[18. júní]] - [[Edward Heath]] varð forsætisráðherra Bretlands eftir kosningasigur Breska íhaldsflokksins. * [[20. júní]] - [[Listahátíð í Reykjavík]] var sett í fyrsta skipti. * [[21. júní]] - Brasilía vann [[Heimsbikarkeppnin í knattspyrnu 1970|Heimsmeistaramótið í knattspyrnu]] með 4-1 sigri á Ítalíu. * [[22. júní]] - [[Led Zeppelin]] lék á tónleikum í [[Laugardalshöll]] á Íslandi. * [[24. júní]] - Bandaríska öldungadeildin felldi [[Tonkinflóaályktunin]]a úr gildi. * [[28. júní]] - [[Bandaríkjaher]] hvarf frá Kambódíu. ===Júlí=== * [[3. júlí]] - Franski herinn sprengdi 914 kílótonna kjarnorkusprengju við baugeyjuna [[Mururoa]]. * [[4. júlí]] - [[De Havilland Comet]]-leiguflugvél á vegum [[Dan-Air]] fórst við Barselóna: 112 létust. * [[4. júlí]] - Vinsældalistinn [[American Top 40]] hóf göngu sína í fimm bandarískum útvarpsstöðvum. * [[5. júlí]] - Flugvél frá [[Air Canada]] fórst á [[Alþjóðaflugvöllurinn í Torontó|Torontó-flugvelli]]: 109 fórust. * [[10. júlí]] - [[Bruninn á Þingvöllum 1970|Eldsvoði varð á Þingvöllum]] þar sem forsætisráðherra Íslands, [[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]], dó ásamt konu sinni og dóttursyni. * [[11. júlí]] - Fyrstu göngin undir [[Pýreneafjöll]], milli franska bæjarins [[Aragnouet]] og spænska bæjarins [[Bielsa]], voru vígð. * [[12. júlí]] - Reyrbátur [[Thor Heyerdahl]], ''Ra II'', náði landi á [[Barbados]]. * [[16. júlí]] - [[Three Rivers Stadium]] var opnaður í [[Pittsburgh]], Bandaríkjunum. * [[21. júlí]] - [[Asvanstíflan]] í Egyptalandi var fullbyggð. * [[23. júlí]] - [[Qaboos bin Said al Said]] steypti föður sínum, [[Said bin Taimur]], af stóli í [[Óman]]. * [[27. júlí]] - [[Mardøla-aðgerðin]]: Norskir umhverfissinnar hófu að reisa tjaldbúðir á fyrirætluðu byggingarsvæði Mardøla-stíflunnar. * [[31. júlí]] - [[Breska lögreglan]] notaði í fyrsta sinn [[gúmmíkúla|gúmmíkúlur]] í átökum við kaþólska mótmælendur í Belfast á Norður-Írlandi. ===Ágúst=== [[Mynd:1970-Isle_of_Wight_Festival-_5.JPG|thumb|right|Áhorfendur á Isle of Wight-tónlistarhátíðinni 1970]] * [[9. ágúst]] - Sex áhorfendur á [[Kanonloppet]] í Svíþjóð létust þegar tveir kappakstursbílar rákust á og fóru út af brautinni. * [[12. ágúst]] - [[Moskvusáttmálinn (1970)|Moskvusáttmálinn]] var gerður milli [[Vestur-Þýskaland]]s og [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]]. * [[17. ágúst]] - Bandaríkin sökktu 418 [[taugagas]]geymum í [[Golfstraumurinn|Golfstrauminn]] við [[Bahamaeyjar]]. * [[17. ágúst]] - Sovéska könnunarfarinu [[Venera 7]] var skotið út í geim. * [[25. ágúst]] - [[Laxárdeilan]]: Hópur [[Mývatnssveit|Mývetninga]] sprengdi steypta stíflu í Miðkvísl í [[Laxá í Aðaldal]]. * [[26. ágúst]] - [[Women's Strike for Equality]]: Bandarískar konur lögðu niður vinnu til að knýja á um [[jafnrétti]]. * [[26. ágúst]] - Tónlistarhátíðin [[Isle of Wight Festival 1970]] hófst. * [[29. ágúst]] - Blaðamaðurinn [[Rubén Salazar]] var skotinn til bana af lögreglumanni í mótmælum gegn Víetnamstríðinu í Los Angeles. * [[29. ágúst]] - Frumgerð [[McDonnell Douglas DC-10]] flaug í fyrsta skipti. ===September=== * [[6. september]] - [[Jimi Hendrix]] kom í síðasta sinn fram á tónleikum á eyjunni [[Fehmarn]] í Vestur-Þýskalandi. * [[6. september]] - [[Dawson's Field-flugránin]]: Liðsmenn palestínsku skæruliðasamtakanna [[PFLP]] rændu fimm farþegaflugvélum og flugu þremur þeirra til Jórdaníu. * [[16. september]] - [[Hussein Jórdaníukonungur]] setti herlög í landinu til að hindra að palestínskir uppreisnarmenn næðu þar völdum. * [[17. september]] - [[Svarti september í Jórdaníu]]: Jórdaníuher réðist á búðir Palestínumanna í Jórdaníu og drap þúsundir. * [[18. september]] - [[Helgi Hálfdanarson (þýðandi)|Helgi Hálfdanarson]] hlaut [[Silfurhesturinn|Silfurhestinn]] fyrir þýðingar sínar á leikritum William Shakespeare en hafnaði honum. * [[18. september]] - [[Sýrland]]sher réðist inn í Jórdaníu til að verja Palestínumenn. * [[20. september]] - Allt fólk var flutt frá [[Svalbarði|Svalbarða]] þegar eldgos hófst í eynni. * [[22. september]] - Sýrlandsher hörfaði frá Jórdaníu. * [[26. september]] - [[Fokker F27]]-flugvél [[Flugfélag Íslands|Flugfélags Íslands]] skall á fjallið [[Knúkur|Knúk]] skömmu fyrir lendingu á [[Vágaflugvöllur|Vágaflugvelli]] í Færeyjum. [[Flugslysið í Mykinesi|Átta af þeim 34 sem voru í vélinni fórust]]. * [[27. september]] - [[Richard Nixon]] fór í opinbera heimsókn til Evrópu og heimsótti Ítalíu, Júgóslavíu, Spán, Bretland og Írland. * [[27. september]] - [[Hussein Jórdaníukonungur]] neyddist til að undirrita samkomulag við Palestínumenn á fundi Arababandalagsins. * [[28. september]] - Við lát [[Gamal Abdel Nasser]]s tók varaforsetinn, [[Anwar Sadat]], við völdum. * [[29. september]] - [[Baader-Meinhof-gengið]] rændi þrjá banka í Berlín. ===Október=== [[Mynd:AllendeMinistros.jpg|thumb|right|Ríkisstjórn Salvador Allende í Chile]] * Bók [[Germaine Greer]], ''[[Kvengeldingurinn]]'', kom út í London. * [[3. október]] - [[Úthafs- og loftslagsstofnun Bandaríkjanna]] var stofnuð. * [[3. október]] - [[Æskulýðsfylkingin]] sleit öll tengsl við [[Alþýðubandalagið]] og gerðist sjálfstæð stjórnmálahreyfing. * [[3. október]] - [[Menntaskólinn á Ísafirði]] var settur í fyrsta sinn. * [[4. október]] - [[Rauðsokkahreyfingin]] á Íslandi var stofnuð. * [[5. október]] - [[Led Zeppelin]] gaf út plötuna ''[[Led Zeppelin III]]''. * [[10. október]] - [[Fídjieyjar]] fengu sjálfstæði frá [[Bretland]]i. * [[10. október]] - [[Októberkreppan]]: Skæruliðasamtökin [[Front de libération du Québec]] rændu atvinnumálaráðherra fylkisins, [[Pierre Laporte]]. * [[16. október]] - [[Anwar Sadat]] var formlega skipaður [[forseti Egyptalands]] í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu. * [[17. október]] - [[Pierre Laporte]], fannst myrtur í skotti bifreiðar. * [[21. október]] - [[Nýja Litlabeltisbrúin]] var vígð í Danmörku. * [[24. október]] - [[Salvador Allende]] var kjörinn [[forseti Chile]]. ===Nóvember=== * [[Nóvember]] - Drög að sáttmála um norræna efnahagsbandalagið [[NORDEK]] voru samþykkt á fundi [[Norðurlandaráð]]s. Sáttmálinn var aldrei gerður. * [[1. nóvember]] - 142 létust þegar diskótek brann í [[Saint-Laurent-du-Pont]] í Frakklandi. * [[9. nóvember]] - Sovétmenn skutu geimfarinu [[Luna 17]] á loft með tunglbílinn [[Lunokhod 1]] innanborðs. * [[11. nóvember]] - [[Rafiðnaðarsamband Íslands]] var stofnað. * [[12. nóvember]] - [[Hvirfilbylurinn Bhola]] drap hálfa milljón manna í [[Bangladess]]. * [[13. nóvember]] - [[Hafez al-Assad]] rændi völdum í [[Sýrland]]i. * [[14. nóvember]] - [[Bílgreinasambandið]] var stofnað á Íslandi. * [[16. nóvember]] - Flugvélin [[Lockheed L-1011 TriStar]] flaug í fyrsta skipti. * [[17. nóvember]] - Sovéski tunglbíllinn [[Lunokhod 1]] lenti á Tunglinu. * [[25. nóvember]] - Japanski rithöfundurinn [[Yukio Mishima]] reyndi að fremja valdarán í Japan ásamt nokkrum fylgismönnum sínum. Eftir að hafa mistekist að fá almenning á sitt band framdi hann sjálfsmorð með sverði. ===Desember=== * [[3. desember]] - [[Front de libération du Québec]] leystu [[James Cross]] úr haldi eftir sextíu daga í skiptum fyrir far fimm skæruliða til Kúbu. * [[3. desember]] - [[Burgos-réttarhöldin]] yfir sextán liðsmönnum [[ETA]] hófust í [[Burgos]] á Spáni. * [[4. desember]] - Ríkisstjórn Spánar setti tímabundin [[herlög]] í [[Baskaland]]i. * [[7. desember]] - [[Borghese-valdaránið]] á Ítalíu misfórst. * [[10. desember]] - [[Aleksandr Solzhenitsyn]] var neitað um fararleyfi frá Sovétríkjunum til að taka við [[bókmenntaverðlaun Nóbels|bókmenntaverðlaunum Nóbels]]. * [[15. desember]] - Sovéska geimfarið ''[[Venera 7]]'' lenti á [[Venus (pláneta)|Venusi]] og sendi þaðan gögn til jarðar. * [[16. desember]] - Ríkisstjórn Eþíópíu lýsti yfir [[neyðarástand]]i í [[Erítrea|Erítreu]] vegna aðgerða [[Frelsissamtök Erítreu|Frelsissamtaka Erítreu]]. * [[18. desember]] - Evrópska flugfélagið [[Airbus]] var stofnað. * [[18. desember]] - [[Skilnaður]] varð löglegur á Ítalíu eftir að ný lög gengu í gildi. * [[22. desember]] - [[Líbýska byltingarráðið]] lýsti því yfir að allar bankainnistæður í landinu yrðu þjóðnýttar. * [[28. desember]] - Þrír liðsmenn [[ETA]] voru dæmdir til dauða í Burgos-réttarhöldunum. Dómnum var síðar breytt vegna alþjóðlegs þrýstings. * [[30. desember]] - Um 15.000 manns lögðu niður vinnu í [[Baskaland]]i til að mótmæla dómnum í Burgos-réttarhöldunum. ===Ódagsett=== * Hljómsveitin [[Kraftwerk]] var stofnuð í Vestur-Þýskalandi. * Hljómsveitin [[Stuðmenn]] var stofnuð á Íslandi. * Hljómsveitin [[Emerson, Lake & Palmer]] var stofnuð í Bretlandi. * Hljómsveitin [[Queen]] var stofnuð í Bretlandi. ==Fædd== * [[7. janúar]] - [[Anna Mjöll Ólafsdóttir]], íslensk söngkona. * [[7. janúar]] - [[Jón Víðis Jakobsson]], íslenskur töframaður. * [[26. janúar]] - [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[31. janúar]] - [[Minnie Driver]], bresk leik- og söngkona. * [[4. febrúar]] - [[Gabrielle Anwar]], bresk leikkona. * [[14. febrúar]] - [[Simon Pegg]], breskur leikari. * [[22. febrúar]] - [[Erlendur Eiríksson]], íslenskur leikari. * [[5. mars]] - [[Aleksandar Vučić]], forseti Serbíu. * [[7. mars]] - [[Rachel Weisz]], bresk leikkona. * [[12. mars]] - [[Marta Nordal]], íslensk leikkona. [[Mynd:PaulOscar-ScalaLondon-20080425.jpg|thumb|right|Páll Óskar]] * [[16. mars]] - [[Páll Óskar]], íslenskur söngvari. * [[18. mars]] - [[Queen Latifah]], bandarísk söngkona. * [[24. mars]] - [[Lara Flynn Boyle]], bandarísk leikkona. * [[27. mars]] - [[Mariah Carey]], bandarísk söngkona. * [[27. mars]] - [[Gaia Zucchi]], ítölsk leikkona. * [[30. mars]] - [[Secretariat]], bandarískur veðhlaupahestur (d. [[1989]]). * [[14. apríl]] - [[Emre Altuğ]], tyrkneskur söngvari. * [[19. apríl]] - [[Jón Páll Eyjólfsson]], íslenskur leikstjóri. * [[20. apríl]] - [[Shemar Moore]], bandarískur leikari. * [[25. apríl]] - [[Jason Lee]], bandarískur leikari. * [[28. apríl]] - [[Diego Simeone]], argentínskur knattspyrnumaður og þjálfari. * [[29. apríl]] - [[Uma Thurman]], bandarísk leikkona. * [[4. maí]] - [[Ingólfur Júlíusson]], íslenskur ljósmyndari (d. [[2013]]). * [[18. maí]] - [[Tina Fey]], bandarísk leikkona. [[Mynd:NaomiCampbell.jpg|thumb|right|Naomi Campbell]] * [[22. maí]] - [[Naomi Campbell]], bresk fyrirsæta. * [[23. maí]] - [[Yigal Amir]], ísraelskur hægriöfgamaður. * [[25. maí]] - [[Jamie Kennedy]], bandarískur leikari. * [[29. maí]] - [[Roberto Di Matteo]], ítalskur knattspyrnustjóri. * [[3. júní]] - [[Stefán Máni]], íslenskur rithöfundur. * [[6. júní]] - [[Stefán Eiríksson]], útvarpsstjóri [[Rúv|RÚV]]. * [[10. júní]] - [[Gerður Kristný]], íslenskt skáld. * [[13. júní]] - [[Halldór Gylfason]], íslenskur leikari. * [[15. júní]] - [[Leah Remini]], bandarísk leikkona. * [[20. júní]] - [[Moulay Rachid]], prins í Marokkó. * [[21. júní]] - [[Ásgeir Jónsson]], íslenskur hagfræðingur og seðlabankastjóri. * [[26. júní]] - [[Sean Hayes]], bandarískur leikari. * [[26. júní]] - [[Chris O'Donnell]], bandarískur leikari. * [[2. júlí]] - [[Arnar Sævarsson]], íslenskur tónlistarmaður. * [[8. júlí]] - [[Beck]], bandarískur tónlistarmaður. * [[18. júlí]] - [[Ármann Jakobsson]], íslenskufræðingur og rithöfundur. * [[18. júlí]] - [[Sverrir Jakobsson]], íslenskur sagnfræðingur. * [[2. ágúst]] - [[Kevin Smith]], bandarískur leikari. * [[3. ágúst]] - [[Þorkell Heiðarsson]], íslenskur líffræðingur. * [[9. ágúst]] - [[McG]], bandarískur leikstjóri. * [[13. ágúst]] - [[Alan Shearer]], enskur knattspyrnumaður. * [[16. ágúst]] - [[Seth Peterson]], bandarískur leikari. * [[23. ágúst]] - [[Jay Mohr]], bandarískur leikari. * [[25. ágúst]] - [[Claudia Schiffer]], þýsk fyrirsæta. * [[3. september]] - [[Maria Bamford]], bandarísk leikkona. * [[4. september]] - [[Richard Speight Jr.]], bandarískur leikari. * [[13. september]] - [[Louise Lombard]], bresk leikkona. * [[19. september]] - [[Victor Williams]], bandarískur leikari. * [[21. september]] - [[Rob Benedict]], bandarískur leikari. * [[2. október]] - [[Stephanie Sunna Hockett]], íslensk fegurðardrottning og leikkona. * [[8. október]] - [[Matt Damon]], bandarískur leikari. * [[12. október]] - [[Cody Cameron]], bandarískur leikstjóri. * [[19. október]] - [[Chris Kattan]], bandarískur leikari. * [[20. október]] - [[Javier Milei]], forseti Argentínu. * [[29. október]] - [[Edwin van der Sar]], hollenskur knattspyrnumaður. * [[30. október]] - [[Björgvin G. Sigurðsson]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[31. október]] - [[Nolan North]], bandarískur leikari. * [[4. nóvember]] - [[Malena Ernman]], sænsk söngkona. * [[18. nóvember]] - [[Mike Epps]], bandarískur uppistandari. * [[19. nóvember]] - [[Heiðar Már Sigurðsson]], íslenskur viðskiptafræðingur. * [[20. nóvember]] - [[Sabrina Lloyd]], bandarísk leikkona. * [[21. nóvember]] - [[Árni Pétur Reynisson]], íslenskur leikari. * [[27. nóvember]] - [[María Reyndal]], íslenskur leikstjóri. * [[4. desember]] - [[Fikret Alomerović]], makedónskur knattspyrnumaður. * [[6. desember]] - [[Grímur Atlason]], íslenskur framkvæmdastjóri. * [[14. desember]] - [[Anna Maria Jopek]], pólsk söngkona. * [[15. desember]] - [[Michael Shanks]], kanadískur leikari. * [[30. desember]] - [[María Pálsdóttir]], íslensk leikkona. ===Ódagsett=== * [[Allister Brimble]], breskur tónlistarmaður. ==Dáin== * [[2. febrúar]] - [[Bertrand Russell]], breskur heimspekingur, stærðfræðingur, rithöfundur og [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|Nóbelsverðlaunahafi]] (f. [[1872]]). * [[5. febrúar]] - [[Eduard Fraenkel]], þýsk-enskur fornfræðingur (f. [[1888]]). * [[17. febrúar]] - [[Shmuel Yosef Agnon]], ísraelskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (f. [[1888]]). *[[11. maí]] - [[Katrín Thoroddsen]], íslenskur læknir og alþingiskona (f. [[1896]]). [[Mynd:Nelly_Sachs_1966.jpg|thumb|right|Nelly Sachs]] * [[12. maí]] - [[Nelly Sachs]], þýskur rithöfundur (f. [[1891]]). * [[22. maí]] - [[Jan Morávek]], austurrískur klarinettleikari og hljómsveitarstjóri (f. [[1912]]). * [[2. júní]] - [[Giuseppe Ungaretti]], ítalskt skáld (f. [[1888]]). * [[21. júní]] - [[Sukarno]], forseti Indónesíu (f. [[1901]]). * [[27. júní]] - [[Poul F. Joensen]], færeyskur rithöfundur (f. [[1898]]). * [[10. júlí]] - [[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]], forsætisráðherra Íslands (f. [[1908]]). * [[27. júlí]] - [[Salazar|Antonio Oliveira de Salazar]], einræðisherra í Portúgal (f. [[1889]]). * [[22. ágúst]] - [[Vladimír Propp]], rússneskur þjóðfræðingur (f. [[1895]]). * [[1. september]] - [[François Mauriac]], franskur rithöfundur (f. [[1885]]). * [[14. september]] - [[Rudolf Carnap]], þýskur heimspekingur (f. [[1891]]). * [[18. september]] - [[Jimi Hendrix]], breskur tónlistarmaður (f. [[1942]]). * [[18. september]] - [[Pedro Cea]], úrúgvæskur knattspyrnumaður og þjálfari (f. [[1900]]). * [[19. september]] - [[Johannes Heinrich Schultz]], þýskur geðlæknir (f. [[1884]]). * [[25. september]] - [[Erich Maria Remarque]], þýskur rithöfundur (f. [[1898]]). * [[28. september]] - [[Gamal Abdel Nasser]], forseti Egyptalands (f. [[1918]]). * [[4. október]] - [[Árni Pálsson]], íslenskur verkfræðingur (f. [[1897]]). * [[4. október]] - [[Janis Joplin]], bandarísk söngkona (f. [[1943]]). * [[9. nóvember]] - [[Charles de Gaulle]], forseti Frakklands (f. [[1890]]). * [[25. nóvember]] - [[Yukio Mishima]], japanskur rithöfundur (f. [[1925]]). == [[Nóbelsverðlaunin]] == * [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|Eðlisfræði]] - [[Hannes Olof Gösta Alfvén]], [[Louis Eugène Félix Néel]] * [[Nóbelsverðlaun í efnafræði|Efnafræði]] - [[Luis F Leloir]] * [[Nóbelsverðlaun í læknisfræði|Læknisfræði]] - Sir [[Bernard Katz]], [[Ulf von Euler]], [[Julius Axelrod]] * [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|Bókmenntir]] - [[Aleksandr Isaevich Solzhenitsyn]] * [[Friðarverðlaun Nóbels|Friðarverðlaun]] - [[Norman E. Borlaug]] * [[Nóbelsverðlaun í hagfræði|Hagfræði]] - [[Paul Samuelson]] {{commonscat}} [[Flokkur:1970]] njmgzvv77ljv51ejyb3ogwyvgmx77bi 0 1611 1980439 1976526 2026-09-26T06:54:39Z ~2026-51654-18 121153 /* Á Íslandi */ Leiðrétt innsláttarvilla. 1980439 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1943]]|[[1944]]|[[1945]]|[[1946]]|[[1947]]|[[1948]]|[[1949]]| [[1931–1940]]|[[1941–1950]]|[[1951–1960]]| [[19. öldin]]|[[20. öldin]]|[[21. öldin]]| }} Árið '''1946''' ('''MCMXLVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[6. janúar]] - [[Ungmennafélag Álftaness]] var stofnað. * [[27. janúar]] - [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1946|Sveitarstjórnarkosningar]] fóru fram. * [[30. júní]] - [[Alþingiskosningar 1946|Alþingiskosningar]] voru haldnar. * [[9. júlí]] - [[Tívolí í Reykjavík]] var fyrst starfrækt. * [[17. júlí]] - [[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu]] spilaði sinn fyrsta keppnisleik við Danmörku á [[Melavöllurinn|Melavellinum]]. * [[1. október]] - [[Þjóðvarnarfélagið]] var stofnað til að mótmæla Keflavíkursamningnum. * [[5. október]] - Kennsla hófst í [[Melaskóli|Melaskóla]] * [[25. október]] - [[Skógræktarfélag Hafnarfjarðar]] var stofnað. * [[8. nóvember]] - Á Ási á Héraði á Austurlandi sprakk sprengja sem breski herinn hafði skilið eftir með þeim afleiðingum að 4 tengdir bænum létust. * [[19. nóvember]] - Ísland gekk í [[Sameinuðu þjóðirnar]]. ===Ódagsett=== * [[Keflavíkursamningurinn]]: Samningur milli Íslands og Bandaríkjanna um að Bandaríkjamenn myndu reka Keflavíkurflugvöll. * [[Samvinnutryggingar]] voru stofnaðar. * [[Tóvinnuskólinn á Svalbarði]] var stofnaður. * [[Pípugerð Reykjavíkur]] var stofnuð. === Fædd === * [[6. nóvember]] - [[Katrín Fjeldsted]], stjórnmálamaður og læknir. * [[10. nóvember]] - [[Gylfi Ægisson]], tónlistarmaður (d. [[2025]]) * [[9. desember]] - [[Hermann Gunnarsson]], íslenskur íþróttafréttamaður, skemmtikraftur, þáttastjórnandi og knattspyrnumaður. (d. [[2013]]) === Dáin === == Erlendis == * [[1. janúar]] - Fyrsti fundur [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðirnar]] var haldinn í London. * [[7. janúar]] - [[Austurríki]] var skipt upp í fjögur svæði sem bandamenn höfðu yfirráð yfir eftir seinni heimssyrjöld. * [[11. janúar]] - [[Enver Hoxha]] lýsti yfir lýðveldinu Albaníu með sig sem forsætisráðherra. * [[12. janúar]] - [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1946]] hófst. * [[20. janúar]] - [[Charles de Gaulle]] sagði af sér sem forseti Frakklands. * [[2. febrúar]] - Norðmaðurinn [[Trygve Lie]] varð fyrsti [[aðalritari Sameinuðu þjóðanna]]. * [[20. febrúar]] - Sprenging í kolanámu í Bergkamen í Þýskalandi varð meira en 400 að bana. * [[24. febrúar]] - [[Juan Perón]] var kosinn forseti Argentínu. * [[2. mars]] - [[Ho Chi Minh]] varð forseti Norður-Víetnam. * [[5. mars]] - [[Winston Churchill]] talaði um [[járntjaldið]] í Austur-Evrópu í ræðu. * [[22. mars]] - [[Jórdanía]] hlaut sjálfstæði frá Bretlandi. * [[1. apríl]] - [[Jarðskjálfti]] í [[Aljútaeyjar|Aljútaeyjum]] olli flóðbylgju sem fór til [[Havaí]]. Um 170 létust þar. * [[10. apríl]] - Konur kusu í fyrsta sinn í [[Japan]]. * [[17. apríl]] - [[Sýrland]] hlaut sjálfstæði frá Frakklandi. * [[20. apríl]] - [[Þjóðabandalagið]] var lagt niður. * [[1. júní]] - [[Ion Antonescu]], fyrrum forsætisráðherra Rúmeníu, var tekinn af lífi fyrir svik gegn þjóð sinni með stuðningi við Þýskaland. * [[2. júní|2.]] - [[13. júní]]- [[Konungsríkið Ítalía]] var lagt niður í kosningum. Lýðveldi var stofnað með [[Alcide De Gasperi]] sem forsætisráðherra. [[Úmbertó II]], konungur, fór til Portúgal. * [[6. júní]] - [[Basketball Association of America]]-körfuboltadeildin var stofnuð í Bandaríkjunum. * [[22. júlí]] - [[Irgun]], hópur róttækra gyðinga sprengdi hótel í [[Jerúsalem]] þar sem breska landstjórnin fundaði. 90 létust. * [[25. júlí]] - [[Filippseyjar]] hlutu sjálfstæði frá Bandaríkjunum eftir 48 ár. Þar áður stjórnaði Spánn landinu í um 400 ár. * [[1. ágúst]] - [[Scandinavian Airlines|SAS]]-flugfélagið var stofnað. * [[16. ágúst]] - [[íslam|Múslimum]] og [[hindúismi|hindúum]] lenti saman í [[Kalkútta]] með þeim afleiðingum að 3.000 létust. * [[8. september]] - [[Búlgaría]] varð lýðveldi. Konungurinn [[Simeon Sachsen-Coburg-Gotha|Simeon II]] fór úr landi. * [[14. september]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðslan í Færeyjum 1946|Færeyjar kusu um sjálfstæði]]. Meirihluti var fyrir því að eyjarnar yrðu sjálfstæðar. Danska stjórnin lýsti því yfir að kosningarnar hefðu verið ólöglegar. Síðar var þing rofið í Færeyjum og ekkert varð úr sjálfstæðinu. * [[6. október]] - [[Per Albin Hansson]] forsætisráðherra Svíþjóðar fékk hjartaaáfall og lést í embætti. [[Tage Erlander]] tók við. * [[15. október]] - [[Nürnberg-réttarhöldin]]: [[Hermann Göring]], stofnandi [[Gestapo]], svipti sig lífi með eitri tveimur klukkustundum fyrir áætlaða aftöku sína. Daginn eftir voru 10 leiðtogar nasista teknir af lífi. * [[24. október]] - Óeirðir í [[Bihar]] á Indlandi milli hindúa og múslima urðu þúsundum að bana. * [[október]] - Teiknimyndapersónan [[Lukku-Láki]] kom fyrst út á prenti. * [[4. nóvember]] - [[Menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna]] var stofnuð. * [[10. nóvember]] - 1.400 létust í jarðskjálfta í [[Perú]]. * [[15. nóvember]] - Holland viðurkenndi sjálfstæði [[Indónesía|Indónesíu]] * [[23. nóvember]] - Óeirðir voru í Víetnam. Frakklandsher drap 6.000 manns. * [[2. desember]] - [[Alþjóðahvalveiðiráðið]] var stofnað til að hafa stjórn á [[hvalveiðar|hvalveiðum]]. * [[11. desember]] - [[Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna]] var stofnuð. * [[19. desember]] - [[Fyrri Indókínastyrjöldin]] hófst. * [[21. desember]] - Jarðskjálfti í Nankai í Japan banaði um 1.400. * [[Kosningaréttur kvenna|Konur fengu kosningarétt]] í Belgíu, Rúmeníu, Júgóslavíu, Argentínu og Quebec í Kanada. === Fædd === * [[19. janúar]] - [[Dolly Parton]], bandaríks söngkona (d. [[2026]]) * [[16. maí]] - [[Robert Fripp]], enskur tónlistarmaður. * [[22. maí]] - [[George Best]], knattspyrnumaður (d. [[2005]]) * [[14. júní]] - [[Donald Trump]], 45. og 47. forseti Bandaríkjanna. * [[6. júlí]] - [[George W. Bush]], 43. forseti Bandaríkjanna. * [[15. júlí]] - [[Linda Ronstadt]], söngkona. * [[19. ágúst]] - [[Bill Clinton]], 42. forseti Bandarikjanna. * [[29. ágúst]] - [[Dimitris Christofias]], 6. forseti Kýpur. === Dáin === * [[3. febrúar]] - [[Carl Theodor Zahle]], forsætisráðherra Danmerkur (f. [[1866]]) * [[21. apríl]] - [[John Maynard Keynes]], enskur hagfræðingur (f. [[1883]]). * [[6. júní]] - [[Gerhart Hauptmann]], þýskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (f. [[1862]]). == [[Nóbelsverðlaunin]] == * [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|Eðlisfræði]] - [[Percy Williams Bridgman]] * [[Nóbelsverðlaun í efnafræði|Efnafræði]] - [[James Batcheller Sumner]], [[John Howard Northrop]], [[Wendell Meredith Stanley]] * [[Nóbelsverðlaun í læknisfræði|Læknisfræði]] - [[Hermann Joseph Muller]] * [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|Bókmenntir]] - [[Hermann Hesse]] * [[Friðarverðlaun Nóbels|Friðarverðlaun]] - [[Emily Greene Balch]], [[John R. Mott]] [[Flokkur:1946]] 6w6gkjb9zi61s4hw6jst6343cqvqy3q 0 1654 1980449 1960511 2026-09-26T09:37:48Z ~2026-51654-18 121153 /* Á Íslandi */ Lagað orðalag. 1980449 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1929]]|[[1930]]|[[1931]]|[[1932]]|[[1933]]|[[1934]]|[[1935]]| [[1921–1930]]|[[1931–1940]]|[[1941–1950]]| [[19. öldin]]|[[20. öldin]]|[[21. öldin]]| }} Árið '''1932''' ('''MCMXXXII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[2. janúar]]-[[26. mars]] - Vegna kreppunnar buðu söfnuðirnir í Reykjavík upp á ókeypis máltíðir í [[Franski spítalinn|Franska spítalanum]]. Einnig fengu fátæk heimili mjólkursendingar. Starfinu var haldið áfram frá [[8. október]] og fram í febrúar næsta árs. * [[17. janúar]] - [[Eimskipafélag Reykjavíkur]] var sett á fót. * [[21. janúar]] - [[Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis]] var stofnaður. * Vor - [[Skólavarðan (Reykjavík)|Skólavarðan]] var rifin á Skólavörðuholti. Styttan af Leifi Eiríkssyni kom í staðinn. * [[28. maí]] - [[Ungmennasambandið Úlfljótur]] var stofnað í Skaftafellssýslum. * [[3. júní]] - [[Ráðuneyti Tryggva Þórhallssonar]] lét af störfum og [[Ráðuneyti Ásgeirs Ásgeirssonar]] tók við. * Í [[júní]] - Styttan af [[Leifur heppni|Leifi heppna]] kom til landsins og var sett upp á [[Skólavörðuholt]]i. * [[2. september]] - Fyrsti maðurinn var grafinn í [[Fossvogskirkjugarður|Fossvogskirkjugarði]], Gunnar Hinriksson, vefari. <ref>[https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2025-06-08-thetta-getur-alveg-verid-svolitid-atakanlegt-stundum-445385 Þetta getur alveg verið átakanlegt stundum] Rúv</ref> * [[9. nóvember]] - [[Gúttóslagurinn]] í Reykjavík. Áheyrendur hleyptu upp bæjarstjórnarfundi í Góðtemplarahúsinu vegna ákvörðunar bæjarstjórnar að lækka laun í atvinnubótavinnu. ===Ódagsett=== * Verðfall á útflutningsvörum, botni var náð: Verð á útflutningsafurðum hafði lækkað um 43% frá [[1929]]. Vaxandi atvinnuleysi og fátækt í stærri bæjum. <ref>[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=29032# Hvaða áhrif hafði kreppan mikla á Ísland og Íslendinga?] Vísindavefurinn</ref> * Fyrri hluti [[Salka Valka|Sölku Völku]] eftir [[Halldór Laxness]] kom út. * [[Sápuverksmiðjan Sjöfn]] var stofnuð á Akureyri. * [[Þróttur Vogum]] var stofnað. * [[Kvikmyndaeftirlit ríkisins]] tók til starfa. * [[Kassagerð Reykjavíkur]] var stofnuð. * [[Félag íslenskra hljómlistarmanna]] var stofnuð. === Fædd === * [[11. janúar]] - [[Guðmundur Georgsson]], læknir og friðarsinni (d. [[2010]]). * [[16. janúar]] - [[Árni Björnsson]], þjóðháttafræðingur. * [[14. febrúar]] - [[Haukur Sigurður Tómasson]], jarðfræðingur. (d. [[2014]]) * [[24. maí]] - [[Stefán Sigurður Guðmundsson]], stjórnmálamaður (d. [[2011]]). * [[7. júlí]] - [[Ólafur G. Einarsson]] (d. [[2023]]), alþingismaður og menntamálaráðherra. * [[24. júlí]] - [[Guðmundur E. Sigvaldason]], jarðfræðingur (d. [[2004]]). * [[16. október]] - [[Guðbergur Bergsson]], rithöfundur. (d. [[2023]]) * [[25. október]] - [[Oddur Björnsson (leikskáld)|Oddur Björnsson]], leikskáld (d. [[2011]]). * [[13. nóvember]] - [[Steinn Guðmundsson]], íslenskur knattspyrnumaður (d. [[2011]]). * [[21. nóvember]] - [[Jakobína Valdís Jakobsdóttir]], skíðakona. * [[21. desember]] - [[Hringur Jóhannesson]], myndlistarmaður (d. [[1996]]). === Dáin === * [[28. mars]] - [[Arinbjörn Sveinbjarnarson]], bókbindari og bæjarfulltrúi (f. [[1866]]). == Erlendis == * [[4. febrúar]] - [[Vetrarólympíuleikarnir 1932]] fóru fram í New York-fylki. * [[18. febrúar]] - Japan lýsti því yfir af [[Mandsjúkó]] (Mansjúría) væri sjálfstætt frá Kína. * [[2. mars]] - [[Mäntsälä-uppreisnin]] í Finnlandi: Misheppnað valdarán finnsku Lapua-fasistahreyfingarinnar. * [[13. apríl]] - [[Heinrich Brüning]] kanslari Þýskalands bannaði [[SA]] og [[SS-sveitirnar]]. Banninu er aflétt í júní. * [[7. maí]] - [[Paul Doumer]], forseti Frakklands, var myrtur af rússneskum fasista. * [[16. maí]] - Óeirðir meðal múslima og hindúa í [[Mumbai]] urðu til þess að þúsundir létust. * [[25. maí]] - [[Guffi]] birtist fyrst sem teiknimyndapersóna Disney. * [[18. júní]] - [[Alþjóða Körfuknattleikssambandið]] var stofnað. * [[5. júlí]] - [[António de Oliveira Salazar]] varð einráður í Portúgal næstu 36 árin. * [[30. júlí]] - [[Sumarólympíuleikarnir 1932]] hófust. * [[31. júlí]] - [[Nasistaflokkurinn]] varð stærsti flokkurinn á þýska þinginu, [[Reichstag]], og hlaut 37% atkvæða. * [[6. ágúst]] - [[Kvikmyndahátíðin í Feneyjum]] var haldin í fyrsta sinn. * [[18. ágúst]] - [[Auguste Piccard]] fór í 16.197 metra hæð í [[loftbelgur|loftbelg]]. * [[9. september]] - [[Chaco-stríðið]] milli Paragvæ og Bólivíu hófst. * [[22. september]] - [[Hungursneyðin í Sovét-Úkraínu]] hófst: Milljónir sultu á næstu 2 árum. * [[23. september]] - [[Ibn Sád]] varð [[konungur Sádi-Arabíu]] þegar Sádi-Arabía verður til með sameiningu landsins og konungsríkinu Hejaz og Nejd. * [[8. nóvember]] - [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1932|Forsetakosningar í Bandaríkjunum]] fóru fram. * [[9. nóvember]] - [[Fellibylur]] fór um Kúbu og 2.500 létust. * Knattspyrnufélögin [[Danubio F.C.]] í Úrúgvæ, [[1. FC Kaiserslautern]] í Þýskalandi, [[FC Metz]] í Frakklandi, [[Wigan Athletic F.C.]] í Englandi voru stofnuð. * [[Lego]] var stofnað. * [[Sydneyhafnarbrúin]] var opnuð. * [[Aldous Huxley]] gaf út [[Veröld ný og góð]] (Brave New World). === Fædd === * [[14. janúar]] - [[Carlos Borges]], úrúgvæskur knattspyrnumaður (d. [[2014]]). * [[27. febrúar]] - [[Elizabeth Taylor]], bandarísk leikkona (d. [[2011]]). * [[18. mars]] - [[John Updike]], rithöfundur (d. [[2009]]). * [[18. apríl]] - [[Nic Broca]], belgískur teiknari (d. [[1993]]). * [[20. júlí]] - [[Paik Nam-june]], [[Suður-Kórea|Suðurkóreskur]] listamaður, oft talinn upphafsmaður svokallaðrar myndbandslistar (d. [[2006]]). * [[31. júlí]] - [[John Searle]], bandarískur heimspekingur (d. [[2025]]). * [[17. ágúst]] - [[V.S. Naipaul]], indverskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[2018]]) * [[26. september]] - [[Manmohan Singh]], forsætisráðherra Indlands (d. [[2024]]). * [[27. október]] - [[Sylvia Plath]], bandarískt ljóðskáld, rithöfundur og smásagnahöfundur (d. [[1963]]). === Dáin === == [[Nóbelsverðlaunin]] == * [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|Eðlisfræði]] - [[Werner Karl Heisenberg]] * [[Nóbelsverðlaun í efnafræði|Efnafræði]] - [[Irving Langmuir]] * [[Nóbelsverðlaun í læknisfræði|Læknisfræði]] - Sir [[Charles Scott Sherrington]], [[Edgar Douglas Adrian]] * [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|Bókmenntir]] - [[John Galsworthy]] * [[Friðarverðlaun Nóbels|Friðarverðlaun]] - Voru ekki veitt þetta árið ==Tilvísanir== [[Flokkur:1932]] rmnznp7c1ko6knprbmc9w1ju7aops3q 0 1701 1980210 1972553 2026-09-25T14:19:09Z Berserkur 10188 1980210 wikitext text/x-wiki '''Þjóðvegur 1''' eða '''Hringvegurinn''' er [[vegur]] sem liggur um [[Ísland]] og tengir saman flest öll byggileg [[hérað|héruð]] á [[Vesturland|Vestur-]], [[Norðurland|Norður-]], [[Austurland|Austur-]] og [[Suðurland]]i. Vegurinn er samtals 1309 [[Kílómetri|km]]<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/06/24/nyr_kafli_vigdur_vid_hornafjardarfljot/|titill=Nýr kafli vígður við Hornafjarðarfljót|útgefandi=mbl.is|mánuður=24. júní|ár=2026}}</ref> á lengd og liggur um alla landshluta nema [[Vestfirðir|Vestfirði]] og [[Miðhálendið]]. Hringurinn var kláraður [[ár]]ið [[1974]] þegar [[Skeiðarárbrú]] var opnuð. Núllpunktur Hringvegarins er á sýslumörkum Skaftafellssýslanna tveggja á [[Skeiðarársandur|Skeiðarársandi]]. Vegurinn er að mestu tvíbreiður nema þar sem hann liggur í gegnum stærri bæi þar sem hann er breiðari og einnig í hluta [[Hvalfjarðargöng|Hvalfjarðarganganna]]. Lokið var að setja [[bundið slitlag]] árið 2019. Umferð um veginn er langmest í nágrenni [[Reykjavík|höfuðborgarinnar]] og stærri bæja eins og [[Akureyri|Akureyrar]] og [[Selfoss]] en fjarri þéttbýli er að finna kafla þar sem umferð er mjög lítil eða undir 100 ökutækjum á dag. Enn eru 26 einbreiðar brýr á hringveginum (2026) en árið 1990 voru þær um 140. <ref>[https://www.mbl.is/mogginn/bladid/innskraning/?redirect=%2Fmogginn%2Fbladid%2Fgrein%2F1835620%2F%3Ft%3D752153585&page_name=grein&grein_id=1835620 Útrýmt af hringveginum á 15 árum] Mbl. Skoðað 12. maí, 2023.</ref> Lengi hefur það verið vinsælt hjá íslenskum [[Ferðamannaiðnaður|ferðamönnum]] að fara hringinn enda er stór hluti landsins innan seilingar frá honum. Í seinni tíð hefur leiðin öðlast meiri vinsældir meðal erlendra ferðamanna sem leigja sér bíl, taka með eigin bíl eða [[Reiðhjól|hjóla]] þessa leið. [[Friðrik Þór Friðriksson]] gerði kvikmyndina [[Hringurinn (kvikmynd)|Hringinn]] þar sem hann keyrði allan Hringveginn og tók það upp. <center>[[Image:Hringvegur.jpg|160px]] [[Image:Námafjall.jpg|160px]] [[Image:Mývatn.jpg|160px]] [[Image:Hringvegur road.jpg|160px]] [[Image:Hvalfjarðargöng.jpg|160px]] [[Image:Road Hringvegur.jpg|160px]] [[Image:Road 1 Hringvegur.jpg|160px]]</center> ==Helstu ágrip í sögu Hringvegarins (listinn er ekki tæmandi)== *1928: Brúin yfir [[Hvítá (Borgarfirði)|Hvítá í Borgarfirði]] hjá [[Hvítárvellir|Hvítárvöllum]] reist. Síðar leyst af hólmi með tilkomu [[Borgarfjarðarbrú]]ar. *1930-1940: Lokið var við veginn fyrir [[Hvalfjörður|Hvalfjörð]]. Þar með var komið vegasamband milli [[Reykjavík]]ur og [[Akureyri|Akureyrar]]. *1933: Gamla [[Markarfljót]]sbrúin reist. Síðar leyst af hólmi með nýrri brú. *1945-1946: Núverandi [[Ölfusárbrú]] reist eftir að sú fyrri hafði gefið sig. *1947: Brúin yfir [[Jökulsá á Fjöllum]] hjá [[Grímsstaðir|Grímsstöðum]] tekin í notkun. Þar með styttist leiðin milli Norðurlands og Austurlands en áður þurfti að fara um [[Öxarfjörður|Öxarfjörð]]. *1949-1950: Gamla brúin yfir [[Þjórsá]] reist og leysti af hólmi fyrstu [[Þjórsárbrú]]na. Síðar leyst af hólmi með nýrri brú. *1952: Brúin yfir [[Jökulsá í Lóni]] reist. *1958: Núverandi [[Lagarfljótsbrú]] reist. *1961: Brúin yfir [[Hornafjarðarfljót]] reist. *1962: Núverandi [[Blanda|Blöndubrú]] á [[Blönduós]]i reist. *1967: Brú yfir [[Jökulsá á Breiðamerkursandi]] reist. *1967: Núverandi brú yfir [[Jökulsá á Sólheimasandi]] reist. *1967: Brúin yfir [[Eldvatn]] hjá [[Ásar|Ásum]] reist eftir að sú fyrri hrundi. Síðar leyst af hólmi með tilkomu [[Kúðafljót]]sbrúar. *1968: Núverandi brú yfir [[Fnjóská]] hjá Nesi reist. Hún leysti af hólmi [[Gamla Fnjóskárbrúin|gömlu Fnjóskárbrúna]] frá 1908. *1972: Lokið var við að leggja nýjan veg milli Reykjavíkur og [[Selfoss]] og hann lagður bundnu slitlagi. Hann er enn að mestu óbreyttur. *1972: Núverandi brú yfir [[Skjálfandafljót]] hjá [[Fosshóll|Fosshóli]] reist. Hún leysti af hólmi gömlu brúna sem enn stendur. *1974: Lokið var við veginn yfir [[Skeiðarársandur|Skeiðarársand]] og þar með síðasta hlutann af Hringveginum. Brýr voru byggðar á [[Skeiðará]], [[Gígjukvísl|Sandgígjukvísl]] og [[Núpsvötn]] sem allar töldust meðal fimm lengstu brúa landins. *1979-1980: Lokið var við að byggja Borgarfjarðarbrúna, næstlengstu brú landsins. Leysti hún af hólmi veginn um [[Hvanneyri]] og Hvítárvelli. *1980: Lokið var við að leggja bundið slitlag milli Selfoss ög [[Hvolsvöllur|Hvolsvallar]]. *1981: Núverandi brú yfir [[Héraðsvötn]] byggð. Hún leysti af hólmi eldri brú á Grundarstokki. *1983-1986: Vegurinn um [[Víkurskarð]] tekinn í notkun. Hann leysti af hólmi veginn um [[Vaðlaheiði]]. *1986: Nýr vegur yfir leirurnar í botni [[Eyjafjörður|Eyjafjarðar]] opnaður. Leysti af hólmi þrjár eldri brýr sem stóðu fyrir innan [[Akureyrarflugvöllur|Akureyrarflugvöll]]. *1988: Nýr og betri vegur yfir [[Mýrdalssandur|Mýrdalssand]] lagður. Leysti af hólmi veg sem lá inn undir [[Hafursey]]. *Um 1990: Lokið var við að leggja bundið slitlag á veginn fyrir Hvalfjörð og þar með milli Reykjavíkur og [[Borgarnes]]s. *1990: Ný brú yfir [[Múlakvísl]] reist. Hana tók af síðar í jökulhlaupi árið 2011. *1991-1992: Núverandi brú yfir Markarfljót tekin í notkun. Leysti af hólmi gömlu brúna frá 1933 og stytti leiðina milli Hvolsvallar og [[Vík í Mýrdal|Víkur í Mýrdal]] nokkuð. Með þessari framkvæmd komst á bundið slitlag milli Hvolsvallar og Víkur í Mýrdal. *1993: Brúin yfir Kúðafljót reist. Stytti hún leiðina milli Víkur í Mýrdal og [[Kirkjubæjarklaustur]]s nokkuð. *1994: Núverandi brú á [[Jökulsá á Dal]] reist og leysti af hólmi gamla brú og veg með kröppum beygjum. *1994-1995: Lokið var við að leggja bundið slitlag á síðustu kaflana milli Reykjavíkur og Akureyrar. *1996: Stórt jökulhlaup á Skeiðarársandi tók af brúna yfir Sandgígjukvísl, skemmdi [[Skeiðarárbrú]]na og einnig stóran hluta af veginum yfir Skeiðarársand. *1996-1998: [[Hvalfjarðargöng]]in voru grafin og opnuð 1998. Leystu þau af hólmi gamla veginn fyrir Hvalfjörð. Þau voru fyrstu jarðgöngin á Hringveginum og jafnframt fyrstu neðansjávargöngin á Íslandi. *1998: Ný brú yfir Sandgígjukvísl tekin í notkun í stað þeirrar sem fór í hlaupinu 1996. *1999-2000: Síðasti kaflinn milli Víkur í Mýrdal og [[Höfn í Hornafirði|Hafnar í Hornafirði]] lagður bundnu slitlagi. *2000: Lagður var nýr vegur í nokkurri fjarlægð frá Grímsstöðum á Fjöllum sem stytti Hringveginn nokkuð. *2000: Nýr vegur um Háreksstaðaleið var tekinn í notkun í stað vegarins um Möðrudalsfjallgarða. Þar með var komin ágæt heilsársleið á milli Norðurlands og Austurlands. *2003: Núverandi Þjórsárbrú var reist og leysti af hólmi brúna frá 1949/1950. Vegurinn styttist örlítið. *2004-2005: Göng undir [[Almannaskarð]] grafin og opnuð 2005. Leystu þau af hólmi veginn um Almannaskarð og þar með bröttustu brekkuna á Hringveginum sem hafði 16,5% halla. *2004-2008: Vesturlandsvegur frá Reykjavík og upp í [[Mosfellsbær|Mosfellsbæ]] breikkaður frá tveimur akreinum í fjórar. Nokkur mislæg gatnamót reist á svipuðum tíma. *2005: Nýr þriggja akreina vegur um [[Svínahraun]] og ný vegamót við [[Þrengsli|Þrengslaveg]] tekin í notkun. *2007: Nýr vegur um [[Norðurárdalur (Skagafirði)|Norðurárdal í Skagafirði]] tekinn í notkun sem leysti af hólmi fjórar einbreiðar brýr. *2007-2008: Vegurinn um [[Arnórsstaðamúli|Arnórsstaðamúla]] endurgerður og lagður bundnu slitlagi. Þar með var komið bundið slitlag milli Akureyrar og [[Egilsstaðir|Egilsstaða]]. *2008: Nýr vegur og brú um [[Hrútafjörður|Hrútafjarðarbotn]] byggð. Leystu þau af hólmi einbreiða brú og gömlu brúna yfir [[Hrútafjarðará]] hjá [[Brú í Hrútafirði|Brú]]. Nýr [[Staðarskáli]] reistur vegna breytinganna. *2008: Endurbættur vegur um [[Stafholtstungur]] og [[Norðurárdalur (Borgarfirði)|Norðurárdal]] tekinn í notkun en fyrir endurbætur var hann einn af hættulegustu köflunum á Hringveginum. *2010-2011: Vegurinn um [[Sandskeið]] breikkaður úr tveimur akreinum í fjórar. *2011: Brúna yfir Múlakvísl tók af í jökulhlaupi. Bráðabrigðabrú reist á um 100 klukkustundum frá því að brúna tók af. *2013-2015: Vegurinn um [[Hellisheiði]] breikkaður í þrjár akreinar. *2013-2018: [[Vaðlaheiðargöng]] grafin. *2014: Ný brú yfir Múlakvísl reist í stað þeirrar sem tók af árið 2011. *2016-2017: Ný brú yfir [[Morsá]] reist. Hún leysti af hólmi Skeiðarárbrúna sem nú stendur að mestu á þurru og orðin léleg og þarfnast viðhalds. *2017: Hringvegurinn var færður af malarveginum á [[Breiðdalsheiði]] og yfir á Suðurfirðina og veginn um [[Fagridalur|Fagradal]] en þeir voru með bundnu slitlagi. *2018: [[Vaðlaheiðargöng]] opnuð. Leystu þau af hólmi veginn um [[Víkurskarð]]. *2019: Lokið var við að leggja bundið slitlag á kaflann um [[Berufjörður|Berufjarðarbotn]]. Þar með var síðasti kaflinn á Hringveginum lagður bundnu slitlagi og hægt að aka allan hringinn án þess að rekast á malarkafla, 45 árum eftir að hringnum var lokað með vígslu Skeiðarárbrúar og vegarins um Skeiðarársand. *2019-2023: Vegurinn milli [[Hveragerði]]s og [[Selfoss]] breikkaður í þrjár akreinar. * 2026: Ný brú yfir [[Hornafjarðarfljót]] opnuð. ==Leiðarlýsing== ===Sandgígjukvísl - Kirkjubæjarklaustur (41 km)=== Vegurinn liggur um [[Skeiðarársandur|Skeiðarársand]], [[Fljótshverfi]] og [[Síða|Síðu]]. ;[[Vestur-Skaftafellssýsla]] *Upphafspunktur: Sýslumörk [[Austur-Skaftafellssýsla|Austur-Skaftafellssýslu]] og Vestur-Skaftafellssýslu skammt frá [[Gígjukvísl|Sandgígjukvísl]]. *[[Núpsvötn|Súla/Núpsvötn]]: Brú. *Slóði í [[Núpsstaðarskógar|Núpsstaðarskóga]] {{Athyglisverður staður}} (illfær). *[[Lómagnúpur]]. *[[Núpsstaður]]: Bænhúsið á Núpsstað. {{Athyglisverður staður}} Lokað vegna átroðnings. {{Lokað}} *{{Vegasnið-brú}} [[Djúpá]] í [[Fljótshverfi]]: 60 m (2001). *{{Þjóðvegur|201}} Vallavegur frá [[Brúará (Fljótshverfi)|Brúará]] og aftur á Hringveginn við [[Brunná]] ({{Þjóðvegur|1}}). *{{Þjóðvegur|201}} Vallavegur frá [[Brunná]] og aftur á Hringveginn við [[Brúará (Fljótshverfi)|Brúará]] ({{Þjóðvegur|1}}). *[[Hverfisfljót]]: Brú. *[[Brunahraun]] *[[Orrustuhóll]] *{{Vegasnið-einbreið brú}} [[Fossálar]]: 36 m - einbreið (1972) *[[Dverghamrar (Síðu)|Dverghamrar]] {{Athyglisverður staður}}. *[[Foss á Síðu]] {{Athyglisverður staður}}. *[[Fossálar]] - [[Hörgsá (Síða)|Hörgsá]]: Stytting 2023 og betri vegur án blindhæða og einbreiðra brúa. *{{Þjóðvegur|202}} Prestsbakkavegur frá [[Breiðbalakvísl]], framhjá [[Prestsbakki (Síða|Prestsbakka]] að [[Mörtunga (Síða)|Mörtungu 1]]. *{{Vegasnið-einbreið brú}} [[Breiðbalakvísl]]: 166 m - einbreið (1972). *[[Breiðbalakvísl]]: Brú. *[[Stjórnarsandur]] *{{Vegasnið-þéttbýli}} [[Kirkjubæjarklaustur]]. *{{Hringtorg}}: {{Þjóðvegur|203}} Geirlandsvegur frá [[Skaftárbrú]] að [[Geirland (Síðu)|Geirlandi]] ([[Kirkjugólf]] {{Athyglisverður staður}}, [[Stjórnarfoss]] {{Athyglisverður staður}}). / {{Þjóðvegur|205}} Klausturvegur frá Skaftárbrú að Kirkjubæjarklaustri. ===Kirkjubæjarklaustur - Vík í Mýrdal (72 km)=== Vegurinn liggur um [[Eldhraun]] og [[Mýrdalssandur|Mýrdalssand]]. ;[[Vestur-Skaftafellssýsla]] *{{Vegasnið-brú}} [[Skaftárbrú]] á [[Skaftá]]: Tvær brýr, 20 og 26 m (2003). *{{Þjóðvegur|204}} Meðallandsvegur frá Skaftárbrú niður í [[Landbrot]] og [[Meðalland]]. *[[Systrastapi]]. *{{Vegasnið-þéttbýli endar}} [[Kirkjubæjarklaustur]]. *{{Þjóðvegur|206}} Holtsvegur frá Ytri-Dalbæ að [[Heiði (Síða)|Heiði]]. ([[Fjaðrárgljúfur]] {{Athyglisverður staður}} / {{Þjóðvegur|F206}} áfram að [[Lakagígar|Lakagígum]] {{Athyglisverður staður}}.) *Eldhraun. *{{Þjóðvegur|208}} Skaftártunguvegur frá [[Ásar (Skaftártunga)|Ásum]] upp í [[Skaftártunga|Skaftártungu]]. ({{Þjóðvegur|F208}} og {{Þjóðvegur|F210}} framhald af þessari leið.) *{{Þjóðvegur|204}} Meðallandsvegur frá Hringveginum niður í [[Meðalland]]. *{{Vegasnið-brú}} [[Kúðafljót]]: 302 m (1993). *{{Þjóðvegur|209}} Hrífunesvegur frá [[Laufskálavarða|Laufskálavörðu]] um [[Hrífunes]] og áfram í Skaftártungu. Laufskálavarða {{Athyglisverður staður}}. *{{Vegasnið-brú}} [[Skálm (á)|Skálm]]: 44 m (1994). *{{Þjóðvegur|211}} Álftaversvegur frá Skálm niður í [[Álftaver]]. (Liggur að {{Þjóðvegur|212}}.) [[Álftavershólar]]. {{Athyglisverður staður}} *Mýrdalssandur. *[[Hjörleifshöfði]]. {{Athyglisverður staður}} *{{Vegasnið-brú}} [[Múlakvísl]]: 162 m (2014). *Múlakvísl. {{Athyglisverður staður}} *{{Þjóðvegur|214}} Kerlingardalsvegur frá [[Höfðabrekka|Höfðabrekku]] að [[Kerlingardalur|Kerlingardal]] og áfram að [[Þakgil]]i (lokað á veturna {{Lokað}}). *{{Vegasnið-þéttbýli}} [[Vík í Mýrdal]]. ===Vík í Mýrdal - Hvolsvöllur (80 km)=== Vegurinn liggur um [[Reynisfjall]], [[Mýrdalur|Mýrdal]], [[Sólheimasandur|Sólheimasand]]/[[Skógasandur|Skógasand]], [[Eyjafjöll]] og [[Landeyjar]]. ;[[Vestur-Skaftafellssýsla]] *{{Vegur í undirbúningi|Um Reynisfjall og Mýrdal: Jarðgöng undir [[Reynisfjall]] og vegur um Mýrdal nær sjónum. Rekstur vegarins verður fjármagnaður með veggjöldum {{Veggjald}}.}} *Slóði frá [[Vík í Mýrdal]] upp á Reynisfjall. Einn brattasti vegur landsins. {{Lokað}} *{{Vegasnið-þéttbýli endar}} [[Vík í Mýrdal]]. *{{Fjallvegur|Reynisfjall: 119 m.y.s. hefst hér.}} *{{Þjóðvegur|215}} Reynishverfisvegur frá [[Gatnabrún]] á Reynisfjalli, um [[Reynishverfi]] og að bílastæðinu við [[Reynisfjara|Reynisfjöru]] {{Athyglisverður staður}}. *{{Vegur í undirbúningi|Um Gatnabrún: Nýr og endurbættur vegur með minna kröppum beygjum en áður.}} *{{Fjallvegur|Reynisfjall: 119 m.y.s. endar hér.}} *Mýrdalur *{{Þjóðvegur|218}} Dyrhólavegur frá [[Litli-Hvammur (Mýrdal)|Litla-Hvammi]] um [[Dyrhólar|Dyrhóla]] og [[Loftsalahellir|Loftsalahelli]] {{Athyglisverður staður}} að [[Dyrhólaey]] {{Athyglisverður staður}}. *{{Vegasnið-brú}} [[Klifandi]]: 65 m (2003). *{{Þjóðvegur|219}} Péturseyjarvegur frá Hringveginum vestan Klifanda umhverfis [[Pétursey]] og á Hringveginn aftur ({{Þjóðvegur|1}}). *Pétursey. *{{Þjóðvegur|219}} Péturseyjarvegur frá Hringveginum umhverfis Pétursey og á Hringveginn aftur vestan Klifanda ({{Þjóðvegur|1}}). *{{Þjóðvegur|222}} Mýrdalsjökulsvegur frá Hringveginum, um [[Ytri-Sólheimar|Ytri-Sólheima]] og áfram upp að [[Mýrdalsjökull|Mýrdalsjökli]] {{Athyglisverður staður}}. *Sólheimasandur *Bílastæði og slóði að flugvélarflaki Douglas DC-35 Super Dakota sem nauðlenti árið 1973. {{Athyglisverður staður}} Slóðinn er lokaður almennri umferð. {{Lokað}} *{{Þjóðvegur|221}} Sólheimajökulsvegur frá brúnni yfir [[Jökulsá á Sólheimasandi]] að [[Sólheimajökull|Sólheimajökli]] {{Athyglisverður staður}}. *{{Vegasnið-einbreið brú}} Jökulsá á Sólheimasandi: 159 m - einbreið (1967). *Jökulsá á Sólheimasandi: Brú. *Sýslumörk Vestur-Skaftafellssýslu og Rangárvallasýslu. ;[[Rangárvallasýsla]] *Skógasandur *{{Þjóðvegur|2420}} Skógavegur frá Hringveginum að [[Skógar|Skógum]] {{Athyglisverður staður}} og [[Skógafoss]]i {{Athyglisverður staður}}. *{{Þjóðvegur|242}} Raufarfellsvegur frá [[Kaldaklifsá]] um [[Raufarfell]], hjá veginum inn til [[Seljavallalaug]]ar {{Athyglisverður staður}} og aftur á Hringveginn hjá Svaðbælisá ({{Þjóðvegur|1}}). *{{Þjóðvegur|242}} Raufarfellsvegur frá [[Svaðbælisá]] hjá veginum inn til Seljavallalaugar {{Athyglisverður staður}}, um Raufarfell og aftur á Hringveginn hjá Kaldaklifsá ({{Þjóðvegur|1}}). *{{Þjóðvegur|243}} Leirnavegur frá Svaðbælisá og á Hringveginn aftur við [[Steinar (Eyjafjöllum)|Steina]] ({{Þjóðvegur|1}}). *[[Þorvaldseyri]] *{{Þjóðvegur|243}} Leirnavegur frá Steinum og á Hringveginn aftur við Svaðbælisá ({{Þjóðvegur|1}}). *Steinar *{{Þjóðvegur|245}} Hverfisvegur frá [[Holt (Eyjafjöllum)|Holti]] og aftur á Hringveginn hjá [[Írá]] ({{Þjóðvegur|1}}). *{{Þjóðvegur|246}} Skálavegur frá Hringveginum vestan [[Holtsá]]r um [[Ásólfsskáli|Ásólfsskála]] og aftur á Hringveginn austan [[Hvammur (Eyjafjöllum)|Hvamms]] ({{Þjóðvegur|1}}). *{{Þjóðvegur|245}} Hverfisvegur frá Hringveginum hjá Írá og aftur á Hringveginn hjá Holti ({{Þjóðvegur|1}}). *{{Þjóðvegur|246}} Skálavegur frá Hringveginum austan Hvamms um Ásólfsskála og aftur á Hringveginn vestan Holtsár ({{Þjóðvegur|1}}). *{{Þjóðvegur|247}} Sandhólmavegur frá Hvammi og aftur á Hringveginn hjá [[Heimaland (Eyjafjöllum|Heimalandi]] ({{Þjóðvegur|1}}). *{{Þjóðvegur|247}} Sandhólmavegur frá Heimalandi og aftur á Hringveginn hjá Hvammi ({{Þjóðvegur|1}}). *[[Paradísarhellir]]. {{Athyglisverður staður}} *{{Þjóðvegur|249}} Þórsmerkurvegur frá [[Seljaland]]i að [[Seljalandsfoss]]i {{Athyglisverður staður}} og áfram í áttina að gömlu Markarfljótsbrúnni. {{Þjóðvegur|F249}} liggur áfram inn í [[Þórsmörk]] {{Athyglisverður staður}}. *{{Vegasnið-brú}} [[Markarfljótsbrú]] yfir [[Markarfljót]]: 250 m (1991). *{{Þjóðvegur|254}} Landeyjahafnarvegur frá Markarfljóti og niður með því til [[Landeyjahöfn|Landeyjahafnar]]. {{Ferja}} Ferja til [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyja]] ([[Herjólfur]]). *{{Þjóðvegur|250}} Dímonarvegur frá [[Steinmóðarbær|Steinmóðarbæ]] framhjá [[Stóra-Dímon]] og inn í [[Fljótshlíð]]. / {{Þjóðvegur|251}} Hólmabæjavegur frá Steinmóðarbæ um Austur-Landeyjar. *{{Þjóðvegur|2418}} Auravegur frá [[Vorsabær (Landeyjum)|Vorsabæ]] að Dímonarvegi ({{Þjóðvegur|250}}). *{{Þjóðvegur|253}} Bakkavegur frá [[Affall]]i, um Austur-Landeyjar og að {{Flugvöllur|[[Bakkaflugvöllur|Bakkaflugvelli]]}}. *{{Þjóðvegur|255}} Akureyjarvegur frá [[Hemla (Landeyjum)|Hemlu]] niður Vestur-Landeyjar og að Akurey. *{{Þjóðvegur|252}} Landeyjavegur frá brúnni yfir [[Þverá]] og niður með Þverá og um Vestur-Landeyjar. *{{Vegasnið-brú}} Þverá í Fljótshlíð: 54 m (2002). *{{Vegasnið-þéttbýli}} [[Hvolsvöllur]]. *{{Þjóðvegur|261}} Fljótshlíðarvegur frá Hvolsvelli og inn í Fljótshlíð. ===Hvolsvöllur - Hella (13 km)=== Vegurinn liggur um [[Rangárvellir|Rangárvelli]]. ;[[Rangárvallasýsla]] *{{Vegasnið-þéttbýli endar}} [[Hvolsvöllur]]. *{{Vegasnið-brú}} [[Eystri-Rangá]]: 44 m (1969). *{{Þjóðvegur|264}} Rangárvallavegur frá Eystri-Rangá um [[Hof (Rangárvöllum)|Hof]] að [[Keldur (Rangárvöllum)|Keldum]] {{Athyglisverður staður}}. *{{Þjóðvegur|266}} Oddavegur frá Hringveginum að [[Oddi (Rangárvöllum)|Odda]] {{Athyglisverður staður}}. *{{Þjóðvegur|267}} Selalækjarvegur frá [[Varmadalur (Rangárvöllum)|Varmadal]] að [[Selalækur (Rangárvöllum)|Selalæk]]. *{{Þjóðvegur|264}} Rangárvallavegur frá [[Hróarslækur|Hróarslæk]] um [[Gunnarsholt]] og áfram að Keldum {{Athyglisverður staður}}. *{{Vegasnið-þéttbýli}} [[Hella (bær)|Hella]]. *{{Hringtorg}}: Þrúðvangur / Rangárbakki. ===Hella - Selfoss (36 km)=== Vegurinn liggur um [[Ásahreppur|Ásahrepp]] og [[Flói|Flóa]]. ;[[Rangárvallasýsla]] *{{Vegasnið-brú}} [[Ytri-Rangá]]: 84 m (1960). *{{Vegasnið-þéttbýli endar}} [[Hella (bær)|Hella]]. *{{Þjóðvegur|25}} Þykkvabæjarvegur frá [[Ægissíða (Rangárvöllum)|Ægissíðu]] um [[Safamýri]] og niður í [[Þykkvibær|Þykkvabæ]]. *{{Þjóðvegur|271}} Árbæjarvegur frá [[Bjarg (Rangárvöllum)|Bjargi]] að [[Árbær (Rangárvöllum)|Árbæ]]. *{{Þjóðvegur|273}} Bugavegur frá [[Lyngás (Rangárvöllum)|Lyngási]] að [[Vetleifsholtshverfi]], *{{Vegasnið-þéttbýli}} [[Rauðalækur]]. *[[Vegamót (Rangárvöllum)|Vegamót]]. *{{Þjóðvegur|26}} Landvegur frá Vegamótum um [[Holtahreppur|Holt]] og [[Landsveit]] að [[Galtalækur|Galtalæk]] og [[Hekla|Heklu]] {{Athyglisverður staður}}. (Heldur síðan áfram sem [[Sprengisandsleið]] {{Þjóðvegur|F26}}). / {{Þjóðvegur|275}} Ásvegur frá Vegamótum um [[Áshverfi (Ásahreppi)|Áshverfi]] að [[Sandhólaferja|Sandhólaferju]]. *{{Þjóðvegur|281}} Sumarliðabæjavegur frá Sléttalandi um [[Sumarliðabær|Sumarliðabæ]] á Landveg ({{Þjóðvegur|26}}). *{{Þjóðvegur|282}} Ásmundarstaðavegur frá [[Selssandur|Selssandi]] að [[Ásmundarstaðir|Ásmundarstöðum]]. *{{Þjóðvegur|288}} Kálfholtsvegur frá Einbúa um [[Hamrar (Ásahreppi)|Hamra]] og [[Kálfholt]] og aftur á Hringveginn á Lónsheiði ({{Þjóðvegur|1}}). *{{Þjóðvegur|284}} Heiðarvegur frá Hringveginum að [[Gíslholt]]i. *{{Þjóðvegur|288}} Kálfholtsvegur frá Lónsheiði um Kálfholt og Hamra og aftur á Hringveginn hjá Einbúa ({{Þjóðvegur|1}}). *{{Vegasnið-brú}} [[Þjórsárbrú]] á [[Þjórsá]]: 170 m (2003). *Sýslumörk Rangárvallasýslu og Árnessýslu. ;[[Árnessýsla]] *{{Þjóðvegur|302}} Urriðafossvegur frá Þjórsárbrú um [[Urriðafoss]] {{Athyglisverður staður}} að [[Villingaholt]]i. *{{Þjóðvegur|30}} Skeiða- og Hrunamannavegur frá Hringveginum um [[Skeiðahreppur|Skeið]] og áfram í [[Hrunamannahreppur|Hrunamannahrepp]]. *[[Bitra]]. *{{Þjóðvegur|303}} Ölvisholtsvegur frá [[Kjartansstaðir (Flóa)|Kjartansstöðum]] að [[Ölvisholt]]i. *[[Þingborg]] *Aðalskurður [[Flóaáveitan|Flóaáveitunnar]]. *{{Þjóðvegur|304}} Oddgeirshólavegur frá [[Hraungerði]] um [[Stóru-Reykir|Stóru-Reyki]] að [[Oddgeirshólar|Oddgeirshólum]]. *{{Þjóðvegur|305}} Villingaholtsvegur frá Hringveginum um Villingaholt og niður með Þjórsá að [[Fljótshólar|Fljótshólum]]. *{{Þjóðvegur|318}} Langholtsvegur frá [[Tún (Flóa)|Túni]] að [[Langholt (Flóa|Langholti]]. *{{Vegur í undirbúningi|Brú á [[Ölfusá]] norðaustan Selfoss: Vegur utan við bæinn. Rekstur vegarins verður fjármagnaður með veggjöldum {{Veggjald}}. Verklok 2028.}} *{{Vegasnið-þéttbýli}} [[Selfoss]] *{{Hringtorg}}: {{Þjóðvegur|33}} Gaulverjabæjarvegur frá Selfossi niður í [[Gaulverjabær|Gaulverjabæ]] og áfram að [[Stokkseyri]]. *Vegur að [[Laugardælir|Laugardælum]]. *{{Hringtorg}} Tryggvatorg: Eyrarvegur: {{Þjóðvegur|34}} Eyrarbakkavegur frá Selfossi að [[Eyrarbakki|Eyrarbakka]]. ===Selfoss - Hveragerði (12 km)=== Vegurinn liggur um [[Ölfus]]. ;[[Árnessýsla]] *{{Vegasnið-brú}} [[Ölfusárbrú]] á [[Ölfusá]]: 132 m (1945). *{{Hringtorg}}: {{Þjóðvegur|3710}} Árbæjarvegur vestri frá Selfossi að [[Árbæjarhverfi (Ölfusi)|Árbæjarhverfi]]. / Hrísmýri. *{{Vegasnið-þéttbýli endar}} [[Selfoss]]. *{{Þjóðvegur|35}} Biskupstungnabraut frá Selfossi upp í [[Uppsveitir Árnessýslu]] og að [[Geysir|Geysi]] {{Athyglisverður staður}} og [[Gullfoss]]i {{Athyglisverður staður}}. *{{Vegur í byggingu|Selfoss - Hveragerði: Breikkun og á köflum nýr vegur sem verður byggður sem [[2+1 vegur]]. Hliðarvegir gerðir til að fækka vegamótum. Verklok 2023.}} *[[Ingólfsfjall]]. *[[Kögunarhóll]] {{Athyglisverður staður}}. *{{Þjóðvegur|374}} Hvammsvegur frá Kögunarhóli um [[Hvammur (Ölfusi)|Hvamm]], [[Gljúfur (Ölfusi)|Gljúfur]] og [[Sogn (Ölfusi)|Sogn]] og á Hringveginn aftur vestan [[Kotströnd|Kotstrandar]] ({{Þjóðvegur|1}}). *{{Þjóðvegur|375}} Arnarbælisvegur frá Kotströnd að [[Ósgerði (Ölfusi)|Ósgerði]]. *{{Þjóðvegur|374}} Hvammsvegur frá Hringveginum vestan Kotstrandar um Sogn, Gljúfur og Hvamm og á Hringveginn aftur hjá Kögunarhóli ({{Þjóðvegur|1}}). *Vegur að [[Ölfusborgir|Ölfusborgum]]. *{{Vegasnið-þéttbýli}} [[Hveragerði]]. *Grænamörk að heilsuhæli [[Náttúrulækningafélag Íslands|Náttúrulækningafélags Íslands (NLFÍ)]]. *{{Hringtorg}}: {{Þjóðvegur|38}} Þorlákshafnarvegur um Ölfus og niður í [[Þorlákshöfn]]. / {{Þjóðvegur|376}} Breiðamörk í miðbæ Hveragerðis og áfram upp í [[Reykjadalur (Ölfusi)|Reykjadal]] {{Athyglisverður staður}}. ===Hveragerði - Reykjavík (37 km)=== Vegurinn liggur um [[Hellisheiði]], [[Svínahraun]], [[Sandskeið]] og [[Lækjarbotnar|Lækjarbotna]]. ;[[Árnessýsla]] *{{Vegasnið-þéttbýli endar}} [[Hveragerði]]. *{{Fjallvegur|Hellisheiði: 374 m.y.s. hefst hér (2+2 vegur í Kömbum {{2+2 vegur}}, 2+1 vegur á heiðinni {{2+1 vegur}}).}} *[[Kambar (Ölfusi)|Kambar]]. *Útsýnisstaður á Kömbum {{Athyglisverður staður}} (aðeins á leið til Hveragerðis). *Vegur að [[Hellisheiðarvirkjun]]. {{Lokað}} *Hveradalabrekka. *{{Fjallvegur|Hellisheiði: 374 m.y.s. endar hér.}} *{{Þjóðvegur|378}} Skíðaskálavegur frá [[Reykjafell (Hveradölum)|Reykjafelli]] að Skíðaskálanum í [[Hveradalir|Hveradölum]] {{Athyglisverður staður}}. Vegurinn liggur einnig að Hellisheiðarvirkjun. *{{2+1 vegur}} 2+1 vegur að Litlu-Kaffistofu. *Svínahraun. *{{Mislæg vegamót ein akbraut}} {{Þjóðvegur|39}} Þrengslavegur frá Svínahrauni um Þrengsli og niður í [[Ölfus]] að [[Þorlákshöfn]]. *Draugahlíðabrekka. *[[Litla-Kaffistofan]] {{Athyglisverður staður}}. *{{2+2 vegur}} 2+2 vegur að [[Fossvellir (Sandskeið)|Fossvöllum]]. *Sýslumörk Árnessýslu og Kjósarsýslu. ;[[Kjósarsýsla]] *Vegur í [[Jósefsdalur|Jósefsdal]]. *Sandskeið. *{{Þjóðvegur|417}} Bláfjallavegur frá [[Fóelluvötn]]um upp í [[Bláfjöll]] {{Athyglisverður staður}} og að [[Þríhnúkagígur|Þríhnúkagíg]]. {{Athyglisverður staður}} *{{2+1 vegur}} 2+1 vegur um Lögbergsbrekku. *{{Vegur í undirbúningi|Fossvellir - [[Hólmsá]]: Breikkun í 2+2 veg.}} *Vegur að Waldorfsskóla í [[Lækjarbotnar|Lækjarbotnum]]. *Lögbergsbrekka. *{{Tvöfaldur vegur endar}} *[[Gunnarshólmi]] *Vegur að [[Silungapollur|Silungapolli]] og áfram í [[Heiðmörk]] {{Athyglisverður staður}}. Vegurinn er lokaður við mörk Heiðmerkur. {{Lokað}} *Hólmsá - Norðlingavað: Breikkun í 2+2 veg. *Mörk lögsagnarumdæmis Reykjavíkur. ;[[Reykjavík]] *{{Þjóðvegur|435}} Nesjavallaleið frá [[Geitháls]]i um [[Hólmsheiði]] að [[Miðdalur (Kjósarsýsla)|Miðdal]] og áfram til [[Nesjavellir|Nesjavalla]]. {{Athyglisverður staður}} Leiðin til Nesjavalla er lokuð á veturna {{Lokað}}. *Heiðmerkurvegur frá [[Rauðhólar|Rauðhólum]] {{Athyglisverður staður}} í Heiðmörk {{Athyglisverður staður}}. *{{Vegasnið-þéttbýli}} Reykjavík. *{{Hringtorg}}: Norðlingavað inn í [[Norðlingaholt]]. / Vegbrekkur inn í [[Almannadalur|Almannadal]]. *Norðlingavað - Breiðholtsbraut: Breikkun í þröngan 2+2 veg. *{{Hringtorg}}: {{Þjóðvegur|413}} [[Breiðholtsbraut]] frá [[Rauðavatn]]i upp í [[Breiðholt]] og áfram í [[Kópavogur|Kópavog]]. (Tengivegur fyrir {{Þjóðvegur|41}} til [[Hafnarfjörður|Hafnarfjarðar]] og [[Keflavík]]ur). *Breiðholtsbraut - Bæjarháls: Breikkun í 2+2 veg. *{{Mislæg vegamót tvær akbrautir}}: Bæjarháls inn í [[Árbær|Árbæ]] / [[Selás]] / Hádegismóar. *{{2+2 vegur}} 2+2 frá Bæjarhálsi að Vesturlandsvegi. *{{Mislæg vegamót tvær akbrautir}}: [[Vesturlandsvegur]]: {{Þjóðvegur|49}} Nesbraut frá [[Smálönd (Reykjavík)|Smálöndum]] inn til Reykjavíkur. {{Þjóðvegur|1}} víkur fyrir {{Þjóðvegur|49}} {{Vegur beygir til hægri}}. ===Reykjavík - Borgarnes (66 km)=== Vegurinn liggur um [[Mosfellsbær|Mosfellsbæ]], [[Kollafjörður|Kollafjörð]], [[Kjalarnes]], [[Hvalfjarðargöng]], [[Akrafjall]], [[Leirársveit]], [[Hafnarfjall]] og [[Borgarfjarðarbrú]]. ;[[Reykjavík]] *{{2+2 vegur}} 2+2 vegur frá Nesbraut ({{Þjóðvegur|49}}) að Þingvallavegi ({{Þjóðvegur|36}}) *{{Mislæg vegamót tvær akbrautir}}: Stórhöfði (aðeins á leið til Reykjavíkur). *{{Mislæg vegamót tvær akbrautir}}: Víkurvegur/Reynisvatnsvegur/Þúsöld: [[Grafarvogur]]/[[Grafarholt]]. *{{Hringtorg}}: Lambhagavegur: [[Úlfarsárdalur]]/[[Korputorg]]/Bauhaus. *{{Mislæg vegamót tvær akbrautir}}: Fráreinar að Bauhaus (aðeins á leið til Borgarness) og Korputorgi (aðeins á leið til Reykjavíkur). *{{Vegasnið-þéttbýli endar}} [[Reykjavík]]. *Mörk lögsagnarumdæmis Reykjavíkur. ;[[Kjósarsýsla]] *{{Hringtorg}}: Korpúlfsstaðavegur: [[Grafarvogur]]. *{{Vegasnið-þéttbýli}} [[Mosfellsbær]]. *{{Hringtorg}}: Skarhólabraut/Baugahlíð: Mosfellsbær. *{{Hringtorg}}: Langitangi: Mosfellsbær / Vegur að [[Lágafellskirkja|Lágafellskirkju]]. *{{Hringtorg}}: Þverholt/Reykjavegur: Mosfellsbær-miðbær / [[Reykjalundur]]/[[Hafravatn]]. *{{Mislæg vegamót tvær akbrautir}}: Frárein að Háholti í Mosfellsbæ (aðeins á leið til Reykjavíkur). *{{Hringtorg}}: Álafossvegur niður í [[Álafoss|Álafosskvos]] og upp í [[Helgafell (Mosfellsbæ)|Helgafellsland]]. *{{Vegasnið-þéttbýli endar}} [[Mosfellsbær]]. *{{Hringtorg}}: {{Þjóðvegur|36}} [[Þingvallavegur]] frá [[Helgafell (Mosfellsbæ)|Helgafelli]] inn í [[Mosfellsdalur|Mosfellsdal]] og áfram til [[Þingvellir|Þingvalla]] {{Athyglisverður staður}}. *{{Tvöfaldur vegur endar}} *{{Mislæg vegamót ein akbraut}} {{Hringtorg}}: [[Leirvogstunga]] í Mosfellsbæ. *Mörk lögsagnarumdæmis Reykjavíkur. ;[[Reykjavík]] *Esjurætur: [[Esjan|Esjan (Esja)]]: Gönguleið á Esjuna {{Athyglisverður staður}}. *{{Vegur í byggingu|Um Kjalarnes; [[Kollafjörður]] - Hvalfjarðarvegur: Breikkun í 2+1 veg. (2023)}} *{{Vegasnið-þéttbýli}} [[Grundarhverfi]] á [[Kjalarnes]]i. *{{Þjóðvegur|458}} Brautarholtsvegur frá Grundarhverfi um Arnarholt að [[Brautarholt]]i. *{{Vegasnið-þéttbýli endar}} [[Grundarhverfi]] á [[Kjalarnes]]i. *{{Þjóðvegur|47}} [[Hvalfjarðarvegur]] frá [[Saurbær (Kjalarnes)|Saurbæ]] um [[Tíðaskarð]] og í [[Kjós]] og áfram inn í botn [[Hvalfjörður|Hvalfjarðar]]. (Varaleið fyrir [[Hvalfjarðargöng]]in). *{{Göng}} [[Hvalfjarðargöng]]: 5770 m (1998). Brekkan að norðanverðu er 2+1 vegur {{2+1 vegur}}. *Mörk lögsagnarumdæmis Reykjavíkur. ;[[Borgarfjarðarsýsla]] *{{Tvöfaldur vegur endar}} *{{Hringtorg}}: {{Þjóðvegur|51}} Akrafjallsvegur frá Hvalfjarðargöngum til [[Akranes]]s. *{{Þjóðvegur|506}} Grundartangavegur frá Galtarlæk að verksmiðjunum og höfninni á [[Grundartangi|Grundartanga]]. *{{Þjóðvegur|51}} Akrafjallsvegur frá [[Urriðaá]] til [[Akranes]]s. *{{Vegasnið-þéttbýli}} [[Melahverfi]] í Hvalfirði. *{{Þjóðvegur|5033}} Hagamelsvegur um Melahverfi og áfram að [[Eiðisvatn]]i. *{{Þjóðvegur|47}} Hvalfjarðarvegur frá [[Laxárbakki|Laxárbakka]] um [[Hvalfjarðarströnd]] og inn í botn Hvalfjarðar. (Varaleið fyrir Hvalfjarðargöngin). *{{Þjóðvegur|504}} Leirársveitarvegur frá [[Leirá]]rbrú um [[Leirársveit]] og inn í [[Svínadalur|Svínadal]]. *{{Þjóðvegur|505}} Melasveitarvegur frá [[Skorholt]]i um [[Melasveit]] og aftur á Hringveginn hjá [[Fiskilækur|Fiskilæk]] ({{Þjóðvegur|1}}). *{{Þjóðvegur|505}} Melasveitarvegur frá Fiskilæk um Melasveit og aftur á Hringveginn hjá Skorholti ({{Þjóðvegur|1}}). *Vegur að sumarhúsahverfi við [[Ölver (fjall)|Ölver]]. *{{Þjóðvegur|50}} Borgarfjarðarbraut frá [[Seleyri]] til [[Hvanneyri|Hvanneyrar]] og áfram í uppsveitir [[Borgarfjörður|Borgarfjarðar]]. *{{Vegasnið-brú}} [[Borgarfjarðarbrú]] yfir Borgarfjörð: 520 m (1979). ;[[Mýrasýsla]] *{{Vegasnið-þéttbýli}} [[Borgarnes]] *{{Ljósastýrð gatnamót}}: Borgarbraut frá Brúartorgi niður í miðbæ Borgarness. {{Þjóðvegur|1}} víkur fyrir Borgarbraut {{Vegur beygir til hægri}}. ===Borgarnes - Staðarskáli (89 km)=== Vegurinn liggur um [[Stafholtstungur]], [[Norðurárdalur (Borgarfirði)|Norðurárdal]] og [[Holtavörðuheiði]]. ;[[Mýrasýsla]] *{{Hringtorg}}: {{Þjóðvegur|54}} Snæfellsnesvegur frá [[Borgarnes]]i um [[Mýrar]] og [[Hnappadalur|Hnappadal]] og áfram út á [[Snæfellsnes]]. *{{Vegasnið-þéttbýli endar}} [[Borgarnes]]. *{{Þjóðvegur|530}} Ferjubakkavegur frá [[Belgaldi|Belgalda]] um [[Ferjubakki|Ferjubakka]] og að Hvítárvallavegi ({{Þjóðvegur|510}}). *{{Þjóðvegur|510}} Hvítárvallavegur frá [[Eskiholt]]i um [[Ferjukot]] og að [[Hvítárbrú (Borgarfirði)|Hvítárbrú]]. *[[Svignaskarð]]. {{Athyglisverður staður}} *{{Þjóðvegur|553}} Langavatnsvegur frá Svignaskarði að orlofshúsahverfinu í Svignaskarði og áfram að [[Langavatn_(Mýrum)|Langavatni]]. *{{Vegasnið-brú}} [[Gljúfurá (Borgarfirði)|Gljúfurá]]: 63 m (1962). *{{Þjóðvegur|50}} Borgarfjarðarbraut frá Baulu um [[Stafholtstungur]] og áfram í uppsveitir [[Borgarfjörður|Borgarfjarðar]]. *Vegur að [[Munaðarnes]]i. *[[Grábrókarhraun]] *[[Glanni]] {{Athyglisverður staður}} í [[Norðurá]] ásamt [[Paradísarlaut]] {{Athyglisverður staður}}. *[[Hreðavatn]] *{{Vegasnið-þéttbýli}} [[Bifröst (þorp)|Bifröst]]. *{{Þjóðvegur|5240}} Bifrastarvegur frá Hringveginum að Bifröst. *[[Hreðavatnsskáli]] *[[Grábrók]]. {{Athyglisverður staður}} *{{Þjóðvegur|528}} Norðurárdalsvegur frá Grábrók, yfir Norðurá og inn Norðurárdal að austanverðu. *{{Þjóðvegur|60}} Vestfjarðavegur frá [[Dalsmynni (Norðurárdal)|Dalsmynni]] um [[Brattabrekka|Bröttubrekku]], um [[Dalabyggð|Dali]] og áfram að [[Vestfirðir|Vestfjörðum]]. *[[Baula]] *{{Þjóðvegur|528}} Norðurárdalsvegur frá [[Krókur (Norðurárdal)|Króki]], yfir Norðurá og út Norðurárdal að austanverðu. *{{Fjallvegur|Holtavörðuheiði: 407 m.y.s. hefst hér.}} *[[Fornihvammur]] *Heiðarsporðsbrekka og Biskupsbeygja *Hæðarsteinsbrekka ;[[Strandasýsla]] *[[Miklagil]] *{{Fjallvegur|Holtavörðuheiði: 407 m.y.s. endar hér.}} *[[Brú í Hrútafirði|Brú]] í [[Hrútafjörður|Hrútafirði]] *{{Þjóðvegur|701}} Hrútatunguvegur frá Brú í Hrútafirði, um [[Hrútatunga|Hrútatungu]] að [[Staður (Hrútafirði)|Stað]] í Hrútafirði og aftur á Hringveginn ({{Þjóðvegur|1}}). *{{Þjóðvegur|F586}} Haukadalsskarðsvegur frá [[Ormsá]] um [[Haukadalsskarð]] og yfir í [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] í [[Dalabyggð|Dölum]]. *[[Staðarskáli]] ===Staðarskáli - Blönduós (80 km)=== Vegurinn liggur um [[Hrútafjörður|Hrútafjörð]], [[Hrútafjarðarháls]], [[Miðfjörður|Miðfjörð]], [[Línakradalur|Línakradal]], [[Víðidalur|Víðidal]], [[Vatnsdalur|Vatnsdal]] og [[Ásar|Ása]]. ===Blönduós - Varmahlíð (51 km)=== Vegurinn liggur um [[Langidalur (Húnaþingi)|Langadal]] og [[Vatnsskarð]]. ===Varmahlíð - Akureyri (94 km)=== Vegurinn liggur um [[Blönduhlíð]], [[Norðurárdalur (Skagafirði)|Norðurárdal]], [[Öxnadalsheiði]], [[Öxnadalur|Öxnadal]], [[Hörgárdalur|Hörgárdal]] og [[Kræklingahlíð]]. ===Akureyri - Reykjahlíð (83 km)=== Vegurinn liggur um [[Vaðlaheiðargöng]], [[Fnjóskadalur|Fnjóskadal]], [[Ljósavatnsskarð]], [[Fljótsheiði]], [[Reykjadalur|Reykjadal]], [[Mývatnsheiði]] og norðan [[Mývatn]]s. ===Reykjahlíð - Egilsstaðir (165 km)=== Vegurinn liggur um [[Námaskarð]], [[Mývatnsöræfi]], [[Biskupsháls]], [[Vegaskarð]], [[Möðrudalsöræfi]], [[Jökuldalsheiði]], [[Jökuldalur|Jökuldal]], [[Lágheiði (Fljótsdalshérað)|Lágheiði]], [[Fellabær|Fellabæ]] og [[Lagarfljót]]. ===Egilsstaðir - Reyðarfjörður (31 km)=== Vegurinn liggur um [[Fagridalur|Fagradal]]. ===Reyðarfjörður - Fáskrúðsfjörður (16 km)=== Vegurinn liggur um [[Reyðarfjörður|Reyðarfjörð]], [[Fáskrúðsfjarðargöng]] og [[Daladalur|Daladal]]. ===Fáskrúðsfjörður - Stöðvarfjörður (26 km)=== Vegurinn liggur um [[Fáskrúðsfjörður|Fáskrúðsfjörð]], [[Gvendarnes]] og [[Stöðvarfjörður|Stöðvarfjörð]]. ===Stöðvarfjörður - Breiðdalsvík (17 km)=== Vegurinn liggur um [[Stöðvarfjörður|Stöðvarfjörð]], [[Kambaskriður]] og [[Breiðdalsvík]]. ===Breiðdalsvík - Djúpivogur (60 km)=== Vegurinn liggur um [[Streitishvarf]] og [[Berufjörður|Berufjörð]]. ===Djúpivogur - Höfn í Hornafirði (98 km)=== Vegurinn liggur um [[Hamarsfjörður|Hamarsfjörð]], [[Álftafjörður|Álftafjörð]], [[Hvalnes- og Þvottárskriður]], [[Lón]], [[Almannaskarðsgöng]] og [[Skarðsfjörður|Skarðsfjörð]]. ===Höfn í Hornafirði - Jökulsárlón (75 km)=== Vegurinn liggur um [[Hornafjörður|Hornafjörð]], [[Mýrar (Hornafirði)|Mýrar]], [[Suðursveit]] og [[Breiðamerkursandur|Breiðamerkursand]]. ;[[Austur-Skaftafellssýsla]] *{{Vegur í undirbúningi|Um [[Hornafjarðarfljót]]: Gerð vegar nær [[Höfn í Hornafirði]] yfir ósa Hornafjarðarfljóts. Styttir hringveginn um 11 kílómetra. Verklok 2026.}} *{{Þjóðvegur|982}} Flugvallarvegur Hornafirði frá [[Seljavellir (Hornafirði)|Seljavöllum]] að {{Flugvöllur|[[Hornafjarðarflugvöllur|Hornafjarðarflugvelli]]}}. *{{Vegasnið-þéttbýli}} [[Nesjahverfi (Hornafirði)|Nesjahverfi]] í Hornafirði. *{{Vegasnið-þéttbýli endar}} [[Nesjahverfi (Hornafirði)|Nesjahverfi]] í Hornafirði. *[[Þveit]]. *{{Vegasnið-einbreið brú}} [[Hoffellsá]]: 60 m - einbreið (1960). *{{Þjóðvegur|984}} Hoffellsvegur frá [[Hoffellsá]] að [[Hoffell|Hoffelli 1]]. (Liggur að {{Þjóðvegur|983}}). *{{Vegasnið-einbreið brú}} Hornafjarðarfljót: 254 m - einbreið (1961). *{{Þjóðvegur|986}} Rauðabergsvegur frá [[Viðborðssel]]i að [[Hlíðarberg (Mýrar)|Hlíðarbergi]]. *{{Vegasnið-einbreið brú}} [[Djúpá (Mýrum)|Holtakíll]]: 50 m - einbreið (1970). *Slóði að [[Fláajökull|Fláajökli]] (illfær). {{Athyglisverður staður}} *Gamla brúin yfir [[Heinabergsvötn]]. {{Athyglisverður staður}} {{Vegasnið-brú}} {{Vegasnið-einbreið brú}}: 38 m - einbreið (1948). *{{Vegasnið-einbreið brú}} [[Kolgríma (á)|Kolgríma]]: 77 m - einbreið (1977). *[[Skálafell (Suðursveit)|Skálafell]]. *{{Þjóðvegur|F985}} Jökulvegur frá [[Smyrlabjörg|Smyrlabjörgum]] að [[Smyrlabjargavirkjun]] og áfram inn að [[Skálafellsjökull|Skálafellsjökli]]. *{{Vegasnið-einbreið brú}} [[Steinavötn]] á [[Steinasandur|Steinasandi]]: 102 m - einbreið (1964). (Brúin skemmdist í vatnavöxtum árið 2017. Verið er að reisa nýja brú). *[[Hali (Suðursveit)|Hali]]: [[Þórbergur Þórðarson|Þórbergssetur]]. {{Athyglisverður staður}} *Breiðamerkursandur. *[[Jökulsárlón]]. {{Athyglisverður staður}} ===Jökulsárlón - Skaftafell (54 km)=== Vegurinn liggur um [[Breiðamerkursandur|Breiðamerkursand]] og [[Öræfi]]. ;[[Austur-Skaftafellssýsla]] *{{Vegasnið-einbreið brú}} [[Jökulsá á Breiðamerkursandi]]: 108 m - einbreið (1967). *{{Vegur í undirbúningi|Jökulsá á Breiðamerkursandi: Brú og vegur nær [[Jökulsárlón]]i.}} *Breiðamerkursandur. *{{Vegasnið-brú}} [[Fjallsá í Öræfum]]: 128 m (1996). *[[Kvísker]]. *[[Fagurhólsmýri]]. *Slóði frá Fagurhólsmýri í áttina að [[Ingólfshöfði|Ingólfshöfða]]. {{Athyglisverður staður}} *[[Hof (Öræfum)|Hof]]: Gamla kirkjan á Hofi. {{Athyglisverður staður}} *{{Vegasnið-einbreið brú}} [[Kotá (Öræfum)|Kotá]]: 48 m - einbreið (1965). *{{Vegur í undirbúningi|Um [[Kotá (Öræfum)|Kotá]]. Brú í stað einbreiðrar brúar.}} *[[Sandfell (Öræfum)|Sandfell]]: [[Öræfajökull]]: Gönguleið á [[Hvannadalshnjúkur|Hvannadalshnjúk]]. {{Athyglisverður staður}} *{{Vegasnið-einbreið brú}} [[Virkisá]]: 37 m - einbreið (1958). *{{Vegur í undirbúningi|Um [[Virkisá]]. Brú í stað einbreiðrar brúar.}} *{{Vegur í undirbúningi|[[Virkisá]] - [[Morsá]]. Stytting um 5 km og fækkun um fjórar einbreiðar brýr.}} *[[Svínafell]]. *{{Vegasnið-einbreið brú}} [[Svínafellsá]]: 34 m - einbreið (1965). *[[Freysnes]]. *{{Vegasnið-einbreið brú}} [[Skaftafellsá]]: 51 m - einbreið (1954). *{{Þjóðvegur|998}} Skaftafellsvegur frá Hringveginum að þjónustumiðstöðinni í [[Skaftafell]]i. {{Athyglisverður staður}}{{Upplýsingamiðstöð}} ===Skaftafell - Sandgígjukvísl (26 km)=== Vegurinn liggur um [[Skeiðarársandur|Skeiðarársand]]. ;[[Austur-Skaftafellssýsla]] *{{Upplýsingaskilti}} [[Skeiðarárhlaupið 1996]]. {{Athyglisverður staður}} *[[Skeiðarárbrú]] yfir [[Skeiðará]] {{Athyglisverður staður}} {{Vegasnið-brú}} {{Vegasnið-einbreið brú}}: 880 m - einbreið með fimm útskotum (1974). Brúin var aflögð árið 2017. *Skeiðarársandur *[[Gígjukvísl]]: Slóði að brúarstæði bráðabrigðabrúarinnar frá 1996. {{Athyglisverður staður}} *{{Vegasnið-brú}} [[Gígjukvísl|Sandgígjukvísl (Gígjukvísl)]]: 336 m (1998). *Endapunktur: Sýslumörk Austur-Skaftafellssýslu og [[Vestur-Skaftafellssýsla|Vestur-Skaftafellssýslu]] skammt frá Sandgígjukvísl. == Tenglar == {{Commons|hringvegur|Þjóðvegi 1}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1454116 ''Nú stækkar landið''; grein í Morgunblaðinu 1974] * [http://www.skjaladagur.is/2004/001_02.html Þjóðskjalasafn Íslands - Hringvegur um Ísland] ==Tilvísanir== [[Flokkur:Vegir á Íslandi]] kfnarmv21mxuuumsvntm8k0qtvr4j6m 0 2172 1980333 1954738 2026-09-26T02:10:47Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980333 wikitext text/x-wiki {{Vatnsaflsvirkjun |nafn= Kárahnjúkavirkjun (Fljótsdalsstöð) |mynd= [[Mynd:Karahnjukar-dam.jpg|center|240px]] |myndatexti= Kárahnjúkastífla ágúst 2008 |byggingarár= 2003-2007 |afl= 690 [[Vatt|MW]] |virkjað vatnsfall= [[Jökulsá á Dal]], [[Jökulsá í Fljótsdal]] og fleiri |fallhæð= 599 m |framleiðslugeta= 4.600 [[Vatt|gígavattsstundir]]/ári |meðalrennsli= 110 [[Rúmmeter|m³]]/sek |virkjað rennsli= |vatnasvið= |fjöldi hverfla= 6 vélasamstæður |tegund hverfla= [[Francis-hverfill|Francis]] á lóðréttum ási |aðrennslisgöng= 40 km löng |aðrennslisskurður= |frárennslisgöng= 1,3 km út í Jökulsá á Fljótsdal |frárennslisskurður= |eigandi= [[Landsvirkjun]] }} '''Kárahnjúkavirkjun''' öðru nafni '''Fljótsdalsstöð''' er 690 [[MW]] [[vatnsaflsvirkjun]] á [[hálendi Íslands]] norðan [[Vatnajökull|Vatnajökuls]]. Virkjunin sér [[álver]]i [[Alcoa]] í [[Reyðarfjörður (fjörður)|Reyðarfirði]] fyrir raforku. Virkjaðar eru [[jökulá]]r [[Vatnajökull|Vatnajökuls]]: [[Jökulsá á Dal]] (Jökulsá á Brú), [[Jökulsá í Fljótsdal]], Kelduá og þrjár þverár hennar. Mannvirkið sem slíkt hefur verið nefnt ''stærsta framkvæmd Íslandssögunnar''. Undirbúningur að verkinu hófst árið 1999, framkvæmdir hófust 2002 og loks var virkjunin formlega gangsett [[30. nóvember]] [[2007]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1306307|titill=Ræs! sagði Össur}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item179504/|titill=Kárahnjúkavirkjun gangsett}}</ref> == Aðstæður og verklýsing == Jökulsá á Dal var virkjuð með þremur stíflum og er ''Kárahnjúkastífla'' stærst þeirra (198 m há) við syðri enda Hafrahvammagljúfurs. Vestan Kárahnjúkastíflu er ''Sauðárdalsstífla'' (29 m) og austan megin er ''Desjarárstífla'' (68 m). Við þessar stíflur myndaðist [[Hálslón]], sem er 57 [[Ferkílómetri|km²]] stórt miðlunarlón. Jökulsá í Fljótsdal var stífluð um 2 km neðan við Eyjabakkafoss með ''Ufsarstíflu'' (37 m), en við það myndaðist ''Ufsarlón'', 1 km² að flatarmáli. Auk þessa var vatni veitt austan að af Hrauni í Ufsarlón um miðlunarlónið ''Kelduárlón'' (7,5 km², þar sem áður var ''Folavatn'') með stíflun Kelduár ásamt þremur þverám hennar, ''Grjótá'', ''Innri-'' og ''Ytri-Sauðá''. Vatninu úr Hálslóni og Ufsarlóni er svo veitt með sitthvorum jarðgöngunum sem sameinast undir miðri [[Fljótsdalsheiði]] í sameiginleg aðrennslisgöng (alls 40 km löng) að stöðvarhúsi virkjunarinnar sem var grafið inn í Valþjófsstaðafjall í [[Fljótsdalur|Fljótsdal]]. Úr stöðvarhúsinu er vatninu svo veitt út í [[Lagarfljót]] sem rennur út í [[Héraðsflói|Héraðsflóa]]. og svo framvegis == Undirbúningur == === Hallormsstaðaryfirlýsingin === Dagana 28-29. júní [[1999]] hittust forsvarsmenn [[Norsk Hydro]], [[Landsvirkjun]]ar og íslenskra stjórnvalda við [[Hallormsstaður|Hallormsstaði]] og undirrituðu viljayfirlýsingu þess efnis að athuga skyldi hvort hagkvæmt væri að byggja álver í Reyðarfirði. Gengið var út frá því að ''Fljótsdalsvirkjun'' myndi sjá álverinu fyrir 210 MW af rafmagni og að það geti árlega framleitt 120 þúsund tonn af áli með möguleika á stækkun upp í 480 þúsund tonn. Eignarhaldsfélagið ''NORAL'' átti að stofna til þess að halda utan um rekstur álbræðslunnar og átti rekstur að hefjast fyrir lok 2003. Ekkert varð úr þessu þótt leyfi hefði fengist fyrir Fljótsdalsvirkjun vegna þess að aðilar sem að framkvæmdinni komu töldu þörf á stærri virkjun. === Kárahnjúkavirkjun komin á dagskrá === Þann 24. maí [[2000]] var komið annað hljóð í strokkinn því nú átti að athuga hvort ekki væri hægt að reisa álver sem framleiddi „240 þúsund tonn á ári, og er gert ráð fyrir að hún verði síðar aukin í 360 þúsund tonn á ári“ og til þess þurfti stærri virkjun, Kárahnjúkavirkjun. Enn fremur var reiknað með því að framleiðsla gæti orðið allt að 480 þúsund tonn á ári og að framkvæmdum yrði lokið einhvern tímann á árinu 2006. Þann 20. apríl 2001 fékk Skipulagsstofnun afhenta matskýrslu frá Landsvirkjun og 4. maí 2001 var hún gerð aðgengileg almenningi. [[Skipulagsstofnun]] úrskurðaði 1. ágúst 2001 að leggjast gegn framkvæmdinni sökum umhverfisáhrifa. Þá ákvað Norsk Hydro að fresta um hálft ár, frá 1. febrúar 2002 og til 1. september 2002, ákvörðun um það hvort úr virkjuninni yrði.<ref>{{vefheimild|url=http://www.hydro.com/en/press_room/news/archive/2001_09/iceland_en.html|titill=Decision on Iceland aluminium plant postponed|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2006}}</ref> Þann 20. desember sama ár ákvað þáverandi umhverfisráðherra, [[Siv Friðleifsdóttir]], að fella úrskurðinn úr gildi með ákveðnum fyrirvörum.<ref>{{vefheimild|url=http://www.skipulag.is/focal/webguard.nsf/key2/sasn5vnfhz.html|titill=Mat á umhverfisáhrifum: Kárahnjúkavirkjun allt að 750 MW. Fyrri áfangi allt að 625 MW og síðari áfangi allt að 125 MW.|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2006}}</ref><ref>{{vefheimild|url=https://www.rettarheimild.is/Umhverfis/UrskurdirRaduneytisins/2001/01/01/nr/836|titill=Mál 01080004: Úrskurðir umhverfisráðuneytis < Umhverfisráðuneyti < rettarheimild.is|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2006}}</ref> === Skýrsla Gríms Björnssonar === Eftir að umhverfisráðherra hafði ógilt úrskurð Skipulagsstofnunar sendi Grímur Björnsson, jarðeðlisfræðingur hjá [[Íslenskar orkurannsóknir|Íslenskum orkurannsóknum]], í febrúar 2002 athugasemdir sínar þar sem hann fann umhverfismatinu eitt og annað til foráttu. Skýrslan var þá merkt sem trúnaðarmál og kom hvorki þingmönnum né almenningi fyrir sjónir um sinn. Greinin var birt á heimasíðu hans 17. mars 2003.<ref>{{vefheimild|url=http://www.isor.is/~grb/karahnjukar.html|titill=Kárahnjúkavirkjun, sýnd veiði en ekki gefin|mánuðurskoðað=24. ágúst|árskoðað=2006}}</ref> Í henni kemur fram að landsig undan Hálslóni gæti takmarkað miðlunargetu þess, að óöruggt væri að reisa svo stóra stíflu á eldvirku svæði og að áhrifin á lífríki hafsins í kring væru vanmetin. Í kjölfarið var honum meinað af yfirmönnum sínum um að tjá sig um virkjunina sökum hagsmunaárekstra þar sem [[Landsvirkjun]] og OR væru í beinni samkeppni.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1133279|titill=Segir engum upplýsingum um Kárahnjúkavirkjun hafa verið leynt|mánuðurskoðað=28. ágúst|árskoðað=2006}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.dofri.is/forsida/nr/284/|titill=Keflaðir vísindamenn|mánuðurskoðað=28. ágúst|árskoðað=2006}}</ref> Þá dró til tíðinda 24. ágúst 2006 þegar tilkynnt var um ákvörðun forstjóra [[Orkuveita Reykjavíkur|OR]] að leyfa honum á ný að tjá sig opinberlega um Kárahnjúkavirkjun.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1219992|titill=Starfsmanni OR leyft að tjá sig um málefni Kárahnjúkavirkjunar|mánuðurskoðað=24. ágúst|árskoðað=2006}}</ref> === ALCOA hleypur í skarðið === Þann [[23. mars]] [[2002]] tilkynnti Norsk Hydro að sökum yfirtöku á þýska álframleiðslufyrirtækinu ''VAW Aluminium AG'' hefði fyrirtækið í hyggju að fresta virkjunarframkvæmdum um ókominn tíma. Í fréttayfirlýsingu kom einnig fram að skilningur ríkti um að íslensk stjórnvöld og fjárfestar gætu leitað fjárfestingar til annarra fyrirtækja. Þann [[16. apríl]] 2002 samþykkti Alþingi ný lög um virkjun Jökulsár á Brú og Jökulsár í Fljótsdal og stækkun Kröfluvirkjunar.<ref>{{vefheimild|url=https://www.althingi.is/lagas/nuna/2002038.html|titill=2002 nr. 38 16. apríl/ Lög um virkjun Jökulsár á Brú og Jökulsár í Fljótsdal og stækkun Kröfluvirkjunar|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2006}}</ref> Þreifanir á milli iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins og [[Alcoa]] hófust fljótlega og strax tæpum mánuði eftir yfirlýsingu NORAL-hópsins, 19. apríl, var undirrituð viljayfirlýsing um að Alcoa tæki við af Norsk Hydro þar sem frá var horfið. Þar kom einnig fram að sérstök undirstofnun iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins [[Fjárfestingarstofan]] (e. [https://www.invest.is Invest in Iceland]) hefði milligöngu fyrir hönd íslensku ríkisstjórnarinnar. Þann [[23. maí]] 2002 var gefin út önnur viljayfirlýsing um áframhaldandi athuganir og miðað við að frekari fréttir myndu berast þann 18. júlí, tæpri viku eftir stjórnarfund Alcoa. Í millitíðinni gáfu alþjóðlegu náttúru- og dýraverndunarsamtökin [[WWF]] út fréttatilkynningu þar sem þau ''fordæmdu'' fyrirætlanir Alcoa að eyðileggja á óafturkræfan hátt íslenska náttúru og skoruðu á fyrirtækið að hætta við framkvæmdirnar. Þann [[19. júlí]] undirrituðu [[Valgerður Sverrisdóttir]] þáverandi iðnaðar- og viðskiptaráðherra, [[Friðrik Sophusson]], forstjóri Landsvirkjunar og [[G. John Pizzey]] einn af mörgum aðstoðarforstjórum Alcoa enn eina viljayfirlýsinguna þar sem fram kom að stefnt væri að samvinnu en komast þyrfti að samkomulagi um grunnforsendur fyrir marslok 2003. Nú var miðað við að árleg afkastageta álversins yrði 295 þúsund tonn og að uppsett afl Kárahnjúkavirkjunar yrði 630 MW og jafnframt að hún yrði tilbúin snemma á 2007 eða jafnvel fyrr. Þegar voru hátt í 80 manns í ýmiss konar verkavinnu á Kárahnjúkasvæðinu til undirbúnings fyrir frekari framkvæmdir, þ.m.t. lagningu ''Kárahnjúkavegar'' og byggingu brúar yfir Jökulsá á Brú. Þann 15. nóvember 2002 ákvað Norsk Hydro og Hæfi að selja eignarhluti sína í Reyðaráli til Alcoa.<ref>{{vefheimild|url=http://www.hydro.com/en/press_room/news/archive/2002_11/reydaral_en.html|titill=Alcoa takes over Icelandic aluminium project|mánuðurskoðað=22. ágúst|árskoðað=2006}}</ref> Þann 6. desember átti ítalska verktakafyrirtækið [[Impregilo]] lægsta tilboðið í gerð stíflu og jarðganga fyrir virkjunina. Kostnaðaráætlun Landsvirkjunar hljóðaði upp á 50 milljarða króna fyrir bæði verkefnin en Ítalirnir buðu samtals liðlega 44 milljarða króna, þ.e. 6 milljörðum króna undir áætluninni. Tæpri viku seinna birtist eftirfarandi fréttayfirlýsing: <blockquote style="font-size:small">„Samninganefndir Alcoa og Landsvirkjunar luku í dag við gerð raforkusamnings vegna fyrirhugaðs 322.000 tonna álvers Alcoa við Reyðarfjörð. Á sama tíma var lokið vinnu við samninga á milli Alcoa, ríkisins, Fjarðabyggðar og Hafnarsjóðs Fjarðabyggðar. Lögfræðingar aðila munu yfirfara samningstexta og verða samningarnir áritaðir fyrir áramót. Raforkusamningurinn verður lagður fyrir stjórnir fyrirtækjanna til staðfestingar. Iðnaðarráðherra mun leggja fram heimildarfrumvarp vegna samninganna þegar Alþingi kemur saman að loknu jólaleyfi. Jafnframt verða samningar sem Fjarðabyggð er aðili að teknir til afgreiðslu hjá bæjaryfirvöldum þar. Álverinu er ætlað að hefja framleiðslu árið 2007.“</blockquote> Þann 12. desember 2002 hófust sprengingar við jarðgöng stíflustæðisins, aðalverktaki var [[ÍAV]] og undirverktaki þeirra norsk-sænska fyrirtækið NCC, verkinu lauk í mars 2003. === Samningar í höfn === Landsvirkjun skrifaði undir rafmagnssamninga við Alcoa, sem getið var í síðustu viljayfirlýsingu, þann 10. janúar. [[Helgi Hjörvar]] stjórnarmaður Landsvirkunar samþykkti ekki samninginn og lagði fram bókun þar sem fram kom að hann taldi framkvæmdina ekki nægilega arðbæra. Þann [[12. mars]] [[2003]] tóku lög um heimild til samninga um álverksmiðju í Reyðarfirði gildi.<ref>{{vefheimild|url=http://www.althingi.is/lagas/nuna/2003012.html|titill=Lög um heimild til samninga um álverksmiðju í Reyðarfirði|mánuðurskoðað=23. ágúst|árskoðað=2006}}</ref> Lögin voru samþykkt af 41 þingmanni, atkvæði á móti greiddu [[Rannveig Guðmundsdóttir]] og [[Þórunn Sveinbjarnardóttir]] (þingmenn Samfylkingarinnar), [[Katrín Fjeldsted]] (þingmaður Sjálfstæðisflokks) og [[Árni Steinar Jóhannsson]], [[Jón Bjarnason]], [[Kolbrún Halldórsdóttir]], [[Steingrímur J. Sigfússon]], [[Þuríður Backman]] og [[Ögmundur Jónasson]] (þingmenn Vinstri grænna). [[Pétur Bjarnason]], varaþingmaður [[Frjálslyndi flokkurinn (Ísland, 1998–2012)|Frjálslynda flokksins]], sat hjá við atkvæðagreiðsluna en 12 þingmenn voru fjarverandi. Við þriðju umræðu ofangreindra laga lögðu sex þingmenn [[Vinstri grænir|Vintri grænna]] breytingartillögu þar sem sá fyrirvari var gerður á lagasetningunni að hún yrði samþykkt í [[þjóðaratkvæðagreiðslu]] samhliða Alþingiskosningum seinna sama ár, tillagan var felld með 35 atkvæðum gegn 6.<ref>{{vefheimild|url=https://www.althingi.is/altext/128/s/1067.html|titill=þskj. 1067 # brtt. SJS, 128. lþ. 509. mál: #A álverksmiðja í Reyðarfirði # frv. 12/2003|mánuðurskoðað=23. ágúst|árskoðað=2006}}</ref> Þann 15. mars voru undirritaðir endanlegir samningar um Kárahnjúkavirkjun og Álverið í Reyðarfirði. Fyrir hönd íslenska ríkisins skrifuðu ráðherrarnir [[Geir H. Haarde]] og [[Valgerður Sverrisdóttir]], [[Alain J.P. Belda]] forstjóri og [[B. Michael Baltzell]], framkvæmdastjóri Alcoa á Íslandi, fyrir hönd Alcoa, [[Jóhannes Geir Sigurgeirsson]] stjórnarformaður og Friðrik Sophusson forstjóri fyrir hönd Landsvirkjunar og [[Guðmundur Bjarnason]] bæjarstjóri fyrir hönd [[Fjarðarbyggð|Fjarðabyggðar]] og hafnarsjóðs Fjarðabyggðar og voru þúsund manns viðstödd athöfnina. Sagt var að „[s]annkölluð þjóðhátíðarstemmning“ hefði verið ríkjandi á svæðinu og að samningar hefðu verið undirritaðir „eftir nærri þriggja áratuga bið“. Undir lok fagnaðarhaldanna vitnaði Valgerður Sverrisdóttir í ljóð Einars Benediktssonar: <blockquote style="font-size:small">„Of lengi í örbirgð stóð<br /> einangruð, stjórnlaus þjóð,<br /> kúguð og köld.<br /> Einokun opni hramm.<br /> Iðnaður, verslun fram!<br /> Fram! Temdu fossins gamm,<br /> framfara öld.“</blockquote> Þremur dögum seinna skrifuðu Friðrik Sophusson, forstjóri Landsvirkjunar, og Gianni Porta, verkefnisstjóri hjá Impregilo undir formlega eftir útboðið á gerð stíflu og jarðganga í desember ríflega þremur mánuðum fyrr. Á næsta einu og hálfa árinu keypti Impregilo vinnu og þjónustu af íslenskum fyrirtækjum að andvirði 8,3 milljörðum kr. == Framkvæmdir == [[Mynd:Stíflustæði Kárahnjúkastíflu.jpg|thumb|375px|Kárahnjúkastífla í byggingu]] Verktaki Landsvirkjunar við byggingu stíflu við Hálslón og aðrennslisganga var ítalska verktakafyrirtækið [[Impregilo]]. Einnig voru önnur verktakafyrirtæki með aðra verkhluta, m.a. Suðurverk ehf. og Arnarverk ehf. með stíflu og gangagerð. ásamt mörgum öðrum. Fosskraft sá um byggingu stöðvarhússins í Valþjófsstaðafjalli skv. samningi að andvirði 8,3 milljarðar kr. Heildarkostnaður við byggingu virkjunarinnar var 133 milljarðar kr. á verðlagi sept. 2007.<ref>{{vefheimild|url=https://www.althingi.is/altext/135/s/0751.html|titill=Skýrsla iðnaðarráðherra um kostnað við Kárahnjúkavirkjun, þingskjal 751, 6. mars 2008}}</ref> Ljóst var frá byrjun að flytja þyrfti inn töluvert af erlendu vinnuafli á meðan á framkvæmdunum stæði. Iðnaðar- og viðskiptaráðuneytið gaf út skýrsluna „Mannaflaþörf og sérhæfni vegna stóriðjuframkvæmda 2003-2008.“ þar sem fram kom að eftirspurn eftir vinnuafli umfram innlendu framboði myndi sveiflast en ná allt að 2.500 störfum þegar mest læti. Haustið 2003 bættist hratt í fjölda manns við vinnu á svæðinu. === Umfjöllun === Um virkjunina og byggingu álversins stóðu deilur milli þeirra sem eru á móti spillingu umhverfisins og annarra sem telja uppbygginguna jákvæða. Segja sumir að þjóðin skiptist í tvær fylkingar, virkjunarsinna og virkjunarandstæðinga. Fjöldamörg bréf hafa verið skrifuð í blöðin, mótmæli skipulögð og ýmsir uppákomur haldnar af þeim sem vilja vekja athygli á því að önnur atvinnustefna sem valdi ekki skaða á náttúru landsins geti verið arðbær. Deilur hafa m.a. snúist um það hvort að raforkuverðið sé of lágt, hvort áhættumat fyrir Hálslón hafi verið nægilega vel unnið, hvort rétt hefði verið að halda [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] um ákvörðunina að ráðast í framkvæmdina o.fl. Þann 29. nóvember birtist í breska dagblaðinu [[Guardian]] ítarleg grein eftir blaðakonuna Susan De Muth þar sem hún fjallaði um Kárahnjúkavirkjun og fór fögrum orðum um íslenska náttúru og gagnrýndi þá ákvörðun íslenskra stjórnvalda að ráðast í þessa framkvæmd. Nánar tiltekið efaðist hún um hæfni þáverandi iðnaðar- og viðskiptaráðherra [[Valgerður Sverrisdóttir|Valgerðar Sverrisdóttur]] og umhverfisráðherra [[Siv Friðleifsdóttir|Sifjar Friðleifsdóttur]] þar sem þær hefðu ekki menntun á tengdum sviðum. Í grein sinni vitnaði hún m.a. í rithöfundinn [[Guðbergur Bergsson|Guðberg Bergsson]], ljóðskáldið [[Elísabet Jökulsdóttir|Elísabetu Jökulsdóttur]], Friðrik Sophusson, Guðmund Pál Ólafsson o.fl.<ref>{{vefheimild|url=http://www.guardian.co.uk/weekend/story/0,3605,1094541,00.html|titill=Power driven|mánuðurskoðað=24. ágúst|árskoðað=2006}}</ref> Viðbrögðin létu ekki á sér standa; Sverrir Gunnlaugsson, sendiherra í Englandi, skrifaði ritstjóra Guardian bréf þar sem hann undirstrikaði að lög um Kárahnjúkavirkjun hefðu verið samþykkt af yfirgnæfandi meirihluta Alþingis og lýsti óánægju sinni með hlutdræg skrif umræddar blaðakonu. Friðrik Sophusson skrifaði ritstjóranum einnig bréf þar sem hann gagnrýnindi sömuleiðis hlutdræg skrif og tilhæfulausar dylgjur um vanhæfni Valgerðar og Sifjar, sagði orkunýtingu íslenskra náttúruauðlinda vera ábyrga og sjálfbæra, bauð blaðinu aðstoð við samningu nýrrar, betur upplýstrar greinar og lét fylgja með samantekt [[Sigurðar St. Arnalds]] „Power and prejudice“. Að lokum barst ritstjóranum bréf frá Mike Baltzell, forstjóra þróunarsviðs Alcoa þar sem hann sagði umfjöllun Susans byggða á misskilningi, í greininni væru rangfærslur og að hún væri augljóslega hlutdræg. === Framvinda á vinnusvæðinu === [[Mynd:Kárahnjúkacamps 02092006.jpg|thumb|Vinnubúðir á Kárahnjúkunum.]] Banaslys varð 15. mars 2004 þegar grjóthnullungur féll á ungan mann sem var að undirbúa borun í berg. Ungi maðurinn var starfsmaður Arnarfells, undirverktaka Impregilo.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frett.html?nid=1076066|titill=Mbl.is - Frétt - Banaslys við Kárahnjúka|mánuðurskoðað=24. ágúst|árskoðað=2006}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frett.html?nid=1077768|titill=Mbl.is - Frétt - Bentu á grjóthrunshættu viku áður en banaslys varð í gljúfrinu|mánuðurskoðað=24. ágúst|árskoðað=2006}}</ref> Í júlí 2004 átti verktakafyrirtækið [[Arnarfell]] lægsta tilboðið í Ufsarveitu, þ.m.t. 3,5 km löng aðrennslisgöng, þegar fyritækið bauð 1911 milljónir í verkþátt sem metinn var á 2500 milljónir. Stuttu seinna var lokið við að bora fallgöngin í Valþjófsstaðarfjalli. Þann 11. nóvember 2004 samdi Slippstöðin ehf. á Akureyri við þýska fyrirtækið ''DSB Stahlbau GmbH'' um að stálfóðra aðfallsgöngin í Valþjófsstaðarfjalli að stöðvarhúsinu. Þetta reyndist Slippstöðinni þó of umfangsmikið verkefni og varð fyrirtækið gjaldþrota tæpu ári seinna án þess að geta lokið verkinu.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frett.html?nid=1159339|titill=Mbl.is - Frétt - Verktaki við Kárahnjúka segir upp samningi við Slippstöðina|mánuðurskoðað=24. ágúst|árskoðað=2006}}</ref> === Nýjar upplýsingar um jarðfræði virkjanasvæðisins === Í apríl 2005 bárust fréttir af því að vinnuhópur leiddur af Freysteini Sigmundssyni, jarðeðlisfræðing hjá [[Jarðvísindastofnun Háskóla Íslands]], á vegum Landsvirkjunar hefði komist að þeirri niðurstöðu að þungi fyllts Hálslóns gæti valdið misgengihreyfingum. Þá ákvað Landsvirkjun að ráðast í frekari varúðarráðstafanir sem kostuðu 100-150 milljónir kr. Mest hætta var talin stafa af kvikuhreyfingum við Kverkfjöll.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frett.html?nid=1132625|titill=Jarðfræðileg vá meiri en talið var|mánuðurskoðað=28. ágúst|árskoðað=2006}}</ref> Þá urðu líflegar utandagskrárumræður á Alþingi vegna þessa.<ref>{{vefheimild|url=https://www.althingi.is/altext/131/04/l14103129.sgml|titill=2005-04-14 10:31:29# 131. lþ.#F 111.#94. fundur. Umræður utan dagskrár (stíflustæðið við Kárahnjúka og nýtt áhættumat)., til 11:02:16|mánuðurskoðað=28. ágúst|árskoðað=2006}}</ref> Í seinni hluta júlí voru unnin skemmdarverk af mótmælendum þegar spreyjuð voru skilaboð á upplýsingaskilti og vinnuvélar og rúður í þeim brotnar. Hópur fólks sem hafði tjaldbúðir við Valþjófsstaði og hafði fengið leyfi fyrir því hjá landeiganda, [[Prestseturssjóður|Prestsetrasjóði]], hlekkjaði sig við vinnuvélar. Í kjölfarið óskaði Landsvirkjun sérstaklega eftir því að löggæsla a svæðinu yrði efld. Mótmælendurnir, m.a. útlendingar, héldu því fram að lífi þeirra hafi verið stofnað í hættu þegar vinnuvélar sem þeir voru hlekkjaðir við voru gangsettar. Talsmaður Impregilo vísaði því á bug.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1150915|titill=Óska eftir meiri löggæslu|mánuðurskoðað=4. september|árskoðað=2006}}</ref> Í [[nóvember]] [[2005]] kom út skýrsla náttúru- og umhverfisverndarsamtakanna [[WWF]] um virkjanir og stíflur<ref>{{vefheimild|url=https://assets.panda.org/downloads/2045.pdf|titill=dam right|mánuðurskoðað=4. september|árskoðað=2006|snið=pdf}}</ref> og hafði Landsvirkjun eitt og annað út á hana að setja. Þá varð annað banaslys í mars 2006 þegar ungur starfsmaður Arnarfells lést við vinnu sína. Hann var að koma fyrir sprengiefni þegar ein sprengjan sprakk nærri honum og olli gróthruni sem hann varð fyrir. Annað banaslys varð svo viku seinna þegar undirlag vinnuvélar gaf undan og hún valt nálægt Desjárstíflu. Maðurinn sem starfaði fyrir undirverktakann Suðurverk var látinn þegar að var komið. Í ágúst 2006 var gefin út skýrsla um þá hugsanlegu áhættu sem því fylgdi að veita vatni á Hálslón. Í umræðu hafði verið Campos Novos-stíflan í [[Brasilía|Brasilíu]] þar sem stíflugöng gáfu sig í júní 2006 og vatnið úr lóninu flæddi burt. Sagt var að Kárahnjúkarvirkjun væri sambærileg og að hætta væri á því þetta myndi endurtaka sig. Skýrsluna samdi nefnd sérfræðinga með Norðmanninn Kaare Hoegh og Brasilíumanninn Nelson Pinto, auk Sveinbjörns Björnssonar, eðlisfræðings innanborðs. Þeir áætluðu að vatnsleki yrði um 5 rúmmetrar á sekúndu en myndi minnka eftir því sem set þjappaðist saman í lóninu. == Lok framkvæmda == === Hornsteinn lagður að stöðvarhúsi === Þann [[12. maí]] [[2006]] lagði [[Ólafur Ragnar Grímsson]], forseti Íslands, ásamt sex grunnskólabörnum, [[hornsteinn|hornstein]] við stöðvarhús Kárahnjúka. Með táknrænni athöfn komu þau blýhólki fyrir sem innihélt gögn um virkjunina sem skjöldur með nöfnum þeirra var lagður yfir. Stöðvarhúsi virkjunarinnar var gefið nafnið, Fljótdalsstöð við athöfn þar sem um 400 manns voru samankomin. Valgerður Sverrisdóttir, iðnaðar- og viðskiptaráðherra, flutti ræðu og séra Lára Oddsdóttir á Valþjófsstað lagði blessun sína yfir stöðina. Í blýhólknum voru upplýsingar á blaðsformi, í minniskubbi og á geisladiski. Þar fylgdi kort af virkjununni og fram komu upplýsingar um þá opinberu starfsmenn sem að ákvarðanatöku komu þegar ráðist var í virkjunina. Upptalning á helstu kennitölum virkjunarinnar, ráðgjöfum og verktökum. Þar er einnig skjal þar sem andstæðingar virkjunarinnar rekja aðdraganda þess að ákveðið var að virkja og tekið fram að [[Skipulagsstofnun]] hafi úrskurðað gegn virkjuninni. Í skjalinu var sagt um Kárahnjúkavirkjun; <blockquote style="font-size:small">„...mestu náttúruspjöll sem hafa farið fram af mannavöldum á þessu landi. Landið sem skal sökkt undir lónið er bæði fjölbreytt og fágætt á landsvísu og heimsvísu. Þar eru einstæðar jarðmyndanir, fossar og flúðir, þar eru heimkynni hreindýra, gæsa, fálka og fleiri fuglategunda. Þar vex berjalyng upp við Töfrafoss og þar eru stuðlahlið við ármót Jöklu. Þetta var ósnortið svæði þar til ákveðið var að sökkva því fyrir bandarískt álfyrirtæki sem notaði meiri raforku en öll íslenska þjóðin. Yfirvöld komu kerfisbundið í veg fyrir að spjöllin yrðu lýðum ljós og komu þar með í veg fyrir upplýsta ákvörðun. Þúsundir Íslendinga reyndu að standa gegn framkvæmdinni og tjáðu hug sinn í orði og verki. Framkvæmdin er aðeins hluti af gömlu markmiði sem beinist að því að gera Ísland að stærstu álbræðslu í heimi. Hafi okkur ekki tekist að koma í veg fyrir þetta markmið viljum við biðja afkomendur okkar afsökunar.“. </blockquote> Þar var einnig eftirfarandi ljóð eftir [[Njörður P. Njarðvík|Njörð P. Njarðvík]]. <blockquote style="font-size:small">Auðnin er þögul og þegjandi tekur<br /> þrumunnar gný er loftin skekur<br /> en önnur sprenging sem yfir dynur<br /> opnar sár svo að jörðin stynur.<br /><br /> Enn er þó ekki búið að sökkva<br /> allífisbrekkum í vatnsins dökkva<br /> en dalagróðurinn dapur bíður<br /> því dauðastundin brátt að líður.<br /><br /> Svipmikil fjöll eru sveipuð skýjum<br /> en svara fáu spurningum nýjum<br /> um framtíðarjörð sem er fórnað til táls<br /> þess fólks er metur sitt land til áls.</blockquote> === Vatni safnað í Hálslón === [[28. september]] [[2006]] var lokað fyrir hjáveitugöng ''Kárahnjúkastíflu'' og þar með byrjað að safna vatni í [[Hálslón]]. Vinnu við stíflurnar sem mynda lónið er þó ekki lokið og mun halda áfram langt frameftir árinu 2007. Vatnsmagn Hálslóns jókst jafnt og þétt og var lónið orðið rétt tæpir fjórir km² á aðeins nokkrum dögum. Í desember 2006 birti Valgerður Sverrisdóttir, iðnaðarráðherra, svar við skriflegri fyrirspurn Kolbrúnar Halldórstóttur, þingmanns Vinstrihreyfingarinnar - Græns framboðs, um rannsóknir vegna virkunarinnar.<ref>{{vefheimild|url=http://www.althingi.is/dba-bin/ferill.pl?ltg=133&mnr=222|titill=222. mál fyrirspurn til skrifl. svars: Rannsóknir vegna Kárahnjúkavirkjunar|mánuðurskoðað=31. janúar|árskoðað=2007}}</ref> == Myndasafn == === 2003 === <gallery widths="90px" heights="60px" perrow="5"> Image:Karahnjukar-02.jpg </gallery> === 2004 === <gallery widths="90px" heights="60px" perrow="5"> Image:Brú á Jöklu.jpg </gallery> === 2005 === <gallery widths="90px" heights="60px" perrow="5"> Image:Karahnjukar-01.jpg Image:Kárahnjúkur04.jpg </gallery> === 2006 === <gallery widths="90px" heights="60px" perrow="5"> Image:Kringilsárkláfur 02092006.jpg Image:Hafrahvammagljúfur 02092006.jpg Image:HafrahvammagljúfurII 02092006.jpg Image:HafrahvammagljúfurIII 02092006.jpg Image:HafrahvammagljúfurIV 02092006.jpg Image:Kárahnjúkur03.jpg Image:Karahnjukar feb 2006 wiki.jpg Image:Töfrafoss 02092006.jpg Image:Sauðárdalsstífla 02092006.jpg Image:Desjarárstífla 02092006.jpg Image:Kárahnjúkastífla 02092006.jpg Image:Kárahnjúka mining truck 02092006.jpg Image:KH2006-09-09-001-jon.JPG Image:KH2006-09-09-002-overview.JPG Image:KH2006-09-09-006-areal-north.JPG Image:KH2006-09-09-013-KHdam-north.JPG Image:KH2006-09-09-016-tunnel-inlet.JPG Image:KH2006-09-09-018-DS-north.JPG Image:KH2006-09-09-019-canion.JPG Image:KH2006-09-09-023-KV-south.JPG Image:KH2006-09-09-026-Jökull.JPG Image:KH2006-09-09-5217-KV-south.JPG Image:KH2006-09-09-5232-reflection.JPG </gallery> === 2007 === <gallery widths="90px" heights="60px" perrow="5"> Image:KH2007-07-17-3423KDsouth.JPG Image:KH2007-07-17-3429Info.JPG Image:KH2007-07-17-3432Danger.JPG Image:KH2007-07-17-3438Canion.JPG Image:KH2007-07-17-3442Wide.JPG Image:KH2007-07-17-3453DesarDamN.JPG Image:KH2007-07-17-3461Tourists.JPG Image:KH2007-07-17-3462KDnorth.JPG Image:KH2007-07-17-3466DesarDamN.JPG Image:KH2007-07-17-3468Wide.JPG </gallery> == Tengt efni == * [[Draumalandið - sjálfshjálparbók handa hræddri þjóð]] * [[Langisjór]] == Tilvísanir == <!--Þessi grein notast við Cite.php til þess að vísa í heimildir. Frekari upplýsingar um virkni Cite er að finna á eftirfarandi slóð http://meta.wikimedia.org/wiki/Cite/Cite.php --> {{reflist|2}} == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20200804080612/https://www.landsvirkjun.is/fyrirtaekid/aflstodvar/fljotsdalsstod/ Fljótsdalsstöð á vef Landsvirkjunar.] {{commonscat|Kárahnjúkar|Kárahnjúkavirkjun}} * [http://www.lv.is Heimasíða Landsvirkjunar] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041109123922/www.natturuverndarsamtok.is/articles.asp?flokkur=karahnukar Efni um Kárahnjúka á heimasíðu Náttúruverndarsamtaka Íslands] * [https://www.landvernd.is/ Landvernd] * [http://www.natturuvaktin.com/ Náttúruvaktin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061220054123/http://www.natturuvaktin.com/ |date=2006-12-20 }} * [https://www.savingiceland.org/ Saving Iceland] * [http://www.inthesetimes.com/article/2975/ Greinin: A Dark Night in Iceland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070309023141/http://www.inthesetimes.com/article/2975/ |date=2007-03-09 }} á bandaríska vefritinu In These Times * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/crossing_continents/6453703.stm Iceland faces 'green' energy dilemma] * [http://www.raunvis.hi.is/~bgo/skyrsla.pdf ''Jarðskorpuhreyfingar 2005-2007 á Kárahnjúkasvæðinu í tengslum við fyllingu Hálslóns''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117203702/http://www.raunvis.hi.is/~bgo/skyrsla.pdf |date=2012-01-17 }}, MS-verkefni Benedikts G. Ófeigssonar í jarðeðlisfræði við Háskóla Íslands <!-- + Það vantar að hreinskrifa þessa grein. + Greinin nær aðeins fram að lok september 2006. --> [[Flokkur:Vatnsaflsvirkjanir á Íslandi]] [[Flokkur:Virkjanir í eigu Landsvirkjunar]] [[Flokkur:Múlaþing]] hr5nw8lpcorlny52q6pj3ydtga6z7rz 0 2256 1980283 1962902 2026-09-25T22:21:04Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980283 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Frakkland | nafn_í_eignarfalli = Frakklands | nafn_á_frummáli = {{nobold|République française}} | fáni = Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg | skjaldarmerki = Armoiries_république_française.svg | kjörorð = Liberté, égalité, fraternité | kjörorð_tungumál=franska | kjörorð_þýðing=[[Frelsi, jafnrétti, bræðralag]] | þjóðsöngur = [[La Marseillaise]]<br /> | staðsetningarkort = EU-France_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[París]] | tungumál = [[Franska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Frakklands|Forseti]] | titill_leiðtoga2 =[[Forsætisráðherra Frakklands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Emmanuel Macron]] | nafn_leiðtoga2 =[[Sébastien Lecornu]] | staða = Stofnun | atburður1 = [[Verdun-samningurinn]] | dagsetning1 = 843 | atburður2 = Núgildandi stjórnarskrá | dagsetning2 = 1958 | ESBaðild=[[25. mars]] [[1957]] | flatarmál = 640.679 | stærðarsæti = 42 | hlutfall_vatns = 0,86 | fólksfjöldi = 68.042.591 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 20 | íbúar_á_ferkílómetra = 121 | VLF = 2.954 | VLF_ár = 2020 | VLF_sæti = 10 | VLF_á_mann = 45.454 | VLF_á_mann_sæti = 26 | VÞL = {{hækkun}} 0.901 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 26 | gjaldmiðill = [[Evra]] | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | umferð=hægra | tld = fr | símakóði = 33 |}} '''Frakkland''' eða '''Lýðveldið Frakkland''', ([[franska]] ''République française'' eða ''France'') er land í Vestur-[[Evrópa|Evrópu]] sem nær frá Miðjarðarhafi í suðri að [[Ermarsund]]i í norðri og frá [[Rín (fljót)|Rín]] í austri að [[Atlantshaf]]i í vestri. Vegna lögunar landsins gengur það oft undir heitinu „sexhyrningurinn“ (fr. ''Hexagone'') hjá Frökkum sjálfum. Í Evrópu á Frakkland landamæri að [[Belgía|Belgíu]], [[Lúxemborg]], [[Þýskaland]]i, [[Sviss]], [[Ítalía|Ítalíu]], [[Mónakó]], [[Spánn|Spáni]] og [[Andorra]], en [[handanhafssýsla|handanhafssýslur]] þess í öðrum heimsálfum eiga landamæri að [[Brasilía|Brasilíu]], [[Súrínam]] og [[Hollensku Antillaeyjar|Hollensku Antillaeyjum]]. Landið tengist [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] gegnum [[Ermarsundsgöng]]in. Frakkland skiptist í 18 héruð (þar af 5 utan Evrópu) sem ná yfir samanlagt 643.801 km². Þar búa yfir 68 milljónir manna. Frakkland er [[einingarríki]] sem býr við [[forsetaþingræði]]. Höfuðborg landsins er [[París]] sem er jafnframt efnahagsleg og menningarleg höfuðborg. Aðrar stórar borgir eru [[Lyon]], [[Marseille]], [[Toulouse]], [[Bordeaux]], [[Lille]] og [[Nice]]. Frakkland og hjálendur þess ná yfir 12 [[tímabelti]], sem er það mesta sem þekkist. Elstu merki um byggð í Frakklandi eru frá [[fornsteinöld]]. Á [[járnöld]] settust [[Keltar]] sem nefndust [[Gallar]] að þar sem Frakkland er nú. [[Rómaveldi]] lagði landið undir sig árið [[51 f.Kr.]] og [[franska]] þróaðist sem tungumál út frá blöndun gallverskrar og rómverskrar menningar. Hinir [[Germanar|germönsku]] [[Frankar]] lögðu landið undir sig árið 476 og stofnuðu þar konungsríkið [[Frankía|Frankíu]] sem varð kjarni veldis [[Karlungar|Karlunga]]. Með [[Verdun-samningurinn|Verdun-samningnum]] 843 var ríkinu skipt og [[Vestur-Frankía]] varð [[konungsríkið Frakkland]] árið 987. Frakkland var öflugt [[lénsveldi]] á [[hámiðaldir|hámiðöldum]] en átök um yfirráð yfir lénum milli frönsku og ensku konungsættanna leiddu til [[Hundrað ára stríðið|hundrað ára stríðsins]] á 14. og 15. öld. Þá tók að verða til sérstök frönsk sjálfsmynd. Eftir lok stríðsins blómstraði frönsk menning í [[franska endurreisnin|frönsku endurreisninni]] milli 15. og 17. aldar. Um leið átti landið í átökum við [[Spánn|Spán]] og [[Heilaga rómverska ríkið]] og kom sér upp [[Franska heimsveldið|nýlenduveldi]] sem á 20. öld var það annað stærsta í heimi á eftir [[Breska heimsveldið|breska heimsveldinu]]. Eftir borgarastyrjaldir á 17. öld blómstraði Frakkland undir stjórn [[Loðvík 14.|Loðvíks 14.]]. Á 18. öld beið það ósigra gegn Bretlandi í [[Sjö ára stríðið|sjö ára stríðinu]], studdi sjálfstæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] en varð sjálft vettvangur [[Franska byltingin|frönsku byltingarinnar]] sem steypti konungi af stóli og stofnaði [[Fyrsta franska lýðveldið|lýðveldi]] árið 1789. Frakklandi náði hátindi sem hernaðarveldi undir stjórn [[Napóleon Bónaparte|Napóleons Bónaparte]] í upphafi 19. aldar. Hann lagði undir sig stærstan hluta af meginlandi Evrópu og stofnaði [[fyrsta franska keisaradæmið]]. [[Frönsku byltingarstríðin]] og [[Napóleonsstyrjaldirnar]] höfðu mikil áhrif á þróun Evrópu og mannkynssöguna alla. Hrun keisaradæmisins var upphafið að hnignunartímabili og endurteknum stjórnarkreppum fram að stofnun [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja franska lýðveldisins]] í [[Fransk-prússneska stríðið|fransk-prússneska stríðinu]] 1870. Í kjölfarið blómstruðu vísindi og listir og efnahagsuppgangur varð á tímabilinu sem kallað var ''[[Belle Époque]]'' („fagra tímabilið“). Frakkland var einn Bandamanna í [[fyrri heimsstyrjöld]] og [[síðari heimsstyrjöld]] þar sem landið var að hluta hernumið af [[Þýskaland|Þjóðverjum]] frá 1940 til 1944. Eftir stríð var [[fjórða franska lýðveldið]] stofnað, en það leystist upp eftir ósigra Frakka í [[styrjöldin í Alsír|styrjöldinni í Alsír]]. [[Fimmta franska lýðveldið]] var stofnað af [[Charles de Gaulle]] árið 1958. Nær allar nýlendur Frakka fengu sjálfstæði eftir 1960, en margar þeirra hafa enn mikil stjórnmálaleg, menningarleg og efnahagsleg tengsl við Frakkland. Frakkland hefur lengi talist vera miðstöð [[list]]a, [[vísindi|vísinda]] og [[heimspeki]]. Landið er í 5. sæti yfir fjölda færslna á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] og er vinsælasta ferðamannaland heims, með yfir 89 milljón ferðamenn árið 2018. Frakkland er [[þróað ríki]] og [[lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)|sjöunda stærsta hagkerfi heims að nafnvirði]], og það níunda stærsta kaupmáttarjafnað. Landið situr hátt á listum yfir [[menntun]], [[heilbrigðisþjónusta|heilbrigðisþjónustu]], [[lífslíkur]] og [[vísitala um þróun lífsgæða|lífsgæði]]. Á heimsvísu er Frakkland enn [[stórveldi]] og á fast sæti í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]]. Frakkland er meðal stofnaðila [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] og [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]]. Það á aðild að [[G7]], [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]] og [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]]. == Saga == {{Aðalgrein|Saga Frakklands}} Frakkland nútímans tekur yfir svipað svæði og hið forna hérað [[Gallía]] þar sem [[Gallar]] bjuggu en þeir voru [[Keltar|keltnesk]] þjóð. Á fyrstu öld fyrir Krist var Gallía innlimuð í [[Rómaveldi]] og tóku íbúarnir upp latneska tungu og menningu. [[Kristni]] skaut rótum í landinu á annarri og þriðju öld eftir Krist. Á fjórðu öld tóku [[Germanir|germanskir]] ættflokkar að streyma yfir [[Rín (fljót)|Rín]] sem markaði austurlandamæri Gallíu. Í þeim hópi voru [[Frankar]] mest áberandi en af þeim er nafn Frakklands dregið. Samfelld tilvist Frakklands sem sérstaks ríkis er talin hefjast á 9. öld þegar Frankaveldi [[Karlamagnús]]ar skiptist í vestur- og austurhluta. Austurhlutinn náði þá yfir það svæði sem nú er [[Þýskaland]] og er þessi skipting oft einnig talin marka upphaf Þýskalands. [[Mynd:Bayeux Tapestry scene57 Harold death.jpg|thumb|266x266dp|Normandíbúar lögðu undir sig England árið 1066.]] Normannar lögðu undir sig England árið 1066 sem síðar leiddi til togstreitu milli afkomenda [[Vilhjálmur 1. Englandskonungur|Vilhjálms sigursæla]] hertoga af Normandí og konunga Frakklands í hinu svokallaða [[Hundrað ára stríðið|hundrað ára stríði]]. Frakkland var [[Konungsríkið Frakkland|konungsríki]] allt til ársins [[1792]] þegar [[Fyrsta franska lýðveldið|lýðveldi]] var komið á í kjölfar [[Franska byltingin|frönsku byltingarinnar]]. [[Napóleon Bónaparte]] náði svo undirtökum í lýðveldinu og lýsti sjálfan sig [[Keisari|keisara]] [[1804]]. Napóleon lagði undir sig stóran hluta Evrópu með landvinningum og með því að koma skyldmennum til áhrifa í mörgum konungsríkjum þess tíma. Napóleon var settur af árið [[1815]] og var gamla konungsríkið endurreist. Það var svo afnumið með [[Annað franska lýðveldið|öðru lýðveldinu]] sem síðar var afnumið með öðru keisaraveldinu undir forustu [[Napóleon III|bróðursonar Napóleons]]. Honum var svo steypt af stóli og [[Þriðja franska lýðveldið|þriðja lýðveldið]] aftur komið á [[1870]]. Í síðari heimsstyrjöldinni hernámu Þjóðverjar norðanvert Frakkland, en svonefnd [[Vichystjórnin|Vichystjórn]] stýrði suðurhlutanum. Að stríðinu loknu var stofnsett svokallað [[Fjórða franska lýðveldið|fjórða lýðveldi]] sem varð loks [[Fimmta franska lýðveldið|fimmta lýðveldið]] með stjórnskipunarbreytingum sem samþykktar voru í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1958. Frakkland var meðal sigurvegara í [[Fyrri heimsstyrjöld|fyrri]] og [[Seinni heimsstyrjöld|seinni]] heimsstyrjöldinni en hafði enga burði eftir stríðin til að viðhalda stórveldisstöðu sinni í heiminum. Eftir stríðið hafa tekist sættir með Frökkum og Þjóðverjum og hefur samvinna þessara þjóða verið kjarninn í stofnunum eins og Evrópusambandinu en Frakkar hafa verið hvað harðastir stuðningsmenn þess að efla samstarf Evrópuríkja á sviði stjórnmála, varnar- og öryggismála. == Landfræði == [[Mynd:France radar 2.jpg|left|thumb|Hæðakort af Frakklandi.]] Landamæri Frakklands í Evrópu eru 2970 km að lengd og snúa að eftirtöldum átta ríkjum: [[Spánn|Spáni]] (650 km), [[Belgía|Belgíu]] (620 km), [[Sviss]] (572 km), [[Ítalía|Ítalíu]] (515 km), [[Þýskaland]]i (450 km), [[Lúxemborg]] (73 km), [[Andorra]] (57 km) og [[Mónakó]] (4,5 km). Í Suður-Ameríku á [[Franska Gvæjana]] landamæri að [[Brasilía|Brasilíu]] (580 km) og [[Súrínam]] (520 km). [[Saint-Martin-ey]] í [[Antillaeyjar|Antillaeyjaklasanum]] skiptist milli Frakklands og Hollands. Loks gera Frakkar tilkall til svonefndrar [[Terre Adélie]] á Suðurskautslandinu. Stjórnsýsla á þessum yfirráðasvæðum Frakklands er með ýmsum hætti og ganga þau eftir því undir fjölbreytilegum nöfnum, allt frá „handanhafssýslu“ til „handanhafssvæðis“. Meginland Frakklands einkennist af mjög fjölbreyttu landslagi, allt frá flatlendinu með norður- og vesturströndinni að fjallakeðjunum í suðaustri ([[Alparnir|Ölpunum]]) og suðvestri ([[Pýreneafjöll]]um). Í frönsku Ölpunum er hæsti fjallstindur í vestanverðri Evrópu, [[Mont Blanc]], sem er talinn 4810 m. Í landinu er víða fjalllendi sem er eldra að uppruna, til að mynda [[Franska miðhálendið|miðhálendið]] (''[[Massif Central]]''), [[Júrafjöll]], [[Vogesafjöll]] og loks [[Ardennafjöll]] sem eru bæði klettótt og vaxin þéttum skógi. Frakkar njóta þess einnig að eiga mikið kerfi vatnsfalla en helstu fljótin eru [[Leira (fljót)|Leira]], [[Rón]] (kemur upp í Sviss), [[Garonne]] (kemur upp á [[Spáni]]), [[Signa (á)|Signa]] og nokkur hluti árinnar [[Rín (fljót)|Rín]], en einnig [[Somme]] og [[Vilaine]]. [[Meuse]] er eina stórfljótið í Frakklandi sem hefur ekki verið aðlagað skipaumferð. Landsvæði Frakklands í [[Evrópu]] er 544 000 km², en með svæðunum utan Evrópu fer sú tala upp í 640 000. Vegna mikils fjölda franskra yfirráðasvæða um allan heim sem snúa að [[haf]]i ræður Frakkland yfir annarri stærstu [[efnahagslögsaga|efnahagslögsögu]] heims á eftir Bandaríkjunum, samtals mælist hún 11.035.000 km². == Stjórnmál == === Stjórnarfar === Frakkland er [[einingarríki]] þar sem stjórnskipan byggir á [[forsetaþingræði]].<ref>{{Cite web |title=Constitutional Limits on Government: Country Studies – France |url=https://www.democracyweb.org/limits/france.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828081904/http://democracyweb.org/limits/france.php |archive-date=28 August 2013 |access-date=30 September 2013 |website=Democracy Web: Comparative studies in Freedom}}</ref> Landið á sér langa lýðræðishefð sem mótað hefur stjórnmál, menningu og sjálfsmynd frönsku þjóðarinnar.<ref name=":1">{{Cite web |title=France {{!}} History, Map, Flag, Capital, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/France |access-date=27 August 2021 |website=Encyclopedia Britannica |language=en |archive-date=14 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614044325/https://www.britannica.com/place/France |url-status=live }}</ref> Stjórnskipan landsins hefur oft tekið stakkaskiptum en núgildandi stjórnskipan er kennd við [[fimmta franska lýðveldið]] og var tekin upp með samþykkt nýrrar stjórnarskrár [[1958]].<ref>{{Cite book |first=Helen |last=Drake |title=Contemporary France |date=2011 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-333-79243-8 |page=[https://books.google.com/books?id=7L8cBQAAQBAJ&pg=PA95 95] |doi=10.1007/978-0-230-36688-6}}</ref> Með þeirri stjórnarskrá var horfið frá hreinu [[þingræði]] og völd forseta styrkt verulega á kostnað löggjafarþingsins í því skyni að koma á meiri stöðugleika í stjórnmálum landsins en ríkt hafði í tíð þriðja og fjórða lýðveldisins.<ref name=":1"/> Framkvæmdavaldið er í höndum tveggja embættismanna. Annarsvegar er það [[forseti Frakklands]] sem er kjörinn beint af kjósendum til fimm ára í senn.<ref>{{Cite web |title=Le quinquennat : le référendum du 24 Septembre 2000 |trans-title=The 5-year term: referendum of 24 September 2000 |url=http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/quinquennat/index.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100812105736/http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/quinquennat/index.shtml |archive-date=12 August 2010 |language=fr}}</ref> Hins vegar er það [[Forsætisráðherra Frakklands|forsætisráðherrann]] sem skipaður er af forsetanum til að [[ríkisstjórnarleiðtogi|leiða ríkisstjórn]]. Forsetinn hefur vald til þess að [[þingrof|rjúfa þing]] og til þess að leggja mál beint í [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] án aðkomu þingsins. Forseti skipar einnig dómara og aðra embættismenn auk þess sem hann skrifar undir samninga við önnur ríki og er æðsti yfirmaður alls [[Frakklandsher|herafla landsins]]. Hlutverk forsætisráðherra snýr hins vegar meira að innanlandsmálum og daglegum ríkisrekstri.<ref>{{Cite web |date=13 March 2013 |title=The French National Assembly – Constitution of October 4, 1958 |url=http://www.assemblee-nationale.fr/english/8ab.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313212736/http://www.assemblee-nationale.fr/english/8ab.asp |archive-date=13 March 2013 |access-date=27 August 2021}}</ref> [[Franska þingið]] fer með löggjafarvaldið og skiptist í tvær þingdeildir. [[Franska þjóðþingið|Þjóðþingið]] (Assemblée nationale) er neðri deildin en [[franska öldungadeildin|öldungadeildin]] (Sénat) er efri deildin.<ref>{{Cite web |title=The National Assembly and the Senate&nbsp;– General Characteristics of the Parliament |url=http://www.assemblee-nationale.fr/english/synthetic_files/file_4.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205055025/http://www.assemblee-nationale.fr/english/synthetic_files/file_4.asp |archive-date=5 December 2008 |website=Assemblée Nationale}}</ref> Á þjóðþinginu sitja 577 fulltrúar sem kjörnir eru af almenningi úr [[einmenningskjördæmi|einmenningskjördæmum]] til fimm ára í senn.<ref>{{Cite web |title=Election of deputies |url=http://www.assemblee-nationale.fr/english/election.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110704054719/http://www.assemblee-nationale.fr/english/election.asp |archive-date=4 July 2011 |website=Assemblée Nationale}}</ref> Þingmenn efri deildar eru hins vegar kjörnir af fulltrúum sveitar- og hérðasstjórna. Kjörtímabil þeirra er sex ár og er kosið um helming sæta í öldungadeildinni á þriggja ára fresti.<ref>{{Cite web |title=The senatorial elections |url=http://www.senat.fr/lng/en/election_senateurs.html |website=Sénate |access-date=30 July 2010 |archive-date=15 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615001205/http://www.senat.fr/lng/en/election_senateurs.html |url-status=dead }}</ref> Þjóðþingið er mun valdameira en öldungadeildin og getur samþykkt löggjöf gegn vilja öldungadeildar auk þess sem þjóðþingið getur vikið forsætisráðherra úr embætti.<ref>{{Cite web |date=18 August 2007 |title=Le role du Sénat |trans-title=What is the purpose of the Senate? |url=http://www.politique.net/2007081801-le-role-du-senat.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618060857/http://www.politique.net/2007081801-le-role-du-senat.htm |archive-date=18 June 2010 |language=fr}}</ref> === Stjórnsýslustig === {{Sjá einnig|Héruð Frakklands}} [[Mynd:Regions France 2016.svg|thumb|261x261dp|Héruð Frakklands]] Stjórnsýslustig í Frakklandi eru mörg. Ríkið skiptist í 18 '''[[Héruð Frakklands|stjórnsýsluhéruð]]''' ''(franska: régions)'', 13 héruð í Evrópu og 5 utan álfunnar svonefnd „handanhafshéruð“. Þessi héruð skiptast síðan í 101 '''sýslu''' ''(franska: départements)''. Þær eru tölusettar (í stórum dráttum eftir stafrófsröð) og ráðast póstnúmer, skráningarnúmer ökutækja og fleira af því. Sýslurnar skiptast síðan í 342 '''sýsluhverfi''' ''(franska: arrondissements)''. Þau hafa enga kjörna fulltrúa og þjóna eingöngu tæknilegu hlutverki í skipulagi ríkisstofnana. Sýsluhverfin skiptast síðan niður í 2.054 '''kantónur''' ''(franska: cantons)'' sem eru fyrst og fremst kosningakjördæmi. Sýsluhverfin skiptast einnig í 34.945 '''sveitarfélög''' ''(franska: communes)'' sem hafa kjörnar sveitastjórnir. Héruðin, sýslurnar og sveitarfélögin kallast „umdæmi“ ''(franska: collectivités territoriales)'', en það þýðir að þau hafa á að skipa bæði kjörnum fulltrúum og framkvæmdavaldi ólíkt því sem gildir um sýsluhverfin og kantónurnar. Fimm af ofangreindum sýslum eru svonefndar „handanhafssýslur“ er falla saman við handanhafshéruðin fimm. Þau eru fullgildur hluti Frakklands (og þar með Evrópusambandsins) og hafa þannig að mestu sömu stöðu og sýslur á meginlandi Frakklands. {| class="wikitable sortable" |+ Héruð í Evrópu ! Hérað ! Stærð (km{{sup|2}}) ! Íbúar (2026)<ref name="mannfjöldi-héruð">{{cite web |title=Populations des régions en 2023 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8680653?sommaire=8681011 |website=Insee |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=2025-12-29 |access-date=2026-05-02 |language=fr}}</ref> ! Höfuðstaður |- | [[Auvergne-Rhône-Alpes]] | align=center | {{nts|69711}} | align=center | {{nts|8205557}} | [[Lyon]] |- | [[Bretanía]]<br />{{small|(''Bretagne'')}} | align=center | {{nts|27208}} | align=center | {{nts|3449370}} | [[Rennes]] |- | [[Búrgund-Franche-Comté]]<br />{{small|(''Bourgogne-Franche-Comté'')}} | align=center | {{nts|47784}} | align=center | {{nts|2802670}} | [[Besançon]] og [[Dijon]] |- | [[Centre-Val de Loire]] | align=center | {{nts|39151}} | align=center | {{nts|2587031}} | [[Orléans]] |- | [[Grand Est]] | align=center | {{nts|57441}} | align=center | {{nts|5563378}} | [[Strassborg]]<br />{{small|(''Strasbourg'')}} |- | [[Hauts-de-France]] | align=center | {{nts|31806}} | align=center | {{nts|5992194}} | [[Lille]] |- | [[Île-de-France]] | align=center | {{nts|12011}} | align=center | {{nts|12463067}} | [[París]]<br />{{small|(''Paris'')}} |- | [[Korsíka]]<br />{{small|(''Corse'')}} | align=center | {{nts|8680}} | align=center | {{nts|355486}} | [[Ajaccio]] |- | [[Normandí (hérað)|Normandí]]<br />{{small|(''Normandie'')}} | align=center | {{nts|29907}} | align=center | {{nts|3345842}} | [[Rúðuborg]]<br />{{small|(''Rouen'')}} |- | [[Nýja-Akvitanía]]<br />{{small|(''Nouvelle-Aquitaine'')}} | align=center | {{nts|84036}} | align=center | {{nts|6150451}} | [[Bordeaux]] |- | [[Occitanie]] | align=center | {{nts|72724}} | align=center | {{nts|6124653}} | [[Toulouse]] |- | [[Pays de la Loire]] | align=center | {{nts|32082}} | align=center | {{nts|3907156}} | [[Nantes]] |- | [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] | align=center | {{nts|31400}} | align=center | {{nts|5218960}} | [[Marseille]] |} {| class="wikitable sortable" |+ Héruð handan hafsins ! Hérað ! Stærð (km{{sup|2}}) ! Íbúar (2026)<ref name="mannfjöldi-héruð" /> ! Höfuðstaður |- | [[Franska Gvæjana]]<br />{{small|(''Guyane'')}} | align=center | {{nts|83534}} | align=center | {{nts|293996}} | [[Cayenne]] |- | [[Gvadelúpeyjar]]<br />{{small|(''Guadeloupe'')}} | align=center | {{nts|1628}} | align=center | {{nts|384160}} | [[Basse-Terre]] |- | [[Martinique]] | align=center | {{nts|1128}} | align=center | {{nts|360630}} | [[Fort-de-France]] |- | [[Mayotte]] | align=center | {{nts|374}} | align=center | {{nts|262895}}{{efn|Frá og með 2017.<ref>{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/3291775?sommaire=2120838 |title=Populations légales des communes de Mayotte en 2017}}</ref>}} | [[Mamoudzou]] |- | [[Réunion]]<br />{{small|(''La Réunion'')}} | align=center | {{nts|2504}} | align=center | {{nts|889679}} | [[Saint-Denis (Réunion)|Saint-Denis]] |} == Lýðfræði == {{Aðalgrein|Lýðfræði Frakklands}} === Mannfjöldi === Íbúafjöldi í Frakklandi er um 63 milljónir (2006). [[Manntal]] fór fram með reglulegu millibili frá árinu 1801 en frá árinu 2004 hefur mannfjöldaskráin verið haldin óslitið. Fjölgun íbúa í Frakklandi er einhver sú mesta í Evrópu og stafar það bæði af tiltölulega hárri fæðingatölu og miklum fjölda innflytjenda. Engu að síður fjölgar öldruðum í Frakklandi hlutfallslega mjög ört vegna hækkandi meðalaldurs og sökum þess að fjölmennar kynslóðir eftirstríðsáranna eru nú farnar að bætast í þann hóp. {| border="0" width="100%" | [[Mynd:france cities.png|thumb|left|230px|Borgarsvæði í Frakklandi með 100 000 íbúum eða fleiri]] |[[Mynd:Population of France.svg|thumb|400px|right|Mannfjöldaþróun milli áranna [[1960]] og [[2010]] (tölurnar eru fengnar frá [[Department of Economic and Social Affairs|DESA]], 2012). Tölurnar sýna milljónir íbúa.]] |} [[Mynd:MSM sunset 02.JPG|thumb|408x408dp|Mont Saint-Michel í Normandí]] === Trúarbrögð === Eins og í ýmsum öðrum Evrópuríkjum telst ekki við hæfi í Frakklandi að ríkið grennslist fyrir um trúarlíf þegnanna. Ýmsar sjálfstæðar stofnanir stunda þó slíkar rannsóknir. Meðal annars fer fram á þriggja ára fresti könnun á vegum stofnunarinnar CSA. Samkvæmt könnun frá árinu 2004, sem náði til úrtaks 18.068 Frakka, segjast 64,3% [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskrar trúar]] en 27% segjast vera [[Guðleysi|guðleysingjar]]. Hlutfall kaþólskra hafði þá fallið úr 69% á þremur árum. Þannig teljast um 30 milljónir fullorðinna Frakka kaþólskrar trúar en fjórar milljónir alls tilheyra öðrum trúarbrögðum, fyrst og fremst [[íslam]] og mótmælendakirkjum. Flestir hinna kaþólsku segjast ekki leggja rækt við trúna. Samkvæmt könnun á vegum stofnunarinnar IFOP, sem fram fór í apríl árið 2004, segjast 44% Frakka [[Trúleysi|ekki trúaðir]]. Árið 1947 var sá hópur ekki nema 20% þjóðarinnar. == Menning == {{Aðalgrein|Frönsk menning}} === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Franskar bókmenntir}} [[Mynd:Molière - Nicolas Mignard (1658).jpg|thumb|upright|[[Molière]] er vinsælasta gamanleikaskjáld Frakka.<ref>[http://www.comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 „Auteurs et répertoires“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919234251/http://comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 |date=2010-09-19 }} - Opinber síða Comédie Française</ref>]] Elstu bókmenntir Frakka voru samdar á [[Miðaldir|miðöldum]] en þá var ekkert eitt tungumál talað á því landsvæði sem í dag tilheyrir Frakklandi. [[Franska]] var enn að verða til úr [[Latína|latínu]] snemma á miðöldum og ýmsar mállýskur voru talaðar en engin réttritun. Höfundar franskra mimðaldabókmennta eru ókunnir, sem sem höfundar verkanna ''[[Tristan og Ísold]]'' og ''[[Lancelot og hið heilaga gral]]''. Ýmiss franskur miðaldakveðskapur sótti innblástur til þjóðsagna, til dæmis [[Rolandskvæði]]. „Roman de Renart“, sem [[Perrout de Saint Cloude]] samdi árið 1175, segir söguna af [[Reynard]] (refinum) og er annað dæmi um snemmfranskar bókmenntir. Nöfn nokkurra höfunda eru þekkt, þar á meðal [[Chrétien de Troyes]] og [[Vilhjálmur 9. af Aquitaniu]], sem ritaði á [[Okkitíska|okkitísku]]. [[Mynd:Bonnat Hugo001z.jpg|thumb|left|upright|left|[[Victor Hugo]] er meðal mikilvægustu skáldsagnahöfunda og skálda Frakka og er stundum talinn merkasti höfundur Frakka fyrr og síðar.<ref>{{[https://www.lecavalierbleu.com/images/30/extrait_75.pdf „Victor Hugo est le plus grand écrivain français“]}}</ref>]] [[François Rabelais]] var mikilvægur höfundur á [[16. öldin|16. öld]] og hafði töluverð áhrif á orðaforða og myndmál nútíma frönsku. Á [[17. öldin|17. öld]] höfðu leikrit eftir [[Pierre Corneille]], [[Jean Racine]] og Molière, sem og [[siðfræði]]leg og [[heimspeki]]leg rit eftir [[Blaise Pascal]] og [[René Descartes]] mikil áhrif á frönsku yfirstéttina og urðu enn fremur mikilvægar fyrirmyndir næstu kynslóða franskra rithöfunda, þar á meðal fyrir höfunda á borð við [[Jean de La Fontaine]], sem var mikilvægt skáld á 17. öld. Franskar bókmenntir og kveðskapur stóðu í miklum blóma á [[18. öldin|18.]] og [[19. öldin|19. öld]]. Á 18. öld voru til að mynda að störfum rithöfundar eins og [[Voltaire]], [[Denis Diderot]] og [[Jean-Jacques Rousseau]], sem allir fengust við heimspeki. [[Charles Perrault]] var mikilvirkur höfundur barnabókmennta og skrifaði til dæmis víðkunnar sögur svo sem um [[stígvélaði kötturinn|stígvélaða köttinn]], [[Öskubuska|Öskubusku]], [[Þyrnirós (ævintýri)|Þyrnirós]] og [[Bláskeggur|Bláskegg]]. [[Mynd:Charles Baudelaire2.jpg|thumb|upright|[[Charles Baudelaire]], 19. aldar rithöfundur, skáld og þýðandi.]] Við upphaf 19. aldarinnar var [[táknsæisstefna]]n mikilvæg hreyfing í frönskum bókmenntum en til hennar heyrðu meðal annarra skáld á borð við [[Charles Baudelaire]], [[Paul Verlaine]] og [[Stéphane Mallarmé]].<ref>{{cite web |url=http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |title=„Le symbolisme français“ |access-date=2011-03-07 |archive-date=2018-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180307192737/http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |url-status=dead }}</ref> Á 19. öld voru einnig að störfum rithöfundarnir [[Victor Hugo]] (''[[Vesalingarnir]]'' og ''[[Hringjarinn í Notre-Dame]]''), [[Alexandre Dumas]] (''[[Skytturnar þrjár]]'' og ''[[Greifinn af Monte-Cristo]]'') og [[Jules Verne]] (''[[Sæfarinn: Ferðin kring um hnöttinn neðansjávar]]'' og ''[[Leyndardómar Snæfellsjökuls]]''). Sá síðastnefndi var mikilvægur brautryðjandi [[Vísindaskáldskapur|vísindaskáldskapar]]. Meðal annarra skáldsagnahöfunda 19. aldar má nefna [[Émile Zola]], [[Honoré de Balzac]], [[Guy de Maupassant]], [[Théophile Gautier]] og [[Stendhal]]. [[Prix Goncourt]] eru frönsk bókmenntaverðlaun sem voru fyrst veitt árið [[1903]].<ref>[http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 „La première Académie Goncourt“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425100025/http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 |date=2011-04-25 }} - [http://www.academie-goncourt.fr/? Opinber síða l'Académie Goncourt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081119231954/http://www.academie-goncourt.fr/ |date=2008-11-19 }}</ref> Meðal mikilvægra rithöfunda [[20. öldin|20. aldar]] má nefna [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]] og [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint Exupéry]] samdi ''[[Litli prinsinn|Litla prinsinn]]'', sem hefur áratugum saman notið vinsælda sem barnabók en einning meðal fullorðinna.<ref>[http://www.completelynovel.com/books/50599 „The Little Prince“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930232031/http://www.completelynovel.com/books/50599 |date=2018-09-30 }} - Completely Novel</ref> Lengst af á 20. öld áttu Frakkar fleiri nóbelsverðlaunahafa í bókmenntum en nokkur önnur þjóð.<ref>[http://www.idsia.ch/~juergen/lit.html „National Literature Nobel Prize shares 1901-2009 by citizenship at the time of the award“] og [http://www.idsia.ch/~juergen/litnat.html „National Literature Nobel Prize shares 1901-2009 by country of birth“]. Frá Jürgen Schmidhuber (2010), [http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html „Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th Century“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327012415/http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html |date=2014-03-27 }} á [https://arxiv.org/abs/1009.2634 arXiv:1009.2634v1]</ref> === Myndlist === {{Aðalgrein|Frönsk myndlist}} [[Mynd:Claude Monet 023.jpg|thumb|upright|[[Claude Monet]] var upphafsmaður [[Impressjónismi|impressjónismans]] á 19. öld (''Femme avec un parasol'' frá 1886, á [[Musée d'Orsay]]).]] Upphaf franskrar myndlistar var undir töluverðum áhrifum frá [[Ítölsk myndlist|ítalskri myndlist]]. Frægustu tveir myndlistarmenn Frakka á [[Endurreisnin|endurreisnartímanum]] voru [[Nicolas Poussin]] og [[Claude Lorrain]], sem báðir bjuggu á [[Ítalía|Ítalíu]]. Forsætisráðherra [[Loðvík 14.|Loðvíks 14.]], [[Jean-Baptiste Colbert]], stofnaði árið [[1648]] [[Konunglega myndlistarakademían|Konunglegu myndlistarakademíuna]] til að styðja við listamenn og árið [[1666]] stofnaði hann [[Franska akademían í Róm|Frönsku akademíuna í Róm]], sem starfar enn. Henni var ætlað að styrkja tengslin við ítalska listamenn. Frönsk myndlist fylgdi einnig þróun ítalskrar myndlistar í áttina að rókókóstíl [[18. öldin|18. aldarinnar]] en hann sótti innblástur til gamals barokkstíls. Verk hirðlistamanna, svo sem [[Antoine Watteau|Antoines Watteau]], [[François Boucher]] og [[Jean-Honoré Fragonard|Jean-Honorés Fragonard]] voru dæmigerð fyrir ríkjandi stíl. Með [[Franska byltingin|frönsku byltingunni]] komu ýmsar breytingar en [[Napóleon Bónaparte]] hafði dálæti af [[Nýklassískur stíll|nýklassískum stíl]], til dæmis í verkum [[Jacques-Louis David]]. Um miðja [[19. öldin|19. öld]] var ríkjandi stefna í fyrstu [[rómantík]], eins og fram kom í verkum [[Théodore Géricault|Théodores Géricault]] og [[Eugène Delacroix|Eugènes Delacroix]], og síðar meira raunsæi eins og verk [[Camille Corot|Camilles Corot]], [[Gustave Courbet|Gustaves Courbet]] og [[Jean-François Millet]] bera vitni um. Á síðari hluta 19. aldar varð Frakkland að miðstöð lista og listsköpunar og þar urðu til nýjar stefnur í myndlist, þar á meðal [[impressjónismi]] en meðal frægustu myndlistarmanna þeirrar stefnu voru [[Camille Pissarro]], [[Édouard Manet]], [[Edgar Degas]], [[Claude Monet]] og [[Auguste Renoir]].<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/learn-about-art/guide-to-impressionism/guide-to-impressionism „Guide to Impressionism“]</ref> Önnur kynslóð impressjónískra myndlistarmanna var einnig framúrstefnuleg en til þeirrar kynslóðar teljast myndlistarmennirnir [[Paul Cézanne]], [[Paul Gauguin]], [[Toulouse-Lautrec]] og [[Georges Seurat]].<ref>[http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp „Le néo-impressionnisme de Seurat à Paul Klee“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010120343/http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp |date=2017-10-10 }} 15. mars 2005.</ref> Til [[Expressjónismi|expressjónismans]], sem naut vinsælda snemma á [[20. öldin]]ni, heyrðu [[Henri Matisse]], [[André Derain]] og [[Maurice de Vlaminck]].<ref>{{cite web |url=http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |title=„The Fauves“ |access-date=2011-07-11 |archive-date=2010-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105195501/http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |url-status=dead }}</ref> En á fyrri hluta 20. aldar var [[kúbismi]] einnig að ryðja sér til rúms. Hann varð til í verkum [[Georges Braque]] og spánska listamansins [[Pablo Picasso|Pablos Picasso]], sem bjó í París. Margir aðrir erlendir listamenn settust að í París, svo sem [[Vincent van Gogh]], [[Marc Chagall]] og [[Wassily Kandinsky]]. Mörg listasöfn í Frakklandi sérhæfa sig í myndlist. Mikill fjöldi frægra málverka frá því á 18. öld eða fyrr er til sýnis á ríkisrekna listasafninu [[Louvre]] í París, þar á meðal [[Mona Lisa]]. [[Louvre-höll]] hefur lengi verið listasafn Orsay-safnið var vígt í gamalli lestarstöð ([[Gare d'Orsay]]) árið 1986, þegar mikil uppstokkun átti sér stað í skipulagi listasafna hins opinbera. Frönskum málverkum frá síðari hluta 19. aldar var safnað saman, einkum impressjónískum og expressjónískum verkum.<ref>Musée d'Orsay (opinber vefsíða), Saga safnsins - [http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html „From station to museum“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320200810/http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html |date=2018-03-20 }}</ref><ref>Musée d'Orsay (opinber vefsíða), Saga safnsins - [http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-collections/painting.html „History of the painting collection“]</ref> Nútímalist er til sýnis á [[Musée National d'Art Moderne]], sem flutti árið 1976 til [[Centre Georges Pompidou]]. Þessi þrjú söfn taka á móti um það bil 17 milljónum gesta á ári hverju.<ref>[http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf „Sites touristiques en France“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511093631/http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf |date=2011-05-11 }} síða 2: „Palmarès des 30 premiers sites culturels (entrées comptabilisées)“</ref> Meðal annarra opinberra myndlistarsafna má nefna [[Grand Palais]] (1,3 milljónir gesta árið 2008) en einnig eru mörg listasöfn í eigu borga og bæjarfélaga og er [[Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris]] vinsælast þeirra með um átta hundruð þúsund gesti á ári (2008). === Tónlist === {{Aðalgrein|Frönsk tónlist}} Saga franskrar tónlistar nær aftur til [[Miðaldir|miðalda]] en stóð þó í mestum blóma á [[17. öldin|17. öld]] þökk sé [[Loðvík 14.|Loðvíki 14.]], sem réð fjölda tónlistarmanna og tónskálda við hirð sína. Frægustu tónskáld þessa tíma voru meðal annarra [[Marc-Antoine Charpentier]], [[François Couperin]], [[Michel-Richard Delalande]], [[Jean-Baptiste Lully]] og [[Marin Marais]]. Allir voru þeir við hirð konungs. Að Loðvíki 14. látnum fataðist franskri tónlist flugið en á næstu öld öðlaðist [[Jean-Philippe Rameau]] þó nokkra frægð og er enn í dag meðal þekktustu tónskálda Frakklands. Klassísk tónlist náði aftur fyrri hæðum á [[19. öldin|19.]] og [[20. öldin|20. öld]] við lok rómantíska tímabilsins. Í fyrstu bar mest á óperutónskáldum á borð við [[Hector Berlioz]], [[Georges Bizet]], [[Gabriel Fauré]], [[Charles Gounod]], [[Jacques Offenbach]], [[Édouard Lalo]], [[Jules Massenet]] og [[Camille Saint-Saëns]]. Þetta tímabil var gullöld óperunnar. Á eftir fylgdu forverar nútíma klassískrar tónlistar með þá [[Érik Satie]] og [[Francis Poulenc]] og umfram allt [[Maurice Ravel]] og [[Claude Debussy]] fremsta í fylkingu.<ref>NPR, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4957580 „Debussy's 'La Mer' Marks 100th Birthday“], 14. október 2005.</ref><ref>NPR, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=92338564 „Debussy's Musical Game of Deception“], 12. júlí 2008.</ref><ref>Classic fM, [http://www.classicfm.co.uk/music/composers/c-g/claude-debussy/ „Biography of Claude Debussy“].</ref><ref>Classic fM, [http://www.classicfm.co.uk/music/composers/n-r/maurice-ravel/ „Biography of Maurice Ravel“]</ref> Um miðja 20. öldina lögðu tónskáldin [[Maurice Ohana]], [[Pierre Schaeffer]] og [[Pierre Boulez]] sitt af mörkum til þróunar klassískrar tónlistar.<ref>NPR, [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126668117 „Composer-Conductor Pierre Boulez At 85“], 24. maí 2010.</ref> [[Mynd:DaftAlive.jpeg|thumb|[[Daft Punk]], frumkvöðlar franskrar [[hústónlist]]ar.]] Frönsk tónlist var svo fyrir miklum áhrifum frá [[popptónlist]] og [[rokktónlist]] um miðja 20. öld. Enda þótt tónlist frá enskumælandi löndum yrði vinsæl í Frakklandi hefur [[frönsk popptónlist]], þekkt sem ''[[chanson française]]'', ætíð notið mikilla vinsælda. Meðal mikilvægustu tónlistarmanna Frakka á 20. öld má nefna [[Édith Piaf]], [[Georges Brassens]], [[Léo Ferré]], [[Charles Aznavour]] og [[Serge Gainsbourg]]. Þótt fáar rokkhljómsveitir séu í Frakklandi samanborið við enskumælandi lönd,<ref>[[Radio France Internationale|RFI Musique]], [http://www.rfimusique.com/siteen/biographie/biographie_6049.asp „Biography of Noir Désir“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090716081730/http://www.rfimusique.com/siteEn/biographie/biographie_6049.asp |date=2009-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090716081730/http://www.rfimusique.com/siteEn/biographie/biographie_6049.asp |date=2009-07-16 }}, mars 2009 : „Rokktónlist er Frökkum framandi. Þetta er rómanskt land með meiri áhuga á kveðskap og melódíu og hefur alið fáa hæfileikaríka rokktónlistarmenn. Rokktónlist hefur annað og engilsaxneskara innihald.“</ref> hafa hljómsveitir á borð við [[Noir Désir]], [[Mano Negra]], [[Niagara (hljómsveit)|Niagara]] og [[Rita Mitsouko]] og nýverið [[Superbus (hljómsveit)|Superbus]], [[Phoenix (hljómsveit)|Phoenix]] og [[Gojira]]<ref>France Diplomatie, [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html „French music has the whole planet singing“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222105333/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html |date=2010-12-22 }}, júní 2009.</ref> náð alþjóðlegum vinsældum. Meðal annarra franskra tónlistarmanna sem hafa notið vinsælda víða um heim má nefna söngkonurnar [[Mireille Mathieu]], [[Mylène Farmer]] og [[Nolwenn Leroy]], [[raftónlist]]armennina [[Jean-Michel Jarre]], [[Laurent Garnier]], [[Bob Sinclar]] og [[David Guetta]]. Á [[1991-2000|tíunda áratug]] síðustu aldar og [[2001-2010|fyrsta áratug]] þessarar aldar hafa raftónlistarhljómsveitirnar [[Daft Punk]], [[Justice (hljómsveit)|Justice]] og [[Air (hljómsveit)|Air]] einnig náð vinsældum víða um heim og átt sinn þátt í að auka vinsældir raftónlistar um heim allan.<ref>''The Telegraph'', [http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3669339/Daft-Punk-Behind-the-robot-masks.html „Daft Punk: Behind the robot masks“], 17. nóvember 2007 : „Daft Punk var á margan hátt ábyrg fyrir því að kastljósið beindist að nýrri, svalri neðanjarðartónlist í Frakklandi seint á tíunda áratugnum, þar á meðal að hljómsveitum á borð við Air, og hafa haft ómæld áhrif á núverandi kynslóð plötusnúða um heim allan.“</ref><ref>[[BBC News]], [http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1721450.stm „The return of French pop music“], 20. desember 2001.</ref> == Athugasemdir == {{notelist}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = France | mánuðurskoðað = 5. júlí | árskoðað = 2006}} * {{wpheimild | tungumál = Fr | titill = France | mánuðurskoðað = 5. júlí | árskoðað = 2006}} * Orðabók franska-íslenska: [http://www.dicovia.com/dico/francais-islandais/lettre-A/120-179 Orðabók] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112181816/http://www.dicovia.com/dico/francais-islandais/lettre-A/120-179 |date=2011-11-12 }} == Tenglar == {{Commons|France|Frakklandi}} * {{Vísindavefurinn|5084|Hvað er Frakkland mörgum sinnum stærra en Ísland?}} * {{Vísindavefurinn|7361|Hverjar eru fimm helstu borgir Frakklands?}} {{Gæðagrein}} {{Héruð Frakklands}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} [[Flokkur:Frakkland| ]] [[Flokkur:Evrópusambandslönd]] 45dwipgin5v7wseqx0guquzn5xqfehd 0 2263 1980348 1936863 2026-09-26T02:38:21Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980348 wikitext text/x-wiki {{Hreingera}} Eftirfarandi er '''listi yfir útvarpstöðar á Íslandi'''. == Á landsvísu == [[Útvarp|Útvarpsstöðvar]] þessar nást svo til á öllu [[Ísland]]i eða nást í fleiri en einu aðskildu byggðarlagi: {| class="wikitable" |- |[[Rás 1]] || [[RÚV]] || Landið allt |- |[[Rás 2]] || RÚV || Landið allt |- |[[Bylgjan]] || [[SÝN ehf / Vodafone|SÝN ehf]] || Landið allt |- |[[K100|K 100]]|| Árvakur ehf || Reykjavík, Suðurland, Akureyri |- |[[Kiss FM 104,5]] || 247 Miðlar || Reykjavík, Akureyri, Skagafjörður, Ísafjörður |- |[[Flash Back 91,9]] || 247 Miðlar || Reykjavík, Akureyri |- |'80s Flash Back |247 Miðlar |Reykjavík |- |[[FM 957]] || SÝN ehf || Landið allt |- |[[X-ið]]|| SÝN ehf || Reykjavík, Akureyri, [[Suðurland]], Ísafjörður |- |[[Lindin]] || Lindin fjölmiðlun || [[Reykjavík]], [[Ísafjörður (Skutulsfirði)|Ísafjörður]], [[Norðurland eystra]], [[Höfn í Hornafirði]], [[Vestmannaeyjar]] |- |[[Útvarp Saga]] || Útvarp Saga ehf || Reykjavík, Akureyri, Reykjanes |} ==Staðbundnar útvarpsstöðvar == {| class="wikitable" |- ! Útvarpsstöð || Eigandi || Útsendingarsvæði <small>(staðsetning sendis)</small> ||Úts. hófust || Tíðni (í MHz)||Annað |- | [[FM Xtra]] || 247 Miðlar || Reykjavík || ||101,5 || |- | [[Rondó]] || RÚV og [[Háskóli Íslands]] || Reykjavík || ||87,7 || |- | [[Útvarp Latibær]] || [[Latibær|LazyTown Entertainment LLC]] || Reykjavík || ||102,2 || |- | [[BBC World Service]] || [[BBC]] || Reykjavík |||| 103,5 || |- | [[Plús987]] || 3Plus media sf || [[Akureyri]] || ||98,7 || Hætti starfsemi 2011 |- | [[Gull Bylgjan]] || 365 miðlar || [[Höfuðborgarsvæðið]] || ||90,9 || |- | [[Útvarp Hafnarfjörður]] || Flensborgarskólinn í Hafnarfirði || Höfuðborgarsvæðið || ||97,2 || Útvarp Hafnarfjörður rekur einnig Nýbúaútvarp í samvinnu við Alþjóðahús. |- | Skagaútvarpið || [[Akraneskaupstaður]] || Akraneskaupstaður || ||95,0 || Einnig þekkt sem Útvarp Akranes (Sundfélag Akraness) og Útvarp Blómið (Nemendafélag FVA) |- | Útvarp Vestmannaeyjar || Vestmannaeyjar || || || |- | Útvarp Boðun || [[Boðunarkirkjan]] || Reykjavík og Akureyri || ||105,5 || |- | XA-radíó || XA-Radíó áhugamannafélag || Reykjavík og Akureyri || ||88,5 || |- | [[Suðurland FM]] || [[Léttur ehf.]] || Selfoss og nágrenni || ||96,3 || [http://www.963.is/ Vefsíða Suðurland FM] |- |Hljóðbylgjan |Grúb Grúb EHF |Suðurnesin |04.06.15 |101.2 |[[Www.hljodbylgjan.is|Vefsíða Hljóðbylgjunnar]] |} ==Útvarpað í gegnum netstraum== {| class="wikitable" ! Útvarpsstöð || Slóð || Gerð straums |- | Rás 1 || http://netradio.ruv.is:80/ras1.mp3 || HTML5 MPEG |- | Rás 2 || http://netradio.ruv.is:80/ras2.mp3 || HTML5 MPEG |- | Rondó || https://ruv-rondo-live-hls.secure.footprint.net/hls-live/ruv-ras3/_definst_/live.m3u8 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201210005352/https://ruv-rondo-live-hls.secure.footprint.net/hls-live/ruv-ras3/_definst_/live.m3u8 |date=2020-12-10 }} || |- | RÚV núll || https://ruv-krakkaruv-live-hls.secure.footprint.net/hls-live/ruv-ras4/_definst_/live.m3u8 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027060538/https://ruv-krakkaruv-live-hls.secure.footprint.net/hls-live/ruv-ras4/_definst_/live.m3u8 |date=2020-10-27 }} || |- | Kiss FM 104.5 || http://www.spilarinn.is/#kissfm eða http://stream3.radio.is:443/kissfm{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} || HTML5 MPEG |- | Xtra - Kiss FM || http://www.spilarinn.is/#kissfmxtra eða http://stream3.radio.is:443/fmxtra{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} || HTML5 MPEG |- | Flash Back 91.9 || http://www.spilarinn.is/#flashback eða http://stream3.radio.is:443/flashback{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} || HTML5 MPEG |- | '60s Flash Back || http://www.spilarinn.is/#60s eða http://stream3.radio.is:443/60flashback{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} || HTML5 MPEG |- | '70s Flash Back || http://www.spilarinn.is/#70s eða http://stream3.radio.is:443/70flashback{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} || HTML5 MPEG |- | '80s Flash Back || http://www.spilarinn.is/#80s eða http://stream3.radio.is:443/80flashback{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} || HTML5 MOEG |- | '90s Flash Back || http://www.spilarinn.is/#90s eða http://stream3.radio.is:443/90flashback{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} || HTML5 MPEG |- | X-ið || http://www.spilarinn.is/#xid eða http://stream3.radio.is:443/tx977{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} || HTML5 MPEG |- | Gull-Bylgjan || http://www.spilarinn.is/#gullbylgjan eða http://stream3.radio.is:443/tgullbylgjan{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} || HTML5 MPEG |- | Íslenska Bylgjan || http://www.spilarinn.is/#islenskabylgjan eða http://stream3.radio.is:443/tfmx{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} || HTML5 MPEG |- | Bylgjan || http://www.spilarinn.is/#bylgjan eða http://stream3.radio.is:443/tbylgjan{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} || HTML5 MPEG |- | FM 957 || http://www.spilarinn.is/#fm957 eða http://stream3.radio.is:443/tfm957{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} || HTML5 MPEG |- | Plús || mms://straumur.voice.is{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} || |- | Útvarp Hafnarfjörður || http://bhsp.hafnarfjordur.is/bhutvarp{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} || Windows Media |- | Útvarp Saga || http://www.spilarinn.is/#saga eða http://stream3.radio.is:443/saga{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} || HTML5 MPEG |- | Suðurland FM || http://178.19.58.119:1818/ || MP3 |- |Hljodbylgjan fm101.2 |http://s20.myradiostream.com:12128/listen.pls{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} |Shout Cast |- |Jólarasin |http://jolarasin.is {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121072400/https://www.jolarasin.is/ |date=2022-01-21 }} |Shout Cast |- |Seyðisfjörður Community Radio |https://seydisfjordurcommunityradio.net/ | |} ==Stöðvar sem lagt hafa niður útsendingar== {| class="wikitable" |- !Útvarpsstöð || Eigandi || Útsendingarsvæði<br /><small>(eða staðsetning sendis)</small> || Tíðni (í MHz) || Úts. hófust || Úts. hætt || Annað |- | [[Flass 104,5|FLASS]] || Hljómar vel ehf. || [[Reykjavík]]|| 104,5 || [[1. desember]] [[2005]] || [[Nóvember]] [[2013]] || Starfsemi lögð niður nóvember 2013. |- | [[Reykjavík FM]] || (Upplýsingar vantar) || [[Reykjavík]]|| 101,5 || || || Er í tímabundinni pásu að sögn framkvæmdarstjóra hennar. |- | [[XFM]] || [[Íslenska útvarpsfélagið]] ehf || [[Reykjavík]] || 91,9 || || [[31. desember]] [[2006]] || |- | [[KissFM]] || [[Íslenska útvarpsfélagið]] ehf || [[Reykjavík]], [[Akureyri]] || 89,5 / 102,5|| || [[31. desember]] [[2006]] || |- | [[Kántríbær]] || [[Hallbjörn Hjartarson]] || [[Húnaflói]], [[Skagafjörður]] || 96,7 / 100,7 | || [[31. desember]] [[2006]] || |- | [[Skonrokk]] || Útvarpssvið Norðurljósa || [[Reykjavík]] || 90,9 || 20. ágúst 2003 || [[12. janúar]] [[2005]] || Lögð niður vegna tapreksturs. |- | [[Rokk FM]] || [[Íslenska útvarpsfélagið]] ehf (fyrra) || [[Reykjavík]]|| 97,7 || 3. ágúst 2000 || [[20. Nóvember]] [[2000]] || Varð til við sameiningu X-ins og Radíó. |- | [[Radíó]] || [[Sigurjón Kjartansson]] og [[Jón Gnarr]] ([[Tvíhöfði (tvíeyki)|Tvíhöfði]]) || [[Reykjavík]]|| 103,7 || [[28. janúar]] [[2000]] || [[3. ágúst]] [[2000]] || |- | [[Útvarp Matthildur]] || [[Íslenska fjölmiðlafélagið]], Atlantic Radio, Hans Konrad Kristjánsson || [[Reykjavík]]|| 88,5 || 1997 || [[3. ágúst]] [[2000]] || |- | [[Mónó]] || [[Íslenska útvarpsfélagið]] ehf (fyrra) || Á landvísu || 87,7 ([[Reykjavík]]) || [[15. ágúst]] [[1998]] || || FM 957 tók yfir útsendingar stöðvarinnar á landsbyggðinni. |- | [[Frostrásin]] || Frostið EHF || [[Akureyri]] || 98,7 || || || |- | Gull || Fínn Miðill, [[Íslenska útvarpsfélagið]] ehf || [[Reykjavík]]|| 90,9 || || [[31. desember]] [[2000]] || |- | BBC World Service || [[BBC]] (Endurvarpað af Norðurljósum) || [[Reykjavík]]|| 90,9 || || [[20. ágúst]] [[2003]] || Norðurljós hættu endurvarpi til að senda út Skonrokk. |- | [[X-ið]] || [[Íslenska útvarpsfélagið]] ehf (fyrra) || [[Reykjavík]]|| 97,7 || || [[12. janúar]] [[2005]] || Lögð niður vegna tapreksturs en var endurvakin skömmu síðar. |- | [[X-ið]] || Fínn miðill || [[Reykjavík]]|| 97,7 || || [[3. ágúst]] [[2000]] || |- | [[Radíó-X]] || [[Íslenska útvarpsfélagið]] ehf (fyrra) || [[Reykjavík]], [[Suðurland]], [[Akureyri]] || 103,7 ([[Reykjavík]]) || [[3. ágúst]] [[2000]] || || Varð til við sameiningu X-ins og Radíó. |- | [[Íslenska stöðin]] || Sjálfstæða útvarpsfélagið, Pýrít ehf || [[Reykjavík]]|| 91,9 || [[2002]] || || |- | Steríó || Pýrít ehf || [[Reykjavík]]|| 89,5 || || || |- | [[AFRTS Keflavik]] („Kaninn“) || [[Bandaríkjaher]] || [[Keflavíkurflugvöllur]] || 104,1 || [[mars (mánuður)|mars]] [[1952]] || [[1. júní]] [[2006]] || [[Bandaríkjaher]] yfirgaf Ísland. |- | [[Aðalstöðin]] || || [[Suðurnes]] || 90,9 || || || |- | [[Útrás]] ||Félag framhaldsskólanema || [[Reykjavík]]|| 97,7 || || || |- | [[Skratz]] || Fínn miðill || [[Reykjavík]]|| 94,3 || || || |- | [[Muzik fm 88,5|Muzik]] || [[Íslenska sjónvarpsfélagið]], Pýrit ehf || [[Reykjavík]]|| 88,5 || [[9. ágúst]] [[2002]] || || |- | [[Radíó Reykjavík]] || || || 104,5 || || [[Janúar]] [[2005]] || [[STEF]] fékk [[lögbann]] sett á stöðina. |- | Stjarnan || [[Íslenska útvarpsfélagið]] || || 102,2 || ''Júní 1987'' || [[20. nóvember]] [[2000]] || |- | Sígild || || || 94,3 || || |- | Létt || Fínn Miðill, [[Íslenska útvarpsfélagið]] ehf (fyrra) || [[Reykjavík]]|| 96,7 || [[5. nóvember 1998]] || || |- | Klasíkk || Fínn Miðill, [[Íslenska útvarpsfélagið]] ehf (fyrra) || || 100,7 || || || |- | Brosið || || || 96,7 || || || |- | Útvarp Rót ||Rót h.f. |Suðvesturland |106,8 |24. janúar 1988 |5. janúar 1991 |Hlé á útsendingum 1. október 1989 til 30. mars 1990. |- | Hitt96 || || || 96,7 || || |- | [[Útvarp Suðurlands]] || || [[Selfoss]] || 105,1 || || [[Vor|Vorið]] [[2003]] || Annaðist svæðisbundið útvarp á Suðurlandi sk. samningi við [[RÚV]]. |- | Ljósvakinn || || || 95,7 || || || |- | Jólastjarnan || || [[Reykjavík]]|| 94,3 || [[Nóvember]] [[2000]] || || |- | Mix || || || 91,9 || || || |- | Sólin || || [[Reykjavík]]|| 100,6 || || || |- | Mix-fm || || [[Kópavogur|Kópavogi]] || 101,1 || || || Blanda af kristilegri og heimslegri tónlist |} ==Punktar== * Pyrit fjölmiðlun ehf breytti nafni sínu í ''Íslenska útvarpsfélagið ehf'' eftir að Ár og dagur, útgáfufélag [[Blaðið|Blaðsins]] sem er að 50% í eigu [[Árvakur]]s ([[Morgunblaðið]]) og Íslenska sjónvarpsfélagið ([[SkjárEinn]]) keyptu 97% hlutafjár í félaginu. * Nýjustu opinberar upplýsingar um FM-tíðni á Íslandi virðist vera að finna hjá Póst- og fjárskiptastofnun {{Vefheimild|url=https://www.fjarskiptastofa.is/library?itemid=ce438e0b-7389-4a71-a243-b724f960c797|titill=Staðsetning og tíðnir hljóðvarpssenda|mánuðurskoðað=25. janúar|árskoðað=2024}} ==Heimildir== <div class="references-2column"> * {{Vefheimild|url=http://www.visir.is/article/20080104/LIFID01/101040161&SearchID=73305168264199|titill=Sögum ekki niður sendinn|mánuðurskoðað=10. janúar|árskoðað=2008}} * {{Vefheimild|url=http://www.visir.is/article/20061230/FRETTIR01/61230048/1205|titill=Útvarpsstöð Kántríbæjar hættir útsendingum á morgun|mánuðurskoðað=1. janúar|árskoðað=2007}} * {{Vefheimild|url=http://www.simnet.is/viking/dv/files/isl_sidur.html|titill=tenglar (Fjölmiðlar á Íslandi 2000)|mánuðurskoðað=1. janúar|árskoðað=2007}} * {{Vefheimild|url=http://www.xfm.is/?c=webpage&id=44&lid=9&option=links|titill=XFM 919 (Um XFM 919)|mánuðurskoðað=2. janúar|árskoðað=2007}} * {{Vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1120199|titill=Mbl.is - Frétt - Útsendingar Radíós Reykjavíkur stöðvaðar|mánuðurskoðað=2. janúar|árskoðað=2007}} * {{Vefheimild|url=http://www.visir.is/article/20061101/FRETTIR01/61101023&SearchID=73267885279814|titill=Visir.is - Útvarp innflytjenda hefur útsendingar á morgun|mánuðurskoðað=3. janúar|árskoðað=2007}} * {{Vefheimild|url=http://www.visir.is/article/20050809/FRETTIR01/508090336&SearchID=73267885562312|titill=Visir.is - Lítil útvarpsstöð með stórt hjarta|mánuðurskoðað=3. janúar|árskoðað=2005}} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041129090437/www.utvarpsaga.is/um_sogu.php Um útvarp sögu] af utvarpsaga.is * [https://web.archive.org/web/20140106205436/http://www.menntamalaraduneyti.is/media/MRN-pdf_Upplysingar-Utgefid/Fjolmidlaskyrsla.pdf Menntamálaráðuneytið. Greinargerð nefndar menntamálaráðherra um eignarhald á fjölmiðlum á Íslandi, Reykjavík, 2. apríl 2004] * Whois lazytown.com * {{Vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1120368|titill=Íslenska útvarpsfélagið leggur niður þrjár útvarpsstöðvar|mánuðurskoðað=2. janúar|árskoðað=2007}} * {{Vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/folk/frett.html?nid=264122|titill=Mono í loftið í dag|mánuðurskoðað=2. janúar|árskoðað=2007}} * {{Vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=629775|titill=Mbl.is - Frétt - Radio og X-ið sameinaðar í eina stöð|mánuðurskoðað=2. janúar|árskoðað=2007}} * {{Vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=661939|titill=Stjarnan hættir útsendingum|mánuðurskoðað=2. janúar|árskoðað=2007}} * {{Vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=674897|titill=Gull hætt að útvarpa|mánuðurskoðað=2. janúar|árskoðað=2007}} * {{Vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1045638|titill=BBC world ekki send út lengur|mánuðurskoðað=2. janúar|árskoðað=2007}} * {{Vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frett.html?nid=629805|titill=Útvarpsstöðin Matthildur hefur hætt útsendingum|mánuðurskoðað=2. janúar|árskoðað=2007}} * {{Vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=579805|titill=Tvíhöfði á nýrri útvarpsstöð|mánuðurskoðað=2. janúar|árskoðað=2007}} * {{Vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/folk/frett.html?nid=1058010|titill=Stillt á jólin á nýrri útvarpsstöð|mánuðurskoðað=2. janúar|árskoðað=2007}} * {{Vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/folk/frett.html?nid=1007936|titill=Ný íslensk útvarpsstöð í loftið: Íslenskum tónum fagnað|mánuðurskoðað=2. janúar|árskoðað=2007}} * {{Vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/vidskipti/frett.html?nid=731455|titill=Fyrsta útvarpsstöð ÍS í loftið|mánuðurskoðað=2. janúar|árskoðað=2007}} * {{Vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1205091|titill=„Kaninn" hættur að heyrast|mánuðurskoðað=2. janúar|árskoðað=2007}} * {{Vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/folk/frett.html?nid=1019441|titill=Múzík 885 tekur breytingum um mánaðamótin: Topp 40 í jaðartónlist|mánuðurskoðað=2. janúar|árskoðað=2007}} * {{Vefheimild|url=http://bella.stjr.is/utvarpsrettarnefnd/|titill=Án titils – Útvarpsréttarnefnd|mánuðurskoðað=4. janúar|árskoðað=2007}} * Morgunblaðið, viðskiptafréttir, 20. maí 2005. Blaðið og Skjár 1 kaupa Kiss og X-FM * {{Vefheimild|url=http://www.pfs.is/library/Myndir/Innflutt/ISLAND%20FM%20HLJ%C3%93%C3%90VARP_16.07.2013.jpg|titill=Staðsetning og tíðnir hljóðvarpssenda|mánuðurskoðað=19. ágúst|árskoðað=2015}} </div> [[Flokkur:Íslenskar útvarpstöðvar| ]] [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi]] orlnttgek6z45fq1ksa4du157s402rh 0 3657 1980326 1805825 2026-09-26T01:41:21Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980326 wikitext text/x-wiki [[Mynd:2023 Kazoo (1).jpg|thumb|Kazoo ásamt einnar [[Evra|Evru]] krónu]] '''Kazoo''' er lítið [[munnblásturshljóðfæri]] sem að er spilað á með því að raula inn í það. Raulað er inn um breiðari endan og fær titringurinn í raulinu lítin pappaflipa til að hristast og mynda suðandi hljóð. == Tenglar == * [http://www.kazoobie.com/ Kazoobie vefsíða Rick Hubbard] * [http://www.kazooco.com/index.htm Kazooco], síða kazoo safnsins og fyrsta framleiðandans. * [https://web.archive.org/web/20200618002423/http://edenny.gov/ Eden, NY], vefsíða Kazooco * [http://www.captainkazoo.com/kazois.html This is a kazoo!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020922022245/http://www.captainkazoo.com/kazois.html |date=2002-09-22 }} - Ýmislegt um kazoo. * [http://www.kazoos.com/popkazoo.htm Listi af lista mönnum sem spilar á Kazoo] m.a. [[Eric Clapton]], [[The Kinks]], og [[Pink Floyd]]. {{Stubbur|tónlist}} [[Flokkur:Blásturshljóðfæri]] dza04vafmnhzxaj3ea9b9gx9gq07zac 0 3906 1980257 1952810 2026-09-25T20:27:55Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980257 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Möðruvallabók f13r.jpg|thumb|right|Brennu-Njáls saga í [[Möðruvallabók]].]] {{tilvísun|Njála|text=En getur það einnig átt við [[Njála (mannsnafn)|kvenmannsnafnið Njálu]]}} '''Brennu-Njáls saga''' (oft aðeins kölluð '''''Njáls saga''''' eða '''''Njála''''') er ein þekktasta [[Íslendingasögur|Íslendingasagan]] og sú lengsta. Hún er saga [[Njáll Þorgeirsson|Njáls Þorgeirssonar]] bónda, höfðingja og lögspekings á [[Bergþórshvoll|Bergþórshvoli]] í [[Landeyjar|Vestur-Landeyjum]] og sona hans, einkum þá [[Skarphéðinn Njálsson|Skarphéðins]]. En auk þess er hún ævisaga [[Hallgerður langbrók|Hallgerðar langbrókar Höskuldsdóttur]] og [[Gunnar Hámundarson|Gunnars]] á [[Hlíðarendi í Fljótshlíð|Hlíðarenda]] Hámundarsonar og margra fleiri. Sagan þykir vera afburða vel skrifuð. Fjöldi persóna sem við sögu koma að meira eða minna leyti skiptir mörgum hundruðum. Mannlýsingar eru sérlega glöggar og getur lesandinn oftast séð persónuna fyrir sér er hann les. Menn eru ekki á einu máli um áreiðanleika eða sagnfræðilegt gildi sögunnar. Þó er alveg óhætt að slá því föstu að helstu persónur sögunnar voru uppi á sinni tíð og að margir eða flestir atburðir sem frá er sagt áttu sér stað í raun og veru. Hins vegar er ekki víst að þeir hafi gerst með nákvæmlega þeim hætti sem sagan vill vera láta. Tími sögunnar er frá því um [[950]] til um [[1020]] eða svo. [[Einar Pálsson]], fræðimaður taldi Njálssögu vera [[táknsaga|táknsögu]] um [[kristnitakan|kristnitökuna]].<ref>{{cite web |url=http://www1.nams.is/hafid/dyr.php?val=5&id=50|title=Einar Pálsson og Njála|publisher=Morgunblaðið|accessdate=21. febrúar 2013}}</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tengt efni == * [[Listi yfir persónur í Njálu]] * [[Listi yfir fleygar íslenskar setningar]] == Tenglar == {{wikiheimild|Brennu-Njáls saga}} {{Wikivitnun}} {{Commonscat|Njáls saga}} * [https://www.snerpa.is/net/isl/njala.htm Brennu-Njáls saga; af Snerpu.is] * [https://sagadb.org/brennu-njals_saga Brennu-Njáls saga, ásamt þýðingum á ensku, þýsku, frönsku, sænsku og norsku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170208072902/http://www.sagadb.org/brennu-njals_saga |date=2017-02-08 }} * [https://books.google.com/books?id=ZfkqAAAAMAAJ&pg=PR1 Brennu-Njáls saga á latínu] sem {{link-interwiki|lang=sv|lang_title=Jón Jónsson (1749–1826)|is=Jón Jónsson (f. 1749)|lt=Jón Jónsson}} þýddi. Formáli eftir [[Skúli Thorlacius|Skúla Thorlacius]], glósur eftir [[Guðmundur Magnússon (fornfræðingur)|Guðmund Magnússon]] og {{link-interwiki|lang=sv|lang_title=Jón Jónsson (1749–1826)|is=Jón Jónsson (f. 1749)|lt=Jón Jónsson}}. * {{Vísindavefurinn|731|Hver skrifaði Njálu og hvenær var hún skrifuð?}} * {{Vísindavefurinn|4108|Hvað bendir til þess brennan í Njálu sé sönn?}} * [http://www.fva.is/harpa/njala/njalmenu.htm Kennsluvefur um Brennu-Njáls sögu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080330042614/http://www.fva.is/harpa/njala/njalmenu.htm |date=2008-03-30 }} Kennsluvefir Hörpu Hreinsdóttur, 2010. * [http://www.timarit.is/?issueID=419669&pageSelected=5&lang=0 „Um fyrirmyndir að persónum Njálu og hugleiðingar um höfundinn“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1972] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305200139/http://timarit.is/?issueID=419669&pageSelected=5&lang=0 |date=2016-03-05 }} * [https://web.archive.org/web/20160307192450/http://timarit.is/?issueid=341667&lang=0&pageselected=0 „Staðþekking Njáluhöfunda og Njála og Oddaverjar“; grein í Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1940] * [http://www.timarit.is/?issueID=415532&pageSelected=5&lang=0 „Atgeir Gunnars og Rimmugýgur Skarphéðins“; grein í Morgunblaðinu 1963]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3305958 „Ek skal hér ráða“; grein í Morgunblaðinu 1987] {{Íslendingasögur}} {{Stubbur|bókmenntir|Ísland}} <!--- is:Brennu-Njáls saga ---> [[Flokkur:Brennu-Njáls saga]] titez4z4gdzxhxd4sry2c5zd9g82pj6 0 3967 1980469 1917162 2026-09-26T11:17:37Z Akigka 183 1980469 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Grimsvoetn_1972.jpg|thumb|Grímsvötn 1972]] '''Grímsvötn''' er virk [[eldstöð]] undir [[Vatnajökull|Vatnajökli]] austur af [[Grímsfjall]]i. Grímsvötn eru virkasta eldstöð landsins.<ref>{{vísindavefurinn|1844|Hvaða eldfjall hefur gosið mest?|höfundur=Sigurður Steinþórsson|dags=24.8.2001}}</ref><ref>{{cite web|url=http://jardvis.hi.is/grimsvotn|title=Grímsvötn|website=Jarðvísindastofnun|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305074825/http://jardvis.hi.is/grimsvotn |archive-date=2016-03-05}}</ref> Þau hafa að öllum líkindum [[eldgos|gosið]] um 70 sinnum frá landnámi og þar af þrettán sinnum síðan 1902.<ref>{{vísindavefurinn|21980|Hvað getur þú sagt mér um Grímsvötn?|höfundur=Magnús Tumi Guðmundsson, Guðrún Larsen og Þorvaldur Þórðarson|dags=26.2.2014}}</ref> Eldstöðin er um 100 km löng og 15 km breið. Við gos undir [[jökull|jökli]] á borð við Grímsvatnagos myndast iðulega [[Stapi|móbergsstapar]], en dæmi um slíkan er [[Herðubreið]].<ref>{{cite book|author=Þorleifur Einarsson|title=Myndun og mótun lands|publisher=Mál og Menning|year=1994}}</ref> Gosin eru oftast basísk. [[Jökulhlaup]] hafa tengst sumum þessara gosa.<ref>{{cite web|url=https://islenskeldfjoll.is/?volcano=GRV|title=Grímsvötn|website=Eldfjallasjá|publisher=Jarðvísindastofnun}}</ref> Árið 2008 voru Grímsvötn sett í 8. sæti [[Discovery Channel]] yfir merkilegustu eldfjöll allra tíma.<ref>{{cite web|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2009/03/27/grimsvotn_a_lista_merkilegustu_eldfjalla/?ref=fphelst|title=Grímsvötn á lista merkilegustu eldfjalla|website=Mbl.is|date=27.3.2009}}</ref> == Heiti == Ýmsar kenningar eru til um uppruna nafnsins, sem kemur fyrst fyrir í heimildum frá 16. öld.<ref>{{vísindavefurinn|59847|Hvaðan kemur heitið á Grímsvötnum og Grímsfjalli?|höfundur=Svavar Sigmundsson|dags=27.5.2011}}</ref> Til eru fjölmörg Gríms-örnefni á Íslandi sem gætu tengst [[Óðinn|Óðni]] eða náttúruvættum. Í ''[[Þjóðsögur Jóns Árnasonar|Þjóðsögum Jóns Árnasonar]]'' er saga af útilegumanni, sem Grímur hét og hafðist við hjá vötnum þeim, er síðan eru við hann kennd og kölluð Grímsvötn. Sagan, sem er flokkuð með tröllasögum og nefnist: „Sagan af Vestfjarðagrími“ og mun nú af flestum talin uppspuni einn. Sagan segir að Grímur hafi orðið sekur vegna vígaferla og orðið að fara huldu höfði, en kona nokkur forspá vísaði honum að vötnunum og taldi að hann gæti lifað þar á veiðiskap. „Grímur fór sem honum var ráðlagt til vatnanna og gerði sér þar skála, laufskála úr skógi er þar var nógur, og tók að veiða í vötnunum.“ En risi nokkur bjó ásamt dóttur sinni í helli eigi allskammt þaðan, og stal hann veiði frá Grími. Lauk þessu svo, að Grímur drap risann og tók saman við dóttur hans.<ref>{{tímarit.is|3271150|Grímsvötn og Grímsvatnahver|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=6. maí 1934|höfundur=Guðmundur Einarsson}}</ref> == Eldgos == Á 20. og 21. öld hefur gosið í Grímsvötnum árin 1902, 1922, 1933, 1934, 1938, 1945, 1954, 1983, 1996, 1998, 2004 og 2011. === Gosið 1998 === Gosið hófst [[18. desember]] [[1998]] kl. 09:20. Þetta var í fyrsta skipti sem vísindamenn gátu fylgst með eldgosi undir stórum jökli.<ref>{{cite web|url=http://www.hi.is/~mmh/gos/|archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041022021547/www.hi.is/~mmh/gos/|title=The Dec. 18 - Dec. 28, 1998 Grímsvötn eruption|author=Magnús M. Halldórsson|date=29. desember 1998|website=Hi.is|archive-date=2004-02-20}}</ref> === Gosið 2004 === [[Mynd:NASA_Photo_Grímsvötn_Nov._2004.jpg|thumb|Eldgos í Grímsvötnum 2004.]] Gosið hófst upp úr tíu að kvöldi [[1. nóvember]]. Greind voru ummerki eldgoss upp úr klukkan átta. === Gosið 2011 === {{Aðalgrein|Eldgosið í Grímsvötnum 2011}} [[Mynd:Grímsvötn Volcano Showing Plume - May 22.jpg|thumb|Eldgosið 2011 í Grímsvötnum (22. maí).]] Eldgos hófst upp úr kl. sjö að kvöldi [[21. maí]]. Fyrstu ummerkja um hugsanlegt eldgos varð vart um hálfsex en þá mældist aukin skjálftavirkni á svæðinu. Strókur steig hátt og hratt í loft upp yfir Grímsvötnum og sást víða að eða allt frá Egilsstöðum til Selfoss. Strókurinn var fljótlega kominn yfir 20 km. Aska og eldingar sáust í mekkinum. Gosið sennilega það stærsta í Grímsvötnum í heila öld. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Eldstöðvar undir jökli]] [[Flokkur:Megineldstöðvar á Íslandi]] [[Flokkur:Vatnajökull]] b03fgoq3kzcj7sz3y46ohtev2bo6c41 1980470 1980469 2026-09-26T11:19:48Z Akigka 183 1980470 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Grimsvoetn_1972.jpg|thumb|Grímsvötn 1972]] '''Grímsvötn''' er virk [[eldstöð]] undir [[Vatnajökull|Vatnajökli]] austur af [[Grímsfjall]]i. Grímsvötn eru virkasta eldstöð landsins.<ref>{{vísindavefurinn|1844|Hvaða eldfjall hefur gosið mest?|höfundur=Sigurður Steinþórsson|dags=24.8.2001}}</ref><ref>{{cite web|url=http://jardvis.hi.is/grimsvotn|title=Grímsvötn|website=Jarðvísindastofnun|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305074825/http://jardvis.hi.is/grimsvotn |archive-date=2016-03-05}}</ref> Þau hafa að öllum líkindum [[eldgos|gosið]] um 70 sinnum frá landnámi og þar af þrettán sinnum síðan 1902.<ref>{{vísindavefurinn|21980|Hvað getur þú sagt mér um Grímsvötn?|höfundur=Magnús Tumi Guðmundsson, Guðrún Larsen og Þorvaldur Þórðarson|dags=26.2.2014}}</ref> Eldstöðin er um 100 km löng og 15 km breið. Við gos undir [[jökull|jökli]] á borð við Grímsvatnagos myndast iðulega [[Stapi|móbergsstapar]], en dæmi um slíkan er [[Herðubreið]].<ref>{{cite book|author=Þorleifur Einarsson|title=Myndun og mótun lands|publisher=Mál og Menning|year=1994}}</ref> Gosin eru oftast basísk. [[Jökulhlaup]] hafa tengst sumum þessara gosa.<ref>{{cite web|url=https://islenskeldfjoll.is/?volcano=GRV|title=Grímsvötn|website=Eldfjallasjá|publisher=Jarðvísindastofnun}}</ref> Árið 2008 voru Grímsvötn sett í 8. sæti lista [[Discovery Channel]] yfir merkilegustu eldfjöll allra tíma.<ref>{{cite web|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2009/03/27/grimsvotn_a_lista_merkilegustu_eldfjalla/?ref=fphelst|title=Grímsvötn á lista merkilegustu eldfjalla|website=Mbl.is|date=27.3.2009}}</ref> == Heiti == Ýmsar kenningar eru til um uppruna nafnsins, sem kemur fyrst fyrir í heimildum frá 16. öld.<ref>{{vísindavefurinn|59847|Hvaðan kemur heitið á Grímsvötnum og Grímsfjalli?|höfundur=Svavar Sigmundsson|dags=27.5.2011}}</ref> Til eru fjölmörg Gríms-örnefni á Íslandi sem gætu tengst [[Óðinn|Óðni]] eða náttúruvættum. Í ''[[Þjóðsögur Jóns Árnasonar|Þjóðsögum Jóns Árnasonar]]'' er saga af útilegumanni, sem Grímur hét og hafðist við hjá vötnum þeim, er síðan eru við hann kennd og kölluð Grímsvötn. Sagan, sem er flokkuð með tröllasögum og nefnist: „Sagan af Vestfjarðagrími“ og mun nú af flestum talin uppspuni einn. Sagan segir að Grímur hafi orðið sekur vegna vígaferla og orðið að fara huldu höfði, en kona nokkur forspá vísaði honum að vötnunum og taldi að hann gæti lifað þar á veiðiskap. „Grímur fór sem honum var ráðlagt til vatnanna og gerði sér þar skála, laufskála úr skógi er þar var nógur, og tók að veiða í vötnunum.“ En risi nokkur bjó ásamt dóttur sinni í helli eigi allskammt þaðan, og stal hann veiði frá Grími. Lauk þessu svo, að Grímur drap risann og tók saman við dóttur hans.<ref>{{tímarit.is|3271150|Grímsvötn og Grímsvatnahver|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=6. maí 1934|höfundur=Guðmundur Einarsson}}</ref> == Eldgos == Á 20. og 21. öld hefur gosið í Grímsvötnum árin 1902, 1922, 1933, 1934, 1938, 1945, 1954, 1983, 1996, 1998, 2004 og 2011. === Gosið 1998 === Gosið hófst [[18. desember]] [[1998]] kl. 09:20. Þetta var í fyrsta skipti sem vísindamenn gátu fylgst með eldgosi undir stórum jökli.<ref>{{cite web|url=http://www.hi.is/~mmh/gos/|archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041022021547/www.hi.is/~mmh/gos/|title=The Dec. 18 - Dec. 28, 1998 Grímsvötn eruption|author=Magnús M. Halldórsson|date=29. desember 1998|website=Hi.is|archive-date=2004-02-20}}</ref> === Gosið 2004 === [[Mynd:NASA_Photo_Grímsvötn_Nov._2004.jpg|thumb|Eldgos í Grímsvötnum 2004.]] Gosið hófst upp úr tíu að kvöldi [[1. nóvember]]. Greind voru ummerki eldgoss upp úr klukkan átta. === Gosið 2011 === {{Aðalgrein|Eldgosið í Grímsvötnum 2011}} [[Mynd:Grímsvötn Volcano Showing Plume - May 22.jpg|thumb|Eldgosið 2011 í Grímsvötnum (22. maí).]] Eldgos hófst upp úr kl. sjö að kvöldi [[21. maí]]. Fyrstu ummerkja um hugsanlegt eldgos varð vart um hálfsex en þá mældist aukin skjálftavirkni á svæðinu. Strókur steig hátt og hratt í loft upp yfir Grímsvötnum og sást víða að eða allt frá Egilsstöðum til Selfoss. Strókurinn var fljótlega kominn yfir 20 km. Aska og eldingar sáust í mekkinum. Gosið sennilega það stærsta í Grímsvötnum í heila öld. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Eldstöðvar undir jökli]] [[Flokkur:Megineldstöðvar á Íslandi]] [[Flokkur:Vatnajökull]] lcfojx9g24bnm7xx92tfd9c18eg414a 1980471 1980470 2026-09-26T11:20:09Z Akigka 183 1980471 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Grimsvoetn_1972.jpg|thumb|Grímsvötn árið 1972.]] '''Grímsvötn''' er virk [[eldstöð]] undir [[Vatnajökull|Vatnajökli]] austur af [[Grímsfjall]]i. Grímsvötn eru virkasta eldstöð landsins.<ref>{{vísindavefurinn|1844|Hvaða eldfjall hefur gosið mest?|höfundur=Sigurður Steinþórsson|dags=24.8.2001}}</ref><ref>{{cite web|url=http://jardvis.hi.is/grimsvotn|title=Grímsvötn|website=Jarðvísindastofnun|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305074825/http://jardvis.hi.is/grimsvotn |archive-date=2016-03-05}}</ref> Þau hafa að öllum líkindum [[eldgos|gosið]] um 70 sinnum frá landnámi og þar af þrettán sinnum síðan 1902.<ref>{{vísindavefurinn|21980|Hvað getur þú sagt mér um Grímsvötn?|höfundur=Magnús Tumi Guðmundsson, Guðrún Larsen og Þorvaldur Þórðarson|dags=26.2.2014}}</ref> Eldstöðin er um 100 km löng og 15 km breið. Við gos undir [[jökull|jökli]] á borð við Grímsvatnagos myndast iðulega [[Stapi|móbergsstapar]], en dæmi um slíkan er [[Herðubreið]].<ref>{{cite book|author=Þorleifur Einarsson|title=Myndun og mótun lands|publisher=Mál og Menning|year=1994}}</ref> Gosin eru oftast basísk. [[Jökulhlaup]] hafa tengst sumum þessara gosa.<ref>{{cite web|url=https://islenskeldfjoll.is/?volcano=GRV|title=Grímsvötn|website=Eldfjallasjá|publisher=Jarðvísindastofnun}}</ref> Árið 2008 voru Grímsvötn sett í 8. sæti lista [[Discovery Channel]] yfir merkilegustu eldfjöll allra tíma.<ref>{{cite web|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2009/03/27/grimsvotn_a_lista_merkilegustu_eldfjalla/?ref=fphelst|title=Grímsvötn á lista merkilegustu eldfjalla|website=Mbl.is|date=27.3.2009}}</ref> == Heiti == Ýmsar kenningar eru til um uppruna nafnsins, sem kemur fyrst fyrir í heimildum frá 16. öld.<ref>{{vísindavefurinn|59847|Hvaðan kemur heitið á Grímsvötnum og Grímsfjalli?|höfundur=Svavar Sigmundsson|dags=27.5.2011}}</ref> Til eru fjölmörg Gríms-örnefni á Íslandi sem gætu tengst [[Óðinn|Óðni]] eða náttúruvættum. Í ''[[Þjóðsögur Jóns Árnasonar|Þjóðsögum Jóns Árnasonar]]'' er saga af útilegumanni, sem Grímur hét og hafðist við hjá vötnum þeim, er síðan eru við hann kennd og kölluð Grímsvötn. Sagan, sem er flokkuð með tröllasögum og nefnist: „Sagan af Vestfjarðagrími“ og mun nú af flestum talin uppspuni einn. Sagan segir að Grímur hafi orðið sekur vegna vígaferla og orðið að fara huldu höfði, en kona nokkur forspá vísaði honum að vötnunum og taldi að hann gæti lifað þar á veiðiskap. „Grímur fór sem honum var ráðlagt til vatnanna og gerði sér þar skála, laufskála úr skógi er þar var nógur, og tók að veiða í vötnunum.“ En risi nokkur bjó ásamt dóttur sinni í helli eigi allskammt þaðan, og stal hann veiði frá Grími. Lauk þessu svo, að Grímur drap risann og tók saman við dóttur hans.<ref>{{tímarit.is|3271150|Grímsvötn og Grímsvatnahver|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=6. maí 1934|höfundur=Guðmundur Einarsson}}</ref> == Eldgos == Á 20. og 21. öld hefur gosið í Grímsvötnum árin 1902, 1922, 1933, 1934, 1938, 1945, 1954, 1983, 1996, 1998, 2004 og 2011. === Gosið 1998 === Gosið hófst [[18. desember]] [[1998]] kl. 09:20. Þetta var í fyrsta skipti sem vísindamenn gátu fylgst með eldgosi undir stórum jökli.<ref>{{cite web|url=http://www.hi.is/~mmh/gos/|archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041022021547/www.hi.is/~mmh/gos/|title=The Dec. 18 - Dec. 28, 1998 Grímsvötn eruption|author=Magnús M. Halldórsson|date=29. desember 1998|website=Hi.is|archive-date=2004-02-20}}</ref> === Gosið 2004 === [[Mynd:NASA_Photo_Grímsvötn_Nov._2004.jpg|thumb|Eldgos í Grímsvötnum 2004.]] Gosið hófst upp úr tíu að kvöldi [[1. nóvember]]. Greind voru ummerki eldgoss upp úr klukkan átta. === Gosið 2011 === {{Aðalgrein|Eldgosið í Grímsvötnum 2011}} [[Mynd:Grímsvötn Volcano Showing Plume - May 22.jpg|thumb|Eldgosið 2011 í Grímsvötnum (22. maí).]] Eldgos hófst upp úr kl. sjö að kvöldi [[21. maí]]. Fyrstu ummerkja um hugsanlegt eldgos varð vart um hálfsex en þá mældist aukin skjálftavirkni á svæðinu. Strókur steig hátt og hratt í loft upp yfir Grímsvötnum og sást víða að eða allt frá Egilsstöðum til Selfoss. Strókurinn var fljótlega kominn yfir 20 km. Aska og eldingar sáust í mekkinum. Gosið sennilega það stærsta í Grímsvötnum í heila öld. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Eldstöðvar undir jökli]] [[Flokkur:Megineldstöðvar á Íslandi]] [[Flokkur:Vatnajökull]] gsm3ke5lv7x3zi8rrtricu1z7w3cd22 0 4034 1980265 1832418 2026-09-25T20:56:32Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980265 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Us-nasa-columbia.jpg|thumb|right|Séð yfir vélasal Columbia]] '''Columbia''' er [[ofurtölva]] byggð af [[Silicon Graphics]] og [[NASA|Bandarísku geimferðarstofnuninni NASA]], hún er sem stendur (samkvæmt [[TOP500]] listanum) fjórða öflugasta ofurtölva í heimi (á eftir [[Blue Gene|Blue Gene/L]]) en hraði hennar mældist 51,87 [[teraflop]] í [[LINPACK]] hraðaprófunum. Verk hennar eru að [[hermir|herma]] eftir [[geimferð]]um, [[veðurspá|spá fyrir um veðurfar]], gera [[lofthjúpsrannsóknir|rannsóknir á lofthjúpi]] [[jörðin|jarðar]] auk þess sem aðrar [[ríkisstofnun|ríkisstofnanir]] og rannsóknarstofur [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] fá aðgang að henni fyrir hin ýmsu verkefni. <!-- Í kjölfar hraps [[Columbia (geimferja)|Columbia geimferjunnar]] sem vélin er skýrð í höfuðið á [[1. febrúar]] [[2003]].--> == Hönnun == Columbia er samansett af tuttugu 512 [[örgjörva]] [[SGI Altix]] 3700 BX2 vélum eða samtals 10.240 örgjörvum. Hún keyrir eina ræsimynd af [[Linux|Linux kjarnanum]] en aldrei áður hefur jafn mörgum örgjörvum verið stjórnað af einu Linux kerfi (Kalpana tölva NASA átti fyrra metið með 512 örgjörva). Innbyrðis eru vélarnar tengdar saman með [[Voltaire InfiniBand]] [[ISR 9288]] 288 tengla skipti (e. ''switch'') sem hefur allt upp í 1.024 [[megabæt]]a færslugetu á [[sekúnda|sekúndu]]. Samanlagt [[vinnsluminni]] hennar er 20.480 terabæt, og geymslupláss hennar 440 terabæt en [[gögn]] eru geymd á [[SGI InfiniteStorage]] vélum sem tengd eru við hana. == Tenglar == {{commons|Columbia (supercomputer)|Columbia}} *[http://www.nas.nasa.gov/About/Projects/Columbia/columbia.html Vefsíða vélarinnar á] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050408085108/http://www.nas.nasa.gov/About/Projects/Columbia/columbia.html |date=2005-04-08 }} [http://www.nasa.gov/home/index.html vefsíðu NASA.] *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/3532706.stm „Nasa powers up with supercomputer“] og [http://mbl.is/mm/frettir/togt/frett.html?nid=1096779 samantekt af fréttinni] á [[vefsíða|vefsíðu]] [[morgunblaðið|Morgunblaðsins]]. *[[Fréttatilkynning]]ar frá [https://web.archive.org/web/20041102050523/http://www1.nasa.gov/home/hqnews/2004/oct/HQ_04353_columbia.html NASA] og [http://www.sgi.com/company_info/newsroom/press_releases/2004/october/worlds_fastest.html SGI.] *[http://www.sgi.com/features/2004/oct/columbia/ „One Giant Leap„], saga vélarinnar samkvæmt SGI. [[Flokkur:Ofurtölvur]] p3nmoeqw616a4cske288pjzp1w7cvuq 0 4153 1980250 1964132 2026-09-25T20:11:59Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980250 wikitext text/x-wiki '''Björn Halldórsson''' ([[5. desember]] [[1724]] – [[24. ágúst]] [[1794]]) var [[prestur]] í [[Sauðlauksdalur|Sauðlauksdal]]. Hann var [[frumkvöðull]] í [[garðrækt]] og [[jarðyrkja|jarðyrkju]] á Íslandi. Enn í dag sést móta fyrir [[Akurgerði]], gróðurreit þar sem Björn ræktaði [[kartafla|kartöflur]] frá [[1760]]. Minnismerki um sr. Björn er í Sauðlauksdal. Hann var mágur [[Eggert Ólafsson|Eggerts Ólafssonar]] [[skáld]]s. Björn var einn helsti boðberi [[upplýsingin á Íslandi|upplýsingarinnar á Íslandi]]. Hann setti einnig fram byltingakenndar hugmyndir um gagnsemi brjóstamjólkur. ==Æviágrip== Björn Halldórsson fæddist [[5. desember]] árið 1724 í [[Vogsósar|Vogsósum]] í [[Selvogur|Selvogi]], þar sem faðir hans, Halldór Einarsson ([[1695]] – [[21. nóvember]] [[1738]]), var þá prestur. Kona hans og móðir Björns var Sigríður Jónsdóttir ([[1692]] – [[8. september]] [[1763]]) frá [[Gilsbakki (Hvítársíðu)|Gilsbakka]] í [[Hvítársíða|Hvítársíðu]]. Sama ár og Björn fæddist varð faðir hans prestur á [[Staður (Steingrímsfirði)|Stað í Steingrímsfirði]]. Þar ólst Björn upp til fjórtán ára aldurs en þá lést faðir hans. Þá fékk hann ókeypis vist í [[Skálholtsskóli|Skálholtsskóla]] hjá [[Jón Árnason (1665)|Jóni biskupi Árnasyni]] sökum þess hve biskupinn hafði mikið álit á föður Björns. Í Skálholti nam hann í fimm vetur og í stúdentsvottorði sínu var hann stimplaður sem siðprúður og vandaður maður sem best var að sér í latínu, grísku og guðfræði. Næstu árin var hann ritari sýslumanns og eftir það aðstoðarprestur í [[Sauðlaukdalur|Sauðlauksdal]]. Vorið 1753 varð hann svo prestur í Sauðlauksdal og árið 1756 [[prófastur]]. Það ár giftist hann [[Rannveig Ólafsdóttir|Rannveigu Ólafsdóttur]]. Þau bjuggu í Sauðlauksdal í nærri 30 ár þangað til heilsu Björns fór að hraka. Þá sótti hann um rólegra embætti og fékk [[Setberg (Eyrarsveit)|Setberg í Eyrasveit]] árið 1782. Heilsa hans skánaði þó ekki við flutninginn og árið [[1785]] veiktist hann alvarlega og missti sjónina í kjölfarið. Björn lét þó ekki bugast og þann 25. september 1785 hélt hann til [[Danmörk|Danmerkur]] í leit að lækningum. Þar dvaldist hann til ársins 1788 en tilraunir danskra lækna báru engan árangur og kom Björn því heim aftur jafn blindur og slappur og áður. Næstu árin lifði Björn rólegu lífi á Setbergi en við sólsetur [[24. ágúst]] 1794 lést hann, 69 ára gamall. ==Frumkvöðlastarf í jarðyrkju== Þann tíma sem Björn bjó í Sauðlauksdal vann hann mikið frumkvöðlastarf í jarðyrkju. Björn reyndi ávallt að leysa þau vandamál sem upp komu og auka þar með [[frjósemi]] túna. Eitt þessara vandamála og jafnframt helsta vandamál bænda í Sauðlauksdal var sandurinn. Þessi fíni skeljasandur sem fauk í sífellu úr fjörunni og upp á túnin og dró þannig mjög úr frjósemi þeirra. Björn reyndi að sá [[melgresi]] í sandinn til þess að binda hann en það erfiði skilaði litlu. Öllu áhrifmeiri var garður sem hann lét gera umhverfis túnið. Þessi garður var heljar mannvirki enda 940 metra langur. Við lagningu hans fékk Björn leyfi landsstjórnar til að skylda sóknarmenn að vinna við garðinn og nýtti hann sér það leyfi. Ekki voru sóknarmennirnir sáttir við það og nefndu garðinn því [[Ranglátur|Ranglát]] en það nafn hefur loðað við hann síðan. Auk ofannefndra stórframkvæma lét Björn einnig gera ýmsa smáhluti. Hann lét ræsa fram smálindir með skurðum sem skilaði sér í þurrara og betra túni. Þetta umframvatn leiddi hann í læk um bæjarhúsin og stíflaði lækinn þannig að smátjarnir mynduðust. Þessar tjarnir mátti svo nýta til þvotta auk þess sem lifandi silungar voru stundum geymdir í þeim svo bjóða mætti gestum ferskan fisk. == Frumkvöðlastarf í garðrækt == Moldin í Sauðlauksdal fékk lítinn frið meðan Björn bjó á staðnum enda var hann kappsamur garðyrkjumaður og gerði tilraunir með ýmsar [[jurt]]ir sem aldrei höfðu sést á Íslandi áður. Fyrstu tilraunir voru á sviði [[korn]]ræktar og hóf Björn þær í kjölfarið af því að Danakonungur fyrirskipaði öllum íslenskum bændum að framkvæma slíkar tilraunir. Þessar tilraunir mistókust því miður allar og Björn sneri sér því að öðrum jurtum. Meðal þeirra var [[kál]], [[næpa|næpur]], [[kartafla|kartöflur]] og fleira og fljótlega var Björn kominn með fjóra allstóra matjurtargarða í Sauðlauksdal. Af þessu er hann frægastur fyrir [[kartafla|kartöflurækt]] sína enda var hann með þeim fyrstu sem tókst að rækta kartöflur á [[Ísland]]i. Strax árið 1758 pantaði hann nokkrar kartöflur frá Kaupmannahöfn (það sama haust voru fyrstu íslensku kartöflurnar teknar upp á [[Bessastaðir|Bessastöðum]]). Þessi farmur komst þó ekki á leiðarenda fyrr en í ágúst sumarið eftir og þá höfðu þá allar kartöflurnar spírað á leiðinni. Þar sem liðið var á sumarið gróðursetti Björn þær einungis í potti og það bar þann árangur að í október fékk hann litla uppskeru með kartöflum á stærð við piparkorn. Þessar kartöflur gróðursetti hann svo næsta sumar og fjórum vikum síðar gat hann státað sig af myndarlegri kartöfluuppskeru. == Ritstörf == {{Ljóð|right|260px|Ævitíminn eyðist| Ævitíminn eyðist, unnið skyldi langtum meir.<br /> Síst þeim lífið leiðist<br /> sem lýist þar til út af deyr.<br /> Þá er betra þreyttur fara að sofa<br /> nær vaxið hefur herrans pund<br /> en heimsins stund<br /> líði í leti og dofa.<br /> <br /> Eg skal þarfur þrífa<br /> þetta gestaherbergi,<br /> eljan hvergi hlífa<br /> sem heimsins góður borgari.<br /> Einhver kemur eftir mig sem hlýtur.<br /> Bið eg honum blessunar<br /> þá bústaðar<br /> minn nár í moldu nýtur. |Björn Halldórsson }} Björn Halldórsson var einnig kunnur fyrir ritstörf og skrifaði hann ýmis rit sem lúta að þjóðnytjum, fræðslu og framförum í anda [[Upplýsingastefnan|Upplýsingastefnunnar]]. Það fyrsta sem hann fékk útgefið var skýrsla sem hét því stutta nafni ''[[Korte Beretninger|Korte Beretninger om nogle Forsøk til Landvæsenets og især Hauge-Dyrkningens Forbedring i Island. Begynte på en præstegård vester på landet og fortsatte samme steds i næstleden 9 ár, i de få fra embedsforretninger ledige timer. Gjort på egen bekostning, med liden formue og meget arbejde, men med fornøjet sind og en overflødig Guds velsignelse]]''. Þetta var skýrsla um landbúnaðarframkvæmdir hans á árunum 1757 til 1764 og fékk Björn þetta útgefið með hjálp [[Eggert Ólafsson|Eggerts Ólafssonar]] fyrrverandi skólabróður síns og mágs. Síðari verk Björns eru þó frægari. Frægast þeirra er [[Atli (ritverk)|ritið Atli]] sem er leiðarvísir fyrir bændur um rétta breytni í búskaparmálum. Nánast allt ritið er á samtalsformi eins og tíðkaðist um kennslubækur fyrr á tímum. Þar ræða saman hinn fávísi Atli og einstaklingur sem einungis er titlaður ''bóndi''. Atli er að stíga sín fyrstu skref í búskap og fræðir reynslumikill ''bóndinn'' hann um hvernig reka skuli gott bú. Ritið var fyrst gefið út 1780 og þótti það gott að fyrir tilstilli danakonugs var því útbýtt endurgjaldslaust til íslenskra bænda. Þótti ritið hin mesta skemmtun og var ekki óalengt að lesið væri upp úr því á kvöldvökum allt fram á 19. öld. Björn samdi einnig ritið [[Arnbjörg (ritverk)|Arnbjörgu]] sem er hliðstætt Atla. Það kom fyrst út 1783 og í því er konum kennt hvernig styðja skuli manninn sinn við bústörfin, hvernig eigi að ala upp börnin og ýmislegt fleira sem lýtur að innanbæjarbúsýslu. Til viðbótar skrifaði hann ýmis rit á sviði grasafræði svo sem bókina [[Grasnytjar (ritverk)|Grasnytjar]] auk þess sem hann aðstoðaði [[Eggert Ólafsson]] við gerð [[Matjurtabókin|Matjurtabókarinnar]]. Eftir Björn liggur að auki eitt stórt rit sem er ekki á sviði búskapar og garðyrkju. Það er bókin [[Lexicon Islandico-Latino-Danicum]] sem er íslensk orðabók með latneskum þýðingum. Björn vann að ritinu í samfleytt 15 ár og árið 1786 sendi hann það til Kaupmannahafnar til prentunar. Það var þó ekki fyrr en 1814 sem ritið kom fyrst út en þá höfðu fleiri merkir menn endurbætt og aukið ritið. Afkastamikið ljóðskáld var Björn ekki en nokkur kvæði orti hann þó. Kvæðið ''Ævitíminn eyðist'' er merkast þeirra. Þar upplýsir Björn þá skoðun sína að jarðlífið sé einungis tímabundin gisting. Á meðan á gistingunni stendur eigi menn strita og leggja hart að sér svo afkomendurnir og næstu gestir jarðarinnar geti notið erfiðis forfeðranna. == Björn og gapastokkurinn == Sagt er að séra Björn hafi verið bæði siðavandur og refsingasamur og setti sóknarbörn sín stundum í [[Gapastokkur|gapastokk]]. Vinnumaður var þar í sókninni er Guðbrandur hét, fremur fávís. Var það eitt sinn er hann bar húsbónda sinn af skipi, er þeir komu úr fiskróðri, að hann sagði þá er hann setti hann af sér, því að honum þótti byrðin þung: ''„Mikil bölvuð þyngsli eru á líkamanum á þér, Jón“!'' Þá er bóndi kom til kirkju næsta sunnudag á eftir, sagði hann prófasti frá þessu, en honum þóttu ummælin svo óhæfileg, að hann lét setja Guðbrand í gapastokk um messuna fyrir þetta. == Björn og tröllriðnir hestar == Séra Björn getur þess í ''Grasnytjum'' sínum að [[Hestur|hestar]] þeir séu nefndir tröllriðnir sem detta niður án orsaka, og bætir því við, að ef [[tófugras]] sé lagt undir tungurætur á tröllriðnum hestum, þá batni þeim þegar. == Tenglar == {{wikiheimild höfundur}} * [http://www.timarit.is/?issueID=417466&pageSelected=5&lang=0 ''Um séra Björn í Sauðlauksdal''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=417468&pageSelected=10&lang=0 ''Um séra Björn í Sauðlauksdal''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305200943/http://timarit.is/?issueID=417468&pageSelected=10&lang=0 |date=2016-03-05 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=417469&pageSelected=8&lang=0 ''Um séra Björn í Sauðlauksdal''; 3. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435885&pageSelected=1&lang=0 ''Ævitíminn eyðist''; ljóð eftir séra Björn; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1992]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://handrit.is/en/biography/view/BjoHal002 Handrit tengd Birni Halldórssyni á Handrit.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160317090612/http://handrit.is/en/biography/view/BjoHal002 |date=2016-03-17 }} * [https://web.archive.org/web/20160305191934/http://baekur.is/is/search/bj$00f6rn+halld$00f3rsson/author Bækur eftir Björn Halldórsson á Bækur.is] * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2013796 Arnbjörg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201012506/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2013796 |date=2010-12-01 }} úr Búnaðarriti Suðuramtsins 1839 [[Flokkur:Frumkvöðlar]] [[Flokkur:Íslenskir prestar]] [[Flokkur:Lútherskir prestar]] {{fd|1724|1794}} 6nge2f32b5j6xe25hordfs3mjef9pjq 0 4184 1980419 1975968 2026-09-26T05:09:44Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980419 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Ungverjaland | nafn_á_frummáli = Magyarország | nafn_í_eignarfalli = Ungverjalands | fáni = Flag of Hungary.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Hungary.png | staðsetningarkort = EU-Hungary.svg | tungumál = [[ungverska]] | höfuðborg = [[Búdapest]] | stjórnarfar = þingbundið [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Ungverjalands|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Ungverjalands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[András Baka]] | nafn_leiðtoga2 = [[Péter Magyar]] | ESBaðild=[[1. maí]] [[2004]] | stærðarsæti = 108 | flatarmál = 93.030 | hlutfall_vatns = 0,74 | mannfjöldaár = 2021 | mannfjöldasæti = 91 | fólksfjöldi = 9.730.000<ref>{{cite web|url=http://www.ksh.hu/pls/ksh/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003c.html|title=STADAT – 1.1. Népesség, népmozgalom (1941–)|website=www.ksh.hu|access-date=12. júní 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620140533/http://www.ksh.hu/docs/hun/xstadat/xstadat_eves/i_wnt001c.html|archive-date=20. júní 2019|url-status=live}}</ref> | VLF_ár = 2020 | VLF = 316,342 <ref name="IMFWEOHU">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2020/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=107&pr.y=18&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=944&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database, October 2020|publisher=[[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]] |website=IMF.org |access-date=20. október 2020}}</ref> | VLF_sæti = 53 | VLF_á_mann = 32.434 | VLF_á_mann_sæti = 41 | VÞL = {{hækkun}} 0.854 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 40 | íbúar_á_ferkílómetra = 105 | staða = [[Stofnun]] | atburður1 = [[Ungverska konungdæmið]] | dagsetning1 = Desember [[1000]] | gjaldmiðill = [[Ungversk fórinta|Ungversk fórinta (Ft)]] (HUF) | tímabelti = [[UTC]]+1 (UTC+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | þjóðsöngur = [[Himnusz]] | tld = hu | símakóði = 36 }} '''Ungverjaland''' ([[ungverska]]: ''Magyarország'') er [[landlukt land]] í [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]], rétt austan [[Alpafjöll|Alpafjalla]]. Það er rúmlega 93 þús km² að stærð og á landamæri að [[Slóvakía|Slóvakíu]] í norðri, [[Úkraína|Úkraínu]] í norðaustri, [[Rúmenía|Rúmeníu]] í austri og suðaustri, [[Serbía|Serbíu]] í suðri, [[Króatía|Króatíu]] og [[Slóvenía|Slóveníu]] í suðvestri og [[Austurríki]] í vestri. Íbúar eru 10 milljónir og teljast flestir til [[Ungverjar|Ungverja]], en þar býr líka stór minnihlutahópur [[Rómafólk]]s. [[Ungverska]] er opinbert tungumál í landinu. Það er stærsta [[úrölsk mál|úralska málið]] og eitt af fáum Evrópumálum sem ekki tilheyrir [[indóevrópsk mál|indóevrópsku málaættinni]].<ref>{{cite web |url=http://www.helsinki.fi/~tasalmin/fu.html |title=Uralic (Finno-Ugrian) languages, Classification of the Uralic (Finno-Ugrian) languages, with present numbers of speakers and areas of distribution (last updated 24 September 201)|date=6 June 2017 |publisher=helsinki.fi|access-date=6 June 2017}}</ref> Höfuðborg landsins og stærsta borgin er [[Búdapest]], en aðrar stórar borgir eru meðal annars [[Debrecen]], [[Szeged]], [[Miskolc]], [[Pécs]] og [[Győr]]. Ýmsar þjóðir hafa byggt landið sem í dag er Ungverjaland, þar á meðal [[Keltar]], [[Rómaveldi|Rómverjar]], [[Germanar]], [[Húnar]], [[Vestur-Slavar]] og [[Avarar]]. Fyrsta ungverska ríkið var stofnað seint á 9. öld þegar [[Ungverjar]] lögðu karpatísku sléttuna undir sig undir stjórn [[Árpád]]s.<ref>{{cite web |url=https://mek.oszk.hu/09100/09132/09132.pdf |title=Hungary in the Carpathian Basin|date=6 June 2017 |publisher=Lajos Gubcsi, PhD|access-date=6 June 2017}}</ref><ref name='Acta orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae'>{{cite book|title=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae|url=https://books.google.com/books?id=kNkTAQAAMAAJ|volume=36|year=1982|publisher=Magyar Tudományos Akadémia (Hungarian Academy of Sciences)|page=419}}</ref> Barnabarn hans, [[Stefán 1. Ungverjalandskonungur|Stefán 1.]], gerði landið að [[konungsríkið Ungverjaland|kristnu konungsríki]]. Á 12. öld var Ungverjaland orðið að öflugu ríki sem náði hátindi sínum á 15. öld.<ref>Kristó Gyula – Barta János – Gergely Jenő: Magyarország története előidőktől 2000-ig, Pannonica Kiadó, Budapest, 2002, {{ISBN|963-9252-56-5}}, p. 687, pp. 37, pp. 113.</ref> Eftir [[orrustan við Mohács|orrustuna við Mohács]] árið 1526 var landið að hluta hernumið af [[Tyrkjaveldi]] (1541-1699). Í upphafi 18. aldar varð Ungverjaland hluti af ríki [[Habsborgarar|Habsborgara]] og seinna hluti af [[Austurrísk-ungverska keisaradæmið|Austurrísk-ungverska keisaradæminu]] sem var stórveldi í Evrópu fram á 20. öld.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Austria-Hungary |title=Austria-Hungary, HISTORICAL EMPIRE, EUROPE|date=6 June 2017 |work=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=6 June 2017}}</ref> Austurríki-Ungverjaland leystist upp eftir [[fyrri heimsstyrjöld]] og núverandi landamæri Ungverjalands voru staðfest með [[Trianon-samningurinn|Trianon-samningnum]], sem leiddi til missis 71% af landsvæðinu og 58% af íbúunum.<ref>{{cite book| author = Richard C. Frucht| title = Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture| url = https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C| date = 31 December 2004| publisher = ABC-CLIO| isbn = 978-1-57607-800-6| page = 360 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia|title=Trianon, Treaty of|url=https://www.encyclopedia.com/doc/1E1-TrianonTr.html|work=[[The Columbia Encyclopedia]]|year=2009}}</ref><ref>{{cite web | title= Text of the Treaty, Treaty of Peace Between The Allied and Associated Powers and Hungary And Protocol and Declaration, Signed at Trianon June 4, 1920| url= https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Trianon|access-date=10 June 2009}}</ref> Eftir róstusöm [[millistríðsárin|millistríðsár]] gerðist Ungverjaland bandamaður [[Öxulveldin|Öxulveldanna]] í [[síðari heimsstyrjöld]] þar sem mannfall og eyðilegging varð mikil.<ref name="Montgomery">[http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=7&pre=1 ''Hungary: The Unwilling Satellite''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070216070442/http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=7&pre=1 |date=16 February 2007 }} [https://kapos.hu/hirek/kis_szines/2018-06-16/megerkezett_az_idei_balaton_sound_himnusza.html John F. Montgomery, ''Hungary: The Unwilling Satellite''.] Devin-Adair Company, New York, 1947. Reprint: Simon Publications, 2002.</ref><ref name="Thomas, pg. 11">Thomas, ''The Royal Hungarian Army in World War II'', pg. 11</ref> Eftir stríð var Ungverjaland á áhrifasvæði [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] sem leiddi til stofnunar [[Alþýðulýðveldið Ungverjaland|Alþýðulýðveldisins Ungverjalands]]. Eftir [[Uppreisnin í Ungverjalandi|uppreisnina í Ungverjalandi]] árið 1956 réðust Sovétríkin inn í landið og komið var á [[gúllaskommúnismi|kommúnistastjórn]] sem var eilítið frjálslegri en í öðrum ríkjum [[Austurblokkin|Austurblokkarinnar]]. Niðurrif landamæragirðinga í Ungverjalandi 1989 flýtti fyrir hruni Austurblokkarinnar og upplausn Sovétríkjanna.<ref>{{cite news | last = Hanrahan | first = Brian | author-link = Brian Hanrahan | title = Hungary's Role in the 1989 Revolutions | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/8036685.stm | work = [[BBC News]] | date = 9 May 2009 }}</ref> Þann 23. október 1989 var [[lýðræði]] endurreist í landinu.<ref>{{Cite journal | title = 1989. évi XXXI. törvény az Alkotmány módosításáról | trans-title = Act XXXI of 1989 on the Amendment of the Constitution | journal = Magyar Közlöny | publisher = Pallas Lap- és Könyvkiadó Vállalat | location = Budapest | volume = 44 | issue = 74 | page = 1219 | language = hu | date = 23 October 1989}}</ref> Ungverjaland gerðist aðili að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] árið 2004 og hefur verið hluti af [[Schengen-svæðið|Schengen-svæðinu]] frá 2007.<ref>{{cite web|date=6 June 2017|title=Benefits of EU Membership|url=http://www.mkik.hu/en/magyar-kereskedelmi-es-iparkamara/benefits-of-eu-membership-2630|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608120246/http://www.mkik.hu/en/magyar-kereskedelmi-es-iparkamara/benefits-of-eu-membership-2630|archive-date=8 June 2017|access-date=6 June 2017|publisher=Hungarian Chamber of Commerce and Industry}}</ref> Á alþjóðavettvangi telst Ungverjaland til [[miðveldi|miðvelda]], aðallega vegna menningarlegra og efnahagslegra áhrifa landsins í sínum heimshluta.<ref>{{Cite journal|last1=Higgott|first1=Richard A.|last2=Cooper|first2=Andrew Fenton|date=1990|title=Middle Power Leadership and Coalition Building: Australia, the Cairns Group, and the Uruguay Round of Trade Negotiations|url=https://www.jstor.org/stable/2706854|journal=International Organization|volume=44|issue=4|pages=589–632|doi=10.1017/S0020818300035414|jstor=2706854|s2cid=153563278 |issn=0020-8183}}</ref> Landið er [[hátekjuland]] sem situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]], með [[ókeypis heilbrigðisþjónusta|ókeypis heilbrigðisþjónustu]] og [[framhaldsmenntun]].<ref name="auto">{{cite journal|author=OECD|date=27 June 2013|title=OECD Health Data: Social protection|journal=OECD Health Statistics (Database)|doi=10.1787/data-00544-en|url=http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/data/oecd-health-statistics/oecd-health-data-social-protection_data-00544-en|access-date=14 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103053845/http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/data/oecd-health-statistics/oecd-health-data-social-protection_data-00544-en|archive-date=3 janúar 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="europa">{{cite web | url=http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice/documents/facts_and_figures/compulsory_education_EN.pdf | archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20131106181321/http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice/documents/facts_and_figures/compulsory_education_EN.pdf | url-status=dead | archive-date=6 nóvember 2013 | title=Compulsory Education in Europe 2013/2014 | publisher=European commission | access-date=19 May 2014 | author=Eurydice }}</ref> Ungverjaland á sér langa afrekasögu í myndlist, tónlist, bókmenntum, íþróttum, vísindum og tækni.<ref>{{cite news | url = http://mta.hu/english/hungarys-nobel-prize-winners-106018 | work = [[Hungarian Academy of Sciences]] | title = Hungary's Nobel Prize Winners, 13 Hungarian win Nobel Prize yet | access-date = 2 April 2022 }}</ref><ref>{{cite news | title = Population per Gold Medal. Hungary has the second highest gold medal per capita in the world. All together it has 175 gold medal until 2016. | url = http://www.medalspercapita.com/#golds-per-capita:all-time | work = medalspercapita.com | access-date = 2022-08-19 | archive-date = 2017-07-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170730144712/http://www.medalspercapita.com/#golds-per-capita:all-time | url-status = dead }}</ref><ref name="Britannic .=">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276684/Hungarian-literature ''Encyclopædia Britannica'', 2012 edition</ref> Landið er vinsæll áfangastaður ferðamanna með tæplega 25 ferðamenn árið 2019.<ref>{{Cite web |title=STADAT – 4.5.3. The number of inbound trips to Hungary and the related expenditures by motivation (2009–) |url=https://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_ogt004c.html |access-date=2022-06-02 |website=Hungarian Central Statistical Office}}</ref> Landið var fyrsta austurevrópska ríkið sem gekk í [[NATO]] í mars 1999. Þann 1. maí 2004 fékk það inngöngu í [[Evrópusambandið]]. Landið á aðild að fjölda alþjóðastofnana eins og [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]], [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Alþjóðaheilbrigðisstofnunin]]ni, [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni, [[Heimsbankinn|Heimsbankanum]], [[Alþjóðafjárfestingabankinn|Alþjóðafjárfestingabankanum]], [[Innviðafjárfestingabanki Asíu|Innviðafjárfestingabanka Asíu]] og [[Visegrád-hópurinn|Visegrád-hópnum]].<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&NRORIGINALURL=%2Fkum%2Fen%2Fbal%2Fforeign_policy%2Fun_sc%2Finternational_organisations.htm&NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&NRCACHEHINT=NoModifyGuest&printable=true |title=International organizations in Hungary |publisher=Ministry of Foreign Affairs |access-date=20 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313115736/http://www.mfa.gov.hu/kum2005/Templates/alapsablon.aspx?NRMODE=Published&NRORIGINALURL=%2Fkum%2Fen%2Fbal%2Fforeign_policy%2Fun_sc%2Finternational_organisations.htm&NRNODEGUID=%7B45550E06-66FE-4183-A899-EDF5BD040EB5%7D&NRCACHEHINT=NoModifyGuest&printable=true |archive-date=13 March 2016 }}</ref> == Heiti == Ungverjaland heitir ''Magyarország'' á ungversku. Heitið er dregið af einum af sjö ættbálkum úgríta, ''magyara'', sem komu upphaflega frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]]. Magyarar sameinuðu ættbálkana á 10. öld og upp frá þeim tíma var heitið notað yfir landið. Á öðrum tungumálum er heitið hins vegar komið úr slavnesku. [[Slavar]] kölluðu íbúana onogur, sem merkir tíu ættir. Úr því myndaðist orðið Ungverjar. [[Ítalía|Ítalir]] segja Ungheria, en [[Danmörk|Danir]] og [[Þýskaland|Þjóðverjar]] Ungarn. Á [[Latína|latínu]] bættist auka –h– við orðið, svo úr varð Hungarus. Þannig heitir landið enn Hungary á ensku og Hongrie á frönsku. == Saga == === Landnám === Ungverjar eiga uppruna sinn vestast á [[Síbería|síberísku]] sléttunum, rétt austan [[Úralfjöll|Úralfjalla]]. Þeir kölluðust þá Úgríar. Á síðustu öldum f.Kr. flutti hluti þessa fólks sig til vesturs, þegar hann komst í snertingu við aðra þjóðflokka, s.s. Skýþa. Á þessum tíma voru ættbálkar Ungverja enn sjö eða átta. Þeir sameinuðust við norðanvert [[Svartahaf]] á fyrstu öldunum e.Kr. Seint á 9. öld, nánar tiltekið 895-896, fluttu Ungverjar sig enn vestar og settust að á sléttunni miklu sem í dag kallast Ungverska sléttan. Áður hafði sléttan sú tilheyrt [[Rómaveldi]], síðan [[Germanir|Germönum]] og loks [[Húnar|Húnum]]. Eftir að Húnar höfðu verið sigraðir myndaðist nokkurt tómarými á sléttunni, þrátt fyrir að ýmsir Slavar settust þar að. Það var því ekki mikið tiltökumál fyrir Ungverja að setjast að á sléttunni og svæðunum þar í kring. Landnámið gekk hratt fyrir sig, en Ungverjar settust að á landsvæði sem í dag nær langt inn í Rúmeníu, Slóvakíu, Slóveníu og Króatíu. Ekki var um frekara landnám til vesturs að ræða, því í Austurríki var germanskt landnám í fullum gangi. Þar bjuggu Bæjarar og Frankar. === Ránsferðir === [[mynd:Aftnn King Stephen, who we reckon was responsible for Christianity in eastern Europe.jpg|thumb|Stytta af Stefáni, fyrsta konungi Ungverjalands]] Strax og Ungverjar voru búnir að koma sér vel fyrir á sléttunni, hófu þeir að herja á nágrannahéruð með ránsferðum. Riddaraflokkar þeirra voru mjög léttir og hreyfanlegir, og þannig gátu þeir sigrað vel skipulagða og þróaða heri. Á fyrstu þremur áratugum 10. aldar fóru Ungverjar í árangursríkar langferðir, stundum alla leið til [[Heilaga rómverska ríkið|hins heilaga rómverska ríkis]], Mið-Ítalíu, [[Frakkland]]s og jafnvel [[Balkanskagi|Balkanskaga]]. Þannig var mikið af vestrænum vörum flutt til ungversku sléttunnar. Engum tókst að hrinda árásum Ungverja, enda voru þeir fljótir í förum. Mikill ótti við þá greip um sig víða í [[Evrópu]]. Árið 933 gerðust Ungverjar svo djarfir að heimta skatt af hinum þýska keisara hins heilaga rómverska ríkis, [[Hinrik I (HRR)|Hinriki I]]. Í maí á því ári barðist keisari við Ungverja í orrustunni við Riade, sunnarlega í Saxlandi. Þar sigraði Hinrik og hrakti Ungverja út úr hinu heilaga rómverska ríki. Þrátt fyrir ósigurinn héldu Ungverjar áfram ránsferðum sínum. Árið 955 fór fram stórorrustan á Lechvöllum (Lechfeld) í [[Bæjaraland]]i milli Ungverja og [[Ottó I (HRR)|Ottó I.]] keisara. Þar vann Ottó keisari fullnaðarsigur á Ungverjum. Eftir þetta drógu Ungverjar sig með öllu til baka til sléttunnar og fóru aðeins eina ránsferð enn. Hún var farin gegn [[Austrómverska keisaradæmið|Austrómverska ríkinu]] (Býsans), en þar biðu Ungverjar enn ósigur. === Konungsríkið === Stórfurstinn Géza og sonur hans Vajk (Stefán) umbyltu landinu og buðu trúboðum að kristna landið. Árið 1001 varð Ungverjaland að konungsríki, er Stefán I. konungur hlaut formlega viðurkenningu af páfa. Hann gerði [[kristni]] að ríkistrú og lét reisa kirkjur. Fyrir vikið var hann gerður að dýrlingi kaþólsku kirkjunnar þegar árið [[1089]]. Með völdum hjónaböndum var friðurinn haldinn við nágrannaþjóðir. Þannig sameinaðist Króatía Ungverjalandi [[1102]]. Á miðri [[13. öldin|13. öld]] ruddust Mongólar vestur til Evrópu. [[1241]] tóku Ungverjar á móti þeim í orrustunni við Muhi, en biðu mikinn ósigur. Í kjölfarið nánast eyddu Mongólar ríkinu. Um helmingur landsmanna var drepinn. Mongólar hurfu hins vegar fljótt aftur til síns heima. Béla IV. konungur tók þá til bragðs að bjóða þýskumælandi fólki að setjast að í Ungverjalandi, aðallega á þeim svæðum sem nú eru í Rúmeníu og Slóvakíu. === Ósmanir === [[mynd:Reprise Buda 1686.jpg|thumb|Umsátur kristinna manna um Búda 1686, síðasta stóra vígi ósmana í Ungverjalandi. Málverk eftir Frans Geffels]] Á [[14. öldin|14. öld]] höfðu [[Ósmanaríkið|Ósmanir]] (Tyrkir) náð fótfestu í [[Suðaustur-Evrópa|Suðaustur-Evrópu]] og sóttu vestur. Árið [[1396]] héldu Ungverjar, ásamt frönskum riddaraher, í fyrsta sinn til orrustu við þá við Nikopol ([[Búlgaría|Búlgaríu]]), en biðu mikinn ósigur. Ósmanir náðu þó ekki að nýta sér sigurinn að ráði. Aftur var barist við Warna í Búlgaríu [[1444]]. Á þessum tíma var Wladislaw III. í senn konungur Ungverjalands og [[Pólland]]s. Orrustunni lauk með algerum sigri Ósmana og þar féll Wladislaw. Í kjölfarið hertóku Ósmanir hvert landsvæðið á fætur öðru ([[Mikligarður]] féll [[1453]]). Ungverjar hættu afskiptum af stríðinu gegn þeim og áttu jafnvel stutt blómaskeið þegar [[Matthías Corvinus]] var konungur [[1458]]-[[1490]]. Á [[16. öldin|16. öld]] náðu Ósmanir til Ungverjalands. Árið [[1526]] dró til stórorrustu við Mohács í suðurhluta landsins. Þar gjörsigraði [[Súleiman mikli]] Ungverja og féll þar Lúðvík II. konungur ([[sonur]] [[Anna af Foix|Önnu af Foix]]). Ósigurinn var svo mikill að í ungversku máli varð Mohács að tákngervingi hins versta. Í kjölfarið fóru Ósmanir ránshendi um rúmlega helming Ungverjalands áður en þeir héldu gegn [[Vínarborg]] ([[1529]]). Eftir fall Lúðvíks konungs var barist um konungdóminn, en erkihertoginn af Austurríki, Ferdinand, gerði tilkall til hans. Þegar Ósmanir réðust aftur inn í Ungverjaland [[1541]], var meginhluti landsins svo gott sem á valdi Austurríkis. Aðeins Transylvanía (Rúmenía) var á valdi Ungverja. Ósmanir lögðu Búda í eyði og hertóku aðrar helstu borgir landsins. Við það varð meginhluti Ungverjalands að héraði í Ósmanaríkinu og áfram næstu 140 árin. Ungverjum fækkaði mikið á þessum tíma, en talið er að þeim hafi fækkað úr 3,5-4 milljónum niður í 2,5. Ósmanir réðust ekki gegn Vín á nýjan leik fyrr en árið [[1683]]. Eftir sigur sinn þar gerðu Habsborgarar harða hríð að Ósmönum í Ungverjalandi og hröktu þá úr landi á fjórum árum. Ósmanir áttu aldrei afturkvæmt til Ungverjalands. === Habsborg === [[mynd:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|Kort af Ungverjalandi 1910. Einstakar þjóðir eru afmarkaðar með litum. Kortið er á ensku.]] Eftir að Habsborgarar hröktu Ósmani burt, var hinn níu ára gamli erkihertogi Austurríkis, Jósef, kjörinn til konungs í Ungverjalandi og var krúnan erfðafest. Krýningin fór fram [[9. desember]] [[1687]] í [[Bratislava]] (sem þá var í Ungverjalandi). Löndin voru þó ekki sameinuð, heldur var hér ávallt um tvö ríki undir sama einvaldi að ræða. Ungverjar voru ekki sáttir við þetta ráðslag, en fengu ekki að gert. Uppreisnin mikla [[1703]]-[[1711]] gegn yfirráðum Habsborgara breytti þar engu um. Þegar [[María Teresa af Austurríki|María Teresa]] sat við völd í Vín hófst mikið landnám þýskumælandi manna í Ungverjalandi. Nær alla [[18. öldin|18. öldina]] naut landið friðar, einnig á tímum [[Napoleon Bonaparte|Napóleonsstríðanna]]. En eftir [[Vínarfundurinn|Vínarfundinn]] hófst mikil þjóðarvakning meðal Ungverja. Árið [[1825]] varð ungverska að ríkismáli á ný, en Habsborgarar höfðu áður notað latínu. Uppreisn gegn Habsborgurum hófst á ný árið [[1848]] undir forystu Lajos Kossuth. Hún fékk mikinn hljómgrunn víða um land. Þann [[14. apríl]] [[1849]] safnaðist ungverskt þing í fyrsta sinn saman í mótmælendakirkjunni í borginni [[Debrecen]], en þar lýsti Kossuth yfir endalokum yfirráða Habsborgar og jafnframt sjálfstæði Ungverjalands. Herir frá Austurríki fengu aðstoð [[Rússland|Rússa]] til að berjast við uppreisnarmenn en náðu ekki að brjóta þá á bak aftur fyrr en í [[ágúst]] á sama ári eftir blóðuga bardaga. Leiðtogar uppreisnarmanna, ásamt ungverska forsætisráðherranum, voru teknir af lífi. En eftir þetta reyndist ómögulegt fyrir Austurríki að stjórna Ungverjalandi með óbreyttum hætti og árið [[1867]] settist [[Frans Jósef I]]. keisari niður með leiðtogum Ungverja og hið nýja fjölþjóðaríki var stofnað. Ungverska þingið var endurreist og ungverska þjóðin aðskilin hinum þýskumælandi íbúum Austurríkis. Ungverjaland varð að konungsríki á ný, en konungur og drottning voru eftir sem áður keisari og keisaraynja Austurríkis. Þau voru krýnd í Búda (þ.e. Búdapest). Króatía var sameinuð Ungverjalandi á ný. Króatar voru mjög ósáttir við það ráðslag en fengu ekki að gert. Ungverjar sjálfir voru mjög ánægðir með nýja ríkið og hélst konungssambandið við Austurríki allt til loka heimsstyrjaldarinnar fyrri [[1918]]. === Millistríðsárin === [[mynd:Hungary map.png|thumb|Stækkun Ungverjalands að tilstuðlan Hitlers]] [[mynd:Bundesarchiv Bild 101I-680-8285A-26, Budapest, Festnahme von Juden.jpg|thumb|Handtaka gyðinga í Búdapest 1944]] Við stríðslok 1918 breyttist ríkjaskipan talsvert á Balkanskaga. Samfara Tríanon-samningnum [[1920]] var [[Júgóslavía]] stofnuð sem ríki. Við það missti Ungverjaland Króatíu, Slóvakíu og Vojvodina-hérað. Auk þess missti Ungverjaland Transylvaníu og Banat til Rúmeníu. Loks var vestasti hluti landsins sameinaður Austurríki ([[Burgenland]]). Alls missti Ungverjaland tvo þriðju hluta lands síns til nágrannalandanna (minnkaði úr 279 þús. km² í 93 þús. km²) og við það urðu núverandi landamæri landsins til. Flestar náttúruauðlindir töpuðust við tilfærslu landamæranna, þar sem þau voru í töpuðu héruðunum. Svo varð landið þar að auki að greiða stríðsskaðabætur í 33 ár fyrir þátt sinn í stríðsrekstri heimsstyrjaldarinnar. Landið var formlega enn konungsríki, en undir stjórn ríkisstjóra, [[Miklós Horthy]]. Með tímanum hallaðist landið að Þýskalandi, en milliríkjasamningar voru gerðir [[1934]], skömmu eftir valdatöku [[Hitler]]s. Strax [[1937]] hófust herferðir gegn gyðingum í landinu. Ungverjaland studdi Þjóðverja í innrás þeirra á Balkanskaga og tók þátt í stríðinu gegn [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] frá [[1941]]. Í viðskiptum fóru um 73% alls útflutnings Ungverjalands til Þýskalands. Fyrir vikið var Ungverjaland stækkað og hlaut vænar sneiðar af Rúmeníu, Tékkóslóvakíu og Júgóslavíu, allt með fulltingi Þjóðverja. En brátt sá Horthy að sér, þar sem herferðin til Rússlands gekk ekki sem skyldi. Árið [[1943]] hafði hann samband við bandamenn í því skyni að láta af stuðningi við Hitler. [[19. mars]] [[1944]] réðust Þjóðverjar því inn í Ungverjaland og hertóku landið. Horthy var steypt af stóli og [[Döme Sztójay]] tók við embætti forsætisráðherra. Hann var þó eingöngu leiksoppur Þjóðverja. Nasistar, undir stjórn [[Adolf Eichmann|Adolfs Eichmann]], hófu að flytja gyðinga úr landi í stórum stíl. Á aðeins tveimur mánuðum voru tæplega 440 þús gyðingar í Ungverjalandi fluttir í útrýmingarbúðir, þrátt fyrir kröftug mótmæli nýju leppstjórnarinnar. Það var á þessum tíma sem sænska diplómatanum [[Raoul Wallenberg]] tókst að bjarga þúsundum gyðinga, m.a. með því að veita þeim sænsk bráðabirgðavegabréf. Wallenberg hvarf í [[október]] 1944 og er líklegast að Sovétmenn hafi handtekið hann. Sama mánuð var stjórninni í Búdapest steypt og við tók fasistastjórn [[Ferenc Szálasi]]. Aðeins nokkrum dögum seinna kom rússneski herinn inn fyrir landamærin. Búdapest varð fyrir miklum loftárásum bandamanna, sérstaklega á tímabilinu [[desember]] 1944 til [[febrúar]] [[1945]]. Í kjölfarið settist Rauði herinn um höfuðborgina og tók umsátrið alls 102 daga uns borgin féll í þeirra hendur eftir mikla bardaga. Síðustu bardagar í Ungverjalandi fóru fram [[4. apríl]] 1945, en þá var landið algerlega í höndum Sovétmanna. Landið var í rúst, en mikið tjón á vélum, búfénaði og öðru nær eyðilagði atvinnulíf landsins. 600.000 Ungverjar létust í stríðinu, að viðbættum 440.000 gyðingum. === Eftirstríðsárin === [[mynd:Brücke von Andau Übersicht.jpg|thumb|Brúin yfir lækinn Andau, en yfir hana flúðu tugþúsundir Ungverja til Austurríkis]] Samfara Parísarsamkomulaginu [[1947]] misstu Ungverjar öll þau landsvæði sem þeir hlutu á stríðsárunum. Sovétmenn handtóku hundruð þúsunda Ungverja og fluttu þá í vinnubúðir til Sovétríkjanna, þar sem álitið er að 200.000 þeirra hafi látist. Eftir stríð gerðu bandamenn ráð fyrir lýðveldisstofnun í Ungverjalandi. Í kosningum síðla árs 1945 hlutu kommúnistar afar lítið fylgi og sömuleiðis í kosningunum 1947 (22%). En [[1949]] voru allir stjórnmálaflokkar aðrir en kommúnistaflokkurinn bannaðir og var þá mynduð ný stjórn í anda [[Stalín]]s. Forsætisráðherra varð [[Mátyás Rákosi]]. Á árunum þar á eftir fékk hin alræmda öryggislögregla ríkisins það hlutverk að hreinsa landið af óæskilegum mótherjum. Eftir lát Stalíns tók [[Imre Nagy]], forsætisráðherra, upp frjálslyndari stefnu. Fyrir vikið var hann handtekinn [[1955]] og allt komst í sama horf aftur. [[23. október]] [[1956]] hófst [[Uppreisnin í Ungverjalandi|allsherjaruppreisn borgara í Búdapest]], sem dreifðist til annarra borga. Stjórninni var steypt og Imre Nagy varð forsætisráðherra á ný. Hann dró landið úr [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalaginu]], stofnaði fjölflokkastjórn, leysti öryggislögregluna upp og lýsti yfir hlutleysi Ungverjalands. Þann [[1. nóvember]] réðst sovéski herinn inn í landið og í nokkra daga á eftir stóðu yfir miklir bardagar hér og þar um landið, sérstaklega í Búdapest. [[22. nóvember]] höfðu Sovétmenn náð landinu á sitt vald. Nagy var handtekinn og hengdur eftir stutt réttarhöld. Í kjölfarið flúðu rúmlega 200.000 Ungverjar land, aðallega til Austurríkis. Um 100.000 sovéskir hermenn urðu eftir í landinu til að koma í veg fyrir aðra uppreisn. Nýr forsætisráðherra varð [[János Kádár]], en hann ríkti til [[1988]]. Undir hans stjórn varð allnokkur efnahagsuppgangur og er þetta tímabil stundum kennt við gúllaskommúnisma. Árið 1988 voru blikur á lofti. Þíða myndaðist meðal ráðamanna þegar stjórnarandstaða var opinberlega leyfð. Í lok ársins tók [[Miklós Németh]] við sem forsætisráðherra og [[2. maí]] [[1989]] hóf landið að rífa niður varnir sínar við landamærin að Austurríki, sökum kostnaðarsams viðhalds að eigin sögn. Opnun eins varðhliðsins þann [[19. ágúst]] var fyrsta opnun járntjaldsins í Evrópu og [[23. október]] sama ár var nýtt lýðveldi stofnað í Ungverjalandi. Fyrstu lýðræðislegu kosningarnar fóru fram [[25. mars]] [[1990]] og var í kjölfarið mynduð stjórn þriggja flokka. Forsætisráðherra varð [[József Antall]]. Landið gekk úr Varsjárbandalaginu [[26. júní]]. Áður en árið var liðið yfirgáfu síðustu sovésku hermennirnir landið en [[12. mars]] [[1999]] gekk Ungverjaland formlega í NATO og 1. maí [[2004]] fékk landið inngöngu í Evrópusambandið. ===Nútímasaga=== Í þingkosningum árið 2010 vann íhaldssami hægriflokkurinn [[Fidesz]] afgerandi meirihluta á ungverska þinginu og formaður hans, [[Viktor Orbán]], varð forsætisráðherra Ungverjalands í annað skipti. Stjórnin hélt afgerandi þingmeirihluta sínum eftir kosningar árin 2014, 2018 og 2022. Árið 2013 gerði ríkisstjórn Orbáns víðtækar breytingar á ungversku stjórnarskránni sem meðal annars miðuðu að því að takmarka völd stjórnlagadómstóls landsins og leysa frá störfum dómara við tilskilinn eftirlaunaaldur. Vegna ýmissa lagabreytinga sem þykja skerða sjálfstæði dómstóla og fjölmiðla í Ungverjalandi hefur gjarnan verið bent á stjórn Orbáns sem dæmi um „{{ill|lýðræðisrof|en|Democratic backsliding}}“ þar sem umsvif lýðræðislegra stofnana eru smám saman veikt innan frá.<ref name="Cianetti">{{Cite journal|title=Rethinking "democratic backsliding" in Central and Eastern Europe – looking beyond Hungary and Poland|authors=Licia Cianetti, James Dawson & Seán Hanley|journal=East European Politics|volume=34|issue=3|date=2018|pages=243–256|quote=Over the past decade, a scholarly consensus has emerged that that democracy in Central and Eastern Europe (CEE) is deteriorating, a trend often subsumed under the label 'backsliding'. ... the new dynamics of backsliding are best illustrated by the one-time democratic front-runners Hungary and Poland.|doi=10.1080/21599165.2018.1491401| issn=2159-9173 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/02/10/world/europe/hungary-orban-democracy-far-right.html|title=As West Fears the Rise of Autocrats, Hungary Shows What's Possible|last=Kingsley|first=Patrick|date=2018-02-10|work=The New York Times|access-date=2019-05-27|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bozóki|first=András|last2=Hegedűs|first2=Dániel|date=2018-10-03|title=An externally constrained hybrid regime: Hungary in the European Union|journal=Democratization|volume=25|issue=7|pages=1173–1189|doi=10.1080/13510347.2018.1455664|issn=1351-0347}}</ref><ref name=":6">{{Cite journal|last=Bogaards|first=Matthijs|date=2018-11-17|title=De-democratization in Hungary: diffusely defective democracy|journal=Democratization|volume=25|issue=8|pages=1481–1499|doi=10.1080/13510347.2018.1485015|issn=1351-0347}}</ref> Í [[Kórónaveirufaraldur 2019-2020|kórónaveirufaraldrinum árið 2020]] samþykkti ungverska þingið ótímabundin neyðarlög sem heimila Orbán að stýra landinu með stjórnartilskipunum.<ref>{{Vefheimild|titill=Ung­verskt lýðræði í ótíma­bundna sótt­kví?| url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2020/03/30/ungverskt_lydraedi_i_otimabundna_sottkvi/|útgefandi=mbl.is|höfundur=Þorgerður Anna Gunnarsdóttir|ár=2020|mánuður=30. mars|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=8. apríl}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Orban fær ótímabunduð tilskipanavald| url=https://www.visir.is/g/202028315d|útgefandi=''Vísir''|höfundur=Kjartan Kjartansson|ár=2020|mánuður=30. mars|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=8. apríl}}</ref> Ótakmörkuðu tilskipanavaldi Orbáns lauk þann 18. júní en þess í stað var samþykkt að lýsa yfir „læknisfræðilegu neyðarástandi“ sem heimilar stjórninni áfram að gefa út tilskipanir í ýmsum málefnum.<ref>{{Vefheimild|titill=Hungary replaces rule by decree with ‘state of medical crisis’| url=https://www.politico.eu/article/hungary-replaces-rule-by-decree-controversial-state-of-medical-crisis/|útgefandi=''Politico''|höfundur=Lili Bayer|ár=2020|mánuður=18. júní|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=15. júlí}}</ref> Í árlegri skýrslu sinni um stöðu lýðræðis í heiminum árið 2020 komst bandaríska hugveitan [[Freedom House]] að þeirri niðurstöðu að Ungverjaland gæti ekki lengur talist lýðræðisríki.<ref>{{Vefheimild|titill=Telja Ungverjaland ekki lengur lýðræðisríki| url=https://www.visir.is/g/20201031346d/telja-ungverjaland-ekki-lengur-lydraedisriki|útgefandi=''Vísir''|höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson |ár=2020|mánuður=6. maí|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=7. maí}}</ref> Árið 2026 tapaði Fidesz hins vegar þingkosningum á móti [[Tisza-flokkurinn|Tisza-flokknum]] undir forystu [[Péter Magyar|Péters Magyar]], sem hét því að snúa við mörgum breytingum sem gerðar voru í stjórnartíð Orbáns.<ref>{{Vefheimild|titill=„Verður aftur sterkur bandamaður innan ESB og NATO“|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/04/13/verdur_aftur_sterkur_bandamadur_innan_esb_og_nato/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=13. apríl 2026 |skoðað=7. maí 2026}}</ref> == Landfræði == Ungverjaland á landamæri að sjö öðrum ríkjum. Fyrir norðan er [[Slóvakía]], fyrir norðaustan [[Úkraína]], fyrir austan [[Rúmenía]], fyrir sunnan [[Serbía]], [[Króatía]] og [[Slóvenía]] og fyrir vestan [[Austurríki]]. Landið er afar láglent og er lægsti punkur þess í aðeins 78 metra hæð yfir sjó, þrátt fyrir mikla fjarlægð til sjávar. [[Dóná]] skiptir landinu í tvo hluta, en fljótið rennur frá norðri til suðurs um miðbik landsins. Nær allur austurhluti landsins er á ungversku sléttunni (pússtunni). Vestan við Dóná er hæðótt landslag og þar er nokkurt fjalllendi. Hæsti tindur landsins, Kékes, nær þó ekki nema 1.014 metra hæð. Vestast er Vínarsléttan sem teygir sig yfir landamærin til Austurríkis. Vestarlega í landinu er [[Balatonvatn]], en það er stærsta stöðuvatn Mið-Evrópu. === Sýslur === [[mynd:Map of counties of Hungary 2004.png|thumb|Sýslurnar í Ungverjalandi eru 19 talsins, auk Búdapest]] Ungverjalandi er skipt niður í 19 sýslur, kallaðar megye á ungversku. Margar þeirra eru ævagamlar, enda myndaðar árið 1000 þegar Ungverjaland varð að konungsríki. Auk sýslnanna eru 24 sjálfstæðar borgir í landinu. Þær tilheyra viðkomandi sýslu, en íbúar kjósa sér borgarráð og taka ekki þátt í sýslukosningum. Árið [[1999]] var landinu auk þess skipt niður í sjö héruð samkvæmt tilskipun Evrópusambandsins. Í hverju héraði eru 2-3 sýslur. === Borgir === Búdapest er langstærsta borg landsins með um 1,7 milljónir íbúa. Næstu borgir eru ekki með nema rúmlega 200.000 íbúa. Stærstu borgir landsins: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúafjöldi !! Hérað |- | 1 || [[Búdapest]] || 1,7 milljónir || |- | 2 || [[Debrecen]] || 204 þúsund || Hajdú-Bihar |- | 3 || [[Miskolc]]|| 172 þúsund || Borsod-Abaúj-Zemplén |- | 4 || [[Szeged]] || 164 þúsund || Csongrád |- | 5 || [[Pécs]]|| 156 þúsund || Baranya |- | 6 || [[Györ]]|| 128 þúsund || Györ-Moson-Sopron |- | 7 || [[Nyíregyháza]]|| 116 þúsund || Szabolcs-Szatmár-Bereg |- | 8 || [[Kecskemét]]|| 109 þúsund || Bács-Kiskun |- | 9 || [[Székesfehérvár]]|| 101 þúsund || Fejér |- | 10 || [[Szombathely]]|| 79 þúsund || Vas |- | 11 || [[Szolnok]]|| 75 þúsund || Jász-Nagykun-Szolnok |- | 12 || [[Tatabánya]]|| 70 þúsund || Fejér |} === Fjöll === [[mynd:Kekesteto1.JPG|thumb|Kékes er hæsta fjall Ungverjalands]] Ungverjaland er frekar láglent land og að mestu leyti sléttur. Aðeins í vestri og norðri eru einhver fjöll sem kalla má. Þau eru þó ekki há og yfirleitt vaxin skógi. Hæstu fjöll landsins eru í norðri. Þar eru fjallgarðarnir Matra og Bükk sem slaga upp í 1000 m hæð. Hæsta fjall landsins er [[Kékes]] í Matrafjöllum, 1014 m hátt. Þrátt fyrir litla hæð er skíðabraut í fjallinu sem er opin á veturna. === Ár og vötn === Í Ungverjalandi er fjöldi áa. Stærstu fljótin eru Tisza og Dóná, en báðar renna þær frá norðri til suðurs í gegnum landið. Báðar eru að öllu leyti skipgengar innanlands. Aðrar stórar ár eru Raba vestast í landinu og Drava við landamærin að Króatíu. Sameiginlegt með öllum þessum fljótum er að ekkert þeirra á upptök sín í Ungverjalandi, heldur er uppspretta þeirra allra í nágrannalöndunum. Þótt Dóná sé aðeins næstlengsta áin innanlands, er hún eina vatnasvið landsins. Allar aðrar ár renna í Dóná, eða í einhverjar af þverám hennar. Lengstu fljótin í tölum: {{col-begin}}{{col-2}} {| class="wikitable" |- ! Röð !! Fljót !! Lengd innanlands !! Upptök !! Rennur í |- | 1 || [[Tisza]] || 596 km || Úkraína || Dóná |- | 2 || [[Dóná]] || 417 km || Þýskaland || Svartahaf |- | 3 || [[Rába]] || 211 km || Austurríki || Dóná |- | 4 || [[Dráva]] || 190 km || Ítalía || Dóná |} {{col-2}} [[Mynd:Tiszapüspöki 063.jpg|thumb|Innanlands er Tisza lengsta fljót Ungverjalands]] {{col-end}} Auk ofangreindra fljóta er Sió-skurðurinn lengsta manngerða vatnaleiðin, en hann var grafinn að mestu eftir litlum árfarvegi. Skurðurinn liggur úr norðausturhluta Balatonvatns til Dónár. Þrjú meiri háttar stöðuvötn eru í Ungverjalandi. Stærst þeirra er [[Balatonvatn]] í vestanverðu landinu, en það er jafnframt stærsta stöðuvatn Mið-Evrópu, 594 km². Norðvestast er [[Neusiedler See]] (Fertö á ungversku). Aðeins syðsti hluti vatnsins er í Ungverjalandi, bróðurparturinn er í Austurríki. Ungverski hlutinn er mikilvægt náttúrufriðland og er á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Í austurhluta landsins er Tiszavatn, en það myndaðist við stíflugerð í fljótinu Tisza [[1973]]. Vatnið er 127 km² að stærð og þar með langstærsta lón landsins. == Stjórnmál == [[mynd:Országház (509. számú műemlék) 47.jpg|thumb|Þinghúsið í Búdapest]] Í Ungverjalandi er þingbundin stjórn. Þingið situr aðeins í einni deild, þar sem eru 386 sæti. Almennar kosningar eru á fjögurra ára fresti. Þær síðustu fóru fram [[2010]]. Þingið velur hins vegar forseta landsins (til fimm ára), forsætisráðherrann, stjórnlagaráðið, forseta hæstaréttar og ríkissaksóknara. Forsætisráðherrann er valdamesti maður landsins og [[Péter Magyar]] hefur nú gegnt því embætti frá 2026. Ungverjaland gekk í NATO [[1999]] og var meðal fyrstu fyrrverandi kommúnistaríkja sem það gerði. Árið [[2004]] gekk landið svo einnig í Evrópusambandið. Ungversku stjórninni ber skylda til að sinna hagsmunum Ungverja í nágrannaríkjunum, en þeir eru um 2,5 milljónir, aðallega í Rúmeníu og Slóvakíu. Þetta hefur orsakað nokkra spennu milli landanna, sérstaklega eftir að ungverska þingið ákvað 2010 að veita öllum Ungverjum í nágrannalöndunum ungverskan ríkisborgarrétt. Slóvakar hafa í kjölfarið hótað að reka alla þá sem það þiggja úr opinberum embættum í landinu, en 10% íbúa í Slóvakíu eru Ungverjar. === Þjóðfáni og skjaldarmerki === [[mynd:A Szent Korona elölről 2.jpg|thumb|Stefánskrónan er í skjaldarmerki landsins, en hana átti Stefán konungur á 11. öld. Hún er geymd í þinghúsinu í Búdapest, ásamt öðrum ríkisdjásnum.]] Þjóðfáni Ungverjalands er með þremur láréttum röndum: Rautt efst, hvítt fyrir miðju og grænt neðst. Rauði liturinn táknar blóðið sem úthellt var fyrir sjálfstæði landsins. Hvíti liturinn táknar hreinleika landsins. Græni liturinn stendur fyrir byltinguna á [[19. öldin|19. öld]]. Litirnir sem slíkir eru hins vegar miklu eldri og ná aftur til upphafs Ungverja sem þjóðar. Þrílita fánann notaði Matthías II. konungur fyrstur árið [[1608]], en hann laut þá Habsborgarkeisara. Hins vegar voru aðrir fánar einnig notaðir, sérstaklega meðan Ungverjaland var hluti af keisararíki Austurríkis. Þó héldust litirnir. Þegar keisararíkið leystist upp [[1918]] varð þríliti fáninn að ríkistákni. Þá var fáninn talsvert lengri en hann er í dag. [[1940]] var skjaldarmerki landsins sett í miðju fánans. Því merki var skipt út fyrir sósíalískt merki (hamar, ax, rauð stjarna) allt til [[1957]] er merkið hvarf aftur úr fánanum. [[1. október]] það ár var núverandi fáni (án tákns) tekinn í notkun. Þess má geta að þjóðfáni [[Tajikistan|Tadsikistan]]s er nákvæmlega eins, nema hvað hann er með gulu tákni fyrir miðju, rendurnar eru misbreiðar og fáninn er ívið lengri. Saga fánanna er auk þess gjörólík. [[Skjaldarmerki]] Ungverjalands er tvískiptur skjöldur með kórónu efst. Til hægri er patríarkakrossinn sem stendur á þrítindi. Tindarnir merkja fjöllin Tatra, Fatra og Matra. Tvö þau fyrrnefndu eru í Slóvakíu í dag. Páfinn léði Stefáni konungi krossinn árið [[1000]]. Fyrir miðju er gullkóróna, en hún bættist við skjaldarmerkið á [[17. öldin|17. öld]]. Til vinstri eru átta rauðar og hvítar rendur. Uppruni þeirra er óljós, en þær voru komnar fram á [[13. öldin|13. öld]]. Sumir vilja meina að hvítu rendurnar tákni hin fjögur höfuðfljót landsins: Dóná, Tisza, Drava og Sava. Efst er svo Stefánskórónan, en hún er konungskóróna Ungverjalands. Skjaldarmerki þetta hefur tekið talsverðum breytingum í gegnum tíðina. Núverandi merki var tekið upp [[1990]] eftir snarpar umræður á þinginu. === Hermál === Her Ungverjalands telur um 30 þús manns. Flestir eru í landhernum (rúm 23 þús), en um 7000 í flughernum. Konur eru 17% allra hermanna. Enginn er sjóherinn, enda liggur Ungverjaland ekki að sjó. Aðaltilgangur hersins er að tryggja varnir landsins á stríðstímum. Auk þess starfar herinn náið með herjum NATO, sem reyndar hefur gagnrýnt ungverska herinn fyrir að vera of veikburða til að sinna eigin vörnum ef stríð brytist út. Fjórum sinnum hafa Ungverjar sent herlið í friðargæslu til annarra landa. Til [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu]] 158 manns, til [[Afganistan]]s 205 manns og til [[Kosóvó]] 484 manns. Auk þess sendu Ungverjar herlið til [[Írak]]s, en kölluðu það til baka árið 2005. === Gjaldmiðill === Þrátt fyrir að vera í Evrópusambandinu er Ungverjaland með eigin mynt. Hún kallast forinta og filler (100 filler = 1 forinta). Forintan heitir eftir Florenus, myntinni sem borgríkið [[Flórens]] á Ítalíu gaf út fyrr á öldum. Karl Róbert af Anjou tók myntina upp í Ungverjalandi árið 1325 og þótti hún einn sterkasti gjaldmiðill Mið-Evrópu fram á 17. öld. Þótt landið yrði hluti af keisararíkinu Austurríki var haldið áfram að nota forintuna fram til [[1892]], en þá tók við ungverska krónan. Sökum óðaverðbólgu í [[Kreppan mikla|kreppunni miklu]] var krónan tekin úr umferð og penkö tekið upp. Þá náði óðaverðbólgan þvílíkum hæðum að gjaldmiðillinn varð verðlaus. Árið [[1946]] var forintan aftur tekin í notkun og styrktist hún mjög á tímum [[Kommúnismi|kommúnismans]]. Hún er enn gjaldmiðill landsins í dag. Ráðgert er að taka upp [[Evra|evruna]], en það verður ekki gert fyrr en í fyrsta lagi 2020, ef Ungverjaland uppfyllir þau efnahagslegu skilyrði sem fyrir því hafa verið sett. == Íbúar == [[mynd:Hungary topographic map.jpg|thumb|Kort af Ungverjalandi á ensku]] [[mynd:Pünkösdi pompa Körösfőn.jpg|thumb|left|Ungverjar í Rúmeníu í þjóðbúningum]] Ungverjar eru 10 milljónir talsins og hefur þeim fækkað hratt síðustu áratugi. [[1995]] voru íbúarnir um 10,3 milljónir. Mannfjöldaspár gera ráð fyrir að Ungverjum haldi áfram að fækka, og um miðja öldina verði þeir 9 milljónir sé litið til núverandi þróunar. Íbúaþéttleiki landsins, sé miðað við 10 milljónir íbúa, er 107,5 íbúar á km². Stærsti hluti íbúanna eru Ungverjar (magyarar), eða 92,3%. Stærsti minnihlutahópurinn er [[Rómafólk]]ið (1,7%), öðru nafni sígaunar. Auk þess búa um 2,4 milljónir Ungverjar í nágrannalöndunum, aðallega í Rúmeníu austan landamæranna. === Tungumál === Þjóðtunga Ungverja er ungverska. Engin önnur tunga er viðurkennd sem ríkismál, þrátt fyrir fjölda minnihlutahópa í landinu. Utan við landsteinana er ungverska líka víða töluð í Rúmeníu, Slóvakíu og Serbíu, sem og í öðrum nágrannalöndum. Í Rúmeníu búa 1,4 milljónir Ungverja, en í Slóvakíu 520 þús (10% af slóvösku þjóðinni). === Trúarbrögð === Í manntali [[2001]] kom í ljós að tæplega 55% þjóðarinnar kenndu sig við [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjuna]]. Sú trú er í miklum meirihluta um allt miðbik og vesturhluta landsins. Um 16% játuðu [[Kalvínismi|Kalvínstrú]] og eru þeir austast í landinu og á nokkrum stöðum vestast. Fyrir [[Heimstyrjöldin síðari|heimsstyrjöldina síðari]] bjuggu um 800 þús [[gyðingar]] í Ungverjalandi. Í dag eru þeir ekki nema tæplega 49 þúsund. Í öðrum trúarhópum er talsvert færra. Um fjórðungur landsmanna játuðu hins vegar enga trú, eða slepptu því að nefna trúfélag. Í landinu er engin þjóðkirkja. == Menning == === Listir === [[mynd:Bartók Béla 1927.jpg|thumb|Bela Bartók árið 1927]] Þekktustu listamenn Ungverjalands eru án efa tónlistarmenn. Meðal helstu má nefna [[Franz Liszt]], [[Imre Kálmán]], [[Franz Lehár]], [[Ernő Dohnányi]], [[Zoltán Kodály]] og [[Béla Bartók]], en sá síðastnefndi var mikill safnari ungverskrar þjóðlagatónlistar. Blómaskeið ungverskra bókmennta er 19. öldin, en þá rituðu þjóðskáldin [[Mihály Vörösmarty]], [[János Arany]] og [[Sándor Petőfi]] helstu bókmenntalegi stórvirki Ungverja. [[Ferenc Molnár]] er helsta leikritaskáld og rithöfundur landsins á 20. öld. [[Miklós Barabás]] er helsti málari Ungverja, en hann var uppi á 19. öld. Margir þessara listamanna bjuggu erlendis, t.d. í Austurríki eða [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. === Vísindi === Af þekktum ungverskum vísindamönnum má nefna [[Albert Szent-Györgyi]] ([[Nóbelsverðlaun í lífeðlis- og læknisfræði|Nóbelsverðlaun í læknisfræði]] [[1937]]), sem uppgötvaði [[C-vítamín]] og bjó til fyrstu gervivítamínin. [[Kálmán Tihanyi]] fann upp hitamyndavélina og plasmasjónvarpið. [[Leó Szilárd]] smíðaði fyrsta [[kjarnorkuver]]ið og fann upp [[Rafeindasmásjá|rafeindasmásjána]]. [[László Bíró]] fann upp Bírópennann. [[Edward Teller]] smíðaði fyrstu kjarnorkusprengjurnar (ásamt [[Robert Oppenheimer]]) og er faðir [[Vetnissprengja|vetnissprengjunnar]]. Ernö Rubik fann upp [[Rúbík-kubburinn|Rúbík-kubbinn]]. === Matargerð === {{Aðalgrein|Ungversk matarmenning}} [[mynd:Gulyas080.jpg|thumb|Gúllasið er þjóðarréttur]] Ungversk matargerð einkennist mikið af bændasamfélagi ungversku sléttunnar áður fyrr. Þekktasti rétturinn er án efa [[gúllas]]ið (gulyas á ungversku), en það er heiti á sérstökum súpum með ýmsu kjöti. Í þær er oft sett [[paprika]] og því eru súpurnar gjarnan sterkar. Gúllasið er til í ýmsu formi og var á 19. öld undirstöðufæða ungverskra hermanna (kallaðist gúllaskanóna). Ungverjaland er einnig þekkt fyrir hinar ýmsu pylsutegundir, en vissar borgir og landshlutar eiga sér oft sínar einkennispylsur. Víða um landið eru góð vínræktarsvæði, þótt ungversk vín séu minna þekkt en mörg önnur evrópsk vín. Þeirra helst er Tokaj-vínið sem framleitt er norðaustast í landinu og að einhverju leyti af Ungverjum í Slóvakíu. Tokaj-vínin voru á borðum við konungshirðir víða í Evrópu á 19. öld. === Íþróttir === Þjóðaríþrótt Ungverja er [[knattspyrna]]. Landsliðið hefur þrisvar orðið Ólympíumeistari í knattspyrnu á [[Ólympíuleikar|sumarólympíuleikum]] ([[Sumarólympíuleikarnir 1952|1952]], [[Sumarólympíuleikarnir 1964|1964]] og [[Sumarólympíuleikarnir 1968|1968]]). Það hefur níu sinnum keppt í úrslitakeppni HM og tvisvar komist í úrslitaleikinn. [[1938]] tapaði liðið fyrir Ítalíu og [[1954]] fyrir Þjóðverjum. Gullaldarár ungverskrar knattspyrnu voru frá fjórða áratug 20. aldar til sjöunda áratugarins. Helsti knattspyrnumaður Ungverja var [[Ferenc Puskás]] sem lék eingöngu með [[Honvéd]] í Búdapest og [[Real Madrid]]. Sigursælasta félagsliðið er [[Ferencváros Búdapest]] sem 28 sinnum hefur orðið ungverskur meistari. Liðið komst einu sinni í úrslit í Evrópukeppni bikarhafa (1975), en tapaði þá fyrir [[FC Dynamo Kyiv|Dynamo Kiev]]. [[Handbolti]] er einnig mikið leikinn í Ungverjalandi. Lið eins og KC Veszprém og SC Szeged eru þekkt í Evrópu. Tvær þekktar kappakstursbrautir eru í landinu. Á Hungaroring er keppt í [[Formúla 1|Formúlu 1]], en á Pannoniaring á [[mótorhjól]]um. [[Íshokkí]] er vaxandi íþrótt í Ungverjalandi. Árið [[2009]] tryggði landsliðið sér þátttökurétt í HM í fyrsta sinn í 70 ár. === Helgidagar === Ólíkt öðrum löndum eru þrír þjóðhátíðardagar í Ungverjalandi, allt eftir tilefni. 15. mars er haldið upp á marsbyltinguna, 20. ágúst uppá stofnun ríkisins og 23. október uppá byltingardaginn gegn kommústastjórninni 1956. Auk neðangreindra helgidaga voru nokkrir í viðbót á tímum kommúnismans, en þeir voru afnumdir við stofnun lýðveldisins 1989. Opinberir helgidagar í Ungverjalandi: {| class="wikitable" |- ! Dags. !! Helgidagur !! Ath. |- | [[1. janúar]] || Nýársdagur || |- | [[15. mars]] || Þjóðhátíðardagur|| Marsbyltingin 1848 |- | Breytilegt að vori || [[Páskar]] || Sunnudagur og mánudagur |- | [[1. maí]] || Verkalýðsdagur || Innganga landsins í Evrópusambandið 2004 |- | Breytilegt að vori || [[Hvítasunna]] || Sunnudagur og mánudagur |- | [[20. ágúst]] || Þjóðhátíðardagur || Stofnun konungsríkisins, dagur heilags Stefáns |- | [[23. október]] || Þjóðhátíðardagur || Uppreisnin 1956 og stofnun lýðveldisins 1989 |- | [[1. nóvember]] || [[Allraheilagramessa]]|| |- | [[25. desember|25.]] og [[26. desember]] || [[Jól]] || |} == Tilvísanir == {{Reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Ungarn|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2012}} * {{wpheimild|tungumál=en|titill=Hungary|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2012}} == Tenglar == * [https://www.kormany.hu/en Ríkisstjórn Ungverjalands] * [http://gotohungary.com/ Opinber ferðavefur] {{hnit|47|30|00|N|19|03|00|E|display=title|region:HU}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{Gæðagrein}} [[Flokkur:Ungverjaland| ]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] d14anqjlc36bobv5jj3bzgaaqzstgnh 0 4278 1980280 1959401 2026-09-25T22:08:36Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980280 wikitext text/x-wiki '''Fjölnir''' er [[listavinnslumál|listavinnslu-]] og [[einingaforritunarmál]] þróað að mestu leyti af [[Snorri Agnarsson|Snorra Agnarssyni]] prófessor í [[tölvunarfræði]] við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] á níunda áratugnum. Málið er á [[Íslenska|íslensku]] í heild sinni og hægt er að nota alla stafi [[íslenska stafrófið|íslenska stafrófsins]] í breytunöfnum. Frumkóðaskrárnar hafa oftast skráarendinguna <code>.fjo</code>. == Dæmi == <pre> ;; Halló heimur í Fjölni "halló" < aðal { aðal -> stef(;) stofn skrifastreng(;"Halló, heimur!"), stofnlok } * "GRUNNUR" ; </pre> == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20040713144600/http://www.hi.is/~snorri/087133-03/fjolnir.pdf PDF-skjal um Fjölni] * [https://web.archive.org/web/20081010130108/http://www2.99-bottles-of-beer.net/language-fjoelnir-259.html 99 Bottles of Beer í Fjölni] * [http://morpho.cs.hi.is/ Morpho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130724001059/http://morpho.cs.hi.is/ |date=2013-07-24 }} er annað forritunarmál frá Snorra sem byggir að einhverju leyti á sömu hugmyndum en notar ekki íslensku {{Stubbur|tölvunarfræði}} [[Flokkur:Forritunarmál]] [[Flokkur:Íslenskur hugbúnaður]] 4pdvjlkg0d6oz35wqbge6u8k0egpq7r 0 5632 1980271 1961115 2026-09-25T21:34:58Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980271 wikitext text/x-wiki '''Einmánuður''' er sjötti mánuður ársins í gamla [[Norræna tímatalið|norræna tímatalinu]] og síðasti vetrarmánuðurinn. Hann hefst á [[Þriðjudagur|þriðjudegi]] í 22. viku vetrar, eða [[20. mars|20.]] til [[26. mars]]. Elstu heimildir um einmánuð eru úr [[Bókarbót]] frá [[12. öld]] og Skáldskaparmálum [[Snorra-Edda|Snorra Eddu]] frá [[13. öld]]. Hann ásamt [[Gormánuður|gormánuði]], [[Þorri|þorra]] og [[Góa|góu]] eru einu mánaðarnöfnin í gamla norræna tímatalinu sem koma fyrir í fleiri en einni heimild. Líklega er nafnið dregið af því að hann var síðasti mánuður vetrar líkt og orðið ''eindagi'' sem þýðir ''síðasti dagur''. Fyrsti dagur einmánaðar er helgaður piltum eins og [[Harpa (mánuður)|harpa]] stúlkum og þorri og góa húsbændum og húsfrúm og ýmist kallaður ''yngismannadagur'' eða ''yngisveinadagur''. Áttu stúlkur þá að fara fyrstar á fætur til að taka á móti einmánuði og veita piltum glaðning. Árið 2022 var stungið upp á því að fyrsti dagur einmánaðar yrði nefndur [[kváradagur]].<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/skvisuregn/status/1484596084970344448|title=https://twitter.com/skvisuregn/status/1484596084970344448|website=Twitter|language=en|access-date=2022-03-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.frettabladid.is/lifid/stofnadi-sinn-eigin-hatidisdag-fyrir-kynsegin-folk/|title=Stofn­að­i sinn eig­in há­tíð­is­dag fyr­ir kyn­seg­in fólk|website=www.frettabladid.is|language=is|access-date=2022-03-22}}</ref> ==Heitdagur== [[Mynd:Ludvig Harboe.jpg|thumb|150px|Ludvig Harboe (1709 – 1783) var danskur prestur, Hólabiskup 1741 til 1745 og jafnframt Skálholtsbiskup eitt ár frá 1744 til 1745 og Sjálandsbiskup frá 1757.]] Venja var að haldnar væru þrjár samkomur á ári í hverjum [[Hreppur|hrepp]] til að ræða sameiginleg mál eins og fátækratíund og fjallskil. Ein var að hausti önnur á [[Langafasta|lönguföstu]] og þriðja eftir vorþing. Á [[Norðurland|Norðurlandi]] var samkoman á föstunni haldin fyrsta dag einmánaðar og hann nefndur ''heitdagur'' en þá var einkum safnað heitum fyrir fátæka. Árin 1741–45 fóru þeir [[Ludvig Harboe]] og [[Jón Þorkelsson Thorcillius|Jón Þorkelsson Thorcillius]] í eftirlitsferð til Íslands að undirlagi Jóns og með samþykki danskra stjórnvalda og í framhaldi lögðu þeir til ýmsar breytingar á helgidagahaldi á landinu. Var þá heitdagur eitt af því sem aflagt var með konunglegri tilskipun 29. maí [[1744]] og norðlendingum skipað að flytja hann yfir á næst sunnudag er fólk kæmi almennt til messu. Var það með þeim rökum að ekki tíðkaðist þessi siður annarstaðar í [[Danaveldi]]. Norðlendingar rituðu konungi ítarlega greinargerð og bænarskjal árið [[1755]] um að fá að halda deginum en því var hafnað. Nokkur skipti var reynt að endurvekja einmánaðarsamkomu á Norðurlandi upp úr aldamótunum [[1900]] og dæmi eru líka þekkt að fólk sendi fátækum nágrönnum sínum mat á þessum degi þegar harðæri var. ==Vorverk í einmánuði== Séra [[Björn Halldórsson|Björn Halldórsson]] í [[Sauðlauksdalur|Sauðlauksdal]] (f. [[1724]] d. [[1794]]) skrifaði í riti sínu ''Atli'' sem kom fyrst út í [[Hrappsey]] [[1780]], um vorverk í Einmánuði að ef vorgott væri þá væri hentugur tími að stífla vatn, sem veitast skal yfir land svo vatnið standi þar á meðan vorleysing er mest. Það átti að vera vegna þess að það grugg, sem setur sig undir leysingavatnið á meðan það stendur yfir landinu væri betra en nokkur áburður. Eins að sá sem vill ná grjóti upp úr jörð, því sem upp úr stendur, hann géri það þá þegar jörð er hálfa alin þíð ofan til eða nokkuð minna. Þá væri það bæði lausast og ylti líka á klakanum svo erfiðið yrði minna.<ref>[http://baekur.is/bok/000043615 Atli eður ráðagjörðir yngismanns um búnað sinn]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Veðurspá tengd einmánuði== Ekki er mikið um veðurspár tengdar einmánuði utan að trúað var að ef fyrsti dagur einmánaðar vari blautur, boðaði það gott vor. Gæti það tengst ofangreindri lýsingu Björns. Er til vísubrot um það: : Þurr skyldi þorri, : þeysöm góa, : votur einmánuður, : þá mun vel vora.<ref>{{Cite web |url=http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=58509 |title=Vísindavefur.is |access-date=2011-03-19 |archive-date=2011-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110404081254/http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=58509 |url-status=dead }}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimildir== * {{bókaheimild|höfundur=Árni Björnsson|titill=Saga daganna|ár=2000}} * {{bókaheimild|höfundur=Björn Halldórsson|titill=Atli|ár=1780}} ==Tenglar== * [https://web.archive.org/web/20160304220827/http://baekur.is/bok/000043615/atli_edr_raadagiordir Atli – útgáfa frá 1777 á Bækur.is] {{Norrænir_mánuðir}} [[Flokkur:Tímatöl]] [[Flokkur:Dagatal]] 0ksji1zcgvpwm743l9p9q3hivqn00zc 0 6143 1980361 1968303 2026-09-26T03:02:39Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980361 wikitext text/x-wiki {{Efnasamband |mynd=Methane-3D-space-filling.svg |myndartexti=Uppbygging metans í þrívídd |cas=74-82-8 |formúla=CH₄ |mólmassi=16,04 |lykt=Engin |útlit=Litlaust gas |bræðslumark=–182,5 |suðumark=–161,5 |tvípólsvægi=0 }} '''Metan''' er lyktarlaust og litlaust [[gas]] sem er léttara en [[andrúmsloft]]ið. Það myndast við [[rotnun]] lífræns úrgangs við loftfirrðar aðstæður og finnst í eða nálægt [[Mýri|mýrum]], votlendi, gömlum urðunarsvæðum og gömlu [[skóglendi]]. == Eiginleikar == Efnaformúla metans er {{Chem2|CH4}} og mólmassi þess er 16,043 g/mól. Metan brennur í lofti með bláum loga. Þegar það brennur þar sem nóg [[súrefni]] er til staðar myndast [[koldíoxíð]] og [[vatn]] samkvæmt: :{{Chem2|CH4 + 2O2 -> CO2 + 2H2O}} Þessi bruni metans myndar mikinn hita og þar af leiðandi er hægt að nota það sem [[eldsneyti]]. Þegar [[súrefni]] er ekki mikið myndast [[kolmónoxíð]]. Metan hvarfast ekki auðveldlega, nema við flúor, klór og fleira. Þau hvörf sem metan tekur þátt í eru skiptihvörf.<ref>Gas Plant Manufacturers. ''Methane Properties''. Sótt af: http://www.gas-plants.com/methane-properties.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412071651/http://www.gas-plants.com/methane-properties.html |date=2010-04-12 }}</ref> Jarðgas inniheldur 75% CH₄, 15% etan (C₂H₆) og 5% af öðrum kolvatnsefnum, eins og própani (C₂H₈) og [[bútan|bútani]] (C₄H₁₀). Bræðslumark metans er -183&nbsp;°C og [[suðumark]] er -164&nbsp;°C. Það leysist ekki vel í vatni.<ref>Methane. Sótt af: http://scifun.chem.wisc.edu/chemweek/METHANE/Methane.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530101711/http://scifun.chem.wisc.edu/chemweek/methane/methane.html |date=2010-05-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530101711/http://scifun.chem.wisc.edu/chemweek/methane/methane.html |date=2010-05-30 }}</ref> == Metan í andrúmslofti == [[Mynd:Methane-structure.png|thumb|Uppbygging metans]] Metan fyrirfinnst í [[Andrúmsloft jarðar|veðrahvolfinu]] bæði á Norður- og Suðurheimsskautssvæðunum. Líftími þess í veðrahvolfinu er um tólf ár. Metan dregur í sig geislun á bilinu 3300-2800 cm^-1 og 1400-1200 cm^-1 . Aukning metans í andrúmslofti var 20 ppb (rúmmál) á ári til 1998 en minnkaði í 8 ppb (rúmmál) árið 2003. Þetta hefur verið rakið til bætts viðhalds og viðgerða á gasbrunnum og leiðslukerfum í löndum fyrrverandi Sovétríkjanna. Árið 2003 voru gróðurhúsaáhrif af völdum losaðs metans 1,7 W/m². Metan er það kolvatnsefni sem er í hæstum styrk í andrúmsloftinu. Blandhlutfall þess er 1,8 ppm (rúmmál). Á flestum stöðum er algengast að kolvatnsefni með meiri mólmassa eru í minna hlutfalli en metan í andrúmsloftinu. Oxunarhvarf metans er hægara en hjá öðrum kolvatnsefnum og líftími þess í andrúmslofti er um tíu ár. [[Oxun]] metans gefur af sér [[koldíoxíð]] sem stöðuga lokasameind eftir röð hvarfa. === Losun === Metan losnar út í andrúmsloftið með eftirfarandi leiðum: # Rotnun lífrænna efna þar sem magn fer eftir hitastigi, gróðri og jarðvegsgerð # Vinnslu, flutning og brennslu [[jarðefnaeldsneyti]]s # Í gegnum meltingarfæri [[jórturdýr]]a (nautgripir, kindur, geitur) og termíta. 30-40% af heildarlosun metans er talin vera náttúruleg sem er þá fyrsta leiðin hér að ofan og vegna jórturdýra.<ref>Gary W. vanLoon og Stephen J. Duffy. (2005). Environmental Chemistry</ref> Talið er að allt að 60% metanlosunar sé vegna mannlegra aðgerða sem eru þá til dæmis jarðefnaeldsneytisframleiðsla, hrísgrjónaræktun og lífmassabrennsla. Náttúruleg losun metans í andrúmsloftið er um 190 Tg á ári. Vottlendi og mýrar eiga um 76% af þessari losun, termítar um 11%, höf um 8% og metanhýdröt um 5%. Þessi hlutföll eiga við jörðina alla, en eru mjög breytileg eftir löndum og landsvæðum. === Eyðing === Þegar metan fer út í andrúmsloftið er það um tíu ár að eyðast aftur. Það getur gerst með mismunandi aðferðum sem kalla mætti niðurföll (á ensku „sinks“). Styrkur metans í andrúmsloftinu ræðst af jafnvæginu milli metanlosunar og metaneyðingar. Algengasta ástæða metaneyðingar er [[oxun]] sem verður fyrir vegna tilstilli hýdroxýl<nowiki/>[[radikalar|stakeinda]] (OH) í andrúmsloftinu. Metan hvarfast við OH og þá verður til CH₃ og vatn í veðrahvolfi andrúmsloftsins. Metan hverfur í litlum mæli með [[oxun]] við OH-stakeindir í heiðhvolfinu. Þetta tvennt veldur um 90% metaneyðingar í andrúmslofti. Vitað er um tvær aðrar leiðir, örverur í jarðvegi taka upp metan (7%) og metan hvarfast við klóratóm í hafinu. === Sem gróðurhúsalofttegund === Metan er 20 sinnum virkari [[gróðurhúsalofttegund]] en [[koldíoxíð]] og gleypir innrauða geislun sem annars tapaðist úr veðrahvolfinu og út í geim. Þetta er ástæða þess að metan er [[gróðurhúsalofttegund]]. Mælingar á styrk metans í andrúmslofti hafa verið gerðar með greiningu loftbólna inni í jökulís. Þessar mælingar gefa til kynna að styrkur metans er í hámarki í dag miðað við síðustu 400.000 ár. Frá 1750 hefur meðaltal metanstyrks í andrúmslofti hækkað um 150%, frá um 700 ppb (rúmmál) í 1745 ppb (rúmmál) árið 1998. Á síðasta áratug hefur styrkur metans haldið áfram að aukast en aukningarhraðinn minnkað. Í lok 8. áratugsins var aukningin um 20 ppb (rúmmál) á ári en í lok 9. áratugsins var hann um 9-13 ppb (rúmmál) á ári. Frá 1999 til 2002 hefur styrkur metans haldist stöðugur í kringum 1751 ppb (rúmmál).<ref>Methane. Sótt af: http://www.epa.gov/methane/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070209063303/http://www.epa.gov/methane/index.html |date=2007-02-09 }}</ref> Metan er um 9% af heildarlosun gróðurhúsalofttegunda út í andrúmsloftið.<ref>Greenhouse Gases, Climate Change, and Energy. Sótt af: https://web.archive.org/web/20101111150618/http://www.eia.doe.gov/bookshelf/brochures/greenhouse/Chapter1.htm</ref> === Eyðing ósonlagsins === Gastegundir í [[Andrúmsloft jarðar|heiðhvolfinu]] draga í sig hættulega geislun frá sólinni og þar er [[óson]] eitt mikilvægasta efnið. Margar gastegundir, til dæmis vetnisklóríð, draga úr magni þess í heiðhvolfinu sem leiðir til ósoneyðingar. Metan við sögu í einu þeirra efnahvarfa í heiðhvolfinu þar sem vetnisklóríð verður til: :{{Chem2|Cl + CH4 -> HCl + CH3}} Klórgas er talið vera eitt hvarfgjarnasta efnið í heiðhvolfinu og hvati til [[óson]]eyðingar. Ekki er mikið af vatnsgufu í heiðhvolfinu en eitthvað metan sleppur þar upp. Vetni klofnar frá metaninu og endar á því að mynda vatn sem síðan getur orðið að H- og OH-<nowiki/>[[radikalar|stakeindum]]. Þessar stakeindir leika mikilvægt hlutverk í eyðingu ósonlagsins þar sem þeir breyta því í súrefni. Nettóhvörfin fyrir báðar stakeindirnar eru: :{{Chem2|O + O3 -> 2O2}} Þannig tekur metan þátt í eyðingu ósonlagsins.<ref>Gary W. vanLoon og Stephen J. Duffy. (2005). Environmental Chemistry</ref> == Framleiðsla == [[Mynd:Brno, Autotec, Citelis CNG II.jpg|thumb|Rúta sem gengur fyrir metani]] Hægt er að framleiða gas úr lífmassa með nokkrum aðferðum og fá þá út eldsneyti eða rafmagn. Sem lífeldsneyti er metan til dæmis notað á bíla. [[Gösun]] er aðferð til að búa til gas úr föstum lífmassa með efnafræðilegum aðferðum. Grundvöllur [[gösun|gösunar]] er að heit gufa og súrefni hvarfast við fastan lífmassa. Þetta ferli gerist ekki auðveldlega og hitastig þarf að vera frá nokkur hundruð gráðum á Celsius og yfir þúsund gráður á Celsius. Þrýstingur getur verið frá því að vera aðeins fyrir ofan staðalloftþrýsting sem er 1 atm og upp í 30 atm. Gösun byrjar þannig að rokgjörn efni eru leyst upp úr fasta lífmassanum. Rokgjörnu efnin og það sem eftir var af lífmassanum fara í gegnum hvörf með gufu og súrefni sem framleiðir að lokum gas. Þetta gas sem þannig er framleitt er blanda brennsluefna, koldíoxíðs og vatns. Með meiri meðhöndlun má fá hreinna gas með því að brjóta brennsluefnin enn betur niður. Út úr þannig ferli fæst þá metangas sem hægt er að nota sem eldsneyti. == Notkun == [[Mynd:Liquid lakes on titan.jpg|thumb|Vötn með fljótandi metani á Títan, tungli Satúrnus]] Metan má brenna sem eldsneyti. Við bruna þarf að koma til súrefni og ástandsbreyting og þá losnar orka. Metan er aðalhluti [[Jarðgas|jarðgass]] og þegar það hvarfast við súrefni myndast koldíoxíð, vatn og orka. :{{Chem2|CH4 + 2O2 -> CO2 + 2H2O + orka}} Varminn sem losnar hér er mismunur efnafræðilegrar orku upprunalegs eldsneytis og súrefnis og efnafræðilegrar orku koldíoxíðs og vatns. Þessi mismunur er þá kallaður orkuinnihald eldsneytisins metans. Við brennslu 16 tonna af metani losna 44 tonn koldíoxíðs. Þar sem orkuinnihald jarðgass er 55 Gj/t þá losna 2,75 tonn af koldíoxíði við framleiðslu 55 GJ af varma eða orku.<ref>Godfrey Boyle. (2004). Renewable Energy</ref> [[NASA]] hefur verið að þróa eldflaugavél sem gengur fyrir fljótandi metani en hún er ekki tilbúin til notkunar. Kosturinn við metan er að það er til víða í sólkerfinu, Á Títani, sem er eitt tungla Satúrnusar, eru vötn og ár úr fljótandi metani. Lofthjúpar Júpíters, Satúrnusar, Úranusar og Neptúnusar innihalda allir eitthvað af metani. Kosturinn við metanið er að það er öruggara en fljótandi vetni þar sem það er ekki eitrað og má einnig geyma við hærra hitastig eða -161,6&nbsp;°C. Kraftur vélarinnar í prufuskoti í Mojave eyðimörkinni var {{convert|7500|lb|kg}}.<ref>NASA. (2007). Methane Blast. Sótt af: http://science.nasa.gov/headlines/y2007/04may_methaneblast.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090412030806/http://science.nasa.gov/headlines/y2007/04may_methaneblast.htm |date=2009-04-12 }}</ref> == Orkugildi Metans == Samkvæmt Metan hf. er 1 Nm³ hauggas = 0,57 Nm³ af 97% hreinu metani = 0,41 kg af 97% hreinu metani = 5,8 kWh af hráorku. Einnig jafngildir 1 Nm³ af hreinsuðu metani 1,12 l af 95 oktan bensíni. == Áhætta == Þar sem engin lykt er af metani er lyktarefni sett saman við það ef leki skyldi verða í bifreiðum. Metan er þó ekki eitrað og af því það er léttara en loftið gufar það snöggt upp við leka. Ef geymsluflöskur hitna mikið stafar sprengihætta af metani þar sem rúmmál þess eykst. Engin dæmi eru um slys af völdum metaneldsneytis. == Metan á Íslandi == Metangasi er safnað á urðunarstaðnum í [[Álfsnesi]] og notað sem eldsneyti á bíla. [[Hauggas]]ið sem myndast þar er blanda af nokkrum lofttegundum, meðal annars metani (55%) og koldíoxíði (42%). === Söfnun === Lóðrétt safnrör eru sett með um það bil 25 metra millibili á urðunarrein með jarðvegi þar sem yfirborð er slétt. Þessi safnrör eru 65 mm, breið og þéttboruð götum. Rörin eru tengd í þrjár safnkistur sem eru í 20 feta skipagámum með rörum úr plasti. Safnkisturnar eru tengdar við dælustöð þar sem gasið er sogað úr haugnum þannig að súrefni úr andrúmsloftinu komi ekki með inn. === Hreinsun === Til þess að hægt sé að nota hauggas sem eldsneyti þarf að skilja metanið úr því. Það er hægt að gera með þremur aðgerðum sem heita ísogsaðferð (PSA), síuaðferð og þvegilsaðferð. Þvegilsaðferð er notuð í Álfsnesinu. Þar er hreinsistöð notuð til að skilja metanið frá með vatni, það er þá þurrkað í daggarmark -30&nbsp;°C og því þjappað á flöskur sem fara svo á áfyllingarstöð. Þrýstingur við aðskiljunina er um 30 bör, við flutninginn um 260 bör og í eldsneytisgeymslum hámark 200 bör. Hreinleiki þessa metans er um 95-98%. === Dreifing === [[N1]] hf. selur metan á Íslandi og það er stöð við Bíldshöfða í Reykjavík. Áfylling bíla tekur lengri tíma en þegar venjulegt bensín eða [[dísilolía]] er notað en fer fram á svipaðan hátt. Metangasið er mælt í Nm³ eða normalrúmmetrum. Þessi eining er einnig notuð í verðlagningu, kr/Nm³. === Framleiðsla === [[Mynd:Chevrolet Cavalier sedan CNG.jpg|thumb|Chevrolet Cavalier metanbíll]] Óhreinsað hauggas er hægt að nota til rafmagnsframleiðslu í vélum. Samstarf hefur verið á milli Metan hf. og Orkuveitu Reykjavíkur um metangasknúið orkuver með uppsett afl 840 kW og framleiðsla er áætluð um 4,3 GWh/ár. Gasvél er knúin með [[hauggas]]i sem inniheldur um 50-55% metan. Með þessu fæst hreinna afgas en þegar umframhauggasi er brennt í brennara og losunin veldur minni gróðurhúsaáhrifum. Hægt er að nota [[hauggas]] sem orkugjafa í '''iðnaði''' en þá þarf iðnaðurinn að vera frekar nálægt urðunarstaðnum. Metan hf. og Borgarplasti hf. hófu samstarf árið 2002 um að skoða notkun hauggass í iðnaði. Niðurstaða verkefnisins var að metangasið væri góður kostur, sérstaklega hvað varðar umhverfi starfsmanna. Múli, bílaréttingar og sprautun ehf. hefur rekið metanþurrkklefa, sem framleiddur var á Ítalíu, frá árinu 2004 til '''bílasprautunar'''. Þannig nota þeir aðeins íslenska orku, metan, [[Jarðhiti|jarðvarma]] og rafmagn. == Metaneldsneyti á Íslandi == Metaneldsneyti hefur verið notað til að knýja bíla á Íslandi frá árinu 2000. Eldsneytið er 95-98% hreint metan. Metanknúnar bifreiðar eru hljóðlátari og mengun frá þeim töluvert minni. Koldíoxíð myndast við brennslu metangass í bílvél en þá er verið að flytja koldíoxíð sem hefði hvort eð er orðið til á urðunarstaðnum út í andrúmsloftið. Heildaraukning koldíoxíðs í andrúmslofti er því engin og á móti kemur líka að [[koldíoxíð]] sem hefði myndast í venjulegri bifreið sparast. Þessi sparnaður er um það bil 260 g koldíoxíð á km. Útblástursefni eru í töluvert minna magni við brennslu metans en bensíns eða dísel. Koldíoxíð er 20% minna frá metanbílum en venjulegum bílum.<ref>Metan ehf. (2003). Sótt af: http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041102104735/www.metan.is/user/home/</ref> === Metanbílar === [[Mynd:VW Touran EcoFuel 2008 front.jpg|thumb|Volkswagen Tourino Ecofuel, 2008 gerð]] [[Mynd:Mercedes-Benz W245 B170 NGT BlueEfficiency Facelift.JPG|thumb|Mercedes-Benz 170 NGT BlueEFFICIENCY metanbíll]] Í Reykjavík eru nokkrir Volkswagen EcoFuel bílar í notkun hjá [[Sorpa|Sorpu]]. Þeir ganga fyrir metani og eru þrefalt langdrægnari en eldri kynslóðir. Árið 2006 voru um 60 metanbílar í notkun á höfuðborgarsvæðinu. Íslensk stjórnsýslan í Reykjavík notar einnig nokkra metanbíla. Tvær nýjar tegundir komu hingað árið 2006, en það voru VW Caddy EcoFuel og VW Touran Trendline EcoFuel. Þeir eru með tvíbrennihreyfil sem gengur einkum fyrir metani en bensíni til vara. Caddy-gerðin getur farið 430 km á hverri fyllingu af metani og Touran-bíllinn 310 km. Þessir nýju bílar eru kraftmeiri og rýmri en eldri gerðir. Hér á landi hefur ríkið fellt niður 240.000 kr af vörugjaldi bíla sem ganga fyrir metani til þess að ýta undir notkun þeirra. Sparnaður við að aka metanbíl miðað við bensínbíl er 50 kr á hverja eldsneytiseiningu. Þar sem metan er framleitt á Álfsnesi er það innlendur eldsneytisgjafi og því yrði gífurlegur gjaldeyrissparnaður ef fleiri metanbílum yrði skipt út fyrir bensínbíla. Umhverfislegur sparnaður af metanbílum er mikill. Það er 90% minni útblástur koldíoxíðs úr metanvél en bensínvél. <ref>Ný kynslóð metanbíla. Hekla. Sótt af: http://wayback.vefsafn.is/wayback/20071210193854/www.hekla.is/Pages/19?NewsID=392</ref>Einnig losnar 60% minna köfnunarefnisoxíð við bruna metans en við bruna annars jarðefnaeldsneytis. Sót og ryk er 80% minna úr metanvél en dísilvél. Það þyrfti um 120 metanbíla til að ná að menga jafn mikið og venjulegur fólksbíll sem gengur fyrir venjulegu eldsneyti. Verð metanbíla er svipað og á hefðbundnum bílum og eiga þeir ekki að vera mikið dýrari en venjulegir bensín- og dísilbílar. Samkvæmt frétt frá september 2008 hefur metanbílum fjölgað mikið og á annað hundrað metanbílar eru skráðir á Íslandi. Flestir þessara bíla eru Volkswagen bílar. Langdrægni bíla eykst líka með hverri árgerð sem er framleidd og árið 2009 á að koma ný gerð sem heitir VW Passat EcoFuel og á að komast 420 km á hverri metanfyllingu og 400 km á bensíntanknum. Metanframleiðslan á Álfsnesi er sögð duga sem eldsneyti á um 2.500-3.500 fólksbíla ef fullum afköstum yrði náð árið 2012. Einnig mun áfyllingarstöðvum fjölga eftir því sem metanbílarnir verða fleiri á götum höfuðborgarsvæðisins. Í dag er aðeins ein. Tilraun var gerð fyrir lítilli metanframleiðslu frá búinu Hraungerði á Suðurlandi, en það stóð ekki undir sér.<ref>{{vefheimild |titill=Lífrænn úrgangur er vannýtt auðlind á Íslandi |url=https://www.bbl.is/frettir/frettaskyring/lifraenn-urgangur-er-vannytt-audlind-a-islandi |ritverk=www.bbl.is |tungumál=is}}</ref> Ölgerðin á þrjá metanbíla sem eru Caddy og Touran, eins og bílarnir sem Sorpa fékk 2006. <ref>Umhverfisvænir metanbílar til Ölgerðarinnar. (2008). Sótt af: http://www.billinn.is/index.php?menu=news&article=1101 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722015939/http://www.billinn.is/index.php?menu=news&article=1101 |date=2011-07-22 }}</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references /></div> == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|10973|Hvað er metangas og hvernig er það nýtt?}} * {{Vísindavefurinn|47334|Ef metan er að mestu leyti vetni, hvað gerir það svo óæskilega gastegund?}} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041102104735/www.metan.is/user/home/ Metan hf.] {{Alkanar}} [[Flokkur:Alkanar]] [[Flokkur:Lífræn efni]] [[Flokkur:Gróðurhúsalofttegundir]] bpupl5ixx11asa1gixgatlid78cgwyf 0 6264 1980373 1859428 2026-09-26T03:30:30Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980373 wikitext text/x-wiki {{land | nafn = Sjálf­stæða ríkið Pap­úa Nýja-Gín­ea | nafn_á_frummáli = Independent State of Papua New Guinea<br />Independen Stet bilong Papua Niugini | nafn_í_eignarfalli = Papúa Nýju-Gíneu | fáni = Flag of Papua New Guinea.svg | skjaldarmerki = National emblem of Papua New Guinea.svg | kjörorð = Unity in diversity | kjörorð_tungumál = enska | kjörorð_þýðing = Eining í fjölbreytni | staðsetningarkort = LocationPapuaNewGuinea.svg | tungumál = [[enska]], [[tok pisin]], [[hiri motu]] | höfuðborg = [[Port Moresby]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Breska konungsveldið|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Papúu Nýju-Gíneu|Landstjóri]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Papúu Nýju-Gíneu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Bob Dadae]] | nafn_leiðtoga3 = [[James Marape]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Ástralía|Ástralíu]] | dagsetning1 = [[16. september]] [[1975]] | stærðarsæti = 56 | flatarmál = 462.840 | hlutfall_vatns = 2 | mannfjöldaár = 2011 | mannfjöldasæti = 102 | fólksfjöldi = 7.059.653 | íbúar_á_ferkílómetra = 15 | VLF_ár = 2013 | VLF_sæti = 128 | VLF = 17,430 | VLF_á_mann = 2.491 | VLF_á_mann_sæti = 142 | gjaldmiðill = [[Kina]] (PGK) | tímabelti = [[UTC]] +10 | þjóðsöngur = [[O Arise, All You Sons]]/[[God Save the King]] | tld = pg | símakóði = +675 }} '''Papúa Nýja-Gínea''' er [[eyríki]] í [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]] í Suðvestur-[[Kyrrahaf]]i fyrir norðan [[Ástralía|Ástralíu]] sem tekur yfir eystri helming eyjunnar [[Nýja-Gínea|Nýju-Gíneu]]. [[Indónesía]] ræður yfir vestari helmingnum. Norðan við Papúu eru svo fjölmargar eldfjallaeyjar sem eru kallaðar [[Nýja-Gínea]]. Landið varð til við sameiningu nokkurra svæða undir tímabundna stjórn [[Ástralía|Ástralíu]] en það hlaut síðan sjálfstæði árið [[1975]]. Þar búa um 7 milljónir manna af mörgum ættbálkum. Víða á hálendinu búa afar frumstæðir ættbálkar sem enn lifa á [[steinöld|steinaldarstigi]]. [[Mynd:Papua New Guinea map.png|thumb|300px| Kort af Papúa Nýja-Gíneu sem samanstendur af hundruðum eyja með mjög fjölbreytilegt landslag.]] ==Landlýsing== Landið, sem er að heildarflatarmáli 462.840 km², nær yfir mörg hundruð eyjar með mjög fjölbreyttu landslagi, veðurfari og loftslagi. [[Hitabeltisloftslag]] er í landinu með jöfnum og háum hita allt árið og mikilli úrkomu í [[regnskógur|regnskóginum]], en í fjöllunum sem rísa allt að 4000 metra yfir [[sjávarmál]] eru hitastigsbreytingarnar meiri og þar snjóar með reglulegu millibili. Í landinu er [[dýr]]alífið með því fjölbreyttasta sem fyrirfinnst í heiminum. Landið nær yfir austurhluta eyjarinnar Nýju-Gíneu, [[Bismarck-eyjar]] ([[Nýja-Bretland]], [[Nýja-Írland]], [[Nýja-Hannover]]), [[Aðmírálseyjar]], [[D'Entrecasteaux-eyjar]], [[Louisiade-eyjar]], [[St. Matthiaseyjar]], [[Woodlark-eyjar]] og [[Tróbríandeyjar]], ásamt norðurhluta [[Salómonseyjar|Salómonseyja]], [[Bougainville]] og [[Buka]]. Að auki eru ótal smáeyjar, kóralrif og sker. ==Loftslag== Veðurfar Papúa Nýju-Gíneu telst vera [[hitabeltisloftslag]] með jöfnum og háum hita allt árið og mikilli úrkomu í þéttum regnskóginum. En veðurfar landsins er fjölbreytt. Í fjöllunum sem rísa allt að 4000 metra yfir sjávarmál eru hitastigsbreytingar meiri og þar snjóar með reglulegu millibili. Á láglendi er meðalhámarkshiti á bilinu frá 30 til 32°C, og að lágmarki á milli 23 til 24°C. Árstíðasveifla í hitastigi er smávægileg. Kaldara loftslag er á hálendinu en þar er næturfrost algengt yfir 2100 metrum. Hitastig er þar almennt yfir 22°C á daginn óháð árstíð. Eftir því sem hæð yfir sjó breytist breytist plöntu- og dýralífið. [[Úrkoma]], fremur en hitastig, greinir sundur árstíðirnar í landinu. Úrkoma er einkum háð tveimur vindakerfum, þ.e. suðaustanáttum annars vegar og hins vegar norðvestanáttum sem valda ókyrrð með [[monsúnvindur|monsúnvindum]]. Einnig fer úrkoman eftir breiddargráðum og hæð yfir sjávarmáli. Suðaustanvindar vara í sjö mánuði (frá maí til nóvember) í suðaustasta hluta landsins ([[Milne-flói|Milne-flóa]]), en styttri tíma í norðurhluta landsins, eða í aðeins þrjá mánuði á Aðmírálseyjum. Norðvestanátt er algengari í norðvesturhluta landsins og í Bismarck-eyjaklasanum. Þeirra vinda gætir aðeins 3-4 mánuði ársins í höfuðborginni Port Moresby, á regntímanum frá desember til mars. Úrkoma í höfuðborginni er minni en 1300 mm á ári, sem hefur áhrif á vatnsveitu höfuðborgarinnar. Hálendið virðist hafa eigið vindakerfi, með rigningu allt árið (2500-4000 mm) ef frá er talinn þurrkatími um mitt árið. ==Íbúar== [[Mynd:Papua New Guinean.JPG|thumb|left|250px| Fjölbreytni landsins nær einnig til margvíslegra ættbálka í landinu. Hér er einn íbúa Bago-Bago eyjarinnar suðvestur af Papúu Nýju-Gíneu]] Landið telst til [[þróunarland]]a en er á hraðri leið til nýrra lífshátta. Atvinnuleysi er nokkuð og glæpatíðni fremur há. Stór hluti íbúa býr í dreifbýli með lítinn aðgang að nútímatækni. Íbúafjöldi er áætlaður sjö milljónir. Langflestir þeirra eru [[Papúar]], [[Malajar]], [[Melanesar]] og [[Pólýnesar]]. Að auki búa í landinu litlir hópar [[Evrópa|Evrópumanna]] og [[Kína|Kínverja]]. Hluti fólks lifir líkt og forfeður þeirra gerðu fyrir mörg þúsund árum; í ættbálkasamfélögum sem eru algjörlega einangruð frá umheiminum. Landið er þekkt fyrir hina gífurlegu mannfræðilegu fjölbreytni sína. Hvergi í heiminum eru töluð fleiri tungumál. Opinberu tungumálin eru þó aðeins þrjú, tok pisin, enska og hiri motu. Að auki eru þar töluð 841 tungumál (sem er um 12% af tungumálum heims). Ríkið hefur 19 stjórnsýsluhéröð, og þingbundna konungsstjórn með Bretadrottningu sem þjóðhöfðingja, enda er landið í [[samveldið|samveldinu]]. Höfuðborgin heitir Port Moresby með ríflega 300 þúsund íbúa. ==Trúarbrögð== Stærstur hluti íbúa Papúu Nýju-Gíneu (96%) eru [[kristni]]r en andatrú og fjölgyðistrú forfeðranna finnst á nokkrum stöðum. Dómstólar og stjórnvöld landsins styðja við stjórnarskrárbundinn rétt til tjáningar- og trúfrelsis, bæði í orði og í framkvæmd. Þrátt fyrir ríkjandi áhrif innfluttra trúarbragða blanda margir kristinni trú við hefðbundna anda- og fjölgyðistrú forfeðranna með helgiathöfnum, galdri og fjölkyngi. Tveir fimmtu hlutar íbúanna eru [[mótmælendatrú]]ar, flestir [[lúterstrú]]ar. Tæpur þriðjungur eru [[rómversk-kaþólsk trú|rómversk-kaþólskir]]. [[Kirkja sjöunda dags aðventista|Sjöunda dags aðventistar]] eru 10%. Að auki er lítill fjöldi [[baháítrú|baháia]] og [[íslam|múslima]]. ==Efnahagur== Papúa Nýja-Gínea er mjög auðug af náttúruauðlindum, málmum og orkulindum á borð við jarðgas, en þéttur regnskógur og brattar fjallshlíðar gera það að verkum að erfitt er að vinna úr þessum auðlindum. Papúa Nýja-Gínea liggur ofan á [[Kyrrahafseldhringurinn|Kyrrahafseldhringnum]] svokallaða, en það er keðja virkra eldstöðva sem liggja í þessum hluta Kyrrahafsins. Vegna þessarar legu landsins, á svokölluðum flekaskilum, er talið að finna megi öflug [[jarðhiti|jarðhitakerfi]] víða á eyjunum. Einungis eitt [[jarðvarmaorkuver]] er í landinu og enn eru ríflega 60% raforku framleidd með [[jarðefnaeldsneyti]]. == Heimildir == {{commonscat|Papua New Guinea}} * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Papua New Guinea|mánuðurskoðað = 24. október |árskoðað = 2013}} * Upplýsingar um landið á [http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15436981 vefsíðu Breska ríkisútvarpsins (BBC)] * Upplýsingar um landið á vefsíðu Bandarísku leyniþjónustunnar [https://web.archive.org/web/20160516013218/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/pp.html (CIA World Factbook)] {{Breska samveldið}} {{APEC}} {{Eyjaálfa}} [[Flokkur:Papúa Nýja-Gínea| ]] 4grfbgy3fgd7nrdmn4s65cfs29vcmgq 0 6320 1980337 1920391 2026-09-26T02:17:15Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980337 wikitext text/x-wiki [[Mynd:basketball tipoff.jpg|thumb|right|Leikurinn hefst á dómarakasti.]] '''Körfuknattleikur''' eða '''körfubolti''' er [[hópíþrótt|hóp-]] og [[boltaíþrótt]] sem leikin er af tveimur fimm manna liðum. Markmið hvors liðs er að skora körfu hjá andstæðingnum og koma í veg fyrir að andstæðingurinn nái knettinum og skori körfu. Körfubolti er innanhússíþrótt og að því leyti hentug til áhorfs. Körfubolti er leikinn á tiltölulega litlum leikvelli, aðeins eru tíu leikmenn á vellinum samtímis, og þeir nota stóran bolta sem auðvelt er að fylgja eftir. Að auki eru leikmenn yfirleitt ekki með neinar líkamshlífar, sem gerir viðbrögð þeirra sýnilegri. Þetta er ein vinsælasta íþróttin í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], og er einnig vinsæl í öðrum heimshlutum, svo sem í [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]], [[Evrópa|Evrópu]], [[Asía|Asíu]], og [[Litáen]]. == Sagan == === Upphaf körfuknattleiks === Körfuknattleikur er óvenjulegur að því leyti að íþróttin var í raun búin til af einum manni. Árið [[1891]] vantaði [[James Naismith|dr. James Naismith]]<ref>{{cite news|url=http://www.cbc.ca/inventions/inventions.html |title=The Greatest Canadian Invention |work=CBC News |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203114542/http://www.cbc.ca/inventions/inventions.html |archivedate=December 3, 2010 }}</ref>, kanadískan prest í KFUM háskóla í Springfield, [[Massachusetts]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ymca.int/who-we-are/history/basketball-a-ymca-invention/|title=YMCA International - World Alliance of YMCAs: Basketball : a YMCA Invention|website=www.ymca.int|accessdate=March 22, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314065438/http://www.ymca.int/who-we-are/history/basketball-a-ymca-invention/|archive-date=March 14, 2016|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref>, innanhússleik sem sameinaði þrek og þokka, til að hafa ofan af fyrir ungum mönnum yfir veturinn. Sagan segir að eftir að búið var að hafna öðrum hugmyndum, þar sem þær þóttu of ruddalegar eða henta illa inni í litlum íþróttasal, hafi hann skrifað nokkrar grunnreglur, neglt upp ferskjukörfu á vegg íþróttasalarins og fengið nemendur sína til að hefja leik í hinni nýju íþrótt. Fyrsti opinberi leikurinn fór fram þar þann 20. janúar 1892. Körfubolti naut vinsælda frá upphafi og í gegnum KFUM dreifðist íþróttin fljótt um gjörvöll Bandaríkin. Þrátt fyrir að hafa upphaflega staðið að þróun og útbreiðslu köfuknattleiks leið varla áratugur þar til KFUM var farið að reyna að hindra iðkun íþróttarinnar, þar sem grófur leikur og ófriðlegir áhorfendur virtust spilla fyrir upphaflegu markmiði KFUM með íþróttinni. Önnur áhugamannafélög, háskólar og síðar atvinnumannafélög fylltu fljótlega upp í það tóm. Körfuknattleikur var upphaflega leikinn með [[Knattspyrna|fótbolta]]. Þegar sérstakir boltar voru útbúnir fyrir íþróttina voru þeir upphaflega „náttúrulega“ brúnir á litinn. Það var ekki fyrr en á öndverðum sjötta áratug 20. aldar að Tony Hinkle - sem sóttist eftir bolta sem leikmenn og áhorfendur ættu auðveldara með að sjá - kynnti til sögunnar appelsínugula boltann sem nú er algengastur. === Háskólakörfubolti og fyrstu deildirnar === Naismith átti sjálfur mikinn þátt í að festa háskólaleikinn í sessi, en hann var þjálfari hjá {{ill|Kansas háskóla|en|University of Kansas}} í sex ár áður en hinn nafntogaði þjálfari Phog Allen tók við af honum. Amos Alonzo Stagg, lærisveinn Naismiths, kynnti körfuboltann til sögunnar hjá {{ill|Chicago háskóla|en|University of Chicago}}, og Adolph Rupp, fyrrum nemandi Naismiths í Kansas, náðum miklum árangri sem þjálfari {{ill|Kentucky háskóla|en|University of Kentucky}}. Fyrstu háskóladeildirnar voru stofnaðar upp úr [[1920]] og fyrsta landsmótið, [[:en:National Invitation Tournament|National Invitation Tournament]] í [[New York borg|New York]], fór af stað [[1938]]. Háskólaboltinn riðaði næstum til falls í kjölfar veðmálahneykslis á árunum [[1948]]-[[1951]], þegar tugir leikmanna úr bestu liðunum voru bendlaðir við að hagræða úrslitum leikja. Upp úr 1920 voru hundruð atvinnuliða í borgum og bæjum Bandaríkjanna. Það var lítið sem ekkert skipulag á atvinnumannaleiknum. Leikmenn stukku óheft á milli liða, og lið léku í vöruskemmum og reykmettuðum danssölum. Deildir byrjuðu og hættu, og lið eins og New York Rens og Original Celtics léku upp undir tvöhundruð leiki á ári á ferðalögum sínum. == Körfuknattleikur á Íslandi == === Körfuknattleikssamband Íslands === '''[[Körfuknattleikssamband Íslands]]''', KKÍ, var stofnað þann [[29. janúar]] [[1961]], þrátt fyrir mikla andstöðu annarra sérsambanda. Í fyrstu stjórn KKÍ voru [[Bogi Þorsteinsson]], sem var kjörinn formaður, Benedikt Jakobsson, Matthías Matthíasson, Magnús Björnsson, Kristinn V. Jóhannsson, Ásgeir Guðmundsson og Helgi V. Jónsson. Bogi var formaður KKÍ í tæp níu ár samfleytt; frá stofnfundinum fram að aðalfundi [[1. nóvember]] [[1969]], þegar hann gaf ekki kost á sér til endurkjörs. === Lið 20. aldarinnar === ''Sjá aðalgrein: [[Úrvalslið 20. aldarinnar í íslenskum körfuknattleik|Lið 20. aldarinnar]]'' Snemma árs 2001 voru úrvalslið 20. aldar í karla- og kvennaflokki tilkynnt. Í hvoru liði voru 12 leikmenn. Einnig voru valdir þjálfarar og dómarar aldarinnar. [[Pétur Guðmundsson]] var valinn leikmaður aldarinnar í karlaflokki, en [[Anna María Sveinsdóttir]] í kvennaflokki. == Körfuknattleikur erlendis == === NBA deildin === NBA deildin, [[National Basketball Association]], var stofnuð árið [[1946]]. Þar voru sett undir sama hatt bestu lið atvinnumannaliðin, og leiddi þetta til töluverðrar vinsældaaukningar íþróttarinnar. Önnur atvinnumannadeild, [[American Basketball Association]] (ABA) var stofnuð árið [[1967]] og átti um skeið í harðri samkeppni við NBA deildina, allt til ársins [[1976]] þegar deildirnar sameinuðust. Fjögur lið úr ABA hófu þátttöku í NBA, en hin liðin voru leyst upp. Í dag telur NBA deildin 30 lið, þar af eitt í [[Kanada]]. === Alþjóðlegur körfuknattleikur === Alþjóðakörfuknattleikssambandið, [[FIBA]], var stofnað árið [[1932]] af átta þjóðum: [[Argentína|Argentínu]], [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]], [[Grikkland]]i, [[Ítalía|Ítalíu]], [[Lettland]]i, [[Portúgal]], [[Rúmenía|Rúmeníu]] og [[Sviss]]. Körfuknattleikur var fyrst með á [[Ólympíuleikar|Ólympíuleikum]] árið [[1936]], þó kynningarmót hafi verið haldið árið [[1904]]. [[Bandaríkin]] hafa lengst af einokað þessa keppni, en landslið þeirra hafa aðeins þrisvar orðið af titlinum. Fyrsta skiptið sem það gerðist var í mjög umdeildum úrslitaleik í [[München]] árið [[1972]] gegn [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]].<ref name=Bloomberg>{{cite news|last1=Golden|first1=Daniel|title=Three Seconds at 1972 Olympics Haunt U.S. Basketball|url=https://www.bloomberg.com/news/2012-07-23/three-seconds-at-1972-olympics-haunt-u-s-basketball.html|publisher=Bloomberg Business Week|accessdate=18 November 2014|date=23 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109121347/http://www.bloomberg.com/news/2012-07-23/three-seconds-at-1972-olympics-haunt-u-s-basketball.html|archive-date=January 9, 2015|url-status=live}}</ref> [[Heimsmeistaramót karla í körfuknattleik|Heimsmeistaramót karla]] var fyrst haldið [[1950]] í Argentínu. Þremur árum seinna var fyrsta heimsmeistaramót kvenna haldið í [[Chile]]. Árið [[1989]] ákvað framkvæmdastjórn FIBA að heimila atvinnumönnum þátttöku á Ólympíuleikum. Á Ólympíuleikunum í [[Barcelona]] [[1992]] tóku atvinnumenn því í fyrsta skipti þátt. Yfirburðir Bandaríkjamanna voru algjörir á leikunum í Barcelona, en strax á næstu leikum var þetta orðið erfiðara og önnur landslið náðu þeim að áratug liðnum. Árið [[2002]] endaði lið, eingöngu skipað NBA leikmönnum, í sjötta sæti á heimsmeistaramótinu í [[Indianapolis]], á eftir [[Serbía og Svartfjallaland|Serbíu og Svartfjallalandi]], Argentínu, [[Þýskaland]]i, [[Nýja Sjáland]]i og [[Spánn|Spáni]]. Á Ólympíuleikunum í [[Aþena|Aþenu]] [[2004]] komust Bandaríkjamenn aðeins í þriðja sæti á eftir Argentínu og Ítalíu. Konur kepptu fyrst í körfuknattleik á Ólympíuleikunum [[1976]]. Sterkustu þjóðirnar voru Bandaríkin, [[Brasilía]] og [[Ástralía]]. Vinsældir körfuknattleiks á heimsvísu endurspeglast í þeim fjölda þjóða sem eiga fulltrúa í NBA deildinni, sem óhætt er að halda fram að sé sterkasta körfuboltadeild heims. Meðal þeirra „erlendu“ leikmanna sem leikið hafa í NBA eru Emanuel Ginobili frá Argentínu; Vlade Divac og Peja Stojakovic frá Serbíu; Toni Kukoc og Drazen Petrovic frá [[Króatía|Króatíu]]; [[Tony Parker]] og [[Rudy Gobert]] frá [[Frakkland|Frakklandi]]; Andrei Kirilenko frá [[Rússland]]i; Arvydas Sabonis og Sarunas Marciulionis frá Litháen; Dirk Nowitzki og Detlef Schrempf frá Þýskalandi; Carlos Arroyo frá [[Puerto Rico]]; Yao Ming frá [[Kína]]; Steve Nash frá Kanada; Luc Longley frá Ástralíu; Pau Gasol frá Spáni og Íslendingarnir [[Pétur Guðmundsson]] og [[Jón Arnór Stefánsson]]. Jón Arnór hefur reyndar ekki leikið í NBA deildarkeppninni, en var hins vegar samningsbundinn [[Dallas Mavericks]] tímabilið 2003-2004. == Reglur og reglugerðir == Markmið leiksins er að skora fleiri stig en andstæðingurinn með því að henda knetti ofan frá í gegnum körfuhring andstæðinganna, og reyna að koma í veg fyrir að þeir geti svarað í sömu mynt. Tilraun til að skora kallast skot, eða skottilraun. Tvö stig eru gefin fyrir heppnað skot, þrjú stig fyrir körfu sem skoruð er utan þriggja stiga línunnar (6,75 metrum frá körfunni), og eitt stig fyrir hvert heppnað vítaskot. === Tímaákvæði, leikhlé og leikmannaskipti === Í meistaraflokki er leiknum skipt í fjóra leikhluta sem eru tíu mínútur hver<ref>[http://www.fiba.com/asp_scripts/downMana.asp?fileID=1260 FIBA Official Basketball Rules (2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200507165003/http://www.fiba.basketball/asp_scripts/downMana.asp?fileID=1260 |date=2020-05-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200507165003/http://www.fiba.basketball/asp_scripts/downMana.asp?fileID=1260 |date=2020-05-07 }} Rule 4, Section 8.1 Retrieved July 26, 2010</ref> (12 mínútur í NBA)<ref>[http://i.cdn.turner.com/nba/nba/.element/pdf/2.0/sect/officiating/Official_NBA_Rule_Rook_09-10.pdf NBA Official Rules (2009–2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111152818/http://i.cdn.turner.com/nba/nba/.element/pdf/2.0/sect/officiating/Official_NBA_Rule_Rook_09-10.pdf |date=January 11, 2012 }} Rule 5, Section II, a. Retrieved July 26, 2010.</ref>. Ef staðan er jöfn í lok venjulegs leiktíma er jafnan gripið til framlengingar sem stendur í fimm mínútur.<ref name=college>[http://www.ncaapublications.com/DownloadPublication.aspx?download=BR11.pdf 2009–2011 Men's & Women's Basketball Rules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806220855/http://www.ncaapublications.com/DownloadPublication.aspx?download=BR11.pdf |date=August 6, 2012 }} Rule 5, Section 6, Article 1. Retrieved July 26, 2010.</ref> Leikirnir taka þó mun lengri tíma en sem svarar þessu, þar sem klukkan er aðeins látin ganga á meðan boltinn er í leik. Klukkan, sem látin er ganga niður, er t.d. stöðvuð þegar boltinn lendir utan vallar eða ef dæmd er villa. Hálfleikur er 15 mínútna langur, og hlé á milli leikhluta stendur í tvær mínútur. Í yngri flokkum gilda oft önnur tímaákvæði. Leikhlé og leikmannaskipti eru leyfð í leiknum. ''Leikmannaskipti'' eiga sér stað þegar leikmaður yfirgefur völlinn, og sest á varamannabekkinn, og annar kemur inn í hans stað. ''Leikhlé'' er þegar þjálfari annars liðsins biður um að leiktíminn sé stöðvaður svo hann og lið hans geti ráðið ráðum sínum á svæði varamanna. Leikhlé stendur í eina mínútu samkvæmt alþjóðlegum reglum, en ýmist 100, 60 eða 20 sekúndur í NBA deildinni. Fjöldi leikhléa er takmarkaður. (Skv. alþjóðlegum reglum má hvort lið taka tvö leikhlé í fyrri hálfleik, þrjú í þeim seinni, og eitt í hverri framlengingu sem grípa þarf til. Í NBA má hvort lið taka sex 100/60 sekúndna leikhlé í öllum leiknum, en ekki fleiri en þrjú í síðasta leikhlutanum, og þrjú 100/60 sekúndna leikhlé í hverri framlengingu, auk eins 20 sekúndna leikhlés í hvorum hálfleik.) === Tæki === Einu nauðsynlegu tækin í körfuknattleik eru völlur, tvær körfur á spjaldi, og körfubolti. Í keppni er nauðsynlegt að hafa til staðar leikklukku til að hafa stjórn á leiktímanum. Í alvöru mótum, s.s. Íslandsmóti, landsleikjum og í atvinnudeildum, þarf oft að hafa fleiri tæki til staðar. Þar á meðal er skotklukka, ritaraborð og hávær flauta eða bjalla tengd leikklukku. Boltinn sem notaður er í karlaflokki skal vera á bilinu 749 til 762 millimetrar í ummál, 238 til 242 mm í þvermál, og vega á bilinu 567 til 624 grömm. Kvennaboltinn er minni, og skal ummál hans vera 724-737 mm, þvermálið 230-235 mm, og þyngdin 510-567 grömm. {| align=center |[[Mynd:Basketball court dimensions.png|thumb|250px|left|Teikning af körfuknattleiksvelli skv. reglum FIBA.]][[Mynd:Basketball backboard and basket bitmap.png|thumb|200px|left|Körfuhringur á körfuspjaldi.]] |} === Knettinum leikið === Í körfuknattleik er knetti aðeins leikið með höndum og má senda, henda, blaka, rúlla eða rekja í hvaða átt sem er innan takmarkana sem settar eru í leikreglunum. ''Sending'' er þegar leikmaður hendir boltanum til samherja. ''Knattrak'' er þegar leikmaður dripplar (skoppar) boltanum viðstöðulaust, hvort sem hann hleypur, gengur eða stendur kyrr. Hvorki er leyfilegt að sparka viljandi í boltann né kýla hann með hnefa, og hann verður að vera innan marka leikvallarins. Að hlaupa með boltann án þess að drippla honum er óleyfilegt og kallast ''skref''. Sömuleiðis er ''tvírak'' eða ''tvígrip'' óleyfilegt, þ.e. að drippla með báðum höndum eða hefja knattrak að nýju eftir að hafa gripið boltann í kjölfar fyrra knattraks. Ekki má setja höndina undir boltann í knattraki, það kallast ''sóp''. Í elstu flokkum gilda tímaákvæði um að koma knetti af varnarvelli yfir á sóknarvöll, það að vera í takmarkaða svæðinu (oftast kallað ''teigur''), og að reyna skot á körfu. Að eiga við knöttinn þegar hann er á niðurleið eftir skottilraun, og er allur fyrir ofan körfuhringinn, er óleyfilegt og kallast ''knatttruflun''. === Villur === [[Mynd:basketball foul.jpg|thumb|180px|right|Villa dæmd á leikmann.]]Villa er brot á leikreglum þegar um er að ræða ólöglega snertingu við mótherja og/eða óíþróttamannslega hegðun. Oftast er varnarmaður í hlutverki hins brotlega, en sóknarmenn geta líka brotið af sér. Venjulegar villur kallast persónuvillur. Leikmenn sem brotið er á fá knöttinn aftur til innkasts, eða þeir fá að taka vítaskot ef brotið var á þeim í skottilraun. Eitt stig er gefið fyrir að hitta úr vítaskoti, frá vítalínu sem er 4,5 metra frá körfunni. Ef lið brýtur oftar en fjórum sinnum af sér í einum leikhluta (skv. alþjóðareglum og NBA reglum) fá mótherjarnir að taka vítaskot í hvert sinn sem villa er dæmd það sem eftir lifir leikhlutans. Þó eru aldrei gefin vítaskot þegar dæmd er sóknarvilla. Sóknarvillur, tvívíti og tæknivillur eru ekki taldar til liðsvillna í NBA, öfugt við alþjóðakörfuboltann. Leikmaður eða þjálfari sem sýnir af sér óíþróttamannslega hegðun, svo sem að rífast við dómara, getur fengið dæmda á sig tæknivillu. Fái þjálfari tvær tæknivillur er honum gert að fara til búningsherbergis. Grófar villur, þar sem ekki er reynt að leika knettinum, kallast óíþróttamannslegar villur. Fái leikmaður tvær óíþróttamannslegar villur í sama leiknum skal hann yfirgefa leikstað. Ef leikmaður fær dæmdar á sig fimm villur í sama leiknum (sex villur í NBA) fær hann ekki að taka meira þátt í leiknum. Ef enginn varamaður er gjaldgengur inn á í hans stað, verður lið hans að halda leik áfram manni færri. Þannig getur lið haldið áfram leik með aðeins tvo leikmenn á vellinum. === Leikmenn === Í hverju liði eru fimm leikmenn<ref>[http://www.fiba.com/asp_scripts/downMana.asp?fileID=1260 FIBA Official Basketball Rules (2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200507165003/http://www.fiba.basketball/asp_scripts/downMana.asp?fileID=1260 |date=2020-05-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200507165003/http://www.fiba.basketball/asp_scripts/downMana.asp?fileID=1260 |date=2020-05-07 }} Rule 3, Section 4.2.2 Retrieved July 26, 2010</ref> og allt að sjö varamenn. Fjöldi skiptinga í hverjum leik er ótakmarkaður, en leikmannaskipti eru aðeins heimil þegar leikklukkan er stopp. Venjulega leika karlar í stuttbuxum og ermalausri treyju, og skóm með góðum ökklastuðningi. Konur hafa í gegnum tíðina m.a. leikið í pilsi og skyrtu, en í dag leika flestar konur í sams konar búningum og karlar. === Dómarar og starfsmenn ritaraborðs === Aðaldómari og einn til tveir meðdómarar dæma leikinn. Á ritaraborðinu eru starfsmenn sem stjórna leik- og skotklukku, halda utan um stigaskor á þar til gerðri skýrslu og gefa til kynna villufjölda einstakra leikmanna. Dómarar leiksins eru venjulega í grárri stutterma treyju og svörtum síðbuxum. Þeir dæma villur, gefa til kynna hvort skoruð karfa er eitt, tvö eða þrjú stig og svo má lengi telja. == Algeng tækni og framkvæmd == === Stöður === Fyrstu fimm áratugina sem körfuknattleikur var í þróun, skipaði hver leikmaður eina af eftirfarandi fimm stöðum: á vellinum voru tveir bakverðir, tveir framherjar og einn miðherji. Upp úr [[1980]] fóru stöðurnar að greinast meira og urðu eftirfarandi: # [[Leikstjórnandi (körfuknattleikur)|Leikstjórnandi]] # [[Skotbakvörður]] # [[Lítill framherji]] # [[Kraftframherji]] # [[Miðherji (körfuknattleikur)|Miðherji]] Stundum stillir þjálfarinn upp þriggja bakvarða sókn, skiptir þá öðrum framherjanna eða miðherjanum út fyrir bakvörð. === Skottilraun === Algengasta aðferðin við að skjóta knettinum og sú aðferð sem helst er mælt með, er þar sem boltanum er haldið með báðum höndum, en skotið með því að hreyfa úlnlið skothandarinnar snöggt niður á við þannig að boltinn færist fram á fingurna. Skotið klárast svo með því að boltinn rennur fram af fingurgómunum um leið og úlnliðurinn klárar sína hreyfingu. Handleggurinn stendur beint út frá líkamanum í 40° horni upp á við, hefur þannig byrjað að réttast út frá líkamanum við upphaf skottilraunarinnar og er beinn í lokin þegar boltanum er sleppt. Þegar hreyfingunni er lokið hefur höndin farið 180° frá því að hún studdi við boltann og „lafir“ nú sem dauð væri. === Sending === Sending er aðferð til að koma boltanum frá einum leikmanni til annars. Flestar sendingar eru þannig að leikmaður tekur eitt skref fram á við til að auka styrk sendingarinnar og fylgir á eftir með báðum höndum til að tryggja nákvæmni hennar. Grunnsendingin er '''brjóstsending'''. Boltinn er sendur frá bringu sendandans að bringu þess sem sendingin er ætluð. Helsti kostur þessarar sendingar er að hún tekur stuttan tíma, þar sem sendandinn reynir að senda eins beint og mögulegt er. Annars konar sending er '''gólfsending'''. Hér skoppar boltinn í gólfið u.þ.b. 2/3 vegalengdarinnar frá sendandanum. Eins og brjóstsendingin, á þessi sending að fara frá bringu að bringu og skal vera eins bein og hægt er, t.d. ætti boltinn ekki að vera farinn að leita niður aftur, eftir að hafa lent í gólfinu, áður en móttakandinn grípur hann. Á þennan hátt tekur sendingin stysta mögulega tíma. Það tekur lengri tíma að gefa svona sendingu en venjulega brjóstsendingu, en það er erfiðara fyrir mótherjana að komast inn í sendinguna á löglegan hátt. Þannig er þessi sending oft notuð þegar þröngt er á þingi, eða ætlunin er að senda fram hjá mótherja. Ein sending er notuð til að senda yfir höfuð andstæðings. Þá heldur sendandinn boltanum fyrir aftan höfuð sér og sendir boltann yfir sig og andstæðinginn. Þessi sending drífur lengra en venjuleg brjóstsending. Meginsjónarmið góðrar sendingar er að erfitt sé fyrir andstæðingana að komast inn í hana. Af þeim sökum eru langar bogasendingar yfirleitt ekki reyndar og sendingar þvert yfir völlinn eru afar fátíðar. === Hæð === Það telst körfuknattleiksmanni tvímælalaust til tekna að vera hávaxinn. Í atvinnudeildum eru flestir karlmenn yfir 180 cm háir, og flestar konur yfir 170 cm. Í atvinnudeildum karla eru bakverðir yfirleitt lægstu menn vallarins, en geta þó verið ansi hávaxnir. Framherjar eru flestir yfir tveir metrar á hæð. Margir miðherjar og einstaka framherjar eru meira en 210 cm háir. Hæstu leikmenn NBA deildarinnar frá upphafi eru Manute Bol og Gheorghe Muresan, báðir 231 cm háir. == Heimildir == * [[:en:Basketball|Ensk útgáfa]] * ''Leikni framar líkamsburðum'' eftir Skapta Hallgrímsson, útg. Körfuknattleikssamband Íslands 2001 * [http://www.kki.is/ Vefur KKÍ] == Tengt efni == * [[Körfuknattleikssamband Íslands]] * [[:Flokkur:Íslenskir körfuknattleiksmenn]] * [[:Flokkur:Íslenskir körfuknattleiksdómarar]] == Tenglar == {{wikiorðabók|körfubolti}}{{commons|Basketball|körfubolta}}* [http://www.kki.is/ Körfuknattleikssamband Íslands (KKÍ)] * [http://www.kkdi.is/ Körfuknattleiksdómarafélag Íslands (KKDÍ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050324020041/http://kkdi.is/ |date=2005-03-24 }} * [http://www.fiba.com/ Alþjóðakörfuknattleikssambandið (FIBA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19961104154421/http://www.fiba.com/ |date=1996-11-04 }} * [http://www.fibaeurope.com/ Körfuknattleikssamband Evrópu (FIBA Europe)] * [http://www.nba.com/ NBA deildin] {{Gæðagrein}} <!-- Önnur tungumál --> [[Flokkur:Körfuknattleikur| ]] spqzp1ue45mkff1i5tsdkllavxodb0p 0 8179 1980266 1949225 2026-09-25T20:56:36Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980266 wikitext text/x-wiki '''Command & Conquer''' (skammstafað ýmist C&C eða C'n'C) er röð [[Rauntími|rauntíma]]-[[Herkænskutölvuleikur|herkænskutölvuleikja]] og eins [[Fyrstu persónu skotleikur|fyrstu persónu skotleiks]] frá fyrirtækjunum [[Westwood Studios]] og [[Electronic Arts]] sem keypti Westwood [[1998]] og lagði það niður árið [[2003]]. Meðal þess sem leikirnir hafa verið þekktir fyrir eru leikin atriði á milli herferða sem voru í öllum leikjunum fram að Renegade, þar sem atriðin voru ekki leikin heldur tölvugerð. Engin slík atriði voru þó í Generals eða Zero Hour. Einnig eru þeir þekktir fyrir tónlistina, sem var - allt fram að Generals - samin af [[Frank Klepacki]]. Rétt er að taka fram að vegna fyrrgreindra atriða sem og allt öðruvísi viðmóti og spilunaraðferðum telja sumir aðdáendur Command & Conquer leikjanna Generals í raun ekki C&C-leik nema að nafninu til. == Leikirnir == Leikirnir sem komið hafa út undir merkinu Command & Conquer eru, raðaðir eftir útgáfuári, eftirfarandi (inndregnir eru [[Viðbótarpakki|viðbótarpakkar]]): * ''Command & Conquer'' (síðar kallaður [[Tiberian Dawn]] til aðgreiningar frá öðrum) - ([[1995]]) ** ''Covert Operations'' - ([[1996]]) * ''Red Alert'' - ([[1996]]) ** ''Counterstrike'' - ([[1997]]) ** ''Aftermath'' - ([[1997]]) * ''Sole Survivor'' - ([[1997]]) * ''Tiberian Sun'' - ([[1999]]) ** ''Firestorm'' - ([[2000]]) * ''Red Alert 2'' - ([[2000]]) ** ''Yuri's Revenge'' - ([[2001]]) * ''Renegade'' - ([[2002]]) - (sá eini sem ekki er herkænskuleikur heldur fyrstupersónu skotleikur) * ''Generals'' - ([[2002]]) ** ''Zero Hour'' - ([[2003]]) * ''Tiberium Wars'' - ([[2007]]) ** ''Kane's Wrath'' - ([[2008]]) == Samhengi == Fram að tilkomu [[Red Alert 2]] var almennt talað um leikina sem eina heild, og að í tímaröð kæmu þeir svo: [[Red Alert]], [[Tiberian Dawn]] og [[Tiberian Sun]]. Red Alert var þá einskonar forleikur Tiberian-leikjanna. Með tilkomu Red Alert 2 urðu tengslin óljósari, en þó ekki ómöguleg, svo margir bíða eftir leiknum [[Red Alert 3]] (sem hefur verið tilkynnt að sé í vinnslu) til að skera endanlega úr um það. [[Generals]] og viðbótarpakkinn [[Zero Hour]] falla hinsvegar alls ekki inn í þann söguþráð. [[Renegade]] gerist á svipuðum tíma og Tiberian Dawn en er í fyrstu persónu, ekki þriðju og skotleikur í stað herkænskuleiks. == Söguþræðir == Sökum fyrr greindrar óvissu með samhengi söguþráða Red Alert og Tiberian-söguþráðanna verður greint frá þeim í sitt hvoru lagi. === Tiberian === Í Tiberian-leikjunum eru tveir aðilar sem berjast, [[Global Defence Initiative]] (GDI - má ef til vill þýða sem Alheimsvarnarbandalagið) sem er herarmur [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]], og [[Nod bræðralagið]]. Árið [[1995]] hófu að birtast [[kristall]]ar af gerð algjörlega framandi jörðinni í kringum ána [[Tíber]] á [[Ítalíu]] og urðu kenndir við hana, [[tíberíum]]. Þeir eru mjög nytsamlegir, þar sem þeir virka sem hálfgerðar [[Náma|námur]], dragandi úr jörðinni öll [[steinefnin]]. Það er hinsvegar líka stórhættulegt og stökkbreytir [[Lífvera|lífverum]]. Það er talið hafa komið til jarðarinnar með [[loftstein]]i Baráttan um þetta efni er ástæða stríðsins. Bæði öflin vilja nota það, en í sitthvorum tilgangi. Í lok Tiberian Dawn er talið að leiðtogi Nod, [[Kane]], hafi verið drepinn, en í Tiberian Sun kemur í ljós að hann er enn á lífi. Á meðan barist er dreifist tíberíum hratt um jörðina og líf margra eru í hættu, margir stökkbreytast og eru þau stökkbreyttu kölluð [[hinir gleymdu]] og mynda öflugan hóp sjálf. Í lok þess og í viðbótarpakkanum Firestorm leiks kemur svo enn eitt aflið fram á sjónarsviðið en það er [[CABAL]], sem áður var aðaltölva Nod. Markmið hans (þar sem CABAL er almennt karlkyns) eru óljós, en GDI og Nod verða að berjast saman gegn honum, fyrir tilverurétti beggja. === Red Alert === [[Mynd:ra2-yuriromanov.jpg|thumb|Skjáskot úr Red Alert 2, þar sem sjást Yuri og Romanov í skrifstofu hins síðarnefnda.]] Red Alert leikirnir snúast um hálfgert kalt stríð án [[Síðari heimsstyrjöld|síðari heimsstyrjaldar]]. Öflin sem berjast eru [[Sovétríkin]] og [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|Bandamenn]]. Það sem gerist er að [[Albert Einstein]] fer aftur í tíman til að stöðva [[Hitler]] frá því að komast til valda og fara í stríð. Það sem ekki var gert ráð fyrir, hins vegar, er að þá komu Sovétríkin einfaldlega í staðin og [[Stalín]] réðst inn í [[Evrópa|Evrópu]]. Síðari heimsstyrjöldin gerist þess vegna í Red Alert, en með öðrum aðilum að berjast, og [[Þýskaland|Þjóðverjum]] meðal Bandamanna. Stalín nær að taka yfir meirihlutan af Evrópu án þess að [[Bandaríkin]] geri í raun nokkuð, en þau eru að nafninu til hlutlaus framanaf, en þar með líka aukandi samstöðu Evrópuþjóða, meðal annars þannig að þær taka upp [[Evra|Evruna]]. Bandamenn náðu þó að ýta undir óánægju í Sovétríkjunum sjálfum, og þar með byrjaði veldi Stalíns að molna innan frá. Rétt eins og í síðari heimsstyrjöldinni raunverulegu neyðast Bandaríkjamenn svo á endanum að fara beint í stríð þegar árás er gerð á [[Pearl Harbor]] á [[Hawaii]]. Þá fara þeir að senda vopn og birgðir til Evrópu, og upp úr því snýst stríðið við og Sovétmenn eru hraktir til baka. Bandamenn ná á endanum til [[Moskva|Moskvu]] en á meðan árás þeirra á borgina stendur er Stalín drepinn og [[utanríkisráðherra]]nn sem tekur strax við af honum semur um algjöra uppgjöf. Þá setja Bandamenn Alexander [[Romanov]] í stöðu æðsta yfirmanns Sovétríkjanna. Það er árið [[1954]] en þá helst friður í næstum tuttugu ár, eða til [[1971]]. Öllum að óvörum ráðast Sovétmenn þá skyndilega á Bandaríkin. Með aðstoð hins dularfulla [[Yuri]]s ná Sovétmenn að eyðileggja allar [[kjarnavopn]]abirgðir Bandaríkjamanna. Einnig hafa þeir á milli stríða byggt upp hóp dyggra bandamanna um heim allan, ríki svo sem [[Kúba]] og [[Lýbía]]. Notandi meðal annars hugstjórnunartækni Yuris ná Sovétmenn meirihluta Bandaríkjanna fljótt og örugglega undir sitt vald, þar á meðal stjórna þeir [[forseti|forestanum]] Dungan og herforingjanum Carville. Evrópumenn eru tregir við að láta dragast inn í stríðið, sérstaklega þar sem samskipti þeirra og bandaríkjamanna hafa versnað mjög milli stríða. Stuttu eftir að forsetinn og æðstu hersöfðingjar eru frelsaðir ná þeir þó að tala Evrópuþjóðirnar til eftir að kjarnavopnum Sovétmanna í [[Pólland]]i hefur verið eytt. Þá snýst stríðið loks Bandamönnum í hag, en ekki þó eftir að Sovétmenn hafa náð stórum hlutum Evrópu á sitt vald. Sigur Bandamanna má að stóru leyti segja Albert Einstein og hans tækni að þakka, en hann finnur upp ýmsa nýa varnartækni sem og Chronosphere, sem er tæki sem flutt getur hluti á engum tíma milli staða (það sem á ensku kallast ''teleport''). Þegar Bandamenn ráðast inn í Moskvu ná þeir Romanov. Aðstoðarmaðurinn Yuri sleppur hins vegar og í ljós kemur að hann hefur verið að stjórna á bak við tjöldin, haft Romanov á valdi sínu með hugstjórnun. Yuri kemur þó stuttu síðar fram í dagsljósið og kemur í ljós að hann hefur verið að byggja hugstjórnunar tæki víða um heiminn og ætlar að taka yfir allan heiminn. Þá þurfa Bandamenn að fara til baka í tímann og sannfæra Sovétmenn um að vinna með sér gegn honum. Það gerist í Yuris Revenge. === Generals/Zero Hour === Eins og áður segir eru engin tengsl á milli söguþráða fyrri C&C leikja og Generals og aukapakkans Zero Hour. Generals gerist í nálægri framtíð og söguþráður hans á að vera nokkuð raunsærri en fyrri C&C leikja. Hann lýsir stríði sem brýst út á milli [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] og [[Kína]] annarsvegar og alþjóðlegra [[hryðjuverk]]asamtaka sem kallast [[Global Liberation Army]] (GLA) hinsvegar. Hugmyndafræði GLA er ekki mjög skýr enda er lögð minni áhersla á söguþráð í þessum Generals en þeim öðrum leikjum seríunnar enda er leikurinn einkum hugsaður fyrir netspilun. == Vefsamfélag == Margir aðdáenda Command & Conquer eru mjög dyggir og í kringum leikina hefur alltaf verið mjög virkt vefsamfélag. Þegar Westwood Studios voru til voru sérstakir [[Veffulltrúi|veffulltrúar]] fyrir alla leikina sem sáu um að eiga samskipti við samfélagið og láta það vita af því sem var að gerast. Þessi staða sérstaklega fyrir Command & Conquer er ekki til staðar hjá Electronic Arts (þar sem þó eru starfandi veffulltrúar, bara ekki fyrir staka leiki), og stuðningur við spilendur með hlutum eins og uppfærslupökkum hefur minnkað niður í næstum ekki neitt. Samfélagið hefur að ákveðnu leyti tekið það að sér með fyrirbærum eins og [[XWIS]] sem er kerfi til netspilunnar rekið af aðdáendum, og [[Blackhand Studios]] sem sjá um uppfærslur á Renegade. Þar að auki hefur alltaf verið mjög virkt samfélag [[Breytari|breytara]] (enska: modder) og þeirra sem búa til óopinber borð fyrir leikina og það samfélag hefur haldið velli þrátt fyrir minnkandi stuðning frá framleiðendum. == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20000304145203/http://www.westwood.com/newindex.html Opinber vefsíða] (áður vefsíða Westwood Studios) * [http://www.cnccommunity.net CNC Community] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311114351/http://www.cnccommunity.net/ |date=2016-03-11 }} - Miðstöð netsamfélagsins * [http://www.cncseries.com CnCSeries.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050601080707/http://www.cncseries.com/ |date=2005-06-01 }} - Mjög vinsæl óopinber vefsíða um Command & Conquer * [http://www.planetcnc.com Planet Command & Conquer] * [http://forums.cncden.com DGN Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050403165007/http://forums.cncden.com/ |date=2005-04-03 }} - Eitt stærsta spjallsvæðið um leikina {{Tölvuleikjagátt}} [[Flokkur:Tölvuleikjaraðir]] fj29bj50lj68dcsy8knk8vm0hug9ubi 0 11049 1980380 1968328 2026-09-26T03:45:52Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980380 wikitext text/x-wiki {{tilvísun|Batterí|text=En það getur einnig merkt [[fyrirtæki]] eða [[hópur]]}} <onlyinclude> [[Mynd:Four AA batteries.jpg|thumb|right|Fjórar endurhlaðanlegar rafhlöður af hinni algengu stærð „AA“.]] '''Rafhlaða''' eða '''batterí''' er [[tæki]] sem geymir [[orka|orku]] og gerir hana aðgengilega á formi [[rafstraumur|rafstraums]]. Slík geymsla á [[rafstaða|rafstöðu]]-formi er hagnýt til vissra sérhæfðra nota (í [[þéttir|þétti]]) en flestar rafhlöður eru gerðar úr [[rafefnafræði]]legum tækjum svo sem einni eða fleiri [[galvanísk sella|galvanískum sellum]], eða nú nýjast [[brunasella|brunasellum]] og kunna að byggja á enn öðrum gerðum af tækni í framtíðinni. Rafhlöðuiðnaðurinn veltir 180 milljörðum [[ISK|króna]] á [[ár]]i. </onlyinclude> Gera má ákveðinn greinarmun á '''rafhlöðu''' og '''rafgeymi'''. Samkvæmt venjulegri málnotkun er [[rafgeymir]]inn stærri og má líta svo á að hann sé settur saman úr stökum rafhlöðum. Þennan greinarmun má gera tæknilegan með því að skoða spennuna. Stakar rafhlöður eða „sellur“ gefa yfirleitt [[spenna|spennu]] á bilinu 1,5-4,5 [[Volt|V]]. Hlutur sem gefur meiri spennu en það er örugglega settur saman úr stökum sellum og má kalla hann rafgeymi. Dæmi er blýsýrurafgeymir, eða [[bílrafgeymir]], sem notaður er í [[bíll|bíla]]. Hann er settur saman úr allnokkrum „sellum“ og gefur 12 V spennu. == Saga == [[Mynd:battery2.png|thumb|left|Rafhlaða]] Vissar vísbendingar eru til á formi ''[[Bagdad-rafhlaða|Bagdad-rafhlöðunnar]]''—frá því einhvern tíma milli [[250 f.Kr.]] og [[640|640 e.Kr.]]—um að [[galvanísk sella|galvanískar sellur]] hafi verið notaðar til forna. Hafi svo verið, varðveittist sú þekking ekki og hefur því engin samfelld tengsl við þróun nútíma rafhlaða. Ágiskunin um að þessi tæki kunni að hafa gefið rafstraum er sennileg en ósönnuð, eins og einnig á við um tæki sem uppgötvast hafa í egypskum gröfum og haldið er fram að hafi verið rafhlöður. Fyrstur á síðari tímum til að búa til rafhlöðu er talinn hafa verið [[Benjamin Franklin]]. Árið [[1748]] varpaði hann fram hugtakinu ''rafhlaða'' (''battery'') til að lýsa þeim einfalda [[þéttir|þétti]] sem hann gerði þá tilraunir með, sem var röð hlaðinna glerplatna. Eldri merking orðsins „battery“ var „barsmíð“ sem er tilfinningin sem menn fá af raflosti úr apparatinu. Á þessum tímum var skemmtunin sem fólst í [[raflosti]] ein af fáum notum fyrir þessa tækni. Aðrir tilraunamenn bjuggu til rafhlöður úr allnokkrum [[rað- og hliðtengdar rásir|raðtengdum]] [[Leyden krukka|Leyden krukkum]]. Skilgreiningin var síðar víkkuð svo hún tæki til [[hneppi|hneppa]] [[rafefnafræðileg sella|rafefnafræðilegra sella]] og [[þéttir|þétta]]. [[Voltaískur stafli|Voltaíski staflinn]] var efnafræðileg rafhlaða sem ítalski eðlisfræðingurinn [[Alessandro Volta]] þróaði árið [[1800]]. Volta rannsakaði hrifin sem mismunandi málmar ollu þegar þeir voru settir í saltvatn. Árið [[1801]] sýndi Volta [[Napoléon Bonaparte]] voltaísku selluna (sem aðlaði hann síðar fyrir uppgötvanir sínar). [[Luigi Galvani]], maðurinn sem uppgötvaði líffræðilegt rafmagn, rannsakaði sömu hrif með tveimur stykkjum úr sama málmi lögðum í saltvatn. Vísindasamfélagið á þessum tíma kallaði þessa rafhlöðu''stafla'', ''safnara'', af því hann hélt hleðslu, eða ''tilbúið rafurmagnstól''. Sumir rafhlöðurannsakendur á fyrsta skeiðinu kölluðu tækið ''þyngdarsellu'' því [[þyngdarafl]]ið hélt [[súlfat|súlfötunum]] tveimur aðgreindum. Heitið ''krákufótarsella'' var einnig oft notað vegna lögunar [[sink]]-rafskautsins sem notað var í rafhlöðurnar. Árið [[1800]] notuðu [[William Nicholson]] og [[Anthony Carlisle]] rafhlöðu til að greina vatn í [[vetni]] og [[súrefni]]. Sir [[Humphry Davy]] rannsakaði þessi efnafræðilegu hrif á sama tíma. Davy rannsakaði aðgreiningu efna (sem kallað er [[rafgreining]]). Árið [[1813]] bjó hann til paraða rafhlöðu úr 2.000 plötum í kjallara [[Konunglega félagið|Konunglega félagsins]] í Bretlandi sem náði yfir 82,6 m². Af þessari tilraun ályktaði Davy að rafgreining væri sú verkan í voltastaflanum sem framleiddi rafmagn. Árið [[1820]] endurbætti brezki rannsakandinn [[John Frederic Daniell]] voltaísku selluna. Daniell-sellan var saman sett úr [[kopar|eir]]- og [[sink]] -plötum og eir- og sink-súlfötum. Hún var notuð til að knýja ritsíma og dyrabjöllur. Milli áranna [[1832]] og [[1834]] framkvæmdi [[Michael Faraday]] tilraunir með [[ferrít]]-[[hring]], [[galvanímæli]], og tengda rafhlöðu. Þegar rafhlaðan var tengd eða aftengd sýndi galvanímælirinn viðbragð. Faraday kom einnig fram með lögmálið um hreyfanleika [[jón (efnafræði)|jóna]] í efnahvörfum rafhlaða. Árið [[1839]] þróaði [[William Robert Grove]] fyrstu [[brunasella|brunaselluna]] sem framleiddi [[raforka|raforku]] með því að tengja saman [[vetni]] og [[súrefni]]. Grove þróaði aðra gerð rafsellu með því að nota rafskaut úr sinki og [[platínum|platíni]]. Þessi rafskaut voru sett hvort í sína sýruna sem aðgreindar voru með himnu. Á [[1861–1870|7. áratug 19.]] aldar þróaði [[Georges Leclanché]] í Frakklandi rafhlöðu úr [[kolefni]] og [[sink]]i. Hún var blaut [[rafefnafræðileg sella|sella]] þar sem rafskauti var stungið ofan í [[rafvaki|rafvaka]]-[[vökvi|vökva]]. Hún var sterkbyggð, auðveld í framleiðslu og entist vel í geymslu. Endurbætt útgáfa sem kölluð var þurrsella var síðar gerð með því að einangra selluna og breyta fljótandi rafvakanum í blautt deig. Leclanché-sellan er ein gerð af aðal- (einnota) rafhlöðu. Á [[1861–1870|7. áratug 19.]] aldar fann [[Raymond Plant|Raymond Gaston Plant]] upp [[blýsýrurafhlaða|blýsýrurafhlöðuna]]. Hann setti tvær þunnar blýplötur með gúmmíplötum á milli ofan í þunna brennisteinssýru og bjó þannig til auka- (endurhlaðanlega) rafhlöðu. Upprunalega uppfinningin entist þó illa í geymslu. U.þ.b. árið [[1811]] þróaði [[Émile Fauré|Émile Alphonse Fauré]] ásamt félögum sínum rafhlöður þar sem [[jákvætt|jákvæði]] plöturafvakinn var gerður úr blöndu af [[blý]]-[[oxíð]]um. Þau höfðu hraðara viðbragð og hærri nýtnistuðul. Árið [[1878]] var loftsellurafhlaðan þróuð. Árið [[1897]] rannsakaði [[Nikola Tesla]] léttbyggða [[karbíð]]-sellu og súrefnis-vetnis-geymslusellu. Árið [[1898]] fékk [[Nathan Stubblefield]] samþykki fyrir rafhlöðueinkaleyfi (US600457) sem lýsti rafvakaspólu sem hefur verið kölluð „[[jarðarrafhlaða]]“. Árið [[1900]] þróaði [[Thomas Edison]] [[nikkel]]-rafhlöðuna. Árið [[1905]] þróaði Edison [[nikkel]]-[[járn]]-rafhlöðuna. Eins og allar rafefnafræðilegar sellur gaf rafhlaða Edisons [[rafstraumur|straum]] [[rafeind]]a sem streymdu allar í sömu átt, sem þekkt er sem [[jafnstraumur]]. Á dögum [[síðari heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjaldarinnar]] þróuðu [[Samuel Ruben]] og [[Philip Mallory|Philip Rogers Mallory]] [[kvikasilfur]]s-selluna. Á [[1950-1960|6. áratugnum]] þróaði [[Russell Ohl|Russell S. Ohl]] þynnu úr [[kísill|kísli]] sem gaf frá sér frjálsar [[rafeind]]ir. Á 6. áratugnum endurbætti Ruben [[alkalín]]-[[mangan]] rafhlöðuna. Árið [[1954]] bjuggu [[Gerald Pearson|Gerald L. Pearson]], [[Daryl Chapin|Daryl M. Chapin]] og [[Calvin Fuller|Calvin S. Fuller]] til hneppi allmargra slíkra þynna og sköpuðu þannig fyrstu [[sólarrafhlaða|sólarrafhlöðuna]]. Árið [[1956]] þróaði [[Francis Thomas Bacon]] vetnis-súrefnis-brunaselluna. Árið [[1959]] þróaði [[Lewis Urry]] litlu [[alkalín]]-rafhlöðuna á rannsóknastofu [[Energizer Holdings|Eveready rafhlöðufyrirtækisins]] í [[Parma]], [[Ohio]]. Á [[1961–1970|7. áratugnum]] fundu þýskir rannsakendur upp blýsýrurafhlöðu með hlaupkenndum rafvaka. [[Duracell]] kom fram árið [[1964]]. == Heimagerðar rafhlöður == Nota má nánast hvaða vökva eða rakan hlut sem ber nógu margar jónir til að vera rafleiðandi sem rafvakann í sellu. Til gamans eða sýnikennslu má setja tvö rafskaut í [[sítrónurafhlaða|sítrónu]], kartöflu, glas með gosdrykk o.s.frv. og framleiða þannig lítils háttar rafstraum. Þegar þetta er skrifað ([[2005]]) er „tveggja-kartaflna-klukkur“ víða að finna í föndur- og leikfangaverzlunum. Þær eru gerðar úr tveimur sellum, hvorri úr sinni kartöflunni (eða sítrónu o.s.frv.), hvor með tveimur ífestum rafskautum, sem tengdar eru í röð og mynda þannig rafgeymi með næga spennu til að knýja stafræna klukku. Engin hagnýt not eru fyrir heimagerðar rafhlöður af þessari gerð því þær framleiða mun minni straum og eru mun dýrari á hverja framleidda orkueiningu en fjöldaframleiddar rafhlöður, vegna þess hve ávöxturinn eða grænmetið endist stutt. == Framtíðin == Frumrannsóknir benda til að rafhlöður byggðar á [[nanótækni]] sem notast við [[kolefnisnanórör]] verði tvöfalt endingarbetri en hefðbundnar rafhlöður eins og við þekkjum þær. Verið er að þróa nýja gerð rafhlaðna sem kölluð er [[Power Paper]]. Það er þunn, sveigjanleg rafhlaða sem gerð er með því að prenta „blek-sellur“ á svo að segja hvaða yfirborð sem er. == Samsetning rafhlaðna == [[Mynd:battery.png|framed|Rásatákn fyrir rafhlöðu (+ og - tákn eru valfrjáls)]] Sellurnar í rafgeymi má bæði tengja með hliðtengingu eða raðtengingu eða bæði. Hliðtengd samröðun sellna hefur sömu [[spenna|spennu]] og ein rafhlaða en getur gefið hærri [[rafstraumur|straum]] (summa straumanna frá öllum sellunum). Á hinn bóginn gefur raðtenging sama nafnstraum og ein sella en spennan er summa spenna allra sellnanna. Hagnýtustu rafefnafræðilegar rafhlöður, svo sem 9 V vasaljósarafhlöður og 12 V bílrafgeymar, eru af raðtengdri gerð. Vandinn við hliðtengdar rafhlöður er að ef ein sella afhleðst hraðar en næsta sella við, flæðir straumur úr fullu sellunni yfir í þá tómu þannig að orka fer til spillis og hætta skapast á ofhitnun. Enn verra er að ef ein sella skammhleypist vegna innri galla leiðir það til þess að næsta sella við afhleðst með hámarksstraumi yfir í þá gölluðu sem leiðir til ofhitnunar og hugsanlega [[rafhlöðusprenging|sprengingar]]. Hliðtengdar sellur eru þess vegna venjulega útbúnar rafrás til að verja þær gegn þessum vandamálum. Bæði í rað- og hliðtengdum gerðum jafngildir orkan sem geymd er í rafhlöðunni summu orku allra sellnanna. Frá fræðilegum sjónarhóli má líta á rafhlöðu sem kjör [[spennulind]] raðtengd við [[viðnám]] sem er kallað innra viðnám rafhlöðunar. Spennulindin er aðallega háður efnafræði rafhlöðunnar, ekki því hvort hún er tóm eða full. Þegar rafhlaða tæmist eykst innra [[rafviðnám|viðnám]] hennar. Þegar rafhlaðan er tengd við álag (t.d. [[ljósapera|ljósaperu]]), sem hefur sitt eigið viðnám, er spennan yfir álagið háð stærðum [[innra viðnám]]s rafhlöðunnar og viðnámi álagsins. Þegar rafhlaðan er ný er innra viðnám hennar lítið þannig að spennan yfir álagið er næstum því jafngilt spennu spennulindarinnar (gefið að álagsviðnámið sé töluvert stærra heldur en innra viðnám rafhlöðunar, sem er yfirleitt tilvikið). Þegar rafhlaðan tæmist eykst innra viðnám hennar, minnkar spennan yfir álagsviðnámið og sömuleiðis geta rafhlöðunnar til að gefa frá sér [[rafafl|afl]] til álagsins. == Algengar rafhlöðugerðir == [[Mynd:batteries.jpg|framed|* Ýmiss konar rafhlöður *]] Frá sjónarhóli notandans má flokka rafhlöður í tvennt - '''[[endurhlaðanleg rafhlaða|endurhlaðanlegar]]''' og '''einnota'''. Báðar gerðir eru mikið notaðar. Einnota rafhlöðum, sem einnig eru kallaðar '''aðalsellur''', er ætlað að vera notaðar einu sinni, þar til efnahvörfin sem gefa af sér rafstrauminn eru uppurin og er rafhlöðunni þá hent. Þessi gerð er mest notuð í litlum, meðbærum tækjum sem annaðhvort draga lítinn straum, aðeins notuð í skamma stund í senn, eða eru notuð þar sem langt er í annarskonar aflgjafa. ''Sjá einnig: [[úrgangur|úrgang]].'' Öðru máli gegnir um endurhlaðanlegar rafhlöður eða '''aukasellur''' sem hlaða má að nýju eftir að hafa tæmzt. Það er gert með því að setja á þær ytri rafstraum sem veldur því að efnahvörfin sem eiga sér stað þegar rafhlaðan er notuð gerast afturábak. Tæki sem gefa slíkan straum eru kölluð hleðslutæki eða endurhleðslutæki. Elsta mynd endurhlaðanlegrar rafhlöðu sem enn er í notkun er blauta sellan, [[blýsýrurafhlaða]]n. Sú rafhlaða er sérstök fyrir það að í henni er vökvi í óþéttum umbúðum, sem þýðir að halda verður rafhlöðunni uppréttri og loftræsta vel svo sprengifimu lofttegundirnar [[súrefni]] og [[vetni]] sem rafhlöðurnar gefa frá sér þegar þær ofhlaðast, safnist ekki fyrir. [[Blýsýrurafhlaða]]n er einnig mjög þung miðað við þá raforku sem hún geymir. Þrátt fyrir það gera lágur framleiðslukostnaður og hár [[hnykkstraumur]] að verkum að hún er mikið notuð þar sem þyngd og auðveld meðhöndlun skipta ekki mestu. Algeng gerð blýsýrurafhlöðu er nútíma [[bílrafgeymir]]inn. Hann getur gefið u.þ.b. 10.000 [[Watt]]a afl við 12 V nafnspennu (þó raunveruleg opinnar-rásar spennan sé nær 13,7&nbsp;V) og hámarksstraum upp á 450-1100 [[amper]]. Rafvaki rafgeymisins er [[brennisteinssýra]] sem getur valdið alvarlegu líkamstjóni ef hún slettist á húð eða í augu. Dýrari gerð blýsýrurafgeymis kallast '''hlauprafhlaða''' (eða „hlaupsella“). Í henni er rafvakinn úr hálfföstu efni til að hindra leka. Meðal annarra meðbærra endurhlaðanlegra rafhlaðna má nefna nokkrar „þurrsellu“-gerðir, sem eru einangraðar einingar og því gagnlegar í tækjum á borð við [[farsími|farsíma]] og [[fartölva|fartölvur]]. Sellur af þessari gerð (í röð vaxandi aflþéttleika og verðs) eru m.a. nikkel-kadmín (nicad eða ([[NiCd]]), nikkel-málm-hýdríð ([[NiMH]]) og [[liþín-jóna-rafhlaða|liþín-jóna]] ([[Li-Jón]]) sellur. == Algengar rafhlöðustærðir == Einnota rafhlöður og nokkrar endurhlaðanlegar rafhlöður fást í allmörgum staðalstærðum þannig að nota má sömu rafhlöðugerð í fjölmargar gerðir tækja. Nokkrar helztu gerðir sem notaðar eru í meðbær tæki birtast að neðan: :''Sjá einnig: [[Listi yfir rafhlöðustærðir]]'' {| class="wikitable" ! US !! [[International Electrotechnical Commission|IEC]] !! [[ANSI]] !! Annað !! Lögun !! [[Spenna]] |- | [[N battery|N]]||LR1||910A||lady||sívalningur L 30.2 mm, Þ 12 mm||1.5 V |- | [[AAAA battery|AAAA]]||&nbsp;||25A||MN2500||sívalningur L 42 mm, Þ 8 mm||1.5 V |- | [[AAA battery|AAA]]||LR03||24A||R03,MN2400, AM4,UM4,HP16,micro||sívalningur L 44.5 mm, Þ 10.5 mm||1.5 V |- | [[AA battery|AA]]||LR6||15A||R6,MN1500, AM3,UM3,HP7,mignon||sívalningur L 50 mm, Þ 14.2 mm||1.5 V |- | [[A battery|A]]||&nbsp;||&nbsp;||glóþráðargjafi í eldri útvarpsviðtækjum||ferhyrndur strendingur ýmsar stærðir.||6 V |- | [[A battery|A]]||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||sívalningur L 50 mm, Þ 17 mm||1.5 V |- | [[B battery|B]]||&nbsp;||&nbsp;||plötugjafi í eldri útvarpsviðtækjum||ferhyrndur strendingur ýmsar stærðir, oft með hnappúttök.||45 V, 60 V, 90 V, o.s.frv. |- | C||&nbsp;||&nbsp;||netforspennugjafi í eldri útvarpsviðtækjum||ferhyrndur strendingur ýmsar stærðir, oft með fleiri en eitt hnappúttak.||4.5 V, 6 V, 9 V, o.s.frv. |- | [[C battery|C]]||LR14||14A||R14,UM2,MN1400,HP11,baby||sívalningur L 43 mm, Þ 23 mm||1.5 V |- | [[D battery|D]]||LR20||13A||R20,MN1300,UM1,HP2,mono||sívalningur L 58 mm, Þ 33 mm||1.5 V |- | [[F battery|F]]||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||sívalningur L 87 mm, Þ 32 mm||1.5 V |- | [[G battery|G]]||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||sívalningur L 105 mm, Þ 32 mm||1.5 V |- | [[J battery|J]]||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||sívalningur L 150 mm, Þ 32 mm||1.5 V |- | &nbsp;||3R12||&nbsp;||GP312S||ferhyrndur strendingur 67 mm × 62 mm × 22 mm||4.5 V |- | &nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||ljósker,996||ferningslaga strendingur 68 mm á kant × 115 mm||6 V (ath.) |- | PP3||6LR61||1604A||6F22,6R61,MN1604, '''9-volt'''||ferhyrndur strendingur 48 mm × 25 mm × 15mm||9 V (ath.) |- | PP9||6F100||1603||&nbsp;||ferhyrndur strendingur 51.6mm × 65.1 mm × 80.2 mm hár||9 V (ath.) |- | &nbsp;||4R25X||908||útvarp,MN908||ferningslaga strendingur 110 mm hár × 67.7 mm á kant, gormaúttök||6 V (ath.) |- | &nbsp;||4R25||915||útvarp||ferningslaga strendingur 110 mm hár × 67.7 mm á kant, skrúfuúttök||6 V (ath.) |- | &nbsp;||4LR25-2||918A||MN918||ferhyrndur strendingur 127 mm × 136.5 mm × 73 mm hár, skrúfuúttök||6 V (ath.) |- | &nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||útvarp,ljósker,PC926||ferhyrndur strendingur 127 mm × 136.5 mm × 73 mm hár, skrúfuúttök||12 V (ath.) |} '''Ath.:''' 6&nbsp;V, 9&nbsp;V, og 12&nbsp;V rafhlöður eru oft gerðar úr fleiri en einni 1.5&nbsp;V sellu sem eru raðtengdar. ''Sjá [[rafefnafræðileg sella]].'' Gildandi evrópskur staðall er [[IEC 60086-1]] ''Aðalrafhlöður - 1. hluti: Almennt'' ([[BS397]] Í Bretlandi). Gildandi bandarískur staðall er [[ANSI C18.1]] ''Bandarískur landsstaðall fyrir þurrsellur og rafhlöður - Tilgreiningar''. Ítarlegt safn greina um margar hliðar rafhlaðna og notkun þeirra í meðbærum tækjum má nálgast á [http://www.buchmann.ca/ Buchmann.ca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050822192610/http://www.buchmann.ca/ |date=2005-08-22 }} === Yfirlit === ==== Einnota ==== * [[Alkalín-rafhlaða]] * [[Liþín-rafhlaða]] * [[Silfuroxíð-rafhlaða]] * [[Sink-kolefnis-rafhlaða]] * [[Sink-loft-rafhlaða]] ==== Endurhlaðanlegar ==== * [[Blýsýrurafhlaða]] * [[Hlauprafhlaða]] * [[Li-jón|Li-jón-rafhlaða]] * [[liþín-fjölliðu-sella|Li-Fjölliðu-rafhlaða]] * [[NaS rafhlaða]] * [[Nikkel-kadmín-rafhlaða|NiCd rafhlaða]] * [[Nikkel-málm-hýdríð|NiMH rafhlaða]] == Rýmd rafhlöðu == Geta rafhlöðu til að geyma hleðslu er oft táknuð með [[amperstund]]um (1 A·h = 3600 [[kúlomb]]). Ef rafhlaða getur gefið eins ampers straum í eina klukkustund hefur hún rýmd upp á 1&nbsp;A·h. Ef hún getur gefið 1&nbsp;A í 100&nbsp;klst., þá er rýmd hennar 100&nbsp;A·klst. Á sama hátt jafngilda 20&nbsp;A í 2&nbsp;klst. 40&nbsp;A·klst. rýmd. Meðan segja má að rafhlaða sem getur gefið 10&nbsp;A í 10 klst. hafi rýmd upp á 100&nbsp;A·klst., þá framkvæma framleiðendur flokkunina '''ekki''' þannig. Rafhlaða sem flokkuð er sem 100&nbsp;A·klst. mun sennilegast ekki gefa 10&nbsp;A í 10&nbsp;klst. Rafhlöðuframleiðendur nota staðlaða aðferð við að flokka rafhlöður sínar. Flokkunin byggist á prófunum sem fara fram í 20&nbsp;klst. með afhleðsluhraða upp á 1/20 (5%) af væntri rýmd rafhlöðunnar á klukkutíma. Þannig er rafhlöðu sem flokkuð er sem 100 A·klst. ætlað að gefa 5&nbsp;A í 20&nbsp;klst. Nýtni rafhlöðu fer eftir afhleðsluhraðanum. Þegar rafhlaða afhleðst við 5% afhleðsluhraða á klst. nýtist orka hennar betur en ef hún afhleðst hraðar. Til að reikna út 5% afhleðsluhraða rafhlöðu skal taka amperstundaflokkun framleiðandans og deila í hana með 20. Segjum t.d. að AA-sella sé flokkuð sem 1300&nbsp;mA&nbsp;klst. (milliamperstundir). 5% afhleðslustraumurinn sem þessi flokkun er leidd út frá er þá 1300&nbsp;mA·klst.&nbsp;/&nbsp;20&nbsp;klst.&nbsp;= 65&nbsp;mA. == Sprenging í rafhlöðu == Við óheppilegar aðstæður geta rafhlöður sprungið, t.d. ef þær ofhitna vegna [[skammhlaup]]s. Slík sprenging er yfirleitt afleiðing mannlegra mistaka (svo sem ef einnota rafhlaða er endurhlaðin eða rafgeymi úr bíl er skammhleypt) eða bilunar í rafhlöðunni. Í bílarafgeymum er líklegast að sprenging eigi sér stað þegar honum er skammhleypt þannig að mjög mikill straumur myndast. Skammhlaupsbilun í rafgeymi sem er hliðtengdur öðrum rafgeymum (t.d. með startköplum) getur valdið því að næsta rafgeymir við losi hámarksstraum yfir í bilaða rafgeyminn sem veldur þá ofhitnun og hugsanlega sprengingu. Þegar bílarafgeymar eru endurhlaðnir losa þeir auk þess vetni sem er hásprengifim lofttegund. Magnið er venjulega mjög lítið og dreifist fljótt. Þegar hins vegar rafgeymir er tengdur öðrum með startköplum getur hár straumurinn valdið hraðri losun vetnis sem getur síðan kviknað í út frá neista (svo sem þegar startkaplarnir eru fjarlægðir). Þegar einnota rafhlaða er endurhlaðin hratt kann sprengifim blanda vetnis og súrefnis að myndast hraðar en hún getur losnað út úr rafhlöðunni, sem veldur hækkun þrýstings og mögulega sprengingu. Í verstu tilfellum kann rafhlöðusýran að sprautast af krafti út úr rafhlöðuumbúðunum og valda líkamstjóni. Sé rafhlöðu fleygt í eld kann það einnig að valda sprengingu vegna gufumyndunar inni í lokuðum umbúðum rafhlöðunnar. Ofhleðsla, sem er það að hlaða rafhlöðu umfram þá raforku sem hún ber, getur einnig leitt til þess að hún springi, leki eða skemmist varanlega. Hún kann einnig að valda skemmdum á hleðslutækinu eða tækinu sem ofhlaðna rafhlaðan er síðar notuð í. == Tengt efni == * [[Listi yfir orku-umfjöllunarefni]] * [[Minnishrif]] * [[Rafknúið farartæki]] === Fólk/uppfinningamenn === * [[John Frederic Daniell]] * [[Thomas Edison]] * [[Luigi Galvani]] * [[Moritz von Jacobi]] * [[Georges Leclanché]] * [[Slavoljub Penkala]] * [[Nikola Tesla]] * [[Alessandro Volta]] === Skyld raffræðileg umfjöllunarefni === * [[Aflgjafi]] * [[Endurnýjanleg orka]] * [[Jafnstraumur]] * [[Mættismunur]] * [[Orkugeymsla]] * [[Rafefnafræði]] * [[Rafefnafræðileg sella]] * [[Rafefnafræðilegt mætti]] * [[Rafhreyfikraftur]] * [[Rafhúðun]] * [[Rafknúið farartæki]] * [[Rafmagn]] * [[Rafnýtni]] * [[Sólarafl]] * [[Staðbundin rafhlaða]] <!--{{wikibookspar||Constructing school science lab equipment/Cell holder}}--> === Skyld rafeindafræðihugtök === * [[Aukasella]] * [[Brunasella]] * [[Endurhlaðanleg rafhlaða]] * [[Galvanísk sella]] * [[Gangsetning með startköplum]] * [[Kennisetningin um hámarksafl]] * [[Kveikjukerfi]] * [[Lantern]] * [[Nernst-jafnan]] * [[Ofurleiðandi segulorkugeymsla]] * [[Orkugeymsla með kasthjóli]] * [[Orkugeymsla rafkerfisins]] * [[Rað- og hliðtengdar rafrásir]] * [[Rafskaut]] * [[Rafvökvaþéttir]] * [[Sítrónurafhlaða]] === Efni notuð við smíði rafhlaða === * [[Ammoníumklóríð]] * [[Antímon]] * [[Brennisteinn]] * [[Brennisteinssýra]] * [[Hýdríð]] * [[Kadmín]] * [[Kóbalt]] * [[Kvikasilfur]] * [[Liþín]] * [[Mangan]] * [[Nikkel]] * [[Nikkel-málm-hýdríð]] * [[Nítróglýserín]] * [[Rúbidín]] * [[Silfur]] * [[Sink]] === Skyldar uppfinningar === * [[Bagdad-rafhlaða]] * [[Listi yfir uppfinningamenn]] * [[Snjöll rafhlöðugögn]] rafhlaða gefur tæki boð þegar hleðsla þverr * [[Tímaröð uppfinninga]] * [[Voltaískur stafli]] === Annað === * [[Afturverkunarhemlun]] * [[Bensín-rafmagns-tvinnvél]] * [[CMOS rafhlaða]] * [[Rafgeymaherbergi]] * [[Tvinnbíll]] * [[Úrgangur]] == Tenglar == {{wikiorðabók|rafhlaða}}{{Commons|Battery|rafhlöðum}}* [http://electrochem.cwru.edu/ed/encycl/art-b02-batt-nonr.htm Electrochemistry Encyclopedia NONRECHARGEABLE BATTERIES]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050805082306/http://electrochem.cwru.edu/ed/encycl/art-b02-batt-nonr.htm |date=2005-08-05 }} * [https://web.archive.org/web/20060412203621/http://www.windsun.com/Batteries/battery_Glos.htm Battery Glossary & Terminology] * [http://www.freeenergynews.com/Directory/Battery/index.html Battery Technologies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060408135558/http://freeenergynews.com/Directory/Battery/index.html |date=2006-04-08 }} - Directory page covering theory, research and development, and market devices that improve the trend toward clean, renewable energy. (''FreeEnergyNews'') * [http://hotwired.wired.com/wired_online/4.10/batteries/index.html ''Jet-Powered Computers'', a look at future battery technologies by Fred Hapgood] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060720180401/http://hotwired.wired.com/wired_online/4.10/batteries/index.html |date=2006-07-20 }} * [http://fhapgood.fastmail.fm/microturbine.htm ''The Microturbine'', battery technology as "the Next Big Thing" by Fred Hapgood] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050730085426/http://fhapgood.fastmail.fm/microturbine.htm |date=2005-07-30 }} * [https://www.exide.com/ Exide Technologies, a typical manufacturer of batteries for industrial and other applications] * [http://www.buchmann.ca/default.asp Batteries in a Portable World - A Handbook on rechargeable batteries for non-engineers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050805083547/http://www.buchmann.ca/default.asp |date=2005-08-05 }} - Hefur ítarlegan „spurt og svarað“ hluta um hleðslurafhlöður. * [http://www.mpoweruk.com/history.htm Battery Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512173049/http://www.mpoweruk.com/history.htm |date=2011-05-12 }} - Saga rafhlaða, orku og tengdrar tækni. * [http://www.infoworld.com/article/05/07/13/HNmobilefuelcells_1.html?source=NLC-WIR2005-07-14 ''Mobile phone fuel cells coming in 2007'' Infoworld July 13, 2005] [[Flokkur:Rafmagn]] 19q6ypbxg75aeg7ud2al8zapt8l7fxw 0 11174 1980317 1968192 2026-09-26T01:19:28Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980317 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Jón Baldvin Hannibalsson | mynd = Jón Baldvin Hannibalsson 2011.jpg | myndatexti1 = Jón Baldvin árið 2011. | titill= [[Utanríkisráðherrar á Íslandi|Utanríkisráðherra]] | stjórnartíð_start = 28. september 1988 | stjórnartíð_end =30. apríl 1995 | forsætisráðherra = [[Steingrímur Hermannsson]]<br>[[Davíð Oddsson]] | forveri = [[Steingrímur Hermannsson]] | eftirmaður = [[Halldór Ásgrímsson]] | titill2= [[Fjármálaráðherrar á Íslandi|Fjármálaráðherra]] | stjórnartíð_start2 = 8. júlí 1987 | stjórnartíð_end2 =28. september 1988 | forsætisráðherra2 = [[Þorsteinn Pálsson]] | forveri2 = [[Þorsteinn Pálsson]] | eftirmaður2 = [[Ólafur Ragnar Grímsson]] | titill3= Formaður Alþýðuflokksins | stjórnartíð_start3 = 1984 | stjórnartíð_end3 =1996 | forveri3 = [[Kjartan Jóhannsson]] | eftirmaður3 = [[Sighvatur Björgvinsson]] |stjórnmálaflokkur = [[Alþýðuflokkurinn]] |AÞ_CV = 300 |AÞ_frá1 = 1982 |AÞ_til1 = 1998 |AÞ_kjördæmi1= [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykv.]] |AÞ_flokkur1 = Alþýðuflokkurinn | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1939|2|21}} | fæðingarstaður = [[Ísafjörður|Ísafirði]], [[Ísland]]i | starf = Stjórnmálamaður | háskóli = [[Edinborgarháskóli]]<br>[[Stokkhólmsháskóli]]<br>[[Háskóli Íslands]]<br>[[Harvard-háskóli]] | maki = [[Bryndís Schram]] (g. 1959) | börn = 4 | foreldrar = [[Hannibal Valdimarsson]] og Sólveig Ólafsdóttir }} '''Jón Baldvin Hannibalsson''' ([[fæðing|fæddur]] [[21. febrúar]] [[1939]]) er [[Íslensk stjórnmál|íslenskur stjórnmálamaður]]. Hann var þingmaður [[Reykjavík]]ur [[1982]]<nowiki>–</nowiki>[[1998]], formaður [[Alþýðuflokkurinn|Alþýðuflokksins]] [[1984]]<nowiki>–</nowiki>[[1996]], [[Fjármálaráðherrar á Íslandi|fjármálaráðherra Íslands]] frá [[1987]]<nowiki>–</nowiki>[[1988]] og [[Utanríkisráðherrar á Íslandi|utanríkisráðherra Íslands]] [[1988]]<nowiki>–</nowiki>[[1995]]. [[Sendiherra]] í [[Washington, D.C.|Washington]] í Bandaríkjunum og síðar í [[Helsinki]] í [[Finnland]]i. Að frumkvæði Jóns varð Ísland fyrsta ríkið til að viðurkenna sjálfstæði [[Eystrasaltslöndin|Eystrasaltslandanna]] árið 1991, og nýtur Jón því nokkurrar virðingar þar, sér í lagi í [[Litáen]].<ref name=":0">{{cite web|url=https://deepbaltic.com/2016/06/17/for-david-against-goliath-icelands-support-for-baltic-independence/|title=For David Against Goliath: Iceland's Support for Baltic Independence|last=Wright|first=Helen|date=June 17, 2016|website=deepbaltic.com|access-date=May 29, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2018223083d|title=Jón Baldvin heiðraður á sjálfstæðisafmæli Litháen - Vísir|last=Ólason|first=Samúel Karl|website=visir.is|access-date=2021-02-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20111611970d|title=Jón Baldvin í Litháen: 20 ára sjálfstæðisafmæli - Vísir|website=visir.is|access-date=2021-02-27}}</ref> == Ævi == Foreldrar Jóns voru [[Hannibal Valdimarsson]], ráðherra, og Sólveig Ólafsdóttir, húsmóðir. Jón lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]]. Jón er með MA-gráðu í hagfræði frá [[Edinborgarháskóli|Edinborgarháskóla]]. Hann stundaði framhaldsnám við [[Stokkhólmsháskóli|Stokkhólmsháskóla]] og Miðstöð Evrópufræða við [[Harvard]]-háskóla. Hann útskrifaðist einnig með próf í uppeldis- og kennslufræðum HÍ 1965. Jón starfaði framan af við blaðamennsku og kennslu. Jón kenndi í Hagaskóla í Reykjavík 1964–1970 og var skólameistari [[Menntaskólinn á Ísafirði|Menntaskólans á Ísafirði]] 1970–1979. Hann vann sem blaðamaður við [[Frjáls þjóð|Frjálsa þjóð]] 1964–1967 og var ritstjóri [[Alþýðublaðið|Alþýðublaðsins]] 1979–1982. ==Ásakanir um kynferðislega áreitni== Jón var kærður til lögreglu vegna meintrar kynferðislegrar áreitni, í formi einkabréfa, við unga frænku eiginkonu sinnar árið [[2005]] en kærunni var vísað frá. Kæran var tekin upp aftur við embætti [[ríkissaksóknari|saksóknara]]. Í það skiptið snerist hún um að Jón hefði „sært blygðunarkennd“ viðtakanda bréfsins. Þessu máli var líka vísað frá. Málið komst svo í kastljós fjölmiðla vorið [[2012]] þegar tímaritið ''[[Nýtt líf (tímarit)|Nýtt líf]]'' birti hluta bréfanna ásamt viðtali við stúlkuna sem hafði fengið bréfin send.<ref>[https://issuu.com/boratomasdottir/docs/68-75_brefin Meint kynferðisbrot Jóns Baldvins]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, grein í Nýju lífi</ref> Ráðning Jóns sem gestafyrirlesara við [[HÍ|Háskóla Íslands]] [[2013]] var afturkölluð þegar umræða um bréfamálið fór aftur af stað í [[blogg]]heimum.<ref>{{Cite web |url=http://visir.is/haskoli-islands--talibanar-i-filabeinsturni-/article/2013708319977 |title=Háskóli Íslands: Talibanar í fílabeinsturni? |access-date=2013-08-31 |archive-date=2013-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130902210024/http://www.visir.is/haskoli-islands--talibanar-i-filabeinsturni-/article/2013708319977 |url-status=dead }}</ref>. Í kjölfar [[Me too-hreyfingin|Me too-hreyfingarinnar]] var Jón aftur ásakaður um kynferðislega áreitni í byrjun árs 2019. Stofnaður var facebook-hópur til að ræða brot hans og umfjallanir komu í fréttamiðlum um konur sem sögðust hafa sætt áreitni af hans hendi.<ref>[https://www.visir.is/g/2019190119427/-verdur-ad-stodva-thessa-perverta-sem-telja-sig-gudsgjof-til-kvenna-?fbclid=IwAR1SXo-ikvKKKq71MuE6_gqok5uZIyd2I8RmElwuJ3hFvSrqN5ZwWA9VvKg ''Verður að stöðva þessa perverta sem telja sig guðsgjöf til kvenna''] Vísir, skoðað 15. janúar 2019.</ref> Haustið 2022 birti Stundin frétt um kynferðisleg samskipti Jóns Baldvins við 15 ára stúlku sem var nemandi hans. <ref>[https://heimildin.is/grein/15886/ Jón Baldvin við nemanda: „Viltu hitta mig eftir næsta tíma“] Stundin/Heimildin, sótt 3/2 2023</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tenglar== * [http://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=300 Æviágrip á heimasíðu Alþingis] * [http://www.grapevine.is/?show=paper&part=fullstory&id=1438 Viðtal við Jón Baldvin] í tímaritinu [[Reykjavík Grapevine]]. * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20080903181501/visir.is/article/20080830/SKODANIR/7522573 Íslenska leiðin], grein eftir Jón í Fréttablaðinu 30. ágúst 2008 * [http://www.jbh.is/default.asp?ID=263 ''Að gera hreint fyrir sínum dyrum''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501075612/http://jbh.is/default.asp?ID=263 |date=2012-05-01 }}, grein eftir Jón á heimasíðu sinni 16.3.2012 * [https://web.archive.org/web/20160426221043/http://jbh.is/default.asp?ID=265 Af hverju allt þetta hatur], grein eftir Kolfinnu Baldvinsdóttur á heimasíðu Jóns 30.4.2012 {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Þorsteinn Pálsson]] | titill=[[Fjármálaráðherrar á Íslandi|Fjármálaráðherra]] | frá=[[1987]] | til=[[1988]] | eftir=[[Ólafur Ragnar Grímsson]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Steingrímur Hermannsson]] | titill=[[Utanríkisráðherra]] | frá=[[1988]] | til=[[1995]] | eftir=[[Halldór Ásgrímsson]]}} {{Töfluendir}} {{Utanríkisráðherrar Íslands}} {{Fjármálaráðherrar Íslands}} {{Navboxes | title = Ríkisstjórnir | state = collapsed | list = {{Ráðuneyti Þorsteins Pálssonar}} {{Annað ráðuneyti Steingríms Hermannssonar}} {{Þriðja ráðuneyti Steingríms Hermannssonar}} {{Fyrsta ráðuneyti Davíðs Oddssonar}} }} {{Stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1991-2000]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Formenn Alþýðuflokksins]] [[Flokkur:Íslenskir blaðamenn]] [[Flokkur:Íslenskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Sendiherrar Íslands í Bandaríkjunum]] [[Flokkur:Sendiherrar Íslands í Finnlandi]] [[Flokkur:Skólameistarar Menntaskólans á Ísafirði]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] [[Flokkur:Utanríkisráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Þingmenn Alþýðuflokksins]] {{f|1939}} mhvml4dl6siac60dwo176awex9uj3ql 0 11419 1980322 1963563 2026-09-26T01:38:14Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980322 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Kasakstan | nafn_á_frummáli = Қазақстан Республикасы<br />Qazaqstan Respūblīkasy {{mál|kk}}<br />Республика Казахстан<br />Respublika Kazakhstan {{mál|ru}} | nafn_í_eignarfalli = Kasakstans | fáni = Flag of Kazakhstan.svg | skjaldarmerki = Emblem of Kazakhstan latin.svg | þjóðsöngur = [[Menıñ Qazaqstanym]] | staðsetningarkort = Kazakhstan_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[Astana]] | tungumál = [[Kasakska]], [[rússneska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Kasakstans|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Qasym-Jomart Toqaev]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Kasakstans|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Oljas Bektenov]] | staða = Sjálfstæði | atburður1 = frá [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | dagsetning1 = 16. desember 1991 | stærðarsæti = 9 | flatarmál = 2.724.900 | hlutfall_vatns = 1,7 | mannfjöldasæti = 64 | fólksfjöldi = 18.711.560 | mannfjöldaár = 2020 | íbúar_á_ferkílómetra = 7 | VLF_ár = 2020 | VLF = 569,813 | VLF_sæti = 41 | VLF_á_mann = 30.178 | VLF_á_mann_sæti = 53 | VÞL_ár = 2019 | VÞL = {{hækkun}} 0.817 | VÞL_sæti = 50 | gjaldmiðill = [[Tenga]] | tímabelti = [[UTC]]+5 til +6 | tld = kz | símakóði = 7 }} '''Kasakstan''' er stórt [[land]] sem nær yfir mikinn hluta [[Mið-Asía|Mið-Asíu]]. Hluti landsins er vestan [[Úralfljót]]s og telst til [[Evrópa|Evrópu]]. Landamæri Kasakstan liggja að [[Rússland]]i, [[Kína]] og Mið-Asíuríkjunum [[Kirgistan]], [[Úsbekistan]] og<nowiki/> [[Túrkmenistan]] og einnig að strönd [[Kaspíahaf]]sins. Kasakstan var áður Sovétlýðveldi en er nú aðili að [[Samveldi sjálfstæðra ríkja|SSR]]. == Heiti == Kasakstan var í upphafi nokkurs konar stórveldi hirðingja. Orðið ''kasak'' ([[Kasakska|kk:]] Қазақ, [[Rússneska|ru:]] Казах) sem merkir „frjáls maður“ eða „hirðingi“ á rætur að rekja til [[Tyrkneska|tyrknesku]] (sbr. einnig orðið [[Kósakkar|kósakki]], sem er af sömu rót). Orðið ''stan'' merkir „(föður)land“. Nafn landsins gæti því þýtt „hirðingjaland“. == Saga == === Fornaldarsaga === Árið 500 f.Kr. bjuggu [[Sakar]] í Suður-Kasakstan. Sakar voru hirðingjar sem ríktu á svæðum frá [[Altaífjöll]]um til [[Úkraína|Úkraínu]]. Þó svo að Sakar væru herskáir, urðu þeir að lúta í lægra haldi fyrir [[Alexander mikli|Alexander mikla]]. Í grafhýsi rétt utan við Almaty fundust frægar fornleifar, sem nefndar hafa verið „[[Issyk kurgan|gullni maðurinn]]“. Þessi „gullni maður“ er sakneskur stríðsmaður í gylltum einkennisbúningi og þykir merkilegur gripur í Kasakstan, sem og í allri Mið-Asíu. * Árið 200 f.Kr. bjuggu [[Húnar]] og Tyrkir í [[Mongólía|Mongólíu]] eða Norður-Kína. * Frá 550 til 750 e.Kr. var Suður-Kasakstan undir stjórn [[Köktyrkir|Köktyrkneska ríkisins]] (Blátyrkneska ríkisins). * Á [[9. öld]] stofnaði [[Samanídaríkið]] borgirnar [[Otrar]] og [[Yasy]]. Veldi þetta lagði líka grunninn að [[Silkivegurinn|Silkiveginum]]. * Á [[10. öld]] sóttu Tyrkir inn í Suður-Kasakstan og [[Túrkistan]] og náðu valdi yfir Silkiveginum. Við það féll Samanídaríkið en menning þess hélt þó enn um sinn velli innan [[Tyrkjaveldi]]s.<ref>Á valdatíma tyrkja varð [[íslam]] aðaltrúarbrögðin í Kasakstan og byggingar frá þessu tímabili standa sumar hverjar enn í Túrkistan og eru heilagar byggingar í huga múslima í Mið-Asíu. ''[http://shop.lonelyplanet.com/Primary/Product/Destination_Guides/Regional_Guides/Asia/PRD_PRD_2006/Central+Asia.jsp?bmUID=1182097716400 Lonely Planet Central Asia]''{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot}}, júlí 2004: 82-95. ISBN 978-1-74104-614-4</ref> === Djengis Khan === [[Djengis Khan]] og [[Mongólaveldið|heimsveldi Mongólíu]] lögðu undir sig Kasakstan og Mið-Asíu með stærsta [[her]] heims á þeim tíma. Í hernum voru yfir 150.000 hermenn. Rétt eftir að Djengis Khan lést var heimsveldinu skipt á milli sona hans og Kasakstan varð hluti af ríki [[Chaghatai]]s. === Þrjár hirðir í Kasakstan === Forfeður Kasaka voru [[Mongólar]] og [[Úsbekar]]. Á [[16. öld]] yfirtóku Kasakar mongólska hirð í Norður-Kasakstan sem hét [[Gullhirðin]]. Kasakar sameinuðust í þrjár hirðir. Þessar hirðir voru Miklahirðin í Suður-Kasakstan, Miðhirðin í Mið- og Norðaustur-Kasakstan, og Litlahirðin í Vestur-Kasakstan. Yfir hverri hirð voru þrír [[kan]]ar. Titlar þeirra voru ''axíal'', ''bi'', og ''batýr''. Árin [[1690]] til [[1720]] voru tímar stóráfalla í Kasakstan. [[Ojradar]] frá Mongóliu sögðu Kasakstan, þ.e. hirðunum þremur, stríð á hendur. Hirðirnar þrjár gátu ekki varist þeim þannig að Kasakar tóku þann kost að biðja um aðstoð frá Rússlandi. === Kasakstan undir stjórn Rússa === Á tímum rússneska [[Rússakeisari|keisaradæmisins]] var sífellt verið að stækka ríki þess og yfirtaka önnur landsvæði. Þegar Ojradar réðust inn í Kasakstan, átti þjóðin, eins og áður sagði, engan kost annan en að leita til Rússlands um vernd fyrir þeim. Hirðirnar þrjár hétu Rússlandi hollustu sína árið [[1731]]. Rússar innlimuðu svo Kasakstan eftir að þeir höfðu yfirbugað Ojrada árið [[1742]]. En að því kom að hirðirnar þrjár vildu ekki lengur vera hluti af Rússlandi og varð þá mikil uppreisn í Kasakstan. Um milljón Kasaka var drepin í þessari uppreisn sem lauk með því að Rússar héldu yfirráðum sínum í landinu. Árið [[1861]] sendi Rússland landflótta fólk til Kasakstans. [[Taras Sjevtsjenko]], úkraínskur listamaður og rithöfundur sem vildi frelsa Úkraínu, var á meðal þeirra. Meðan á [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni stóð var óöld í Kasakstan. Fleiri uppreisnir urðu, um 150.000 manns létu lífið og um 200.000 flúðu til Kína. === Kommúnismi og Sovétríkin === Árið [[1917]], rétt eftir að Rússar yfirtóku Kasakstan, stofnaði [[Alasj Órda]] flokk sem hét [[Þjóðernissinnaflokkur Kasakstans]] og hugðist frelsa Kasakstan á ný. Borgarastyrjöldin í Kasakstan var hörmuleg fyrir Kasaka. Með tíð og tíma ákvað Alasj Órda að ganga í lið með [[Stalín]] og bolsévíkum í Rússlandi. Þegar Kommúnistaflokkur Kasakstans (CPK) náði yfirráðum yfir Kasakstan, eftir að borgarastyrjöldinni lauk, voru Alasj Órda og allir í Þjóðernissinnaflokki Kasakstans myrtir að fyrirskipan Stalíns og Kommúnistaflokks Kasakstans. Margt fólk í Kasakstan var myrt í stjórnartíð Stalíns. Margir aðrir flúðu til Kína og Mongólíu. Kasakstan varð Sovétlýðveldi árið [[1936]]. === Stalín og Bækónúr-skotpallurinn === [[Mynd:Minnismerki í Astönu.jpeg|thumbnail|vinstri|210px|Minnismerki í Astönu til að heiðra fólk sem var myrt í vinnubúðum í Kasakstan]] Stalín sendi þúsundir manna til Kasakstans á árunum 1936 til 1940 til að byggja upp verksmiðjuborgir í Kasakstan. Frá 1940 til 1950 var margt fólk frá öðrum Sovétlýðveldum sent til Kasakstans til að vinna í kolanámum eða vinnubúðum. Margar þessara kolanáma og vinnubúða voru í nágrenni borga eins og [[Karaganda]] og [[Úst-Kamenogórsk]]. Árið 1953 varð [[Níkíta Khrústsjov]] leiðtogi Sovétríkjanna. Hann lét loka vinnubúðum í Sovétríkjunum en í staðinn hófst hann handa við „[[Jómfrúarlandaáætlun|Jómfrúarlandaáætlunina]]“ sem ætlað var að auka frjósemi steppunnar í Kasakstan. Yfir 250.000&nbsp;km² lands, einkum í Norður-Kasakstan, var uppskorið sem akurlendi á meðan „Jómfrúarlandaáætlunin“ stóð yfir. Meðan á [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] stóð létu Sovétríkin byggja [[Bækónur Skotpallur|Bækónúr-skotpallinn]]“ í Suðvestur-Kasakstan. Hann var eins og skotpallurinn í [[Nevada]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Gerðar voru kjarnorkutilraunir og tilraunir til þess að skjóta eldflaugum út í geim. Árið [[1989]] voru áttu mestu mótmæli í öllum Sovétríkjunum sér stað í Kasakstan. Fjöldi fólks hvarvetna í Kasakstan mótmælti. Mótmælendur fylgtu liði undir nafninu „[[Nevada-Semey Hreyfing|Nevada-Semey hreyfingin]]“ og árið 1989 hættu Sovétríkin kjarnorkutilraunum sínum. En enn í dag er eldflaugum skotið út í geim frá Kasakstan og geimfarar stunda enn nám í Bækónúr-stöðinni. === Nazarbajev og Lýðveldið Kasakstan === Árið 1989 var [[Núrsúltan Nazarbajev]] kjörinn forseti í Kasakstan. Tveimur árum síðar féllu Sovétríkin. Nazarbajev vildi ekki ganga úr Sovétríkjunum, en svo fór eigi að síður að hann samþykkti það. Þann [[16. desember]] 1991 varð Kasakstan að [[lýðveldi]]nu Kasakstan. Borgin [[Aqmola]], sem þá var aðeins lítill kolanámubær, var gerð að höfuðborg Kasakstans. Margir töldu Nazarbajev ruglaðan að gera þetta, en nýja höfuðborgin var hluti af [[Kasakstan 2030]] áætlun hans. Aqmola skipti um nafn og var nefnd [[Astana]], sem þýðir á kasöksku „höfuðborg“. Árið 2019 var borgin nefnd Núrur-Súltan í höfuðið á Nazarbajev.<ref name=nursultan>{{Vefheimild|titill=Astana heitir nú Nursultan|url=https://www.ruv.is/frett/astana-heitir-nu-nursultan|útgefandi=RÚV|höfundur=Kristján Róbert Kristjánsson|ár=2019|mánuður=20. mars|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=7. apríl}}</ref> Nafnbreytingin var tekin til baka árið 2022.<ref>{{Vefheimild|titill=Höfuðborg Kasakstans fær aftur nafnið Astana|url=https://www.ruv.is/frett/2022/09/14/hofudborg-kasakstans-faer-aftur-nafnid-astana|útgefandi=[[RÚV]]|höfundur=Ævar Örn Jósepsson|ár=2022|mánuður=14. september|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=14. september}}</ref> === Kasakstan í dag === [[Mynd:Hvítthúsið í Astönu.jpeg|hægri|thumbnail|200px|„Hvíta húsið“ í Astana, þar sem forseti landsins býr.]] Kasakstan er núna lýðveldi í Mið-Asíu og 9. stærsta land í heimi. Höfuðborgin er Astana, sem er á miðri steppunni í Norður-Kasakstan. Auðvaldsskipulag er hægt og rólega að umbreyta efnahagslífi Kasakstans en ríkinu svipar þó enn um margt til Sovétríkjanna gömlu. Nazarbajev var forseti Kasakstans í tæp 30 ár; frá sjálfstæði Kasakstans árið 1991 þar til hann sagði skyndilega af sér í mars árið 2019.<ref>{{Vefheimild|titill=Forseti Kasakstans segir af sér|url=https://www.ruv.is/frett/forseti-kasakstans-segir-af-ser|útgefandi=RÚV|ár=2019|mánuður=19. mars|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=21. mars}}</ref> Fólk velti fyrir sér þeirri staðreynd að hann væri valdamesti maður landsins og hann var gjarnan talinn ríkja með gerræðislegum hætti. Í janúar 2022 fóru fram [[Mótmælin í Kasakstan 2022|fjöldamótmæli í Kasakstan]] vegna hækkunar á olíuverði sem snerust brátt upp í óeirðir og allsherjarmótmæli gegn ríkjandi stjórnvöldum. Ríkisstjórn Kasakstans brást við mótmælunum af hörku og kallaði til hernaðaraðstoðar frá [[Sameiginlega öryggissáttmálastofnunin|Sameiginlegu öryggissáttmálastofnuninni]] (CSTO), varnarbandalagi fyrrverandi Sovétlýðvelda. [[Qasym-Jomart Toqaev]] forseti gaf her­liðum CSTO og örygg­is­sveitum Kasakstan heimild til að „skjóta til að drepa“ mótmælendur án viðvörunar og sagði mótmælin hafa verið valdaránstilraun að áeggjan erlendra hryðjuverkamanna.<ref>{{Vefheimild|titill=Segir óeirðirnar tilraun til valdaráns|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/01/10/segir_oeirdirnar_tilraun_til_valdarans/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2022|mánuður=10. janúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=12. janúar}}</ref> Samkvæmt opinberum tölum létust að minnsta kosti 164 manns og yfir 2.200 særðust í óeirðunum, auk þess sem rúmlega sex þús­und voru handteknir.<ref>{{Vefheimild|titill=Hvað er að gerast í Kasakstan?|url=https://kjarninn.is/skyring/hvad-er-ad-gerast-i-kasakstan/|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|ár=2022|mánuður=9. janúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=12. janúar|höfundur=Jónas Atli Gunnarsson}}</ref> == Stjórnmál == [[Mynd:Nursultan Nazarbayev 1997.jpg|thumbnail|150px|vinstri|Núrsultan Nazarbaev, forseti Kasakstans frá 1991 til 2019.]] [[16. desember]] [[1986]], þegar Kasakstan var enn hluti Sovétríkjanna, varð [[Gennadý Kólbin]] forseti landsins. Hann var ekki kasakskur heldur rússneskur. [[Míkhaíl Gorbatsjov]], þáverandi aðalritari sovéska kommúnistaflokksins, tilnefndi [[Gennadíj Kolbín]] sem forseta Sovétlýðveldisins Kasakstans. Gorbatsjov vissi af mikilli spillingu innan Kommúnistaflokks Kasakstans. Upphlaup varð í Kasakstan vegna þjóðernis Kolbíns. Í [[Almaty]] fóru fram fræg mótmæli sem nefnd voru [[Djeltóksan]], sem merkir „desember“ á kasöksku. Fáir létu lífið í mótmælunum en margir slösuðust. Í Almaty er minnisvarði við [[Respúblika Alangý]] sem heitir [[Djeltóksan 1986]].<ref>Þetta er minnisvarði til að heiðra nemendur sem létu lífið í mótmælunum. ''Қазақ Тарих'', 1993. ISBN 5-615-01303-6</ref> Þann [[22. júní]] [[1989]] varð Nazarbajev forseti Kasakstans. Hann var forseti frá því að Kasakstan varð lýðveldi árið 1991 til ársins 2019. [[Sara Alpýsóvna]] eiginkona hans er mjög atorkusöm í efnahagsmálum landsins og er hún einnig forstjóri „líknarmálasjóðs fyrir börn“. Þau eiga þrjár dætur og sú elsta, Daríga Nazarbajeva, var lengi forstjóri ríkisrekinnar sjónvarpsstöðvar í Kasakstan. === Ríkisstjórn === Kasakstan er lýðveldi bundið stjórnarskrá. Forseti landsins er [[þjóðhöfðingi]] og getur hann beitt [[neitunarvald]]i. [[Forsætisráðherra]] stýrir [[ríkisstjórn]] Kasakstans. Núverandi forsætisráðherra er [[Oljas Bektenov]], en hann var útnefndur árið 2024. [[Þing]] Kasakstans skiptist í tvær [[deild]]ir, neðri deild ([[madjílis]]) og efri deild ([[öldungadeild]]). === Fylki === Kasasktan er stórt land, sem skiptist í 17 [[fylki]] og 3 [[borg]]ir. Borgirnar eru Almaty, Astana og Bækónúr. [[Mynd:Kzk delenie.png|vinstri|200px]] <br clear="all"> <div style="max-width:1049px"> <div style="max-width:541px; vertical-align:top; float:left"> {{Kjördæmi Kasakstans}} </div> <div style="max-width:400px; vertical-align:top; float:right"> {{Borgir í Kasakstan list}} </div> </div> <br clear="all"> == Landfræði == [[Mynd:Kazakhstan-CIA WFB Map.png|vinstri|thumbnail|200px|Landkort af Kasakstan (frá [[CIA]])]] Kasakstan er 9. stærsta land í heimi og er í Mið-Asíu. Í Suður-Kasakstan er eyðimörk hjá [[Sjimkent]] og einnig í Norður-Kasakstan. Þar er líka stór steppa í nágrenni [[Astana]] og [[Karaganda]]. Altaifjöll liggja að landamærum Kasakstan og Kirgistan hjá [[Almaty]]. Hæsti tindurinn er 4.572 m hár. Láglendi er í Vestur-Kasakstan við [[Kaspíahaf]]. Í Kasakstan eru hvirfilvindar mjög algengir, sérstaklega yfir láglendinu í Vestur-Kasakstan. Kasakstan liggur að Kaspíahafi og á landamæri að [[Aserbaídsjan|Aserbaídsjan]] og [[Íran]]. == Efnahagsmál == Olía hefur lengi verið afar mikilvæg fyrir efnahag Kasakstans. Kasakstan hafði yfir 66.320.000.000 kr. í tekjur af olíu árið [[1996]]. Nazarbajev vildi leggja þjóðartekjurnar fyrir. Margt fólk í Kasakstan sem vinnur í olíuiðnaðinum býr í Vestur-Kasakstan í borgum eins og [[Aktá]] og [[Atýrá]]. Kasakar segja að Atýrá sé olíuhöfuðborg Kasakstan. Mörg erlend fyrirtæki starfa í Kasakstan, bæði frá Evrópu og Ameríku og jafnvel [[Japan]]. Fjármálamiðstöð Kasakstans er í Almaty. ===Fyrirtæki í Kasakstan frá Íslandi=== * [http://www.actavis.com/en/corporate+directory/asia/kazakhstan.htm Actavis í Kasakstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070429201418/http://www.actavis.com/en/corporate+directory/asia/kazakhstan.htm |date=2007-04-29 }} === Auðvaldið === Í Kasakstan í dag eru yfirstétt, borgarastétt og lágstétt eins og í hverju öðru auðvaldskerfi. Mánaðartekjur borgarastéttarinnar eru einungis um 30.000 kr. Yfirstéttin býr einkum í fjallahéruðum, í risastórum húsum, en þénar þó einungis eins og millistéttarfólk í Evrópu. Lágstéttin býr við kröpp kjör í Kasakstan. Litlar íbúðir með lélegu vatns-, orku- og fráveitukerfi eru ekki óalgeng sjón í bæjum Kasakstan. === Kazakhstan 2030 === „Kazakhstan 2030“ er áætlun Nazarbajevs um að gera Kasakstan að auðugu landi. Nazarbajev vill reyna að selja mikla olíu og laða fyrirtæki frá öllum heimshornum til Kasakstans. Þegar maður fer til Kasakstans má sjá veggspjöld sem á stendur „Kazakhstan 2030“ alls staðar í Kasakstan. === Gjaldmiðill === [[Mynd:200 tenge (2006).jpg|thumbnail|vinstri|200px|Kasakska tenga 200TГ]] [[Tenga]] er gjaldmiðill Kasakstans. Tenga kemur úr orðinu ''dengi'' í rússnesku sem þýðir einfaldlega ''peningur''. Þann [[15. nóvember]] [[1993]] hætti ríkisstjórn Kasakstans að nota [[rúbla|rúblur]] og tenga var tekin í notkun í landinu. === Landbúnaður === [[Landbúnaður]] í Kasakstan er mjög háður olíu og búfjárrækt. Yfir 70% landsins eru ræktarlönd og bóndabæir. Mest er ræktað af [[hveiti]] í Kasakstan. Þess vegna er bjór í Kasakstan mjög ódýr. Hálfur lítri af bjór kostar einungis 200TГ (100 kr.) í [[dúkan]], sem er kasakstönsk verslun. Ávextir og grænmeti eru ræktuð í sveitum Kasakstan, en ávallt seld á markaði í borgunum, eins og í [[Silóný Basar]] (grænn markaður). Algengasta búfé í Kasakstan eru hestar og sauðfé. === Samgöngur === [[Mynd:Sjimkent3.jpg|thumbnail|hægri|200px|Air Astana flugvél Fokker-50 í Sjimkent]] Flugfélag Kasakstans heitir [[Air Astana]]. Vilji maður ferðast til Kasakstan frá Evrópu verður maður að fljúga með [[KLM]] frá [[Amsterdam]], [[Lufthansa]] frá [[Frankfurt]], [[Turkish Airlines]] frá [[Istanbul]], [[Air Astana]] frá [[London]] eða [[Moskva|Moskvu]], eða [[Aeroflot]]. Air Astana flýgur til næstum allra áfangastaða í Kasakstan. [[Járnbrautarlest]]ir eru líka algeng samgöngutæki í Kasakstan. Hægt er að fara frá Almaty til Astönu á 20 klukkutímum. Einnig eru til hópferðabílar í Kasakstan en þeir eru ekki jafn almennur ferðamáti eins og járnbrautarlestir og flugvélar. Í borgum er hægt að ná í leigubíl með því að veifa hendinni við veginn. Leigubílar eru ekki á vegum hins opinbera heldur einkareknir. Þeir eru ódýr og mjög almennur ferðamáti í borgum eins og [[Almaty]]. == Íbúar == Einungis um 53% íbúa Kasakstan eru fæddir í Kasakstan. Allt frá því að Kasakstan gekk Rússlandi á hönd hafa Rússar flust um allt Kasakstan. Flestir Rússar búa Í stærstu borgunum, eins og Astana og Almaty og í Norður-Kasakstan, og eru Rússar stundum fjölmennari en Kasakar. En í bæjum eins og [[Sjimkent]] og [[Túrkistan]] eru um 80% íbúanna Kasakar. Í Kasakstan býr enn fólk frá því að Stalín sendi fólk frá Sovétríkjunum í vinnubúðir til Kasakstans, svo sem Téténar, Úkraínumenn, Úsbekar og jafnvel Hvít-Rússar. Einnig má þar finna þýska Gyðinga sem flúðu [[Þýskaland]] í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni.<ref>Taflan hér að neðan sýnir þjóðarbrot í Kasakstan frá árinu 1959 til ársins 1999, sem er næstum eins og í dag. [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD#.D0.9D.D0.B0.D1.81.D0.B5.D0.BB.D0.B5.D0.BD.D0.B8.D0.B5 Население á<br />rússnesku Wikipediu].</ref> ===Þjóðernishópar í Kasakstan=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" !align="left"| Þjóðerni !! 1959 % !! 1970 % !! 1979 % !! 1989 % !! 1999 %</tr> |align="left"| Kasakar || 30,0 || 32,6 || 36,0 || 40,1 || 53,4</tr> |align="left"| Rússar || 42,7 || 42,4 || 40,8 || 37,4 || 29,9</tr> |align="left"| Úkraínumenn || 8,2 || 7,2 || 6,1 || 5,4 || 3,7</tr> |align="left"| Þjóðverjar || 7,1 || 6,6 || 6,1 || 5,8 || 2,4</tr> |align="left"| Tatarar || 2,1 || 2,2 || 2,1 || 2,0 || 1,7</tr> |align="left"| Úsbekar || 1,5 || 1,7 || 1,8 || 2,0 || 2,5</tr> |align="left"| Hvítrússar || 1,2 || 1,5 || 1,2 || 1,1 || 0,8</tr> |align="left"| Úígúrar <td> 0,6 </td>|| 0,9 || 1,0 || 1,1 || 1,4</tr> |align="left"| Kóreumenn || 0,8 || 0,6 || 0,6 || 0,6 || 0,7</tr> |} === Tungumál === {{Wikibækur|Kasakska|Kasöksku}} {{Aðalgrein|Kasakska}} [[Kasakska]] er opinbert tungumál í Kasakstan, en ekki kunna allir þeir sem búa eða eru innfæddir í Kasakstan þá tungu. [[Rússneska]] er reyndar töluð meira en kasakska í Kasakstan. Í fyrirtækjum er rússneska opinbert tungumál og kasakska er þar sjaldan eða aldrei töluð. En í stjórnkerfinu er alltaf töluð kasakska vegna þess að Nazarbajev vill að kasakska sé opinbert tungumál í Kasakstan. Í borgum eins og Almaty og Astana, sem eru mjög alþjóðlegar, er rússneska töluð meira en kasakska. En ef maður fer til Suður-Kasakstan og heimsækir borgir eins og Sjimkent og Túrkistan, mun maður einungis heyra kasöksku.<ref>Rússneska er venjulega tungumálið fyrir fólk til að tala við annað fólk af öðrum kynþætti, en það eru margir kynþættir í Kasakstan og rússneska er bara eins og alþjóðlegt tungumál. Tangat Tangirberdi kyzy Ayapova, ''[http://www.dunwoodypress.com/products/-/55 Kazakh Textbook: Beginning and Intermediate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070718203206/http://www.dunwoodypress.com/products/-/55 |date=2007-07-18 }}'', 2002. ISBN 1-881265-91-9</ref> === Menntun === Kennsla í skólum í Kasakstan fór áður fram á rússnesku. Frá og með árinu 1991 hefur kennsla farið fram bæði á rússnesku og kasöksku í skólum en sumir skólar nota aðeins annað málið. Í alþjóðlegum skólum er stundum kennt á ensku, en venjulega á rússnesku. Einnig er skóli í Túrkestan þar sem kennt er á tyrknesku. Læsi í Kasakstan er 99,5%. Allir kunna kýrillíska og latneska stafrófið og sumir kunna arabíska stafrófið. Börn í Kasakstan byrja á leikskóla fimm eða sex ára gömul. Árið 2004 voru 100 leikskólar í Kasakstan og í þá gengu 135.856 börn (eða 63% barna á aldrinum fimm til sex ára í Kasakstan). Á leikskólum er bæði kennt á kasöksku og rússnesku, þó oftast er rússneska algengari. Eftir leikskóla hefst grunnskóli og þar á eftir menntaskóli. Nemendur ljúka menntaskóla 18 ára og fara svo í háskóla. Til eru margir háskólar í Kasakstan, sérstaklega í Almaty. == Menning == Menning í Kasakstan verður fyrir áhrifum frá Rússlandi, Mongólíu og Tyrklandi. Inntak hins fullkomna í kasaskri menningu er lífsmáti hirðingjans. Kúlutjöld eru enn mjög almenn í sveitum og eru líka tákn kasöksku menningarinnar. Kasakskt fólk er mjög gestrisið og gleðst alltaf yfir að hitta útlendinga sem hafa áhuga á landi þess. === Hátíðisdagar === {|class="wikitable" style="font-size:95%;" |- style="background:#efefef;" !width="90px"| Dagsetning !!width="190px"| Íslenskt nafn ! Kasakskt nafn |- | [[1. janúar]] || Nýársdagur | Жаңа жыл |- | [[7. janúar]] || Jól (rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar) | Рождество Христово |- | [[8. mars]] || Alþjóðlegi kvennadagurinn |style="white-space:nowrap;"| Халықаралық әйелдер күні |- | [[22. mars]] || Nárús (Mars) | Наурыз мейрамы |- | [[1. maí]] || Fyrsti maí | Қазақстан Ұлттарының Бірлік Күні |- | [[9. maí]] || Sigurdagurinn í seinni heimsstyrjöldinni | Жеңіс күні |- | [[30. ágúst]] || Stjórnarskrárdagurinn | Конституция күні |- | [[25. október]] || Lýðveldisdagurinn | Республика күні |- | [[16. desember]] || Þjóðhátíðardagur | |- |} === Matur === [[Mynd:Kazakh cuisine Besjbarmak.jpg|thumb|right|200px|Besjbarmak: Þjóðarréttur Kasakstans]] [[Besjbarmak]] er þjóðarréttur í Kasakstan. Hann er úr hveitimjöli og hrossakjöti. Te er mjög almennur drykkur í Kasakstan og mjög ódýrt. Þjóðardrykkurinn í Kasakstan er kúmis, sem er úr geitamjólk. Margar kjörbúðir eru í borgum þar sem fólk getur keypt ávexti, kjöt og fleira. === Trúarbrögð === [[Íslam]] er útbreiddast trúarbragða í Kasakstan. Í Kasakstan hefur aldrei verið lagt mikið upp úr trúarbrögðum. Nær 47% íbúa í Kasakstan eru múslimar, en einungis 3% af þeim telja sig trúaða. Því er eins farið með önnur trúarbrögð. Gyðingar frá Rússlandi búa einnig í Kasakstan, einkum í borgunum [[Almaty]] og [[Pavlódar]]. [[Kristni|Kristindómur]] og búddismi eru líka meðal trúarbragða í Kasakstan, en ekki jafn útbreidd. Samfélagið í Kasakstan er undir áhrifum frá íslam. Þau áhrif leyna sér ekki í Kasakstan, til dæmis í tungumálinu, á kasöksku heilsar maður með orðunum ''Assalam alaikum,'' sem er algeng kveðja í íslömskum löndum. === Fólk === * [[Abæ Kúnanbæuli]] - Þjóðskáld * [[Alasj Órda]] - Stjórnmálamaður * [[Al-Farabi]] - Heimspekingur * [[Bakýtdjan Kanapjanov]] - Hnefaleikakappi og rithöfundur * [[Íbrahym Altynsaryn]] - Skipulagði kýrilliska stafrófið * [[Khoja Ahmed Jasaví]] - Þjóðskáld og heimspekingur * [[Nursúltan Nazarbajev]] - Forseti * [[Talgat Músabaev]] - Geimfari * [[Toktar Ábakirov]] - Geimfari === Tónlist === Nú á dögum er tónlist í Kasakstan blanda af poppi og hefðbundinni tónlist. [[Dombra]], sem er kasakskur gítar, er enn notaður í tónlist nútímans, bæði í poppi og hefðbundnari tónlist. Tónlist frá Kasakstan er ekki mjög vinsæl í Kasakstan, vegna þess að mörgum landsmanna þykir tónlist frá Rússlandi, Englandi og Bandaríkjunum skemmtilegri. Hér fyrir neðan eru tenglar á tónlistarmyndbönd frá Kasakstan og einnig má smella á hljómsveitirnir til að lesa meira um þær. * [[Akbota Kerimbekova]] - [http://youtube.com/watch?v=Jshv5_wO0K8 Begimbaydin Zheri] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(mannsöngur)'' * [[Almas Kisjkenbaev]] - [http://youtube.com/watch?v=VUVCMs1Mdz4 Mengilikke] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(mannsöngur)'' * [[Bangor]] - [http://youtube.com/watch?v=v_7ZmNbqWQY Suju degen osi ma] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(popp)'' * [[Ulytau]] - [http://youtube.com/watch?v=1B6ISJwIsos Turk] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(popp)'' * [[Urker]] - [http://youtube.com/watch?v=5Y8EbOEJLbk Tugan Elim] [[Mynd:Loudspeaker.png|10px]] ''(popp)'' == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{wiktionary}} * [http://www.air-astana.kz Air Astana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218003027/http://air-astana.kz/ |date=2020-02-18 }} * [http://www.nationalbank.kz Bank Kasakstans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140312084124/http://www.nationalbank.kz/ |date=2014-03-12 }} * [https://web.archive.org/web/20181224211128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html CIA Worldfactbook: Kazakhstan] * [http://www.akorda.kz/page.php?lang=2 Forsætið Kasakstans opinber vefsíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405183348/http://www.akorda.kz/page.php?lang=2 |date=2007-04-05 }} * [http://www.irgetas.org Irgetas Kasakskt Spjall]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://www.khabar.kz Khabar Fréttir] * [http://www.government.kz Ríkisstjórn Kasakstans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190715062336/http://www.government.kz/ |date=2019-07-15 }} * [http://aboutkazakhstan.com Um Kasakstan] * [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5487.htm USA Department of State Upplýsingar] {{SSR}} {{Samvinnustofnun Sjanghæ}} {{Asía}} {{Evrópa}} [[Flokkur:Kasakstan]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] 5eizp0q3ff0tz6d1pnf0b9gn6rx2r2w 0 11886 1980199 1440258 2026-09-25T13:33:25Z Akigka 183 1980199 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Isnet93.png|thumb|Mynd sem lýsir því mjög gróflega, hvernig hnitakerfið liggur yfir Íslandi.]] '''ISNET93''' (eða '''ISN93''') er [[viðmiðunarhnitakerfi]] vegna [[GPS]]-mælinga sem tekið var upp fyrir [[Ísland]] af [[Landmælingar Íslands|Landmælingum Íslands]] árið [[1993]]. Kerfið er [[hornsönn vörpun|hornsönn]] [[Lambert-keiluvörpun]]. Mælikvarði vörpunarinnar er 1:1 á breiddargráðunum 64°15' og 65°45' norður. Skurðpunktur ásanna er hornréttur í 65° norður og 19° vestur, og hefur sá skurðpunktur hnitin (500000, 500000), gefið upp á hnitaforminu (norður, austur). Hnitin eru í metrum talin og fara minnkandi til vesturs og suðurs. Viðmiðunarhnitakerfið byggist á jarðmiðjukerfinu [[ITRF93.6]], sporvölunni [[GRS-80]] og niðurstöðum GPS-mælinga sem framkvæmdar voru árið 1993. Þetta þýðir að Z-ás kerfisins fellur saman við snúningsás jarðar, en X- og Y-ásarnir spanna miðbaugsflötinn. X-ásinn liggur í fleti Greenwich-[[núllbaugur|núllbaugsins]], en Y-ásinn er hornréttur á X-ásinn til austurs. GPS-mælingarnar fóru fram á 119 mælistöðvum sem mynda ÍSNET93, og er þeim dreift um allt land.<ref>{{cite web|url=https://www-gamli.lmi.is/um-landmaelingar/landshnitakerfi/grunnstodvanet/isn-93/|title=ISN93|website=Landmælingar Íslands|access-date=25.9.2026}}</ref> [[Jarðrekskenningin|Jarðrek]] má greina með því að skoða tilfærslu þessarra punkta frá upphaflegum mæligildum, og sökum jarðreks og annarra jarðfræðilegra og stjarnfræðilega þátta þarf að endurnýja grunnstöðvanetið á nokkurra ára fresti. Næsta íslenska grunnstöðvanetið eftir ISNET93 er [[ISNET05]]. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Landmælingar]] [[Flokkur:Landafræðihugtök]] h6a04l3ej5fuzw97ov0ttxn1v5qlq4k 1980202 1980199 2026-09-25T13:35:20Z Akigka 183 1980202 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Isnet93.png|thumb|Mynd sem lýsir því mjög gróflega, hvernig hnitakerfið liggur yfir Íslandi.]] '''ISNET93''' (eða '''ISN93''') er [[viðmiðunarhnitakerfi]] vegna [[GPS]]-mælinga sem tekið var upp fyrir [[Ísland]] af [[Landmælingar Íslands|Landmælingum Íslands]] árið [[1993]]. Kerfið er [[hornsönn vörpun|hornsönn]] [[Lambert-keiluvörpun]]. Mælikvarði vörpunarinnar er 1:1 á breiddargráðunum 64°15' og 65°45' norður. Skurðpunktur ásanna er hornréttur í 65° norður og 19° vestur, og hefur sá skurðpunktur hnitin (500000, 500000), gefið upp á hnitaforminu (norður, austur). Hnitin eru í metrum talin og fara minnkandi til vesturs og suðurs. Viðmiðunarhnitakerfið byggist á jarðmiðjukerfinu [[ITRF93.6]], sporvölunni [[GRS-80]] og niðurstöðum GPS-mælinga sem framkvæmdar voru árið 1993. Þetta þýðir að Z-ás kerfisins fellur saman við snúningsás jarðar, en X- og Y-ásarnir spanna miðbaugsflötinn. X-ásinn liggur í fleti Greenwich-[[núllbaugur|núllbaugsins]], en Y-ásinn er hornréttur á X-ásinn til austurs. GPS-mælingarnar fóru fram á 119 mælistöðvum sem mynda ÍSNET93, og er þeim dreift um allt land.<ref>{{cite web|url=https://www-gamli.lmi.is/um-landmaelingar/landshnitakerfi/grunnstodvanet/isn-93/|title=ISN93|website=Landmælingar Íslands|access-date=25.9.2026}}</ref> [[Jarðrekskenningin|Jarðrek]] má greina með því að skoða tilfærslu þessarra punkta frá upphaflegum mæligildum, og sökum jarðreks og annarra jarðfræðilegra og stjarnfræðilega þátta þarf að endurnýja grunnstöðvanetið á nokkurra ára fresti. Næsta íslenska grunnstöðvanetið eftir ISNET93 er [[ISNET05]].{{heimild vantar}} == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Landmælingar]] [[Flokkur:Landafræðihugtök]] ch88hd61nft3lw851k9rf6fs3gsv510 0 12339 1980282 1747628 2026-09-25T22:14:41Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980282 wikitext text/x-wiki {{lágstafur}} '''foobar2000''' er ókeypis tónlistarspilari fyrir [[Windows]] stýrikerfi búinn til af Peter Pawlowski. Viðmót forritsins er afar einfalt að gerð. Helsti kostur foobar2000 er að forritið er afar auðvelt að laga að eigin þörfum. Hægt er að fá úrval viðbæta fyrir forritið sem auðvelda meðferð tónlistarskráa, breytingar á þeim og flokkun. == Útværir tenglar == * [http://www.foobar2000.org/ Aðalsíða] - foobar2000.org * [https://web.archive.org/web/20080820121653/http://forums.foobar2000.org/ Spjallsíða] - Almenn umræða og aðstoð * [http://wiki.hydrogenaudio.org/index.php?title=Foobar2000 Wiki] - Samvinnuverkefni um leiðbeiningar fyrir hugbúnaðinn * [http://www.foobar2000.org/components/ Official Plugins] * [irc://irc.freenode.net/foobar2000 #foobar2000] on [[Freenode]] - Almenn umræða og aðstoð {{stubbur|hugbúnaður}} [[Flokkur:Ókeypis hugbúnaður]] [[Flokkur:Tónlistarhugbúnaður]] 6ll71km9yd33rqfg4n9u59emnhdx0l0 0 13971 1980338 1952938 2026-09-26T02:22:23Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980338 wikitext text/x-wiki '''Landbúnaðarháskólinn að Ási''' ([[norska]]: ''Universitet for miljø- og biovitenskap'') er [[Noregur|norskur]] [[háskóli]] [[staðsetning|staðsettur]] í [[Ås]] [[sveitarfélag]]inu í [[Vestfold]]-fylki í Noregi. Háskólinn var stofnaður [[ár]]ið [[1859]] og hefur alla tíð sérhæft sig í [[náttúrufræði]]- og [[landbúnaður|landbúnaðargreinum]]. Nú er einnig kenndar hefðbundnar greinar við skólann, eins og t.d. [[arkitektúr]] og [[verkfræði]]. Í skólanum eru nú um 2800 [[nemandi|nemendur]]. == Heimildir == * {{Vefheimild|url=http://www.nlh.no/?avd=27|titill=Um OMB|mánuðurskoðað=7. nóvember|árskoðað=2005}} * {{Vefheimild|url=https://www.artemisia.no/arc/historisk/aas/nlh.html|titill=Arc! - Universitet for miljø- og biovitenskap|mánuðurskoðað=7. nóvember|árskoðað=2005}} == Tengill == * [https://web.archive.org/web/20210309124428/http://www.umb.no// Vefsíða Landbúnaðarháskólans] {{S|1859}} [[Flokkur:Háskólar í Noregi]] l1rahhe6la8zahtqumteeh91x9y4yfm 0 16265 1980433 1965247 2026-09-26T05:32:55Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980433 wikitext text/x-wiki Að neðan gefur að líta lista yfir [[sveitarfélög Íslands]] í röð eftir flatarmáli þeirra. Sjá einnig [[íslensk sveitarfélög eftir mannfjölda]]. {| class="wikitable sortable" |- ! Staða ! Nafn ! Flatarmál í [[ferkílómetri|km²]] |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Þingeyjarsveit }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Múlaþing }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Skaftárhreppur }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Sveitarfélagið Hornafjörður }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Skagafjörður }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Borgarbyggð }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Húnabyggð }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Norðurþing }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Bláskógabyggð }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Rangárþing ytra }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Húnaþing vestra }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Ásahreppur }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Langanesbyggð }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Dalabyggð }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Ísafjarðarbær }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Skeiða- og Gnúpverjahreppur }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Vopnafjarðarhreppur }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Strandabyggð }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Rangárþing eystra }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Eyjafjarðarsveit }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Fjarðabyggð }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Fljótsdalshreppur }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Vesturbyggð }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Hrunamannahreppur }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Reykhólahreppur }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Grímsnes- og Grafningshreppur }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Hörgársveit }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Súðavíkurhreppur }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Mýrdalshreppur }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Sveitarfélagið Ölfus }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Árneshreppur }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Snæfellsbær }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Dalvíkurbyggð }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Hvalfjarðarsveit }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Kaldrananeshreppur }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Grýtubakkahreppur }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Grindavíkurbær }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Eyja- og Miklaholtshreppur }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Fjallabyggð }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Flóahreppur }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Kjósarhreppur }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Reykjavíkurborg | Reykjavík }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Sveitarfélagið Stykkishólmur }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Tjörneshreppur }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Mosfellsbær }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Hafnarfjarðarkaupstaður }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Sveitarfélagið Vogar }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Sveitarfélagið Árborg | Árborg }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Grundarfjarðarbær }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Reykjanesbær }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Akureyrarbær | Akureyrarkaupstaður }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Kópavogsbær }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Bolungarvíkurkaupstaður }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Suðurnesjabær }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Svalbarðsstrandarhreppur }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Sveitarfélagið Skagaströnd | Skagaströnd }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Garðabær }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Vestmannaeyjabær | Vestmannaeyjar }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Akraneskaupstaður }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Hveragerðisbær }} |- |{{Íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli | Seltjarnarnesbær }} |} ==Heimild== * [https://web.archive.org/web/20160313053945/http://upplysingaveita.samband.is/dialog/varval.asp?lang=3&ma=100flata&path=..%2Fdatabase%2Fymislegt%2F&ti=flatarm%E1l%20sveitarf%E9laga%20%20%20 Flatarmál sveitarfélaga af vef Sambands íslenskra sveitarélaga] * [https://kort.lmi.is Landupplýsingagátt LMÍ] {{Sveitarfélög Íslands}} [[Flokkur:Sveitarfélög Íslands| ]] b37cp88pmf6jefthjgc0qbrlgp1kapt 0 17517 1980455 1819052 2026-09-26T09:59:30Z Akigka 183 1980455 wikitext text/x-wiki {{Íslenskt mannanafn | nafn = Reifnir | kyn = kk | nefnifall = Reifnir | þolfall = Reifni | þágufall = Reifni | eignarfall = Reifnis | eiginnöfn = 1 | millinöfn = 0 | dagsetning = 2025 }} '''Reifnir''' er [[íslenskt karlmannsnafn]] sem kemur fyrir í fornsögum eins og ''[[Hervarar saga og Heiðreks|Hervarar sögu]]''.<ref>{{cite web|url=https://mannanofn.arnastofnun.is/nafn/4847|title=Reifnir|author=Guðrún Kvaran|website=Nöfn Íslendinga|access-date=26.9.2026}}</ref> Aðeins einn Íslendingur bar nafnið sem fyrsta nafn árið 2025.<ref>{{cite web|url=https://hagstofa.is/talnaefni/ibuar/faeddir-og-danir/nofn/|title=Nöfn|website=Hagstofa Íslands|access-date=26.9.2026}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://www.rettarheimild.is/mannanofn|titill=Mannanafnaskrá|archive-url=https://vefsafn.is/is/20061115051547/http://www.rettarheimild.is/mannanofn|archive-date=15. nóvember 2006|mánuðurskoðað=10. nóvember|árskoðað=2005}} [[Flokkur:Íslensk karlmannsnöfn]] 75tfkpidyeidanf8wgzvsmlu4dc6ju4 0 19209 1980462 1820886 2026-09-26T10:25:48Z Akigka 183 1980462 wikitext text/x-wiki {{Íslenskt mannanafn | nafn = Mýra | kyn = kvk | nefnifall = Mýra | þolfall = Mýru | þágufall = Mýru | eignarfall = Mýru | eiginnöfn = 3 | millinöfn = 0 | dagsetning = 2025 }} '''Mýra''' er [[íslenskt kvenmannsnafn]] sem er fremur nýlegt á Íslandi.<ref>{{cite web|url=https://mannanofn.arnastofnun.is/nafn/4408|title=Mýra|author=Guðrún Kvaran|website=Nöfn Íslendinga|access-date=26.9.2026}}</ref> Árið 2025 báru 3 Íslendingar nafnið sem fyrsta nafn.<ref>{{cite web|url=https://hagstofa.is/talnaefni/ibuar/faeddir-og-danir/nofn/|title=Nöfn|website=Hagstofa Íslands|access-date=26.9.2026}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://www.rettarheimild.is/mannanofn|titill=Mannanafnaskrá|archive-url=https://vefsafn.is/is/20061115051547/http://www.rettarheimild.is/mannanofn|archive-date=15. nóvember 2006|mánuðurskoðað=10. nóvember|árskoðað=2005}} [[Flokkur:Íslensk kvenmannsnöfn]] 2der3b93emac5mdtlv9nifxw8kwknkp 0 21620 1980242 1948199 2026-09-25T19:44:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980242 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Atli (bók).jpg|thumb|right|200px|Atli var prentuð í Hrappseyjarprentsmiðju og gefin þar út árið 1780]] '''Atli''' sem heitir fullu nafni ''Atli, eða ráðagjörðir yngismanns um búnað sinn: helst um jarðar- og kvikfjárrækt aðferð og ágóða med andsvari gamals bónda'' er leiðarvísir fyrir bændur um rétta breytni í búskaparmálum eftir séra [[Björn Halldórsson]] í Sauðlauksdal. Ritið kom fyrst út árið [[1780]] og var prentað í [[Hrappseyjarprentsmiðja|Hrappseyjarprentsmiðju]] af Guðmundi Ólafssyni. Síðan þá hefur það komið út fjórum sinnum, síðast í ljósritaðri útgáfu frumútgáfu árið [[1948]] á vegum [[Búnaðarfélag Íslands|Búnaðarfélags Íslands]]. Fljótlega eftir útgáfu sína var ritinu dreift endurgjaldslaust til íslenskra bændra fyrir tilstilli danakonungs. Það var gert til að auka menntun alþýðunnar og því konungur vildi auka afköst íslenskra bænda. Þetta vakti mikla lukku og því verkið þótti ekki bara fræðandi heldur hin mesta skemmtun. Því var algengt allt fram á 19. öld að lesið væri upp úr því á kvöldvökum til afþreyingar. Nánast allt ritið er á samtalsformi eins og oft tíðkaðist um kennslubækur fyrr á tímum. Þar ræða saman hinn fávísi Atli og einstaklingur sem einungis er titlaður bóndi. Atli er að stíga sín fyrstu skref í búskap og fræðir reynslumikill bóndinn hann um hvernig reka skuli gott bú. Hliðstætt Atla er ritið [[Arnbjörg (ritverk)|Arnbjörg]] eftir sama höfund en það rit kennir konum hvernig styðja skuli manninnn sinn við bústörfin, hvernig eigi að ala upp börnin og ýmislegt fleira sem lýtur að innanbæjarbúsýslu. == Úr Atla == Hér er gripið niður í 13. kafla Atla þar sem Atli er að fá bakþanka eftir að hafa verið kennt að reka bú með sæmd. :'''Atli:''' ''Mér finnst þú unnir mér engrar þeirrar hægðar, sem aðrir bændur hafa, þú eggjar mig á svo margt og mikið erfiði, sem fáir eða engvir þreyta sig á: mundi mér ekki betra að fara hægara að öllum högum minum og munum eins og aðrir sveitungar mínir, og ef mig þá brestur verður mér betri til, að einhver gefi mér málsverð, þegar ég ræðst ekki í meira en aðrir menn: en fyrir þessar nýjungar amast allir við mér.'' :'''Bóndi:''' ''Það kom mér ekki í hug, að þú mundir ætla þér að lifa á annarra sveita: þú hefur sagt mér, að þú hefðir verið miðaður við tvo um tvítugt, og á þeim aldri fer mönnum fram enn ekki aftur við erfiðið. Viljir þú ekki erfiða, þá máttu ekki eta og þá verður þú ekki lengi jarða byrði; gjörðu annaðhvort erfiðaðu og éttu, eða hvorugt. [...] Þú átt að vita það að daglegt erfiði, sem þú gjörir með ánægju, í góðri von Guðs blessunnar og skemmtilegri samvinnu konu þinni, er heilnæmt og gagnlegt líkama þínum til heilbrigði og viðhalds, og sálum ykkar er það gott að tempra þar með æskunnar gjálífi. [...]'' :'''Atli:''' ''Eg verð fyrir athlátri þegar ég er svo oft að sýsla mykju, moldbleytu og aðra óhreina hluti, sem aðrir mínir líkir skipta sér ekkert af, og vilja ei snerta með fingri sínum.'' :'''Bóndi:''' ''Þegar þeir hafa hlegið út um sinn, þá hætta þeir, því enginn maður getur án afláts hlegið; og þegar Guð blessar erfiði þitt, enn hinir ónytjungarnir svelta heilu hungri, þá þarftu ekki að spyrja, að hláturinn fari af þeim. Þú kannt segja þeim að aldrei muni þeir verða verða haldnir jafn göfugir, miklu síður göfugri en aðrir menn. [...]'' ==Tenglar== * [https://web.archive.org/web/20160304220827/http://baekur.is/bok/000043615/atli_edr_raadagiordir Atli - útgáfa frá 1780 á Bækur.is] [[Flokkur:Bókaárið 1780]] lhphjhqgt4k9wk2alg9x33pe64b2hxr 0 22513 1980325 1963321 2026-09-26T01:41:05Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980325 wikitext text/x-wiki [[File:NYSE Logo.svg|thumb|Merki Kauphallarinnar í New York]] {{hreingera|Óhófleg notkun á ensku wikipediu sem heimild}} '''Kauphöllin í New York''' ([[enska]]: ''New_York_Stock_Exchange'', skammstafað ''NYSE'') er stærsta [[kauphöll]] í heimi. Oftast er vísað til hennar sem ''[[Wall Street]]'' í daglegu tali. Í febrúar 2015 var verðmæti fyrirtækja í kauphöllinni í [[New York-borg|New York]] metið á um 16.600 milljarða [[bandaríkjadalur|Bandaríkjadali]] eða 2.193.615 milljarða [[Íslensk króna|íslenskra króna]] á gengi dagsins 12. maí 2015. Kauphöllin í [[New York-borg|New York]] er í eigu keðjunnar [[Intercontinental Exchange]]. Það er bandarískt eignarhaldsfyrirtæki sem er sjálft á skrá NYSE. Dagleg viðskipti nema um 169 milljörðum dala eða um 22.084 milljörðum íslenskra króna miðað við ofangreint gengi. Alls eru um 2.800 fyrirtæki í kauphöllinni. Í júlí 2004 voru 28 af 30 fyrirtækjum [[Dow Jones-vísitalan|Dow Jones-vísitölunnar]] skráð í New York-kauphöllinni. Í kauphöllinni er svokallað viðskiptagólf. Þar keppast menn um kaup og sölu með látum, hrópa sem hæst og bjóða þau [[verðbréf]] til sölu, sem þeir hafa til umráða. Í [[kauphöll|kauphöllinni]] eru 21 herbergi sem nýtast til viðskipta. == Saga == [[File:New York Stock Exchange 1882.jpg|left|thumb|upright|Verðbréfahöllin í New York árið 1882]]Fyrstu heimildir um verðbréfaviðskipti í New York milli svokallaðra [[verðbréfamiðlara]] er rakið til [[Buttonwood-samkomulagið|Buttonwood-samkomulagsins]].<ref name=":4">Buttonwood Agreement -<nowiki/>[[:en:Buttonwood_Agreement|https://en.wikipedia.org/wiki/Buttonwood_Agreement]] </ref> Áður hafði verðbréfum verið miðlað af uppboðshöldurum, sem sáu um [[uppboð]] á varningi á borð við [[hveiti]] og [[tóbak]]. Upphaflega voru viðskipti með skuldabréf að mestu ríkisskuldabréf, t.d. svokölluð Stríðsskuldabréf og einnig skuldabréf í First Bank of the United States<ref name=":5" />.Fyrstu verðbréfin voru [[ríkisskuldabréf|ríkisverðbréf]] að mestu og voru þau stríðssjóðir úr [[Bandaríska frelsisstríðið|sjálfstæðisbaráttunni 1775 til 1783]] og [[hlutabréf]] í First Bank of the United States.<ref name=":5">First Bank of the United States - https://en.wikipedia.org/wiki/First_Bank_of_the_United_States </ref> Þess ber að geta að hlutabréf í [[New York-borg|New York]]<nowiki/>-banka voru ekki ríkisbréf og voru þau meðhöndluð sem slík.<ref>Bank of New York - https://en.wikipedia.org/wiki/Bank_of_New_York </ref> Þann 17. maí 1792, samþykktu 24. verðbréfamiðlarar Buttonwood samkomulagið, sem kvað á um umboðslaun, sem viðskiptavinir voru krafðir um, ásamt upplýsingaskyldu miðlara. [[Verðbréfamiðlarar]] í New York, sem unnu samkvæmt Buttonwood-samkomulaginu, hófu árið [[1817]] innleiðingu á endurskipulagningu á markaðnum. Sendinefnd fór til [[Philadelphia]] í þeim tilgangi að skoða skipulag verð- og hlutabréfaviðskipta. Í kjölfarið voru samþykktar reglur varðandi viðskiptasiðferði og formlega yfirstjórn verðbréfaviðskipta <nowiki/>Eftir þessa endurskipulagningu, þar sem formleg tilurð NYSE (New York Stock and Exhange Board) varð til, hófu verðbréfamiðlararnir þar að leigja út aðstöðu, sem sérstaklega var ætluð til skuldabréfaviðskipta sem áður höfðu farið fram í ,,Tontine Coffee House"<ref name=":6">Tontine Coffee House - [[:en:Tontine_Coffee_House|https://en.wikipedia.org/wiki/Tontine_Coffee_House]] </ref>. Á árunum 1817 til 1865 voru þessi viðskipti hýst á ýmsum stöðum, þar til núverandi staðsetning varð fyrir valinu. Með bættum aðferðum og tækninýjungum tók NYSE forskot í samkeppninni við [[Philadelphia]] og árið 1869 var meðlimaskyldu komið á, sem aukist hefur jafnt og þétt síðan. Allt frá 19. öld og fram á fyrstu ár 21. aldar hafa miklar sveiflur einkennt kauphallarviðskipti með reglulegu millibili. Ríkisafskipti urðu í auknum mæli áberandi með vaxandi setningu reglugerða, sérstaklega í kjölfar hrunsins árið 1930, sem orsakaði heimskreppuna miklu. Nokkrir atburðir marka leið kauphallarinnar á [[Wall Street]] að því sem hún er í dag. Þar á meðal má nefna [[Kauphallarhrunið 1929]]; svarta þriðjudaginn 1929<ref>Wall Street Crash of 1929 -<nowiki/>[[:en:Wall_Street_Crash_of_1929|Wall_Street_Crash_of_1929]] </ref>, svarta mánudaginn 1987<ref name=":0" />, smákreppuna 1989, (sem kennd var við föstudaginn þrettánda)<ref>Friday the 13th mini-crash- [[:en:Friday_the_13th_mini-crash|http://en.wikipedia.org/wiki/Friday_the_13th_mini-crash]] </ref> smáhrunið 27. október 1997<ref>October 27, 1997 mini-crash -<nowiki/>[[:en:October_27,_1997_mini-crash|http://en.wikipedia.org/wiki/October_27,_1997_mini-crash]] </ref> og áhrif á efnahagslífið í kjölfar hryðjuverkanna 11. september 2001<ref>Economic effects arising from the September 11 attacks - [[:en:Economic_effects_arising_from_the_September_11_attacks|Economic_effects_arising_from_the_September_11_attacks]] </ref>. === 19. öld og upphaf 20. aldar === Með tilkomu rafskilaboða milli New York og annarra markaða óx markaðurinn í New York langt fram yfir þann sem var í Philadelphia. [[Þrælastríðið]] árin 1861 til 1865 jók gríðarlega á spákaupmennsku í New York. Frá árinu [[1869]] þurftu allir aðilar kauphallarinnar að vera eignfærðir og hefur þeim fjölgað jafnt og þétt síðan. Á síðasta hluta [[19. öldin|19. aldar]] mátti svo sjá gríðarlega aukningu í verðbréfaviðskiptum. Árið [[1898]] var stofnaður „Stock Exchange Luncheon Club“ sem upphaflega var staðsettur á sjöundu hæð byggingarinnar á [[Wall Street]]. Árið [[1903]] var hann fluttur yfir á [[Broadway]]. Þessum klúbbi var lokað árið [[2006]] eftir meira en aldar starfsemi. Langur biðlisti var í klúbbinn og takmarkaðist fjöldi meðlima við 200. === Fyrri heimstyrjöldin og millistríðsár 1918-1935 === Þann 31. júlí 1914 var kauphöllinni í New York lokað skömmu eftir upphaf fyrri heimsstyrjaldarinnar en var opnuð aftur að hluta 28. nóvember sama ár í þeim tilgangi að efla stríðsrekstur með sölu skuldabréfa. Kauphöllin var opnuð að fullu á ný um miðjan desember. Þann 16. september 1920 sprakk sprengja beint fyrir utan byggingu kauphallarinnar á Wall Street<ref>Wall Street bombing -<nowiki/>[[:en:Wall_Street_bombing|Wall_Street_bombing]] </ref>. Sprengjan banaði 33 manns og yfir 400 manns særðust. Sprengjumennirnir fundust aldrei. Byggingar kauphallarinnar, {{ill|JP Morgan|en|JPMorgan_Chase}} og fleiri fyrirtækja, bera enn merki þessarar sprengjuárásar. Hrunið, sem átti sér stað á svarta fimmtudeginum (Black Thursday)<ref name=":1">Wall Street Crash of 1929 -<nowiki/>[[:en:Wall_Street_Crash_of_1929|Wall_Street_Crash_of_1929]] </ref> þann 24. október 1929 og söluglundroðinn í kjölfarið, eru jafnan nefndar sem megin ástæður [[Kreppan mikla|kreppunnar miklu]]. Í viðleitni sinni við að auka á traust fjárfesta setti kauphöllin í gang áætlun í fimmtán liðum, þann 31. október 1938, sem miðaði að þvi að auka vernd og öryggi fyrir almenna fjárfesta. Þann 1. október 1934 var kauphöllin skráð og viðurkennd af [[Verðbréfaeftirlit Bandaríkjanna| Verðbréfaeftirliti Bandaríkjanna]] með forseta og 33 manna stjórn, sem opinber miðlari með ríkisverðbréf. Þann 18. febrúar 1971 var stofnað um þetta félag, sem ekki var rekið í gróðaskyni. Við þá breytingu fækkaði stjórnarmeðlimum í 25. === Lok seinni heimstyrjaldar til loka kalda stríðsins === [[Abbie Hoffman]]<ref>Abbie Hoffman - [[:en:Abbie_Hoffman|Abbie_Hoffman]] </ref> var þekktur anarkisti og aktívisti. Ein af hans þekktari aðgerðum átti sér stað árið 1967 þegar hann fór fyrir hópi ungra anarkista (Yippie)<ref>Youth International Party - [[:en:Youth_International_Party|Youth_International_Party]] </ref> inn í gallerí kauphallarinnar. Þar dreifðu anarkistarnir talsverðu magni af venjulegum Bandaríkjadölum í bland við platdollara yfir viðskiptagólfið beint fyrir neðan. Sumir verðbréfamiðlaranna mótmæltu gjörningnum með bauli meðan aðrir hirtu peningana upp. Fjölmiðlar tóku hratt við sér og áður áður en kvöldið var liðið hafði heimsbyggð öll frétt af þessu uppátæki. Síðar lagði kauphöllin 20.000 Bandaríkjadali í að loka galleríinu með skotheldu gleri. Hoffmann ritaði áratug síðar „Við höfðum ekki samband við fjölmiðla. Á þessum tíma höfðum við hvorki hugmyndaflug né vitneskju um að það væri eitthvað til sem héti fjölmiðlaviðburður“. 19. október 1987 féll Dow Jones iðnaðarvísitalan (DJIA)<ref name=":3" /> um 508 stig, sem þýddi 22,6% tap á einum degi – næst stærsta dagsfall vísitölu í kauphöllinni var orðið að veruleika. Mánudagurinn svarti<ref name=":0" /> leiddi af sér hinn hræðilega þriðjudag, dagurinn þar sem kauphallarkerfin virtust ekki virka sem skyldi og áttu sumir erfitt með að klára viðskipti sín þann daginn. Tæpum 2. árum síðar, þann 13. október 1989<ref>Friday the 13th mini-crash -<nowiki/>[[:en:Friday_the_13th_mini-crash|http://en.wikipedia.org/wiki/Friday_the_13th_mini-crash]] </ref>, varð annað hrun á Dow Jones iðnaðarvísitölunni. Þetta hrun var afleiðing viðbragða markaðarins við fréttum um 6,75 milljarða Bandaríkjadala skuldsetta yfirtöku á {{ill|UAL corporation|en|UAL_Corporation}}, móðurfyrirtæki United Airlines <ref>United Airlines - [[:en:United_Airlines|United_Airlines]] </ref> sem varð fyrir miklum skakkaföllum. Þegar samningurinn fór í gegn ýtti það undir hrun á skuldabréfum í ruslflokki (Junk Bonds)<ref>High-yield debt - [[:en:High-yield_debt|http://en.wikipedia.org/wiki/High-yield_debt]] </ref> sem leiddi af sér að Dow Jones vísitalan féll um 6,91% eða niður um 190,58 stig. === Lok 20. aldar og upphaf 21. aldar === Árið 1997 varð svipaður glundroði í fjármálaheiminum sem kallaðist [[Fjármálakreppan í Asíu|Asíukreppan]]. Þann 27. október 1997 féll Dow Jones iðnaðarvísitalan um 7,18% að virði (554,26 stig) á sama hátt og flestir markaðir féllu. Þetta varð þekkt sem smáhrunið 1997.<ref>{{Cite web|url=https://online.wsj.com/mdc/public/page/2_3047-djia_alltime.html|title=Historical Price Index|website=Wall Street Journal|access-date=April 13, 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=U.S. stocks whipped by losses|url=https://money.cnn.com/1997/10/27/markets/marketwrap/|access-date=18 June 2017|work=[[CNNfn]]|date=27 October 1997|archive-date=3 desember 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203013825/http://money.cnn.com/1997/10/27/markets/marketwrap/|url-status=dead}}</ref> og Dow Jones jafnaði sig fljótlega eftir það. Þetta var í fyrsta sinn sem útsláttarfyrirkomulagið var virkjað.  Þann 26. janúar árið 2000 urðu uppþot við kauphöllina þegar [[Michael Moore]] var við tökur á laginu „[https://www.youtube.com/watch?v=w211KOQ5BMI Sleep now in the fire]“ með hljómsveitinni [[Rage Against the Machine]].Hljómsveitin og myndatökuliðið hugðust arka inn í kauphöllina en þeim var vísað út af öryggisvörðum. Þessi uppákoma truflaði ekki viðskiptin í kauphöllinni. Stór hluti myndbandsins var hins vegar tekinn upp utan við kauphöllina. [[File:NYSESecurity.JPG|thumb|right|Hert öryggi við NYSE eftir [[Hryðjuverkin 11. september 2001|árásirnar 11.september]].]] Í kjölfar [[Hryðjuverkin 11. september 2001|hryðjuverkaárásanna þann 11. september 2001]] var kauphöllinni lokað í fjögur viðskiptatímabil. Viðskiptatímabilin eru þrjú yfir daginn; morguntímabil fyrir opnun kauphallar, reglulegt opnunartímabil kauphallar og kvöldtímabil, eftir lokun kauphallar. Venjulega standa tímabilin fyrir og eftir lokun í um hálfa klukkustund og er þá ekki síður hamagangur í öskjunni. Þetta var í eitt af afar fáum skiptum sem kauphöllin hefur verið lokuð lengur en eitt tímabil og eingöngu í þriðja sinn síðan 1933. === 21.öldin og sameining við Archipelago === Þann 21. apríl 2005 tilkynnti NYSE samruna við Archipealgo, sem var helsti keppinautur NYSE.<ref>NYSE Arca - https://en.wikipedia.org/wiki/NYSE_Arca </ref> Markmið þess og tilgangur var að auka aðkomu almennings að verðbréfaviðskiptum og að endurskipuleggja NYSE sem fyrirtæki í opnum viðskiptum. Árið [[2006]] hóf þetta sameinaða fyrirtæki að starfa undir merkjum NYSE Group. Ári síðar gekk í gegn samruni við [[Euronext]], sem er sameinaður verðbréfamarkaður Evrópu. Með því varð NYSE Euronext til, sem var fyrsta kauphöllin sem starfaði beggja vegna [[Atlantshaf|Atlantshafsins]].<ref>NYSE Euronext - [[:en:NYSE_Euronext|https://en.wikipedia.org/wiki/NYSE_Euronext]] </ref> === 2006-2014 === Kauphöllin í [[New York-borg|New York]] er í fararbroddi fyrirtækja sem höndla með alþjóðlega fjármálagjörninga og er miðstöð framboðs á fjármálaþjónustu. Í aðdraganda kaupa [[ICE]] á NYSE Euronext árið 2013 var Marsh Carter stjórnarformaður NYSE og Duncan Niederauer var forstjóri.<ref>Duncan L. Niederauer https://en.wikipedia.org/wiki/Duncan_L._Niederauer </ref> Í dag gegnir Jeffrey Sprecher starfi stjórnarformanns. Þessi samruni var samþykktur af stjórninni þann 6. desember 2006. Rúmu ári síðar, þann 4. apríl 2007, sameinaðist NYSE Group Euronext, sameinuðum verðbréfamarkaði Evrópu. Þar með varð {{ill|NYSE Euronext|en|NYSE_Euronext}} til, sem þá varð fyrsta sameinaða verðbréfamiðlunin sem starfar beggja vegna Atlantshafsins. Þann 6. maí 2010 tilkynnti Dow Jones<ref name=":3" /> um hæsta hlutfallslega fall daglána frá því 19. október 1987. Fallið orsakaði 998 stiga tap, sem síðar var kallað {{ill|hvellhrunið 2010|en|2010_Flash_Crash}} (hrunið varð nokkrum mínútum fyrir áætlaða virðisaukningu í kauphöllinni). SEC og CTFC<ref>Commodity Futures Trading Commission -<nowiki/>[[:en:Commodity_Futures_Trading_Commission|Commodity_Futures_Trading_Commission]] </ref> gáfu út skýrslu um atburðinn, sem þó komst hvorki að nokkurri niðurstöðu né hverjar orsakir hans voru. Rannsakendur fundu engin sönnunargögn um að hrunið hafi orðið vegna rangra eða klaufalegra fyrirmæla. Þann 29. október 2012 var [[kauphöll|kauphöllinni]] lokað í tvo daga þar sem {{ill|fellibylurinn Sandy|en|Hurricane_Sandy}} reið yfir New York. Þetta var í fyrsta sinn síðan 12. og 13. mars 1888 sem kauphöllin var lokuð í heila tvo daga vegna veðurs.  Þann 1. maí 2014 var kauphöllin sektuð um 4,5 milljónir Bandaríkjadala af SEC í dómssátt vegna brota á reglum um markaðsviðskipti.  14. ágúst 2014 náðu hlutabréf í Berkshire Hathaway,<ref>Berkshire Hathaway -<nowiki/>[[:en:Berkshire_Hathaway|Berkshire_Hathaway]] </ref> í A flokki, hæsta verði sem þekkst hefur fyrir einn hlut, eða 200.000 Bandaríkjadali á hlut. Skömmu fyrir 18. ágúst 2014 hafði Sam Jordan verið gerður að fjármálastjóra kauphallarinnar. Árið 2013 var ábyrgð hans aukin í þá veruna að hann hafði eftir það umsjón með aðgerðum um allan heim sem og að bera ábyrgð á upplýsingamálum og tækni, sem lýtur að þeim. Hann gegndi einnig ýmis konar störfum fyrir fjármálafyrirtæki í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], sem og erlendis, á meðan hann starfaði fyrir Dun & Bradstreet samsteypuna<ref>Dun & Bradstreet - [[:en:Dun_&_Bradstreet|http://en.wikipedia.org/wiki/Dun_%26_Bradstreet]] </ref>. Sam Jordan hefur setið í stjórnum ProQuest, the Madison Square Boys and Girls Club og Westchester County Association. Hann öðlaðist MBA gráðu í fjármálum frá {{ill|McCombs School of Business|en|McCombs_School_of_Business}} sem er hluti af Háskólanum í [[Texas]], sem staðsettur er í Austin,<ref>University of Texas at Austin -<nowiki/>[[:en:University_of_Texas_at_Austin|University_of_Texas_at_Austin]] </ref> með CPA vottun frá New York ríki og er sérfræðingur í félagarétti bókhalds frá {{ill|Háskólanum í Delaware|en|University_of_Delaware}}. == Viðskipti == Kauphöllin í New York (af innvígðum stundum kölluð „the Big Board“) greiðir leið verðbréfamiðlara til kaupa og sölu hlutabréfa, sem skráð eru í opinber viðskipti. Viðskipti í kauphöllinni standa frá mánudegi til föstudags á tímabilinu kl. 09.30 til 16.00 ([[GMT]]<nowiki/>-5), að undanskildum lögbundnum frídögum, sem tilkynntir eru af kauphöllinni með fyrirvara. === Uppboð og viðskipti === NYSE stundar viðskipti með aðferð sem mætti kalla stöðugt uppboð. Það fer þannig fram að miðlarar stunda viðskiptin í umboði fjárfesta. Þeir safnast saman við fyrir fram ákveðinn stað þar sem sérhæfður miðlari, sem starfar hjá NYSE-aðila (þ.e.a.s. viðkomandi er ekki í vinnu hjá NYSE heldur samstarfsaðila) kemur fram sem uppboðshaldari og heldur eins konar öskuruppboð.<ref>Open outcry - https://www.google.is/webhp?sourceid=chrome-instant&ion=1&espv=2&ie=UTF-8 </ref> Þar sem varla heyrist mannsins mál meðan þessi uppboð fara fram þá notast verðbréfamiðlarar (kaupendur, seljendur og uppboðshaldarar) við einhvers konar táknmál til þess að koma skilaboðum áleiðis svo uppboðin geti farið fram. Þegar svo ber undir (í um það bil 10% tilvika) auðvelda þeir stundum viðskiptin með því að bæta eigin fjármagni við til þess að einfalda ferlið við samskiptin milli kaupenda og seljenda. Uppboðsferlið færðist í átt að meiri sjálfvirkni árið [[1995]] þegar teknar voru í notkun þráðlausar [[lófatölva|lófatölvur]]. Kerfið gerði miðlurum kleift að fá skipanir og framkvæma þær rafrænt í gegnum þráðlaus boðskipti. Í september 1995 seldi hönnuður þráðlausa kerfisins, Michael Einersen NYSE-aðili, 1.000 hluti í [[IBM]] í gegnum lófatölvu og batt þar með enda á 203 ára pappírsviðskipti í kauphöllinni. Þar með var markað upphafi sjálfvirkra viðskipta innan kauphallarinnar. === Blandaðir viðskiptahættir === [[File:NY stock exchange traders floor LC-U9-10548-6.jpg|left|thumb|Verðbréfamiðlarar á gólfi NYSE Fyrir tíma tölvunnar.]]Í janúar [[2007]] varð mögulegt að stunda viðskipti með blönduðum hætti (e. ''electronic hybrid market'') sem þýðir að hægt er að höndla með hluta viðskipta á „gólfinu“ en hluta á rafrænum markaði.<ref>Hybrid market - [[:en:Hybrid_market|https://en.wikipedia.org/wiki/Hybrid_market]] </ref> Undantekningin er þó sú að mjög verðmæt hlutabréf fengu ekki aðgang að þessum möguleika. Á fyrstu mánuðum ársins 2007 var 82% af öllum viðskiptum beint rafrænt á „gólfið“. NYSE starfar með bandarískum eftirlitsaðilum á borð við [[Verðbréfaeftirlit Bandaríkjanna]] (''[[:en:U.S._Securities_and_Exchange_Commission|SEC]]'') og [[Commodity Futures Trading Commission|CFTC]] til að samræma aðgerðir í áhættustýringu í rafrænu umhverfi viðskiptanna með innleiðingu útsláttarkerfis, sem slítur samskiptum við ákveðinn fallhraða verðs í viðskiptum, sem og endurnýjun lausafjárstigs.<ref>U.S. Securities and Exchange Commission https://en.wikipedia.org/wiki/U.S._Securities_and_Exchange_Commission </ref><ref>Commodity Futures Trading Commission -<nowiki/>[[:en:Commodity_Futures_Trading_Commission|https://en.wikipedia.org/wiki/Commodity_Futures_Trading_Commission]] </ref> === Réttindi og fjöldi miðlara === Til ársins 2005 höfðu eingöngu 1.366 aðilar réttindi til að miðla bréfum beint í kauphöllinni. Þessum aðilum hafði verið veitt „sæti“ í gegnum tíðina. Hugtakið „sæti“ kemur frá því að fram til [[1870]] sátu NYSE-aðilar í stólum til að stunda viðskipti sín. Árið [[1868]] var fjöldinn fastsettur í 533 og var þessi fjöldi aukinn jafnt og þétt til [[1953]] þegar hann var fastsettur í 1.366. Eins og gefur að skilja hafa þessi sæti verið afar eftirsótt þar sem þau gáfu leyfi til beinna viðskipta innan kauphallarinnar án aðkomu auka miðlara og eru handhafar sæta skilgreindir sem aðilar innan NYSE. Eina fjölskyldan, sem haldið hefur sæti sínu í NYSE í fimm kynslóðir, er Barnes-fjölskyldan. Fulltrúi fjölskyldunnar í dag er Derek J. Barnes en hann tók sætið árið 2003.<ref>Barnegat Fund Management - [[:en:Barnegat_Fund_Management|https://en.wikipedia.org/wiki/Barnegat_Fund_Management]] {{Cite web |url=http://en.wikipedia.org/wiki/Barnegat_Fund_Management |title=Geymd eintak |access-date=2021-08-23 |archive-date=2015-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150526125039/http://en.wikipedia.org/wiki/Barnegat_Fund_Management |url-status=bot: unknown }}</ref> Sætin hafa haft mismikið verðgildi í gegnum árin og þegar illa árar falla þau í verði en hækka í uppsveiflu. Verð sæta getur hlaupið á milljónum Bandaríkjadala. Í dag selur NYSE leyfi til árs í senn til að stunda viðskipti á „gólfinu“ og kosta þau 40.000 Bandaríkjadali. Einnig er hægt að fá leyfi fyrir [[skuldabréf|skuldabréfasölu]] á 1.000 Bandaríkjadali. Þessi leyfi eru ekki framseljanleg og því ekki markaður með þau. Heimilt er að flytja þessi leyfi milli fyrirtækja, skipti þau um eigendur. === Öryggisstig === Eftir [[Svarti mánudagurinn|Svarta mánudaginn]] 1987 kynnti NYSE til sögunnar viðvörunarkerfi (e. ''trading curbs'')<ref>Trading curb - [[:en:Trading_curb|Trading_curb]] </ref> sem minnkaði áhættu viðskipta vegna glundroðasölu og markaðsflökts.<ref name=":0">Black Monday (1987) -https://en.wikipedia.org/wiki/Black_Monday_(1987) </ref><ref>Trading curb - [[:en:Trading_curb|https://en.wikipedia.org/wiki/Trading_curb]] </ref> Við reglugerðarbreytingar [[2011]] innleiddi NYSE þrjú öryggisstig verðbréfamiðlunar. Stigin eru 7% (1. stig), 13% (2. stig) og 20% (3. stig) og miða við meðaltal lokastöðu [[S&P 500]] ([[Standard & Poor's]]) á viðskiptadegi.<ref>S&P 500 - https://en.wikipedia.org/wiki/S%26P_500 </ref> Þessi öryggisstig valda því að falli verð um 1. eða 2. stig þá skal stöðva viðskipti með bréf í 15 mínútur í senn, nema þetta gerist eftir kl. 15.25 að staðartíma. Eftir það gilda engar hömlur. Þegar þriðja öryggisstig fer í gang eru öll viðskipti stöðvuð það sem eftir lifir dags. Stærsta dags-stöðvunin, siðan 1987 í S&P500, var 15. október 2008, þegar verðfall varð um 9%.  == NYSE samræmd skráning == Frá því um miðjan sjöunda áratug 20. aldar hefur vísitalan „[[NYSE Composite Index]]“ verið notuð sem viðmiðun og var grunngildi hennar 50 stig að jafnaði við árslok [[1965]].<ref>NYSE Composite - [[:en:NYSE_Composite|https://en.wikipedia.org/wiki/NYSE_Composite]] </ref> Þetta var gert til að endurspegla virði hlutabréfaviðskipta í kauphöllinni í stað 30 bréfa, sem innbyggð voru í [[Dow Jones-vísitalan|Dow Jones-]]<nowiki/>vísitöluna.<ref name=":3">Dow Jones Industrial Average - [[:en:Dow_Jones_Industrial_Average|https://en.wikipedia.org/wiki/Dow_Jones_Industrial_Average]] </ref> Til að auka gildi samræmdu skráningarinnar í NYSE var nýtt grunn viðmið sett upp á 5.000 stig, sem jafngilti árslokastöðu árið [[2002]]. Lokastaðan í árslok [[2013]] var 10.400,32 stig. == Opnunar og lokunarbjallan == [[Image:STS-125 Crew Visits the Stock Exchange.jpg|thumb|left|[[Geimfarar]] [[NASA]], [[Scott Altman]] og [[Mike Massimino]] hringja 'lokunar bjalli'.]] Bjallan, sem glymur í kauphöllinni í New York, markar upphaf og enda hvers viðskiptadags. Á hverjum degi er henni hringt á slaginu kl. 9:30 að staðartíma og að sama skapi hvern dag til þess að loka viðskiptadeginum. Það hefur þó ekki alltaf verið bjallan sem þekkist í dag, sem hefur verið notuð í til verksins. Fyrst var hamri slegið í bjöllu en þegar kauphöllin flutti að Brad Street 18 árið 1903 var tekið upp það form, sem þekkist í dag, sem minnir frekar á ærandi skólabjöllu<ref name=":7">Albert Phung. (e.d.) ''What is the history behind the opening and closing bells on the NYSE? -'' http://www.investopedia.com/ask/answers/06/openingclosingbell.asp</ref>. Miklar hefðir hafa skapast í kringum hvernig bjöllunni er hringt og ekki er óalgengt að frægt fólk og mikilmenni verði þess heiðurs aðnjótandi. Í fyrsta skipti sem einhver utanaðkomandi hringdi bjöllunni var það hinn 10 ára Leonard Ross árið 1956. Hafði hann sama ár unnið 100.000 dollara í spurningaþætti, sem snérist um hvernig kauphallarviðskipti gengu fyrir sig. Hillary Clinton forsetaframbjóðandi og fyrrum utanríkisráðherra Bandaríkjanna, sem og framkvæmdarstjóri General Motors, eru dæmi um fólk sem hringt hafa bjöllunni. Frægt fólk fór í auknum mæli að biðja um heiðurinn, um það leyti sem bolamarkaðurinn fór á skrið, sem markaði upphaf sitt í kringum 1987 og entist næstu 13 árin. Það er einn langlífasti og sterkasti bolamarkaður í sögu kauphallaviðskipta og á því tímabili hækkuðu verðmæti verðbréfa um allt að 600%<ref>Mitchell Ben, FitzpatrickJack. (e.d.) ''NYSE opening bell: Where fame, finance collide -'' https://www.usatoday.com/story/money/markets/2013/08/10/nyse-bell-ringers/2568563/</ref>. Stjórnborðið fyrir bjölluna sjálfa hefur þrjá upplýsta takka. Einn er grænn og er fyrir lokunarbjölluna. Annar er appelsínugulur og er notaður þegar krafist er þagnar og markast af einum bjölluhljóm en sá síðasti er rauður og er notaður ef aðalbjallan skyldi klikka.<ref name=":7" /> == Tengt efni == * [[Dow Jones vísitalan]] * [https://web.archive.org/web/20090421013059/http://www.nyse.com/pdfs/pres_chmn_ceo.pdf Vefsíða NYSE] * [[Kauphöll Íslands]] * [[Verðbréf]] * [[Manhattan]] == Tilvísanir == <references />{{stubbur}} [[Flokkur:Kauphallir]] [[Flokkur:Mannvirki í New York]] 3j383j6t80iz331y8ync2o8jevgx9pb 0 22937 1980299 1958940 2026-09-25T23:31:58Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980299 wikitext text/x-wiki {{Íslenskur heimspekingur| svæði = Íslensk heimspeki | tímabil = [[Heimspeki 20. aldar]],<br>[[Heimspeki 21. aldar]] | color = F0E68C | nafn = Hannes Hólmsteinn Gissurarson | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1953|2|19}} | látinn = | skóli_hefð = [[Rökgreiningarheimspeki]] | helstu_ritverk = ''Hayek’s Conservative Liberalism'', ''Hvar á maðurinn heima'', ''Stjórnmálaheimspeki'', ''Fiskar undir steini. Sex ritgerðir í stjórnmálaheimspeki'' | helstu_viðfangsefni = [[Stjórnspeki]] | markverðar_kenningar = [[Frjálshyggja]] | áhrifavaldar = [[Tómas af Aquino]], [[John Locke]], [[Adam Smith]], [[David Hume]], [[Milton Friedman]], [[Friedrich A. von Hayek]], [[Karl Popper]], [[Robert Nozick]] | hafði_áhrif_á = | }} [[File:GissurarsonandOddsson1996.jpg|thumb|Hannes með [[Davíð Oddsson|Davíði Oddssyni]] ]] '''Hannes Hólmsteinn Gissurarson''' (fæddur [[19. febrúar]] [[1953]] í [[Reykjavík]]) er [[prófessor emeritus]] í [[stjórnmálafræði]] við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og virkur þátttakandi í stjórnmálaumræðum á Íslandi. Hann er kunnur að eindregnum stuðningi við [[frjálshyggja|frjálshyggju]] og þekktur fyrir [[afneitun á loftslagsbreytingum]]. <ref>{{Cite web|url=https://hannesgi.blog.is/blog/hannesgi/entry/2238886/|title=Hænurnar 97 - hannesgi.blog.is|website=hannesgi.blog.is|language=is|access-date=2026-04-06}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/eyjan/2021/07/21/hnattraen-hlynun-hefur-fram-ad-thessu-bjargad-mannslifum-ekki-fargad-folki/|title=Hannes segir hnattræna hlýnun bjarga mannslífum: „Það deyja miklu fleiri úr kulda en hita á hverju ári“|date=2021-07-21|website=DV|language=is|access-date=2026-04-06}}</ref> == Fjölskylda == Faðir Hannesar var Gissur Jörundur Kristinsson, trésmiður og framkvæmdastjóri. Móðir hans, Ásta Hannesdóttir, var handavinnukennari og almennur kennari.<ref>Gissur Jörundur Kristinsson - Minning. (1993, 11. ágúst) ''Morgunblaðið''. bls. 31 sótt á timarit.is https://timarit.is/page/1790108</ref> Systkini Hannesar eru Salvör Kristjana Gissurardóttir, lektor í upplýsingatækni við kennslu- og menntunarsvið Háskóla Íslands, Kristinn Dagur Gissurarson, tæknifræðingur og Guðrún Stella Gissurardóttir, forstöðumaður Atvinnumiðlunar Vestfjarða. == Nám og störf == Hannes lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] [[1972]], þar sem hann hlaut gullpennann fyrir bestu ritgerð vetrarins. Hann lauk B. A. prófi í [[sagnfræði]] og [[heimspeki]] [[1979]] og cand. mag. prófi í sagnfræði [[1982]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]]. Hann lauk doktorsprófi í stjórnmálafræði (e. politics) frá félagsvísindadeild (faculty of social studies) [[University of Oxford|Oxford-háskóla]] 1985, en þar var hann R. G. Collingwood Scholar í [[Pembroke College]] [[1984]]-[[1985]]. Hann stofnaði ásamt nokkrum skólabræðrum sínum ''The Hayek Society'' í Oxford, þar sem rætt var um rök með og á móti frjálshyggju. Hannes Hólmsteinn hlaut fyrstu verðlaun í ritgerðasamkeppni [[Mont Pèlerin Society]] 1984 og varð sama ár félagi í samtökunum. Hann hefur kennt í Háskóla Íslands frá [[1986]], fyrst í heimspekideild, síðan félagsvísindadeild, þar sem hann hefur verið prófessor frá [[1995]]. Hann hefur tvisvar verið [[Fulbright Scholar]] í [[Bandaríkjunum]] og einu sinni Sasakawa Scholar í [[Japan]]. Hann hefur líka verið gistifræðimaður eða gistiprófessor í [[Hoover stofnunin]]ni í [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]], [[George Mason-háskóli|George Mason-háskóla]] í Virginíu, [[U. C. L. A.]] (e. University of California at Los Angeles), Tokyo University of the Fisheries, [[L. U. I. S. S.]] (í. Libera Università Internazionali degli Studi Sociali) í [[Róm]] og [[I. C. E. R.]] (e. International Centre for Economic Research) í Tórínó. DV kaus hann „penna ársins“ 1984. Hannes var í stjórn [[Mont Pèlerin Society]] [[1998]]-[[2004]] og skipulagði ásamt öðrum fund samtakanna á Íslandi í ágúst [[2005]]. == Áhrif == Hannes Hólmsteinn Gissurarson var blaðamaður ''Eimreiðarinnar'', sem ungir frjálshyggjumenn gáfu út 1972–1975. Í hinum svonefnda ''Eimreiðarhópi'' voru með honum m. a. [[Davíð Oddsson]], [[Þorsteinn Pálsson]], [[Geir H. Haarde]], [[Baldur Guðlaugsson]], [[Brynjólfur Bjarnason (f. 1946)|Brynjólfur Bjarnason]], [[Kjartan Gunnarsson]], [[Magnús Gunnarsson]] og [[Jón Steinar Gunnlaugsson]]. Þessi hópur varð mjög áhrifamikill í Sjálfstæðisflokknum í lok [[1971–1980|8. áratugar]] og beitti sér fyrir því að sveigja stefnu flokksins í átt til nýfrjálshyggju. Hannes stofnaði ásamt nokkrum öðrum [[Félag frjálshyggjumanna]] 1979, sem starfaði í tíu ár. Það fékk Nóbelsverðlaunahafana [[Friedrich A. von Hayek]], [[James M. Buchanan]] og [[Milton Friedman]] til að koma til landsins og tala um fræði sín. Vöktu heimsóknir þeirra og fyrirlestrar athygli. Einnig gaf Félag frjálshyggjumanna út ýmis rit og tímaritið ''Frelsið'' 1980-1988, fyrst undir ritstjórn Hannesar, síðan Guðmundar Magnússonar. Árið 1984 rak Hannes ásamt [[Kjartan Gunnarsson|Kjartani Gunnarssyni]] ólöglega útvarpsstöð, sem nefndist [[Fréttaútvarpið]], dagana 2.–10. október. <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2494591 Tíminn á Fréttaútvarpinu hreint ólýsanlegur; grein í DV 1984]</ref> Henni var lokað með lögregluvaldi og opinbert mál höfðað gegn þeim Hannesi og Kjartani fyrir brot á útvarpslögum. Hlutu þeir dóm fyrir þetta tiltæki. En rekstur útvarpsstöðvarinnar hafði þau áhrif, að forysta Sjálfstæðisflokksins snerist til fylgis við frjálst útvarp eftir nokkurt hik árin á undan. Árið 1990 gaf Hannes út bókina ''Fiskistofnarnir við Ísland: Þjóðareign eða ríkiseign?'' þar sem hann mælti með kerfi varanlegra, framseljanlegra aflakvóta, sem úthlutað væri ókeypis í upphafi. Árið 2002 gaf Hannes út bókina ''Hvernig getur Ísland orðið ríkasta land í heimi?'' þar sem hann mælti með stórfelldum skattalækkunum á fyrirtæki í því skyni að laða fjármagn til landsins og gera Ísland að alþjóðlegri fjármálamiðstöð. Ræddi hann í bókinni fordæmi Írlands og Lúxemborgar, en líka ýmissa lítilla eyríkja eins og Ermarsundseyja og Cayman-eyja. Hannes hafði mikil áhrif á stefnu ríkisstjórna Sjálfstæðisflokksins undir forystu Davíðs Oddssonar og síðar Geirs H. Haarde. Áhrif Hannesar voru ekki síst augljós á þá einkavæðingarstefnu sem hófst á síðari hluta 10. áratugs 20. aldar.{{heimild vantar}} == Deilur == {{heimildir}} Allt frá því að Hannes Hólmsteinn Gissurarson vakti fyrst athygli opinberlega með vikulegum útvarpsþáttum, sem hann sá um veturinn 1976-1977 undir nafninu „Orðabelgur“, hafa staðið um hann og boðskap hans harðar deilur. Einn kennara hans í Háskóla Íslands, [[Þorsteinn Gylfason]], skrifaði um hann fjölda greina í ''[[Morgunblaðið]]'', þar sem hann kallaði hann meðal annars „sauð í sauðargæru“, en Hannes svaraði og sagði, að Þorsteinn væri einn elsti og efnilegasti heimspekingur þjóðarinnar. Seinna deildu þeir Þorsteinn og Hannes í ''[[Skírnir - Tímarit Hins íslenzka Bókmenntafélags|Skírni]]'' (1984 og 1986) um réttlætiskenningar [[Robert Nozick|Roberts Nozick]] og [[Friedrich A. von Hayek|Friedrichs A. von Hayek]]. Í ársbyrjun 1984 áttu þeir Hannes og [[Ólafur Ragnar Grímsson]], sem þá var ritstjóri ''[[Þjóðviljinn (1936-1992)|Þjóðviljans]]'', í hörðum deilum um kenningar [[Milton Friedman|Miltons Friedman]]. Ólafur Ragnar hafði endursagt greinar úr enskum dagblöðum um það, að ýmislegt væri ámælisvert við rannsóknaraðferðir Friedmans í peningamálasögu þeirri, sem hann hafði samið. Var tölfræðiprófessor í Oxford, [[David Hendry]], borinn fyrir gagnrýninni. Hannes sneri sér til Hendrys, sem aftók, að hann hefði vænt Friedman um óheiðarleg vinnubrögð. Skipun Hannesar í stöðu lektors í stjórnmálafræði í [[félagsvísindi|félagsvísindadeild]] Háskóla Íslands sumarið 1988 vakti hörð viðbrögð, því að deildin hafði mælt með öðrum manni. Hafði dómnefnd á vegum deildarinnar komist að þeirri niðurstöðu, að Hannes væri aðeins hæfur að hluta í stöðu lektors í stjórnmálafræði. [[Birgir Ísleifur Gunnarsson (seðlabankastjóri)|Birgir Ísleifur Gunnarsson]] menntamálaráðherra og flokksfélagi Hannesar leitaði hins vegar til tveggja erlendra kennara hans, sem báðir töldu hann hæfan í stöðuna. Meðumsækjendur Hannesar kærðu þessa gerð til [[umboðsmaður Alþingis|umboðsmanns Alþingis]], sem komst að þeirri niðurstöðu að ekkert hefði verið athugavert við hana. Hannes gagnrýndi óspart [[Jón Ólafsson]] athafnamann, á meðan Jón átti og rak [[Stöð tvö]], þar á meðal í fyrirlestri á ensku á norrænni blaðamannaráðstefnu 1999. Árið 2004 höfðaði Jón meiðyrðamál gegn Hannesi úti í Bretlandi vegna þessara ummæla, sem Hannes hafði sett á heimasíðu sína þar sem Jón var opinberlega vændur um að hafa efnast á glæpastarfsemi s.s. fíkniefnasölu. Að ráði dómsmálaráðuneytisins og lögfræðings Háskólans sinnti Hannes ekki þessu máli. Féll þess vegna í því [[útivistardómur]] sumarið 2005 þar sem Hannes var dæmdur til að greiða Jóni 100 þúsund pund (um 12 milljónir ísl. kr.) í bætur og málskostnað. Hannes áfrýjaði þessum dómi til yfirréttar, The Royal High Court of Justice, í Lundúnum, sem úrskurðaði 8. desember 2006, að dómurinn skyldi vera ógildur, þar sem Hannesi hefði ekki verið stefnt eftir íslenskum reglum, eins og skylt hefði verið. Þegar Hannes sagði frá því opinberlega sumarið [[2003]], að hann væri að skrifa ævisögu [[Halldór Laxness|Halldórs Kiljans Laxness]], meinaði Auður Laxness, ekkja Halldórs, honum aðgang að bréfasafni skáldsins, sem hún hafði gefið á handritadeild Þjóðarbókhlöðunnar á [[dagur íslenskrar tungu|degi íslenskrar tungu]], [[16. nóvember]], [[1996]]. Eftir að fyrsta bindi ævisögu skáldsins, ''Halldór'', kom út, gagnrýndu [[Helga Kress]] og fleiri Hannes harðlega fyrir að nota í bókinni texta frá Laxness í heimildarleysi, án þess að geta tilvitnana. Haustið [[2004]] höfðaði Auður mál gegn Hannesi fyrir brot á lögum um [[höfundarréttur|höfundarrétt]]. Hann var sýknaður af kröfum hennar í [[Héraðsdómur Reykjavíkur|Héraðsdómi Reykjavíkur]] 10. nóvember 2006. Auður áfrýjaði dómnum og Hannes var dæmdur í [[Hæstiréttur|Hæstarétti]] fyrir brot á höfundarrétti í um 2/3 tilvika, sem hann var ákærður fyrir, og gert að greiða Auði Laxness 1,5 [[milljón]] króna í [[fébætur]]. Hannes var einnig dæmdur til að greiða [[málskostnaður|málskostnað]], 1,6 milljón króna. Efnt var til söfnunar í „[[málfrelsissjóður|málfrelsissjóð]]“ af vinum Hannesar til að hlaupa undir bagga með honum vegna vegna málskostnaðar. === Ummæli um loftslagsbreytingar === Líkt og Davíð Oddsson er Hannes kunnur og opinskár [[Afneitun á loftslagsbreytingum|efasemdamaður um loftslagsbreytingar]] af mannavöldum. Á ferli sínum hefur hann bæði hafnað því að [[hnattræn hlýnun]] vegna loftslagsbreytinga sé að eiga sér stað, að breytingarnar séu af mannavöldum og að til sé almennt meirihlutaálit meðal vísindamanna um málefnið.<ref>{{cite web|author=Hannes Hólmsteinn Gissurarson|title=Vísindi eða iðnaður?|url=https://www.visir.is/g/2006111240008/visindi-eda-idnadur|access-date=19 July 2022|work=Vísir|date=24 November 2006|language=Icelandic}}</ref> Hann hefur gagnrýnt sænska loftslagsaðgerðasinnann [[Greta Thunberg|Gretu Thunberg]] og sagði um hana á Twitter-síðu sinni árið 2019: „Greta Thunberg segist tala fyrir komandi kynslóðir. Hvað hafa komandi kynslóðir gert fyrir okkur? Ekkert. Hvað höfum við gert fyrir komandi kynslóðir? Allt.“<ref>{{Cite tweet|author=Hannes H. Gissurarson|author-link=Hannes Hólmsteinn Gissurarson|user=hannesgi|number=1179406398804938754|date=2 October 2019|title=Greta Thunberg says that she speaks for coming generations. What have coming generations done for us? Nothing. What have we done for coming generations? Everything.}}</ref> == Helstu verk == * ''Hayek’s Conservative Liberalism'' (doktorsritgerð). Garland, New York 1987. * ''Sjálfstæðisflokkurinn í sextíu ár''. Sjálfstæðisflokkurinn, Reykjavík 1989. * ''Fjölmiðlar nútímans''. Stofnun Jóns Þorlákssonar, Reykjavík 1989. * ''Island''. Timbro, Stockholm 1990. * ''Fiskistofnarnir við Ísland: Þjóðareign eða ríkiseign?'' Stofnun Jóns Þorlákssonar, Reykjavík 1990. * ''Jón Þorláksson forsætisráðherra.'' Almenna bókafélagið, Reykjavík 1992. * ''Frjálshyggjan er mannúðarstefna.'' Greinasafn. Stofnun Jóns Þorlákssonar,Reykjavík 1992. * ''Pálmi í Hagkaup.'' Framtíðarsýn, Reykjavík 1994. * ''Hvar á maðurinn heima?'' Hið íslenska bókmenntafélag, Reykjavík 1994. * ''Íslenskar tilvitnanir.'' Almenna bókafélagið, Reykjavík 1995. * ''Benjamín Eiríksson í stormum sinna tíða.'' Bókafélagið, Reykjavík 1996 * ''Hádegisverðurinn er aldrei ókeypis.'' Hið íslenska bókmenntafélag, Reykjavík 1997. * ''Stjórnmálaheimspeki.'' Hið íslenska bókmenntafélag, Reykjavík 1999. * Ísland og Atlantshafsbandalagið. Þrír heimildaþættir fyrir sjónvarp. 1999. * ''Overfishing. The Icelandic Solution.'' Institute of Economic Affairs, London 2000. * ''Fiskar undir steini. Sex ritgerðir í stjórnmálaheimspeki.'' Háskólaútgáfan, Reykjavík 2001. * ''Hvernig getur Ísland orðið ríkasta land í heimi?'' Nýja bókafélagið, Reykjavík 2002. * Tuttugasta öldin. Átta heimildaþættir fyrir sjónvarp. 2002. * ''Halldór.'' Fyrsta bindi ævisögu Halldórs Kiljans Laxness. Almenna bókafélagið, Reykjavík 2003. * ''Kiljan.'' Annað bindi ævisögu Halldórs Kiljans Laxness. Bókafélagið, Reykjavík 2004. * ''Laxness.'' Þriðja bindi ævisögu Halldórs Kiljans Laxness. Bókafélagið, Reykjavík 2005. * ''Áhrif skattahækkana á hagvöxt og lífskjör.'' Bókafélagið, Reykjavík 2009. * ''Kjarni málsins. Fleyg orð á íslensku.'' Bókafélagið, Reykjavík 2010. * ''[http://www.rnh.is/?page_id=1651 Íslenskir kommúnistar 1918–1998.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160911115036/http://www.rnh.is/?page_id=1651 |date=2016-09-11 }}'' Almenna bókafélagið, Reykjavík 2011. * ''[https://books.google.is/books?id=j-p8CwAAQBAJ The Icelandic Fisheries: Sustainable and Profitable.]'' Háskólaútgáfan, Reykjavík 2015. *[https://newdirection.online/publication/the-nordic-models ''The Nordic Models.''] New Direction, Brussels 2016. *[https://newdirection.online/2018-publications-pdf/ND-report-InDefenceOfSmallStates-preview%28low-res%29.pdf ''In Defence of Small Nations'']. New Direction, Brussels 2016. *[http://newdirection.online/publication/voices-of-the-victims-notes-towards-a-historiography-of-anti-communist ''Voices of the Victims: Towards a Historiography of Anti-Communist Literature.''] New Direction, Brussels 2017. * [http://newdirection.online/publication/lessons-for-europe-from-the-2008-icelandic-bank-collapse1 ''Lessons for Europe from the 2008 Icelandic Bank Collapse.''] New Direction, Brussels 2017. * [http://newdirection.online/publication/green-capitalism-how-to-protect-the-environment-by-defining-private-propert ''Green Capitalism: How to Protect the Environment by Defining Private Property Rights.''] New Direction, Brussels 2017. *[https://www.acreurope.eu/item/totalitarianism_in_europe_three_case_studies ''Totalitarianism in Europe: Three Case Studies.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801152146/https://www.acreurope.eu/item/totalitarianism_in_europe_three_case_studies |date=2019-08-01 }} ACRE, Brussels 2018. *[https://econjwatch.org/articles/liberalism-in-iceland-in-the-nineteenth-and-twentieth-centuries Liberalism in Iceland in the Nineteenth and Twentieth Centuries, ''Econ Watch Journal''], Vol. 14, No. 2 (2017), pp. 241–273. *[https://econjwatch.org/articles/anti-liberal-narratives-about-iceland-19912017 Anti-Liberal Narratives About Iceland, 1991–2017, ''Econ Watch Journal''], Vol. 14, No. 3 (2017), pp. 362–398. *[https://econjwatch.org/articles/icelandic-liberalism-and-its-critics-a-rejoinder-to-stefan-olafsson Icelandic Liberalism and Its Critics: A Rejoinder to Stefan Olafsson, ''Econ Watch Journal''], Vol. 15, No. 3 (2018), pp. 322–350. *[https://newdirection.online/2018-publications-pdf/ND-Report-ConsFreeMarket-preview%28low-res%29.pdf ''Why Conservatives Should Support the Free Market''] New Direction, Brussels 2018. *[https://newdirection.online/2018-publications-pdf/ND-Report-SpendingMoney-preview%28low-res%29.pdf ''Spending Other People’s Money: A Critique of Rawls, Piketty, and Other Redistributionists'']. New Direction, Brussels 2018. *[https://www.stjornarradid.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=29cca5ac-c0c6-11e8-942c-005056bc530c ''Foreign Factors in the 2008 Icelandic Bank Collapse''] Report to the Icelandic Ministry of Finance and Economic Affairs, Reykjavik 2018. *[https://www.svensktidskrift.se/nordic-pioneers-of-liberal-thought-snorri-sturluson Nordic Pioneers of Liberal Thought: Snorri Sturluson, ''Svensk Tidskrift''] 1 November 2019. *[https://www.svensktidskrift.se/nordic-pioneers-of-liberal-thought-anders-chydenius Nordic Pioneers of Liberal Thought: Anders Chydenius, ''Svensk Tidskrift''] 8 November 2019. *[https://www.degruyter.com/view/journals/jeeh/25/1/article-20190004.xml Redistribution in Theory and Practice: A Critique of Rawls and Piketty] ''Journal des Économistes et des Études Humaines'', Vol. 25, No. 1, 29 November 2019. *[https://newdirection.online/publication/twenty_four_conservative_liberal_thinkers_part_i ''Twenty-Four Conservative-Liberal Thinkers, Part One''] New Direction, Brussels 2020. *[https://newdirection.online/publication/twenty_four_conservative_liberal_thinkers_part_ii ''Twenty-Four Conservative-Liberal Thinkers, Part Two''] New Direction, Brussels 2020. *''[https://books.google.com.br/books?id=lCBaEAAAQBAJ Bankahrunið 2008: Útdráttur úr skýrslu]'' Reykjavík 2021. *''[https://books.google.com.br/books?id=PrReEAAAQBAJ Communism in Iceland, 1918–1998]'' Reykjavík 2021. == Sjá einnig == * [[Eimreiðarhópurinn]] == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == * Vefsíða Hannesar við Háskóla Íslands (lokað vegna dómsmáls) * „Að hafa það heldur sem sannara reynist,“ viðtal við Hannes H. Gissurarson í tilefni gagnrýni ''Þjóðviljans'' á útvarpsþátt hans, Orðabelg, ''Morgunblaðið'' 29. ágúst 1976. * [http://rse.hi.is/ Vefsíða rannsóknarseturs Hannesar við Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001090917/http://rse.hi.is/ |date=2020-10-01 }} * [http://www.rnh.is/?lang=is Vefsíða Rannsóknarseturs um nýsköpun og hagvöxt, RNH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812212643/http://www.rnh.is/?lang=is |date=2020-08-12 }} == Tenglar == {{Wikivitnun}} * [http://hannesgi.blog.is/blog/hannesgi/ Blogg Hannesar H. Gissurarsonar á Morgunblaðsvefnum] * [http://www.pressan.is/pressupennar/Lesa_Hannes/ Blogg Hannesar H. Gissurarsonar á Pressunni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624184534/http://www.pressan.is/pressupennar/Lesa_Hannes/ |date=2016-06-24 }} * [https://heimspeki.hi.is/?page_id=169 Heimspekileg sjálfslýsing Hannesar H. Gissurarsonar á heimspekivefnum] * [http://www.visir.is/apps/pbcs.dll/section?template=prof&Category=SKODANIR04&Profile=1035 Greinar Hannesar H. Gissurarsonar í ''Fréttablaðinu''] * [http://www.mbl.is/morgunbladid/itarefni/354.pdf Útdráttur úr aðilaskýrslu Hannesar H. Gissurarsonar í máli hans gegn Jóni Ólafssyni á pdf sniði] * [http://www.mps-iceland.org/ Heimasíða fundar Mont Pèlerin Society á Íslandi í ágúst 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205121725/http://mps-iceland.org/ |date=2006-02-05 }} * [http://www.heimur.is/?frettir=single&newsflokkur=Pistlar&fid=2426 Umsögn Benedikts Jóhannessonar um ''Laxness''] * [http://stebbifr.com/pistlar.aspx?id=404 Umsögn Stefáns Fr. Stefánssonar um ''Laxness''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930042025/http://stebbifr.com/pistlar.aspx?id=404 |date=2007-09-30 }} * [http://stjornmalogstjornsysla.is/index.php?option=com_content&task=view&id=131 Umsögn Steinars Þórs Sveinssonar um ''Laxness''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927143819/http://stjornmalogstjornsysla.is/index.php?option=com_content&task=view&id=131 |date=2007-09-27 }} * [http://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Hayek_Society Grein um Oxford Hayek Society í enskri útg. Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060913000000/http://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Hayek_Society |date=2006-09-13 }} * [https://web.archive.org/web/20160313125632/http://domstolar.is/domaleit/nanar?domur=2&id=e200410030&serial=1&type=1&words= Sýknudómur yfir Hannesi H. Gissurarsyni í Héraðsdómi Reykjavíkur] * [http://www.haestirettur.is/domar?nr=5056 Dómur yfir Hannesi H. Gissurarsyni í Hæstarétti Íslands þann 13.mars 2008] * [http://www.bailii.org/ew/cases/EWCA/Civ/2008/152.html Dómur í máli Jóns Ólafssonar gegn Hannesi í Áfrýjunardómstól í Lundúnum] * [http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article189188.ece Frásögn Sunday Times af máli Jóns Ólafssonar gegn Hannesi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304061230/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article189188.ece |date=2016-03-04 }} * [http://www.nytimes.com/2009/12/11/world/europe/11libel.html?_r=2&hp Frásögn New York Times af máli Jóns Ólafssonar gegn Hannesi] * [http://www.youtube.com/watch?v=3SWdtMI0jVw Viðtal við Hannes H. Gissurarson í Harmageddon 12. október 2010, fyrsti hluti] ;Viðtöl við Hannes * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3626668 ''Ég hef verið mikill gæfumaður''; grein í 24. stundum 2008] [[Flokkur:Íslenskir stjórnmálafræðingar]] [[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]] [[Flokkur:Íslenskir heimspekingar]] [[Flokkur:Heimspekingar 21. aldar]] [[Flokkur:Stjórnspekingar]] [[Flokkur:Frjálshyggjumenn]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] {{f|1953}} kmkdfrxk6xjzdzd7nnipipebonnm5ab 0 23015 1980434 1968849 2026-09-26T05:33:18Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980434 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Merki-þjóðkirkjunnar.png|200px|right|Merki Þjóðkirkjunnar.png]] '''Íslenska þjóðkirkjan''' eða '''Þjóðkirkjan''' er [[Kristni|kristin]] [[kirkja]] sem tilheyrir [[evangelísk-lúthersk kirkja|evangelísk-lúthersku]] kirkjudeildinni. Hún er opinbert [[trúfélag]] á [[Ísland]]i og tilheyra um 54% íbúa á Íslandi. <ref>[https://www.skra.is/um-okkur/frettir/frett/2026/02/09/Skraning-i-tru-og-lifsskodunarfelog-fram-til-1.-februar-2026/ Skráning í trú og lífsskoðunarfélög fram til 1. febrúar 2026] Þjóðskrá, sótt 6/3 2026</ref> [[Biskup Íslands]] er æðsti maður Þjóðkirkjunnar. == Saga Þjóðkirkjunnar == === Kristnitaka og fyrstu aldir kristni í landinu === {{Aðalgrein|Kristnitakan}} Saga kristni á Íslandi er jafn gömul byggð í landinu. Íslendingar [[Kristnitakan|tóku kristni]] ([[Rómversk-kaþólska kirkjan|rómversk-kaþólska trú]]) á Alþingi árið [[999]] eða [[1000]]. [[Biskupsstóll]] var stofnaður í [[Skálholt]]i árið [[1056]] og á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum í Hjaltadal]] árið [[1106]]. Árið [[1096]] var tekin upp [[Tíund|tíundargreiðsla]], sem er fyrsta form opinberrar skattheimtu á Íslandi. Næstu aldir óx vegur kaþólsku kirkjunnar jafnt og þétt, [[klaustur]] voru stofnuð víða um land og klaustrin, biskupsstólarnir og [[Kirkjustaður|kirkjustaðirnir]] söfnuðu miklum eignum. === Siðaskiptin === {{Aðalgrein|Siðaskiptin}} Á 15. og 16. öld þótti sumum guðfræðingum og öðrum nóg um spillingu, íburð og veraldleg umsvif kaþólsku kirkjunnar. Árið [[1517]] negldi þýski guðfræðingurinn [[Marteinn Lúther]] gagnrýni á aflátssölu kirkjunnar, í [[95 greinar Lúthers|95 greinum]], á kirkjudyrnar í [[Wittenberg]]. Sá atburður markaði upphaf [[Siðaskiptin|siðaskiptanna]]: Margir evrópskir, einkum [[Þýskaland|þýskir]] og [[Norðurlönd|norrænir]], konungar brutu kaþólsku kirkjuna á bak aftur í ríkjum sínum, stofnuðu „þjóðkirkjur“ og eignuðu ríkinu það sem kirkjan átti áður. Siðaskiptin urðu um miðja [[16. öld]] á Íslandi. [[Nýja testamentið]] kom út á íslensku árið [[1540]] í þýðingu [[Oddur Gottskálksson|Odds Gottskálkssonar]]. Síðastur kaþólskra biskupa í Skálholti var [[Ögmundur Pálsson]], sem lét af embætti árið [[1541]], en á Hólum í Hjaltadal sat [[Jón Arason]] sem biskup þangað til hann var tekinn höndum og hálshöggvinn árið [[1550]]. Lúthersk kirkjuskipun tók við á Íslandi. [[Guðbrandur Þorláksson|Guðbrandur biskup Þorláksson]] gaf alla [[Biblían|Biblíuna]] út á íslensku árið [[1589]]. === Trúfrelsi === Árið [[1874]] setti [[Kristján IX|Kristján konungur IX]] Íslendingum stjórnarskrá. Meðal nýmæla sem þar komu fram var [[trúfrelsi]]. <ref>[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=86204 Hvers vegna komst á þjóðkirkja á Íslandi] Vísindavefurinn, sótt 21/2 2024</ref> Það þýddi að leyfilegt varð að stofna önnur trúfélög. Reyndi á þetta fyrst, þegar [[Fríkirkjan í Reyðarfirði]] varð til úr kirkjuklofningi eystra og starfaði 1883 - 1930. Fyrsti prestur hennar var Lárus Halldórsson <ref>{{Vefheimild|url=http://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=401|titill=Alþingi - Æviágrip: Lárus Halldórsson|mánuður=15. ágúst|ár=2001|mánuðurskoðað=27. mars|árskoðað=2007}}</ref>, sem seinna þjónaði fríkirkjunni í Reykjavík. Fleiri trúfélög og fríkirkjur fylgdu í kjölfarið, svo sem [[rómversk-kaþólska kirkjan]], [[Kirkja Jesú Krists hinna síðari daga heilögu|mormónar]] og aðrir. Í dag eru fleiri en 50 [[Listi yfir skráð trú- og lífsskoðunarfélög á Íslandi|trúfélög skráð á Íslandi]] og gilda lög um trúfélög og lífsskoðunarfélög frá árinu 2013 til jafns um Þjóðkirkjuna og önnur trú- eða lífsskoðunarfélög. === Frjálslynda guðfræðin === Fram yfir aldamótin [[1900]] aðhylltust íslenskir [[guðfræði]]ngar bókstafstrúaða guðfræðistefnu. Í byrjun tuttugustu aldar fóru íslenskir menntamenn, sem komu heim frá námi erlendis, að bera með sér hugmyndir sem einkenndust af [[frjálslyndi]], [[vísindahyggja|vísindahyggju]] og efasemdum um æðri máttarvöld. Bókstafstrúin reyndist illa undir það búin að bregðast við þessum gagnrýnu röddum, þar til [[Frjálslynd guðfræði|frjálslynda guðfræðin]] kom kirkjunni til bjargar. Þar ber helst að minnast [[Jón Helgason (biskup)|Jóns Helgasonar]] ([[1866]]-[[1942]]), [[Haraldur Níelsson|Haraldar Níelssonar]] ([[1868]]-[[1926]]), [[Friðrik Friðriksson (prestur)|Friðriks Friðrikssonar]] ([[1868]]-[[1961]]) og [[Sigurður Sívertsen|Sigurðar Sívertsen]] ([[1868]]-[[1938]]) sem forgöngumanna hennar. Saga kirkjunnar á tuttugustu öld einkennist meðal annars af þeim áherslumuni sem er milli frjálslyndra og íhaldssamra guðfræðinga. <ref>{{Vefheimild|url=http://www.gudfraedi.is/annall/petur/2006-12-15/17.59.58|titill=„Frelsi landanna“ – Nýja guðfræðin og þjóðfrelsisbarátta Íslendinga í upphafi 20. aldar|höfundur=Pétur Pétursson|mánuður=15. desember|ár=2006|mánuðurskoðað=27. mars|árskoðað=2007}}</ref> == Lagaleg staða == === Stjórnarskráin === Í 6. hluta [[stjórnarskrá lýðveldisins Íslands|stjórnarskrárinnar]] kemur fram að kirkjan sé ''þjóðkirkja'', og skuli studd af [[Íslenska ríkið|ríkisvaldinu]]: „''62. gr. Hin evangelíska lúterska kirkja skal vera þjóðkirkja á Íslandi, og skal ríkisvaldið að því leyti styðja hana og vernda.'' ''Breyta má þessu með lögum.''“ Frá árinu [[1995]] hefur 63. grein stjórnarskrárinnar verið á þá leið að „''Allir eiga rétt á að stofna trúfélög og iðka trú sína í samræmi við sannfæringu hvers og eins. Þó má ekki kenna eða fremja neitt sem er gagnstætt góðu siðferði eða allsherjarreglu.''“<ref>{{Vefheimild|url=http://www.althingi.is/lagas/132b/1944033.html|titill=1944 nr. 33 17. júní/ Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands|mánuðurskoðað=27. mars|árskoðað=2007}}</ref> === Sóknargjöld og aðrar tekjur === Hver sókn Þjóðkirkjunnar fær [[sóknargjöld]] fyrir hvern skráðan safnaðarmeðlim skv. lögum nr. 91/1987 sem gilda um sóknir Þjóðkirkjunnar sem og öll önnur trúfélög landsins. Fjársýslu ríkisins var falið að reikna á hverju ári samkvæmt þróun launavísitölu frá fyrra ári hvert sóknargjaldið skyldi vera hverju sinni. Vegna bágrar stöðu ríkissjóðs í kjölfar efnahagshrunsins 2008 var upphæð sóknargjalda tekin úr sambandi við þróun launavísitölu og ákveðin sérstaklega í fjárlögum. Þannig hefur það verið síðan. Í fjárlögum sem samþykkt voru 2025 fyrir árið 2026 voru sóknargjöld ákveðin 1221 kr. á mánuði og var það í fyrsta sinn í nútímasögu landsins sem sóknargjöld hækkuðu ekki á milli ára. Fjöldi greiðenda miðast við fjölda einstaklinga sem skráðir eru í hverja sókn og eru 16 ára og eldri þann [[1. desember]] ár hvert. Ríkissjóðir greiðir Þjóðkirkjunni árlega framlag sem nemur ákveðið mörgum stöðugildum presta og er það framlag notað til þess að fjármagna þjónustu presta og djákna um land allt og starfsemi Biskupsstofu. Greiðslur þessar eru skv. samningi Þjóðkirkjunnar við ríkissjóð frá árinu 1997/1998 og gengur sá samningur gjarnan undir nafninu Kirkjujarðasamkomulagið. Í kirkjujarðasamkomulaginu yfirtók ríkið miklar jarðeignir kirkjunnar að mestu leyti en undirgekkst það á móti að greiða laun presta og starfsfókls Biskupsstofu sem kaupsamningsgreiðslur. Árið 2021 tóku í gildi ný lög um Þjóðkirkjuna og var rekstur hennar þar með að fullu slitin frá hinu opinbera. Hefur Guðrún Karls Helgudóttir, biskup Íslands, sagt að þær breytingar ásamt breytingum á sambandi ríkis og kirkju sem lagt var af stað með á árunum á undan séu mestu breytingar á íslenskri kirkjuskipan frá siðaskiptum. === Eignir === Samanlagðar eignir Þjóðkirkjunnar og þjóðkirkjusafnaða eru miklar, og ber þar helst að geta fjölda [[Listi yfir kirkjur á Íslandi|kirkna]] um allt land, ásamt tilheyrandi [[kirkjumunir|kirkjumunum]], [[safnaðarheimili|safnaðarheimilum]] og stundum [[prestssetur|prestssetrum]]. Eignir kirkjunnar voru þó mun meiri áður fyrr. Við siðaskiptin yfirtók krúnan miklar eignir sem kaþólska kirkjan hafði átt, en lútherska kirkjan tók samt líka mikið í arf. Árið 1907 tók ríkissjóður mest af þáverandi eignum kirkjunnar á leigu samkvæmt samningi, ríflega 16% af öllu jarðnæði á Íslandi. Sá leigusamningur tók breytingum með ígildi kaupsamnings í það skiptið með lögum árið 1997. Ríkissjóður yfirtók þannig eignir kirkjunnar að miklu leyti, en undirgekkst það á móti, að greiða laun presta<ref name="78/1996">{{Vefheimild|url=http://www.althingi.is/lagas/132b/1997078.html|titill=1997 nr. 78 26. maí/ Lög um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar|mánuðurskoðað=27. mars|árskoðað=2007}}</ref> sem kaupsamningsgreiðslur. Prestur hefur öll lögmæt og eðlileg afnot prestsseturs, meðan hann gegnir prestsembætti. Prestur hefur umsjón með og nýtur arðs af prestssetri samkvæmt samkomulagi við Prestssetrasjóð<ref>{{Vefheimild|url=http://www.althingi.is/lagasofn/126a/1993137.html|titill=1993 nr. 137 31. desember Lög um prestssetur|mánuðurskoðað=27. mars|árskoðað=2007}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=http://kirkjan.is/kirkjuthing/?gerdir/2006/mal13|titill=Starfsreglur um Kirkjumálasjóð vegna rekstrar og umsýslu prestsbústaða og prestssetursjarða|mánuðurskoðað=27. mars|árskoðað=2007}}</ref> Sóknir landsins eru 255 og eru lang flestar kirkjur og safnaðarheimili í beinni eigu sóknanna sem bera ábyrgð á rekstri og viðhaldi þeirra. Þjóðkirkjan sjálf á aðeins eina kirkju, Skálholtsdómkirkju. Íslenska ríkið á þó nokkrar kirkjur og þá gjarnan í gegnum stofnanir eins og Minjastofnun og Þjóðminjasafnið. == Innra skipulag == Árið 1997 var lögum um stöðu kirkjunnar breytt, og varð hún mun sjálfstæðari í sínum eigin málum en áður var. Fer hún síðan sjálf með vald um sín innri málefni, meira og minna<ref name="78/1996" />. Árið 2021 tóku í gildi ný heildstæð lög um þjóðkirkjuna og var rekstur hennar þar með að fullu slitin frá hinu opinbera. Prestar og annað starfsfólk kirkjunnar eru þannig ekki lengur opinberir starfsmenn, svo dæmi sé tekið. === Kirkjuþing === [[Mynd:Kirkjuthing2006.jpg|right|thumb|Aðal- og varamenn í Kirkjuráði ásamt forseta Kirkjuþings, [[2006]]. Frá vinstri: Katrín Ásgrímsdóttir, Halldór Gunnarsson, Hulda Guðmundsdóttir, [[Pétur Kr. Hafstein]], Jóhann Björnsson, [[Karl Sigurbjörnsson]], Kristján Björnsson, Sigríður M. Jóhannsdóttir, Jón Helgi Þórarinsson.]] Kirkjuþing er æðsta vald í innri stjórn kirkjunnar. Það er haldið árlega og sitja það 29 kjörnir fulltrúar. Af þeim eru 12 prestar og 17 [[leikmenn]], sem oftast eru guðfræðingar. Biskup, [[vígslubiskup]]ar og fulltrúi guðfræðideildar [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] eiga auk þess sæti á þinginu<ref name="78/1996" />. === Sóknir, prestaköll og prófastsdæmi === Starfsemi kirkjunnar á landinu er skipt eftir [[kirkjusókn|sóknum]], sem eru 255 talsins. Eru sóknirnar grunneiningar kirkjuskipulags landsins. Ein eða fleiri kirkjur tilheyra hverri sókn og hið minnsta einn sóknarprestur. Þó geta fleiri en einn prestur þjónað sömu sókninni, og á það helst við um stærri þéttbýlisstaði þar sem sóknir eru fjölmennar. Aðrar sóknir Starfssvæði prests er kallað prestakall. Í stórum fjölmennum sóknum þar sem margir prestar þjóna sömu sókn nær prestakallið þá aðeins til þeirrar sóknar. Í fámennari sóknum nær eitt prestakall yfir tvær eða fleiri sóknir. Á undanförnum árum hafa prestaköll víða verið sameinuð, til dæmis á Austurlandi þar sem Austfjarðaprestakall nær frá Brekkusókn í Mjóafirði í austri til Hofssóknar í Álftafirði í suðri. Prestakallinu þjóna þó fjórir vígðir þjónar. Sóknum landsins er skipt eftir 9 [[prófastsdæmi|prófastsdæmum]] og í hverju situr einn [[prófastur]]. Í Skálholti og á Hólum í Hjaltadal sitja vígslubiskupar og æðstur trónir biskup Íslands<ref name="78/1996" />. === Biskupsstofa === {{Aðalgrein|Biskup Íslands}} Æðsti embættismaður þjóðkirkjunnar er [[biskup]] [[Ísland|Íslands]]. [[Guðrún Karls Helgudóttir]] hefur gegnt því embætti frá 2024. Skrifstofur biskups eru á Biskupsstofu í Reykjavík og kirkja biskups Íslands er dómkirkja Reykjavíkur. Starfsfólk Biskupsstofu annast upplýsingatæknimál, samskiptamál, erlent samstarf Þjóðkirkjunnar, mannauðsmál, bókhald, fræslumál, fasteignamál og aðra stoðþjónustu fyrir vígða þjónustu kirkjunnar. Á Biskupsstofu hefur starfsfólk Kirkjugarðasjóðs jafnframt starfsaðstöðu. == Fjöldi meðlima == {|class="sortable wikitable" style="float: right; margin: 0px 0px 15px 15px; text-align: right;" |+colspan="4" | Meðlimir Þjóðkirkjunnar<br />(1. janúar)<!-- 1.janúar hvert ár --><ref name="StatisticsIceland">{{cite web|url=https://px.hagstofa.is/pxen/pxweb/en/Samfelag/Samfelag__menning__5_trufelog__trufelog/MAN10001.px|title=Populations by religious and life stance organizations|publisher=[[Statistics Iceland]]}}</ref> |- !Ár !Meðlimafjöldi !Hlutfall af mannfjölda, % |- |1998 |244.893 |89,9 |- |2000 |247.420 |88,67 |- |2002 |249.386 |87,02 |- |2004 |250.176 |86,10 |- |2006 |251.909 |84,00 |- |2008 |252.708 |80,11 |- |2010 |251.487 |79,18 |- |2012 |245.456 |76,81 |- |2014 |244.440 |75,06 |- |2016 |237.938 |71,5 |- |2018 |234.215 |67,19 |- |2020 |231.112 |63,47 |- |2022 |229.146 |60,90 |- |2024 |225.854 |56,6 |- |} Um 224.158 meðlimir voru í Þjóðkirkjunni 1. júní 2026 eða 54,2 % landsmanna. Frá því trúfrelsi komst á, hefur mikill meirihluti Íslendinga verið skráður í Þjóðkirkjuna. Á undanförnum áratugum hefur hlutfall íbúa á Íslandi sem skráðir eru í Þjóðkirkjuna fækkað nokkuð ört. Árið [[1991]] voru 92,2% landsmanna í Þjóðkirkjunni en árið 2025 um 55%. Hina miklu hlutfallslegu fækkun má rekja til breyttrar samsetningar þjóðarinnar, þ.e. innflytjendur sem og úrsagnir úr kirkjunni. Úrskráningar hafa jafnan aukist þegar hneykslis mál hafa komið upp innan kirkjunnar. Áður réð trúfélagsskráning móður í hvaða trúfélag barnið skráðist. Frá og með 13. febrúar 2013 tóku við nýjar reglur um fyrstu skráningu barna í trúfélag, lífskoðunarfélag eða utan trúfélags. Foreldrar í hjúskap eða skráðri sambúð við fæðingu barns: ''•Ef foreldrar tilheyra sama trúfélagi, lífskoðunarfélagi eða eru bæði utan trúfélaga verður barn þeirra skráð sama hátt og foreldrar þess.'' ''•Ef foreldrar tilheyra ekki sama trúfélagi, lífskoðunarfélagi eða eru bæði utan trúfélaga verður barn þeirra ekki skráð í trúfélag, lífskoðunarfélag eða utan trúfélaga heldur verður staða þess skráð ótilgreind.'' <ref>http://www.skra.is/?PageId=e7e33747-ed95-43dc-ac2c-3e6a51ad444d&newsid=dded5d9b-e111-401b-aea4-20a187428377{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Boðskapur þjóðkirkjunnar == Þar sem Þjóðkirkjan er kristið trúfélag, þá byggir hún boðskap sinn, eðli málsins samkvæmt, á kristnum grunni. Ber þar helst að nefna [[Biblían|Biblíuna]], einkum [[Nýja testamentið]], fimm [[Kritnar játningar|játningar]] og ýmis rit kristinnar hefðar. === Biblían === {{Aðalgrein|Biblían}} Biblían er safn 66 rita og skiptist í [[Gamla testamentið]] og [[Nýja testamentið]]. Hún er grundvallarrit kristinna manna og er ein útbreiddasta bók veraldar. Nýja testamentið er heimild um [[Jesús frá Nasaret|Jesú]], sem kristnir menn trúa að sé sonur guðs og frelsari mannanna, og það sem hann á að hafa sagt og gert. [[Píslarvottur|Píslardauði]] Jesú á krossi og upprisa hans í kjölfarið eru meginstef kristinnar kenningar, þar sem álitið er að með dauða sínum hafi Jesús frelsað þá sem trúa á hann undan syndum sínum. [[Hið íslenska biblíufélag]] (stofnað [[1815]]) er sjálfstætt félag en starfar í nánum tengslum við Þjóðkirkjuna og er m.a. með skrifstofu í Hallgrímskirkju. Það sér um að gefa Biblíuna út á íslensku. Hún kom út í nýrri þýðingu í október 2007. Þrátt fyrir margra ára starf þýðingarnefndar við að breyta bókinni í samræmi við ný viðhorf, vakti þýðingin miklar deilur í fjölmiðlum og á netinu, og meðal annars sögðust nokkrir af prestum Þjóðkirkjunnar ekki mundu styðjast við hana í starfi sínu, heldur gömlu þýðinguna. {{heimild vantar}} === Lúther === {{Aðalgrein|Marteinn Lúther}} [[Mynd:Lutherrose.svg|thumb|[[Innsigli Marteins Lúthers]]]] Dr. [[Marteinn Lúther]] var þýskur guðfræðingur sem leiddi lúthersku siðaskiptahreyfinguna á 16. öld, eftir að hann gagnrýndi [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjuna]] með [[95 greinar Lúthers|greinunum 95]] sem hann negldi á kirkjuhurðina í [[Wittenberg]] árið 1518. Í lútherskri hefð á kirkjan að vera þjóðkirkja, sem þýðir að þjóðhöfðinginn er höfuð kirkjunnar. Lúther hafnaði kaþólskri dýrkun á [[dýrlingar|dýrlingum]] og að menn gætu orðið sáluhólpnir fyrir rétta breytni. Að hans dómi gat [[Sola fide|trúin ein]] veitt mönnum lausn frá syndum sínum og vist í himnaríki, en rétt breytni væri afleiðing réttrar trúar. Eftir hann liggja mörg og viðamikil rit, sem þykja eiga misjafnlega við nútímann. == Játningar þjóðkirkjunnar == Kennilega séð byggir Þjóðkirkjan á fimm játningum: [[Postullega trúarjátningin|Postullegu trúarjátningunni]], [[Níkeujátningin|Níkeujátningunni]], [[Aþanasíusarjátningin|Aþanasíusarjátningunni]], [[Ágsborgarjátningin|Ágsborgarjátningu]] lúthersku kirkjunnar og [[Fræði Lúthers minni|Fræðum Lúthers minni]]. Játningarnar eru umgjörð og útfærsla kristindóms og gegna þannig því hlutverki að skýra hvað felst í því að vera kristinn, í skilningi kirkjunnar, og eru þannig fræðilegar forsendur trúarinnar; þær tvær síðastnefndu aðgreina lútherstrú frá öðrum kvíslum kristninnar<ref>{{Vefheimild|url=http://www.kirkjan.is/?trumal/kenning/um_jatningar|titill=Um játningar kirkjunnar|höfundur=Einar Sigurbjörnsson|mánuðurskoðað=27. mars|árskoðað=2007}}</ref>. === Postullega trúarjátningin === Postullega trúarjátningin („symbolum apostolicum“ á latínu) er byggð á skírnarjátningu kirkjunnar frá árdögum hennar í Róm. Sögu hennar má rekja allt aftur til annarrar aldar. Nafn sitt dregur hún af því þegar [[Lærisveinar Jesú|postularnir]] stofnuðu kristna kirkju á hvítasunnu eftir krossfestingu Jesú, svo sem um er getið í Nýja testamentinu. Pétur postuli á að hafa byrjað á henni og postularnir síðan hver og einn bætt við setningu þangað til hún var tilbúin í heild sinni. Sá sem fer með játninguna játar trú á að guð sé til, að hann sé almáttugur og skapari himins og jarðar, að Jesús sé kristur („smurður“, þ.e. frelsari), einkasonur guðs og sjálfur guð, að [[heilagur andi]] hafi getið hann, [[María mey]] fætt hann, hann hafi verið „píndur á dögum Pontíusar Pílatusar, krossfestur, dáinn og grafinn“ og síðan farið til heljar, risið upp og stigið til himna. Þar sitji hann í öndvegi með föður sínum og muni á efsta degi koma þaðan „að dæma lifendur og dauða.“ Þá er játuð trú á „heilagan anda, heilaga almenna kirkju, samfélag heilagra, fyrirgefningu syndanna, upprisu mannsins og eilíft líf.“<ref>{{Vefheimild|url=http://www.kirkjan.is/?trumal/kenning/postullega_truarjatningin|titill=Postullega trúarjátningin|mánuðurskoðað=27. mars|árskoðað=2007}}</ref> === Níkeujátningin === Níkeujátningin („symbolum nicaenum“ á latínu) dregur nafn sitt af Kirkjuþinginu í [[Níkea|Níkeu]] árið 325. Tilefnið var einkum að útkljá [[Aríusarvilla|deilur um samband Jesú og guðs föðurins]], þar sem prest að nafni [[Aríus (guðfræðingur)|Aríus]], og fylgismenn hans, greindi á við aðra kristna menn. Kenningar hans þóttu stangast á við Nýja testamentið og almenna kenningu kirkjunnar, og niðurstaða Níkeuþingsins var Níkeujátningin, sem gengur í aðalatriðum út á að eðli Jesú og guðs föðurins væri hið sama. Játningin, í því formi sem hún er nú, var endanlega frágengin í Konstantínópel árið 381<ref>{{Vefheimild|url=http://www.kirkjan.is/?trumal/kenning/nikeujatningin|titill=Níkeujátningin|mánuðurskoðað=27. mars|árskoðað=2007}}</ref>. === Aþanasíusarjátningin === Aþanasíusarjátningin („symbolum athanasii“ á latínu) var, rétt eins og Níkeujátningin, samin gegn Aríusarsinnum. Hún er kennd við [[Aþanasíus biskup]] í Alexandríu ([[295]]-[[373]]), þótt hún geti ekki verið eldri en frá fimmtu eða sjöttu öld. Í Aþanasíusarjátningunni er játað að menn verði hólpnir fyrir „almenna trú“ og að sá sem ekki varðveiti hana „hreina og ómengaða“ muni „glatast að eilífu.“ Síðan er útlistað hvað felst í „almennri trú“: [[Heilög þrenning]], sem er „ósköpuð“, „ómælanleg“, „eilíf“ og „almáttug“ og faðir, sonur og heilagur andi eru þrír en samt einn. Þá er „og nauðsynlegt til eilífs hjálpræðis að trúa í einlægni holdgun“ Jesú<ref>{{Vefheimild|url=http://www.kirkjan.is/?trumal/kenning/athanasiusarjatningin|titill=Aþanasíusarjátningin|mánuðurskoðað=27. mars|árskoðað=2007}}</ref>. === Ágsborgarjátningin === Ágsborgarjátningin er frá árinu [[1530]] og er höfuðjátning lútherstrúarmanna. Hún er margfalt viðameiri en Postullega trúarjátningin, Níkeujátningin eða Aþanasíusarjátningin, og er kaflaskipt. Fyrri hluti hennar er um „Höfuðtrúargreinarnar“: Um guð, upprunasyndina, guðs son, réttlætinguna, embætti kirkjunnar, hina nýju hlýðni, kirkjuna, hvað kirkjan sé, skírnina, máltíð drottins, skriftirnar, yfirbótina, neyslu sakramentanna, hina kirkjulegu stétt, kirkjusiði, borgaraleg málefni, endurkomu Krists til dóms, frjálsræðið, orsök syndarinnar, trúna og góðu verkin og um dýrlingadýrkun. Síðari hluti er um „Greinar sem telja upp ósiði sem hefur verið breytt“: Um báðar tegundir, hjónaband presta, messuna, skriftirnar, greinarmun fæðu, klausturheit og kirkjuvaldið<ref>{{Vefheimild|url=http://www.kirkjan.is/?trumal/kenning/agsborgarjatning|titill=Ágsborgarjátningin|mánuðurskoðað=27. mars|árskoðað=2007}}</ref>. === Fræði Lúthers minni === Fræði Lúthers minni skiptast í níu hluta. Það eru: Boðorðin tíu, trúin, faðir vor, sakramenti heilagrar skírnar, hvernig kenna ber fáfróðu fólki að skrifta, altarissakramentið, morgun- og kvöldbæn, bænir á undan og eftir máltíð og hússpjaldið<ref>{{Vefheimild|url=http://www.kirkjan.is/?trumal/kenning/fraedin_minni|titill=Fræðin minni|mánuðurskoðað=27. mars|árskoðað=2007}}</ref>. == Kirkjuathafnir == Prestar Þjóðkirkjunnar annast ýmsar helgiathafnir. Venja er að [[Guðsþjónusta|messa]] á sunnudögum. Nýir safnaðarmeðlimir, yfirleitt kornabörn, eru [[Skírn|skírðir]]. Börn eru [[Ferming|fermd]], vanalega á 14. aldursári. Flest fólk gengur í [[Gifting|hjónaband]] með kirkjulegri hjónavígslu, og loks fara [[Jarðarför|jarðarfarir]] einatt fram í kirkjum. Stundum eru prestar fengnir til að [[Blessun|blessa]] byggingar. Greiða þarf sérstaklega fyrir sumar þessara athafna, þótt fólk sé skráð í kirkjuna. Um þriðjungur para giftir sig hjá Þjóðkirkjunni (2018) <ref>[http://www.ruv.is/frett/rumur-helmingur-giftir-sig-hja-syslumanni Rúmur helmingur giftir sig hjá sýslumanni]Vísir. Skoðað 19. desember, 2018.</ref> og 60% barna eru skírð hjá kirkjunni (2014) en hefur þeim farið fækkandi. <ref>[http://www.visir.is/g/2015151029869 Skírnum barna fækkað mjög frá árinu 2005] Vísir, skoðað 19. desember, 2018</ref> Fermingum hefur einnig fækkað þó meirihluti láti ferma sig hjá kirkjunni <ref>[http://www.visir.is/g/2016160329345 Fermingum hefur fækkað um rúma tíund] Vísir, skoðað 19. desember, 2018.</ref>. == Kirkjan og stjórnmál == Tengsl Þjóðkirkjunnar við ríkið koma fram með ýmsum hætti. Þegar [[Alþingi]] er sett, þá hefst athöfnin á guðsþjónustu biskups Íslands í [[Dómkirkjan í Reykjavík|Dómkirkjunni]], áður en gengið er til Alþingishússins. [[Dóms- og kirkjumálaráðuneytið]] fer með málefni kirkjunnar af hálfu ríkisvaldsins. Kirkjan fer yfirleitt varlega þegar pólitísk deilumál eru annars vegar. Undanfarin ár hefur hún tekið afstöðu gegn slysum og náttúruhamförum, og gegn siðleysi og trúleysi. Einstakir prestar hafa tjáð skoðanir sínar á ýmsum málum opinberlega, en þær jafngilda ekki afstöðu kirkjunnar sem slíkrar. Biskup hefur tjáð andúð sína á dauðarefsingum og stríðsrekstri<ref>{{Vefheimild|url=http://tru.is/postilla/2007/01/nyarsdagur|titill=Nýársdagur|ár=2007|mánuður=1. janúar|höfundur=Karl Sigurbjörnsson|mánuðurskoðað=27. mars|árskoðað=2007}}</ref>. Stöðu sinnar vegna hefur kirkjan síður en svo farið varhluta af deilumálum. Í innbyrðis málum kirkjunnar hefur borið á tveim óformlegum fylkingum sem margir prestar skipast í eftir skoðunum. Önnur þeirra er frjálslynd, m.a. þegar kemur að málefnum samkynhneigðra. Meðal presta sem taldir eru til hennar eru Bjarni Karlsson, sóknarprestur í [[Laugarneskirkja|Laugarneskirkju]] og Toshiki Toma, prestur innflytjenda. Hin fylkingin er íhaldssöm og er í daglegu tali kölluð „svartstakkar“ og til hennar teljast m.a. Geir Waage, sóknarprestur í [[Reykholt]]i. === Samband eða aðskilnaður ríkis og kirkju === Í seinni tíð hafa æ háværari raddir verið uppi um að aðskilja beri ríki og kirkju að fullu. Meginröksemdir fyrir því hafa verið að samband ríkis og kirkju og stjórnarskrárbundin forréttindi hennar séu ósamrýmanleg trúfrelsi og að ríkisvaldið eigi ekki að láta sig lífsskoðanir fólks varða. Meginröksemdirnar gegn aðskilnaði hafa verið þær, að þar sem langstærstur hluti þjóðarinnar sé skráður í Þjóðkirkjuna, og að menning þjóðarinnar byggi að verulegu leyti á kristinni arfleifð, þá sé eðlilegt að ríkisvaldið hlúi að Þjóðkirkjunni og hún njóti nokkurra forréttinda. === Þjóðkirkjan og málefni samkynhneigðra === Eftir því sem samkynhneigð hefur orðið viðurkenndari í samfélaginu, hefur þrýstingurinn vaxið á Þjóðkirkjuna, að hún taki undir almenna viðurkenningu á samkynhneigðum, meðal annars með því að gefa samkynhneigða saman í fullgilt kristilegt hjónaband eins og annað fólk. Í aldanna rás hefur kirkjan, eins og flestar aðrar stofnanir samfélagsins, haft ímugust á samkynhneigð, og er meðal annars farið hörðum orðum um hana í Biblíunni. Þjóðkirkjan hefur reynt að verða við gagnrýninni sem hún hefur orðið fyrir af þessum sökum, en vera samt trú ritningunni. Í nýárspredikun<ref>{{Vefheimild|url=http://tru.is/postilla/2006/01/kenn-oss-ad-telja-daga-vora|titill=Kenn oss að telja daga vora|höfundur=Karl Sigurbjörnsson|ár=2006|mánuður=1. janúar|mánuðurskoðað=27. mars|árskoðað=2007}}</ref> í ársbyrjun [[2006]] komst Karl Sigurbjörnsson biskup svo að orði að í þessu máli yrði að „að fara hér með gát, og leyfa hjónabandinu að njóta vafans.“ Á haustdögum [[2006]] var fjallað mikið um málið á kirkjuþingi, ekki síst um það hvers eðlis spurningin væri. Var rökrætt hvort málefnið væri [[guðfræði]]legs eða [[siðfræði]]legs eðlis — ef það væri guðfræðilegs eðlis, þá væri vafasamt fyrir kirkjuna að breyta um stefnu, en ef það væri siðferðislegs eðlis, þá gæti hún það. Þann 27. júní árið 2010 voru gildandi hjúskaparlög samræmd lögum um staðfesta samvist sem gilt höfðu frá árinu 1996 og náðu til samkynhneigðra para, og sett voru ein hjúskaparlög sem heimila hjónabönd samkynja para. {{heimild vantar}} Árið 2015 fór fram umræða um svokallað samviskufrelsi presta, þ.e. hvort þeir gætu neitað að gefa saman samkynja pör vegna skoðunar þeirra á hjónabandinu. {{heimild vantar}} == Þjóðkirkjan og önnur trúarbrögð == Þjóðkirkjan er vön að sýna umburðarlyndi gagnvart öðrum trúarbrögðum og [[hjátrú]] ýmiss konar svo sem [[andatrú]] og [[álfatrú]]. Hún forðast jafnan [[trúarbragðadeilur]] enda ríkir trúfrelsi í landinu. Sumir talsmenn hennar, meðal annars biskupar, hafa þó látið hafa eftir sér andúð á [[trúleysi]]. Þjóðkirkjan vill halda áfram að njóta sérstöðu meðal trúfélaga meðal annars vegna sögulegra forsendna og lúthersk-kristinnar menningararfleifðar þjóðarinnar. == Boðun og hjálparstarf == [[Mynd:Merki SÍK.png|thumb|Merki [[Samband íslenskra kristniboðsfélaga|Sambands íslenskra kristniboðsfélaga]]]] Slagorð þjóðkirkjunnar er „biðjandi, boðandi, þjónandi“. Boðun hefur verið snar þáttur í starfi hennar áratugum saman, bæði innanlands og utan, en eiginlegt kristniboð hefur einkum verið erlendis. [[Samband íslenskra kristniboðsfélaga]] (SÍK) var stofnað árið 1929, og hefur boðað kristni í Kína, í [[Eþíópía|Eþíópíu]] frá [[1953]], í [[Kenýa]] frá [[1978]] og Japan frá 2010. Sambandið starfar sem frjáls félagasamtök, en þó innan vébanda kirkjunnar. Auk boðunarstarfs sinnir SÍK þróunaraðstoð. [[Hjálparstarf kirkjunnar]] starfar m.a. í [[Mósambík]], [[Úganda]] og á [[Indland]]i. Innlent kristniboð Þjóðkirkjunnar hefur verið takmarkað, í eiginlegum skilningi orðsins, en mikið í víðri merkingu þess. Messur eru fluttar í [[útvarpi]], kirkjustarf hefur tengst starfi skóla og leikskóla, og kirkjan hefur hjálpað bágstöddu fólki og fólki í hjónabandserfiðleikum, tekið þátt í [[áfallahjálp]] og fleiri líknandi störfum, í þeim anda að sýna beri trú sína með verkum sínum. Þá ber að nefna fermingarfræðslu, sem flest íslensk börn hljóta áður en þau fermast, sem yfirleitt gerist á fjórtánda ári. == Ýmis starfsemi == Þjóðkirkjan stendur í margvíslegri starfsemi annarri en eiginlegu helgihaldi. [[Safnaðarheimili]]n hýsa til dæmis oft sk. „mömmumorgna“, þar sem mæður geta komið, hist og rætt saman um barnauppeldi eða annað sem þær langar. Einnig fá [[AA-samtökin]] inni í mörgum safnaðarheimilum til þess að halda fundi. === Útgáfumál === Þjóðkirkjan hefur frá upphafi staðið fyrir umfangsmikilli útgáfustarfsemi. Strax á sextándu öld kom Biblían út í íslenskri þýðingu, en auk hennar hefur kirkjan gefið út [[sálmabók|sálmabækur]], [[saltari|saltara]], [[postilla|postillur]], ýmsar textabækur, nótnabækur, guðfræðirit og margt annað sem kemur starfi hennar við. [http://www.skalholtsutgafan.is/ Skálholtsútgáfan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212003534/http://skalholtsutgafan.is/ |date=2007-02-12 }} er helsti vettvangur þessa útgáfustarfs, en hún er útgáfufélag Þjóðkirkjunnar. [[Hið íslenskra biblíufélag]] annast útgáfu Biblíunnar<ref>{{Vefheimild|url=http://www.biblian.is/About/default.htm|titill=Hið íslenska Biblíufélag|mánuðurskoðað=27. mars|árskoðað=2007}}</ref>. === Tónlist === Við helgihald Þjóðkirkjunnar er tónlist áberandi. Í flestum kirkjum eru orgel, og stundum önnur hljóðfæri, sem leikið er á við guðsþjónustur. Kirkjukórar starfa með mjög mörgum kirkjum og syngja í messum. Hægt er að lesa sálmana og heyra lag þeirra á Kirkjunetinu [http://www.kirkjan.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060627134127/http://www.kirkjan.net/ |date=2006-06-27 }} Fyrir utan helgihald, þá eru oft haldnir tónleikar ýmiss konar í kirkjum, bæði kristilegir og ótengdir kristni, enda henta kirkjubyggingar yfirleitt vel undir tónlistarflutning. Þá má geta þess að hluti af lútherskri messu er tónaður, en tónið er [[söngles]] sem er mitt á milli talaðs máls og söngs. Það á uppruna að rekja til þess tíma að mannsröddin þurfti að berast án [[mögnun]]ar. == Hneykslismál == Hneykslismál og deilur hafa stundum tengst Þjóðkirkjunni, og hafa færst í vöxt hin síðari ár. Á tíunda áratugnum komu fram ásakanir á hendur [[Ólafur Skúlason|Ólafi biskupi Skúlasyni]] (f. [[29. desember]] [[1929]]), þess efnis að hann hefði áreitt konur kynferðislega í tíð sinni sem prestur í Bústaðarkirkju. {{heimild vantar}} Haustið [[2006]] hófust deilur um verkefnið [[Vinaleið]], sálgæsluverkefni sem Þjóðkirkjan hefur staðið fyrir í skólum í Mosfellsbæ, Garðabæ og á Álftanesi. {{heimild vantar}} == Neðanmálsgreinar == <div class="references-small"><references/></div> === Heimildir === * Pétur Pétursson prófessor: [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070502134756/www.gudfraedi.is/annall/petur/2006-12-15/17.59.58 „Frelsi landanna“ – Nýja guðfræðin og þjóðfrelsisbarátta Íslendinga í upphafi 20. aldar] * [http://www.kirkjan.is/biskupsstofa/?fjarmal Fjármál kirkjunnar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070214063131/http://www.kirkjan.is/biskupsstofa/?fjarmal |date=2007-02-14 }} * [http://www.aa.is/ Vefur AA-samtakanna] == Tenglar == === Vefir tengdir kirkjunni === * [http://www.kirkjan.is/ Vefur þjóðkirkjunnar] * [http://biskup.is/ Vefur biskups] * [http://www.kirkjan.is/biskupsstofa/?skrifstofa Biskupsstofa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070214063111/http://www.kirkjan.is/biskupsstofa/?skrifstofa |date=2007-02-14 }} * Trúmálavefurinn [http://www.tru.is/ Trú.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191217223232/http://tru.is/ |date=2019-12-17 }} * [http://www.kirkjan.is/?trumal/kenning Kenning og játningar kirkjunnar] * Viðhorfsrannsóknin [https://web.archive.org/web/20120723072819/http://www2.kirkjan.is/skjol/truarlif_islendinga_2004.pdf Trúarlíf Íslendinga] frá febrúar-mars 2004 * [http://kirkjan.is/um Prófastsdæmi, prestaköll, sóknir og kirkjur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212133325/http://kirkjan.is/um |date=2007-02-12 }} * [http://www.kirkjan.is/?vefir Hlekkir á vefi íslenskra sókna] * [http://www.kirkjan.is/samkynhneigdogkirkja/ Samkynhneigð og kirkja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212151146/http://www.kirkjan.is/samkynhneigdogkirkja/ |date=2007-02-12 }} * [http://www.skalholtsutgafan.is/ Skálholtsútgáfan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212003534/http://skalholtsutgafan.is/ |date=2007-02-12 }} * [http://www.help.is/ Hjálparstarf kirkjunnar] * [http://www.sik.is/ Samband íslenskra kristniboðsfélaga] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041004125121/www.biblian.is/About/default.htm Hið íslenskra biblíufélag] === Vefir tengdir hinu opinbera === * [http://www.althingi.is/lagas/132b/1944033.html Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands] * [http://www.althingi.is/altext/stjt/1997.078.html Lög um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar] * [http://www.althingi.is/lagas/132b/1993138.html Lög um kirkjumálasjóð] * [http://www.althingi.is/lagas/132b/1907046.html Lög um laun sóknarpresta] * [http://www.althingi.is/lagas/132b/1999108.html Lög um skráð trúfélög] * [http://www.althingi.is/lagas/132b/1759255.html Tilskipun um ferminguna] * [http://www.althingi.is/lagas/132b/1827233.html Tilskipun um vald biskupa til að veita undanþágur frá fermingartilskipunum] * Hagstofa Íslands: [http://hagstofa.is/Pages/95?NewsID=4003 Mannfjöldi 1. desember 2008 eftir trúfélögum og sóknum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025211323/http://hagstofa.is/Pages/95?NewsID=4003 |date=2012-10-25 }} === Annað === * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3178562 ''Hve dýrt er drottins orð?''; grein í Frjálsri verslun 1997] {{Prófastsdæmi Þjóðkirkju Íslands}} {{Trúfélög á Íslandi}} [[Flokkur:Trúfélög á Íslandi]] [[Flokkur:Kirkjan á Íslandi| ]] [[Flokkur:Íslenskar ríkisstofnanir]] [[Flokkur:Trúarlíf á Íslandi]] [[Flokkur:Lútherstrú]] [[Flokkur:Ríkiskirkjur]] 43ou7b4pklfea3h3qa2xnj4u41dm7ya 0 23379 1980416 1977257 2026-09-26T05:02:18Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980416 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Turku.vaakuna.svg|120px|left]] [[Mynd:Turku dot.png|thumb|right|250px|Staðsetning Turku í Finnlandi.]] '''''{{lang|fi|Turku}}''''' á [[finnska|finnsku]], '''''{{lang|sv-FI|Åbo}}''''' á [[sænska|sænsku]], einnig '''Ábær''' á íslensku, er elsta og fimmta stærsta [[borg]] [[Finnland]]s, en þar búa um 190.000 manns (árið 2019). Borgin stendur við mynni árinnar [[Aura]] í [[Suðvestur-Finnland|suðvesturhluta Finnlands]] og er hún miðpunktur þriðja stærsta þéttbýlissvæðis landsins, þar sem búa um 300.000 manns. Í Turku hafa rúmlega 5% íbúanna sænsku að móðurmáli. Vegna staðsetningarinnar er höfnin í Turku ein sú umferðarmesta í Finnlandi. Allan þann tíma sem Finnland var hluti af sænska ríkinu, allt frá byrjun [[13. öld|13. aldar]] til [[1805]], var Åbo stærsta borg finnska ríkishlutans og þjónaði í raun sem höfuðborg. Íbúar borgarinnar voru á þeim tíma flestir sænskumælandi. Fyrsti [[háskóli]] Finnlands (''{{lang|sv|Kungliga Akademien i Åbo}}'') var stofnaður þar [[1640]], en sá skóli flutti síðar til [[Helsinki|Helsinki (Helsingfors)]] og heitir nú [[Háskólinn í Helsinki]]. Rússnesk yfirvöld völdu, eftir að Finnland varð hluti af Rússneska keisaradæminu, að gera Helsinki að höfuðborg [[1812]] í staðinn og olli það langvarandi togstreitu á milli borganna. == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20070426031239/http://www.turku.fi/public/default.aspx?culture=sv-FI&contentlan=3&nodeid=23 www.turku.fi] [[Flokkur:Borgir í Finnlandi]] [[Flokkur:Sveitarfélög í Finnlandi]] 9yb6e1pjnd7ovtt8gxkknpbi2ub9o31 0 24188 1980332 1892960 2026-09-26T02:06:17Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980332 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur | flokksnafn_íslenska = Kvennalistinn | fylgi = {{lækkun}} 4,9%¹⁹⁹⁵ | formaður = Enginn formaður | málgagn = | stofnár = 1983 | lagt niður = 1999 | gekk í = [[Samfylkingin|Samfylkinguna]] | höfuðstöðvar = | hugmyndafræði = [[kvenfrelsisstefna]] | mynd = }} '''Kvennalistinn''' (''Samtök um kvennalista'') var [[stjórnmálaflokkur]] á [[Ísland]]i sem starfaði frá [[13. mars]] [[1983]] þar til árið [[1999]] þegar að hann sameinaðist [[Alþýðuflokkurinn|Alþýðuflokki]], [[Alþýðubandalagið|Alþýðubandalagi]] og [[Þjóðvaki|Þjóðvaka]] þegar að flokkarnir stofnuðu [[Samfylkingin|Samfylkinguna]]. Forverar Kvennalistans voru [[Kvennaframboð]]in í [[Reykjavík]] og á [[Akureyri]] sem fengu fulltrúa kjörna í sveitarstjórnarkosningunum árið [[1982]]. Kvennalistinn bauð fram til [[Alþingi]]s í þremur kjördæmum vorið 1983. Listinn hlaut 5,5 % atkvæða og fékk þar með þrjár konur inn á þing. Í kosningunum 1987 fékk flokkurinn 10,1% atkvæða og sex konur inn á þing. Listinn tapaði einu sæti árið 1991, og náði aðeins þrem konum á þing árið 1995. == Forsaga == Eftir að [[Rauðsokkahreyfingin]] skipulagði sig sem félagssamtök og gaf út sína fyrstu stefnuskrá árið [[1974]] yfirgáfu margar konur hreyfinguna og í kjölfarið einangraðist hún mjög. Komandi ár voru mikill uppskerutími í [[kvennabarátta|kvennabaráttu]] á Íslandi. Árið [[1975]] var [[Kvennaár Sameinuðu Þjóðanna]]. Íslenskt samfélag varð tilfinnanlega meðvitað um það þegar íslenskar konur fóru í [[kvennafrídagurinn|sólarhrings verkfall]] [[24. október]] til að vekja athygli samfélagsins á mikilvægi vinnukrafts þeirra. Talið er að 90% allra íslenskra kvenna hafi tekið þátt í verkfallinu. Árið [[1980]] er svo [[Vigdís Finnbogadóttir]] kosin [[forseti Íslands]]. Vigdís hafði engar tengingar við [[femínismi|femínistíska]] hópa en kosning hennar hafði þó gríðarlega þýðingu fyrir kvennabaráttu hér á landi. Baráttan fyrir jafnrétti var í fullum gangi en nú vantaði miðilinn sem gæti sameinað krafta kvenna í þessu mikilvæga máli. Rauðsokkasamtökunum var slitið árið [[1982]] þegar stór hluti þeirra meðlima sem að eftir voru yfirgáfu samtökin til að stofna [[Kvennaframboð|Kvennaframboðið]] árið 1982. Þar sem að Rauðsokkurnar höfðu enga félagsmeðlimalista er ekki hægt að færa sönnur fyrir því að meðlimir þaðan hafi tekið þátt í að stofna Kvennaframboðið, en nokkrar rauðsokkur hafa staðfest þetta. Kvennaframboðið bauð fram lista bæði í Reykjavík og á Akureyri til sveitarstjórnarkosninga árið 1982 og fékk tvær konur kosnar í hvorum kosningum. Ári seinna, [[1983]], voru [[Alþingiskosningar 1983|Alþingiskosningar]]. Var þá rædd sú hugmynd innan Kvennaframboðsins hvort bjóða ætti fram lista til þeirra. Þetta leiddi hinsvegar til deilna innan flokksins. Ekki voru allir meðlimir sammála um hvort seta á Alþingi myndi þjóna hagsmunum flokksins. En slíkt var talið geta leitt til uppgjafar á vissum femínískum hugmyndum hans. Hluti Kvennaframboðsins ásamt fleiri konum tóku sig því saman og stofnuðu nýtt framboð, Kvennalistann. Kvennalistinn bauð sig fram í þremur kjördæmum; Reykjavík, Akureyri og Norðurlandi-Eystra, en listinn náði inn 3 konum með 5,5% atkvæða í þessum fyrstu kosningum. == Hugmyndafræði Kvennalistans == Kvennalistinn vildi leggja stund á það sem flokksfélagar kölluðu [[kvennapólitík]], en það var sú pólitík sem þær sáu sig tilneyddar að ástunda. Slík pólitík skyldi hafa kvenlegt gildismat að leiðarljósi og þar með öll mál rædd út frá kvenlegum sjónarhóli. Þessi hugmynd um kvennapólitík er bein afleiðing af þeirri kvennamenningarhugmyndafræði sem Kvennalistinn byggði á. Þar er gengið út frá þeirri grunnhugmynd [[femínismi|femínismans]] að kynin séu ólík, þ.e. áhersla er lögð á líffræðilegan mun kynjanna og ólíkan reynsluheim þeirra. Eitt mikilvægasta baráttumál Kvennalistans var [[kvenfrelsi]], sem fól í sér rétt kvenna til að vera metnar að eigin verðleikum til jafns við karla. Í þessu samhengi var einnig lögð áhersla á þær sæktust ekki eftir [[jafnrétti]] sem að fæli í sér rétt kvenna til að verða eins og karlar. Slíkt jafnrétti gæti aðeins talist rétturinn fyrir konur að verða annarsflokks karlar. Í þessu atriði er Kvennalistinn á öndverðum meiði við Rauðsokkahreyfinguna. Kvennalistinn var andvígur hinum venjulega skilning á jafnrétti, eins og því er lýst í lögum og skilið af samfélaginu. Það jafnrétti álitu kvennalistakonur skapað af körlum og var konan ekki höfð með í ráðum við sköpun þess. Kvennalistinn leit svo á að ekki væri hægt að kalla nokkuð jafnrétti fyrr en ólikir heimar kvenna og karla hefðu gengið inn í hvorn annan og álit kynjanna virt að jöfnu í samfélaginu. Kvennalistinn hélt því fram að vegna hins sérstaka reynsluheims kvenna væri gildismat þeirra annað en það sem ráðandi er í hinum hierarkíska heimi. Konur sjái hlutina frá öðru sjónarhorni og hafi því margt til málanna að leggja sem gagnast myndi samfélaginu fengju þær rödd sína heyrða. Hugmyndin var að konur og karlar gætu tekið til sín það besta úr heimi hvors annars og saman skapað nýjan heim. Hugmyndafræði Kvennalistans var nokkuð róttæk. Þannig gengu þær út frá því að ástæða lægri stöðu kvenna í íslensku samfélagi lægi í samfélagsgerðinni. Þannig var það sjálf samfélagsgerðin sem að þær vildu breyta. Kvennalistinn leit svo á að hinir rótgrónu íslensku stjórnmálaflokkar hvorki hlustuðu á raddir kvenna né hjálpuðu þeim inn á þing. Þeir tækju ekki heldur fyrir þau mál sem að konum þættu hvað mikilvægust. Þetta álitu þær vera ástæðu þess að konur yrðu sjálfar að berjast fyrir réttindum sínum og betri heimi, því enginn annar gerði það fyrir þær. Þegar þessi hugmyndafræði er skoðuð nánar má sjá skýran mun á hugmyndum Kvennalista og Rauðsokkahreyfingarinnar. Rauðsokkahreyfingin vann út frá femíniskum hugmyndum þar sem áhersla er löggð á kynin séu jöfn þrátt fyrir líffræðilegan mun, markmið þeirra var að afla sér inngöngu inn í heim karla. Kvennalistinn hins vegar lagði áherslu á líffræðilegan mun kynjanna og á þær afleiðingar sem þessi munur hefði á reynsluheim kynjanna. Þær vildu því skapa nýtt jafnrétti, nýjan heim, sem byggði á sjónarmiðum beggja kynja til jafns. == Skipulag == Hugmyndafræði og skipulag Kvennalistans var samofið. Kvennalistinn gekk út frá jafnri ábyrgð, andstætt venjulegri flokkaskipan. Þær vildu ekki auka persónubundið vald á kostnað heildarinnar. Þessi ekki-skipting á valdi var einkennandi fyrir listann, sem lagði áherslu á að þær væru hreyfing, ekki flokkur. Flokkur myndi skipuleggja sig samkvæmt hefðbundu píramídaskipulagi. Kvennalistinn var [[grasrótarhreyfing]] og sem slík var valdinu dreift eins mikið og mögulegt var svo að sem flestir gætu haft áhrif. Svona [[flatt skipulag]] byggir á ákvarðanatöku og þátttöku allra meðlima. Listinn var opinn öllum, konum og körlum. Engin stjórn var eða formaður. Starfræktir voru nokkrir hópar sem að deildu vinnunni á milli sín. Einnig var það yfirlýst stefna listans að meðlimir skiptist á að sinna valdastöðum. Þetta var sumsé að þeirra mati fullkomið jafnrétti. Þetta skipulag listans var eitthvað sem að margir sáu sem hans helsta kost, það þótti betri vísbending um róttækar breytingar en mörg stóru orðin. == Stefnumál Kvennalistans fyrir kosningarnar 1983 == Kvennalistinn skipti stefnumálum sínum upp í fimm flokka fyrir Alþingiskosningarnar 1983. === Kvennamál === Á öllum stigum samfélagsins finnast málaflokkar sem að koma konum við. Þess vegna fannst Kvennalistanum að rödd kvenna ætti að heyrast, allstaðar, þar sem að öll mál kæmu konum við. Þær vildu að mannúðleg gildi væru útgangspunktur allrar ákvarðanatöku. Þær lögðu mikla áherslu á mikilvægi starfa kvenna innan veggja heimilisins og vildu berjast fyrir því að reynsla hinnar heimavinnandi húsmóður yrði metin til launa á vinnumarkaðnum. === Valddreifing === Kvennalistinn vildi beyta sér fyrir minnkandi miðstýringu samfélagsins, miðstýringu sem þær álitu þess valdandi að síaukin ábyrgð færðist yfir á allt færri hendur. Þær vildu því skipta valdinu, með jafna ábyrgð og einingu að leiðarljósi. === Skóla- og menningarmál, heilbrigðis- og félagsmál === Kvennalistinn vildi auka fjárveitingu til skóla og fjölga leikskólaplássum. Nýting leikskólanna skyldi vera raunhæfur möguleiki fyrir fjölskyldur. Þær vildu bæta og skerpa á reglugerðum varðandi félagsþjónustu ásamt því að byggja fleiri bústaði. Menningu og listir skildi örva þar sem að Kvennalistinn áleit að þar lægi sjálf lífstaug samfélagsins. === Efnahags- og atvinnumál === Þar sem að konur voru stærsti láglaunahópur landsins vildi Kvennalistinn berjast fyrir hærri launum konum til handa. Jafnframt vildu þær breytingar á þeirri pólitík sem að var við lýði er snéri að nýtingu náttúruauðlinda. Þær vildu sjá stefnu sem að byggði á framtíðarsýn en ekki augnablikshagsmunum. Þær vildu ganga út frá sýn hinnar hagsýnu húsmóður við rekstur þjóðarbúsins, minnka útflutning og fjölga smáfyrirtækjum. Þær voru andvígar stóriðju sem að þær álitu kosta meira en hún gaf af sér. Þær vildu einnig taka tillit til þols fiskistofnanna og náttúrunnar almennt. === Friðar- og utanríkismál === Konur fæða og næra líf, það er þess vegna skylda þeirra að stuðla að frið. Þess vegna áleit Kvennalistinn að rödd Íslands ætti að vera rödd friðar. Þær voru andvígar öllum hernaðarbandalögum, þar með talið NATO og nærveru ameríska hersins á Íslandi. Einnig voru þær mótfallnar kjarnorkuvopnum og vildu vinna að eyðingu þeirra. ==Kjörfylgi í alþingiskosningum== {| class=wikitable style=text-align:center ! Kosningar ! Atkvæði ! % ! Þingsæti ! +/– ! {{Tooltip|Sæti|Sæti í röð flokka sem voru í framboði}} ! Stjórnarþátttaka |- | [[Alþingiskosningar 1983|1983]] | 7.125 | 5,5 | {{Composition bar|3|60|hex={{flokkslitur|Kvennalistinn}}}} | {{stöðugt}} 3 | {{stöðugt}} 6. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- | [[Alþingiskosningar 1987|1987]] | 15.470 | 10,1 | {{Composition bar|6|63|hex={{flokkslitur|Kvennalistinn}}}} | {{hækkun}} 3 | {{stöðugt}} 6. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- | [[Alþingiskosningar 1991|1991]] | 13.069 | 8,3 | {{Composition bar|5|63|hex={{flokkslitur|Kvennalistinn}}}} | {{lækkun}} 1 | {{hækkun}} 5. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |- | [[Alþingiskosningar 1995|1995]] | 8.031 | 4,9 | {{Composition bar|3|63|hex={{flokkslitur|Kvennalistinn}}}} | {{lækkun}} 2 | {{lækkun}} 6. | {{Nei|Stjórnarandstaða}} |} == Heimildir == * [https://web.archive.org/web/20060517142057/http://kona.bok.hi.is/Kvennasaga/raudsokkur.html Kvennasögusafn – Rauðsokkur] * Auður Styrkársdóttir „From social movement to politicial party: the new women's movement in Iceland“, ''Feminism and politicial power in Europé and the USA'', red. Drude Dahlerup (London, 1986). * Auður Styrkársdóttir, „Women´s lists in Iceland – A response to politicial lethergy“, ''Equal Democracies? Gender and politics in the Nordic countries'', red. Christina Bergqvist (Oslo, 1999). * Bergljót Baldursdóttir, „Kvennahreyfing – en ekki flokkur“, ''Vera - blað um kvennabaráttu'' 3 (1988)<!--Hér vantar bls.-->. * Eduards, Maud, ''Förbjuden handling. Om kvinnors organisering och feministisk teori''. (Kristianstad, 2002) * Gestur Guðmundsson, <!--Hér vantar titil greinarinnar-->''Vera - blað um kvennabaráttu'' 3 (1988)<!--Hér vantar bls.-->. * Ingibjörg Sólrún Gísladóttir viðtal við Sigríði Dúnu Kristmundsdóttiur, „Frelsi með ábyrgð“, ''Vera - blað um kvennabaráttu'' 1 (1987)<!--Hér vantar bls.-->. * Kristín Ástgeirsdóttir, „…Hvað er það?“, ''Vera - blað um kvennabaráttu'' 2 (1987)<!--Hér vantar bls.-->. * Kristín Ástgeirsdóttir, „Hvert liggja ræturnar“, ''Vera -blað um kvennabaráttu'' 3 (1988)<!--Hér vantar bls.-->. * Kristín Jónsdóttir, „Hlustaðu á þína innri rödd“, ''Þekking - Þjálfun - Þroski. Greinar um uppeldis- og fræðslumál'', ritstj. dr. Kristín Bjarnadóttir og Sigrún Klara Hannesdóttir, Reykjavík: Delta Kapp Gamma - Félag kvenna í fræðslustörfum, bls. 23-37, 2007. * Kristín Jónsdóttir, [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000551155 „Nauðsynlegt að finna nýjar áherslur“], ''Vera'', 9. árg. 2. tbl. apríl 1990. * Kristín Jónsdóttir, „''Hlustaðu á þína innri rödd“ Kvennaframboð í Reykjavík og Kvennalisti 1982-1987''. Reykjavík: Sögufélag, 2007. * Samtök um Kvennalista, ''Stefnuskrá Kvennalistans'' (Reykjavík, 1983). * Samtök um Kvennalista, ''Frá konu til konu'' (Reykjavík, 1984). * Sigríður Dúna Kristmundsdóttir, „Outside, muted, and different: Icelandic women's movements and their notions of authority and cultural separateness“, ''The anthropology of Iceland'', red. Paul Durrenberger & Gísli Pálsson (Iowa, 1989). == Tenglar == * [http://hdl.handle.net/1946/10067 Kvennalistinn. „Saga mikilla átaka, saga sigra og ósigra, saga gleði og vonbrigða“ ] Kristín Erla Benediktsdóttir 1983 (BA ritgerð) {{Íslensk stjórnmál}} [[Flokkur:Samtök um kvennalista]] [[Flokkur:Fyrrum íslenskir stjórnmálaflokkar]] [[Flokkur:Kvenréttindi á Íslandi]] [[Flokkur:Femínískir stjórnmálaflokkar á Íslandi]] {{s|1983}} [[Flokkur:Stofnað 1983]] [[Flokkur:Lagt niður 1999]] hoew3avn5ebywndyunphq7n1pd83kjd 0 24330 1980463 1904560 2026-09-26T10:43:18Z Akigka 183 1980463 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Laxfiskar | image = Atlantischer Lachs.jpg | image_caption = Atlantshafslax. | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | subclassis = [[Geisluggar]] (''Actinopterygii'') | ordo = Salmoniformes | subdivision_ranks = Ættir | subdivision = * [[Laxfiskaætt]] (''[[Salmonidae]]'') }} '''Laxfiskar''' ([[fræðiheiti]]: ''Salmoniformes'') eru [[ættbálkur (flokkunarfræði)|ættbálkur]] [[geisluggar|geislugga]] sem inniheldur vinsæla [[matfiskur|matfiska]] eins og [[lax]] og [[silungur|silung]]. Sumar laxfiskategundir eru vinsælir [[fiskeldi|eldisfiskar]]. Ættbálkurinn inniheldur aðeins eina [[ætt (flokkunarfræði)|ætt]]: [[laxfiskaætt]]. == Þyngd og lengd == Samband lengdar og þyngdar hjá laxi. Töfluna má nota til að sjá líklega þyngd ef lax er eingöngu lengdarmældur.<ref>Sjá {{vefheimild|titill=Veiðimálastjóri|url=http://veidimal.is/default.asp?sid_id=24302&tId=1|árskoðað=2007|mánuðurskoðað=21. júlí}}.</ref> {| ! Lengd (cm) !! Þyngd (kg) !! Lengd (cm) !! Þyngd (kg) !! Lengd (cm) !! Þyngd (kg) |- | 40 || 0,7 || 65 || 3,0 || 90 || 7,4 |- | 41 || 0,8 || 66 || 3,1 || 91 || 7,7 |- | 42 || 0,9 || 67 || 3,2 || 92 || 7,9 |- | 43 || 0,9 || 68 || 3,4 || 93 || 8,1 |- | 44 || 1,0 || 69 || 3,5 || 94 || 8,4 |- | 45 || 1,0 || 70 || 3,6 || 95 || 8,7 |- | 46 || 1,1 || 71 || 3,8 || 96 || 8,9 |- | 47 || 1,2 || 72 || 4,0 || 97 || 9,2 |- | 48 || 1,3 || 73 || 4,1 || 98 || 9,4 |- | 49 || 1,3 || 74 || 4,3 || 99 || 9,7 |- | 50 || 1,4 || 75 || 4,4 || 100 || 10,0 |- | 51 || 1,5 || 76 || 4,6 || 101 || 10,3 |- | 52 || 1,6 || 77 || 4,8 || 102 || 10,6 |- | 53 || 1,7 || 78 || 5,0 || 103 || 10,9 |- | 54 || 1,8 || 79 || 5,1 || 104 || 11,2 |- | 55 || 1,8 || 80 || 5,3 || 105 || 11,5 |- | 56 || 1,9 || 81 || 5,5 || 106 || 11,8 |- | 57 || 2,0 || 82 || 5,7 || 107 || 12,1 |- | 58 || 2,1 || 83 || 5,9 || 108 || 12,4 |- | 59 || 2,2 || 84 || 6,1 || 109 || 12,8 |- | 60 || 2,4 || 85 || 6,3 || 110 || 13,1 |- | 61 || 2,5 || 86 || 6,5 || 111 || 13,4 |- | 62 || 2,6 || 87 || 6,7 || 112 || 13,8 |- | 63 || 2,7 || 88 || 7,0 || 113 || 14,1 |- | 64 || 2,8 || 89 || 7,2 || 114 || 14,5 |} {{Stubbur|líffræði}} ==Heimildir== {{reflist}} [[Flokkur:Laxfiskar| ]] n9yjo2fasbyvjn92hsmq4tykaw377t6 0 26107 1980217 1976315 2026-09-25T15:15:41Z Arnastjarna 114982 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1980217 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Heart diagram-en.svg|thumb|250px|Þversnið af mannshjarta. Blái liturinn lýsir farvegi súrefnissnauðs blóðs og rauði liturinn lýsir farvegi súrefnisríks blóðs í hjartanu og um nærliggjandi æðar.]] '''Hjarta''' er [[líffæri]] sem finnst í flestum [[dýr]]um og hefur það hlutverk að dæla [[blóð]]i um [[hjarta- og æðakerfið|æðakerfið]]. Hjartað viðheldur þannig hringrás blóðsins. Blóðið ber [[súrefni]] og [[næringarefni]] til allra [[fruma]] í líkamanum og flytur í burtu úrgangsefni til útskilnaðar.<ref name=":1">{{cite journal|author=Mahadevan, V.|year=2018|title=Anatomy of the heart|journal=Surgery|location=Oxford|volume=36|number=2|pages=43–47|doi=10.1016/j.mpsur.2017.11.010}}</ref><ref>{{cite journal|author=Whitaker, R. H.|year=2010|title=Anatomy of the heart|journal=Medicine|volume=38|number=7|pages=333–335|doi=10.1016/j.mpmed.2010.04.005}}</ref> Mannshjarta er staðsett í [[brjósthol]]inu á milli [[Lunga|lungnanna]] til vinstri fyrir ofan þindina, í skjóli á bak við [[bringubein]]ið og [[rifbein]]in. Stærð þess er á við krepptan hnefa. Í konum vegur það um 250-300g en í körlum um 300-350g.<ref name=":0">{{cite book|author=Gordon Betts J., Young K.A., Wise J.A., Johnson E., Poe, B., Kruse, D.H., Korol, O., Johnson J.E., Womble, M., og DeSaix, P.|year=2013|title=Anatomy and Physiology|publisher=OpenStax|url=https://openstax.org/books/anatomy-and-physiology/pages/19-1-heart-anatomy}}</ref> Í [[mannslíkami|mannslíkamanum]] eru að meðaltali 5 lítrar af blóði. == Gerð == === Hjartavöðvinn === Þrjú meginlög eru í hjartavöðvanum: Þunn [[hjartahimna]] ([[latína]]: ''epicardium'') úr [[fituvefur|fituvef]] og [[Bandvefur|bandvef]] er utan um hjartavöðvann. Miðlagið er hjartavöðvinn (''myocardium'') en hann er gerður úr sérstökum hjartavöðvavef og myndar þykkasta hluta veggjarins. Innsta lagið er [[hjartaþel]]ið (''endocardium'') sem er örþunnt og slétt lag af [[innþekjufruma|innþekjufrumum]] sem klæðir hjartað að innan. Ásamt því að þekja hjartahólfin þekja þessar innþekjufrumur einnig hjarta- og æðalokurnar og allar [[æð]]ar í [[blóðrásarkerfið|blóðrásarkerfinu]].<ref name=":5">{{cite web|author=Vaskovi, J.|year=2020|title=Layers of the heart|url=https://www.kenhub.com/en/library/anatomy/layers-of-the-heart}}</ref><ref name=":7">{{cite book|author=Goodman, C. C., Boissonnault, W. G., Fuller, K. S.|year=2003|title=Pathology, Implications for the Physical Therapist|url=https://archive.org/details/pathologyimplica0000good_q7k1|location=United States|publisher=Saunders|edition=2}}</ref> Utan um hjartað liggur tvöfaldur teygjanlegur poki úr bandvef sem kallast [[gollurshús]] (''pericardium''). Ytra lagið er samvaxið skilrúmi milli lungnanna, heldur hjartanu á sínum stað og kemur í veg fyrir að það þenjist of mikið út. Innra lagið liggur utan um hjartað sjálft. Á milli laganna er [[vökvi]] til að minnka núning við samdrátt hjartans milli aðliggjandi líffæra.<ref name=":1" /><ref>{{cite journal|author=Jaworska-Wilczynska M, Trzaskoma P, Szczepankiewicz AA, Hryniewiecki T.|year=2016|title=Pericardium: structure and function in health and disease|journal=Folia Histochem Cytobiol|volume=54|number=3|pages=121-125|doi=10.5603/FHC.a2016.0014}}</ref> Hjartavöðvinn er einstakur að gerð. Hann líkist þverrákóttum [[Vöðvi|vöðvum]] en er samt stjórnað af [[ósjálfráða taugakerfið|ósjálfráða taugakerfinu]]. Hjartavöðvafrumur eru greinóttar með aðeins einn kjarna og liggja mjög þétt saman til að tryggja hraðan boðflutning um hjartað. Þéttriðið net sem hjartafrumurnar mynda veldur því að rafboð sem valda samdrætti berast hratt í gegnum allar frumurnar.<ref name=":2">{{cite book|author=Gersh, Bernard J.|year=2000|title=Mayo Clinic Heart Book|url=https://archive.org/details/mayoclinicheartb0000unse|location=New York|publisher=William Morrow|pages=[https://archive.org/details/mayoclinicheartb0000unse/page/4 5]-23|isbn=0-688-17642-9}}</ref> Vöðvafrumur eru myndaðar úr örmjóum samsíða [[prótein]]þráðum sem kallast [[Aktín (prótín)|aktín]] og [[mýósín]]. [[Aktín]]<nowiki/>- og mýósínþræðirnir raða sér reglubundið upp svo áferðin á vöðvanum verður rákótt. Við vöðvasamdrátt dragast þessir þræðir ekki saman heldur ganga þeir á víxl og valda vöðvasamdrætti.<ref name=":5" /> Vöðvafrumurnar í hjartanu vinna því saman að því að dæla blóðinu. Þegar þær eru í slaka geta þær lengst og þá geta hjartahólfin þanist út þegar þau fyllast af blóði. Þegar þræðirnir dragast svo saman styttast þeir og blóðið dælist út í æðarnar.<ref name=":2" /> Þar sem hjartavöðvinn dregst stöðugt saman, þurfa hjartavöðvafrumurnar að vera úthaldsmiklar. Þess vegna innihalda þeir mikið magn [[Hvatberi|hvatbera]] og [[öndun]]in er nær eingöngu loftháð. Í hvatberum fer fram [[frumuöndun]], en þar eru [[ensím]] sem brjóta niður lífræn efni og mynda [[adenosínþrífosfat]] (ATP) sem er orkuforði frumunnar.<ref>{{cite journal|author=Lemieux, H., & Hoppel, C. L.|year=2009|title=Mitochondria in the human heart|journal=Journal of Bioenergetics and Biomembranes|volume=41|number=2|pages=99–106|doi=10.1007/s10863-009-9211-0}}</ref> === Hólf === [[Mynd:CG Heart.gif|thumb|Starfsemi hjartans. Hreyfimynd af því hvernig hjartað starfar sem dæla.]] Hjartað er holur vöðvi með fjögur hólf sem skiptist í hægri og vinstri helminga. Efri hólfin kallast gáttir (''atrium'') en neðri hólfin kallast hvolf (''ventriculum''). Súrefnissnautt blóð frá líkamanum berst til hægri gáttar gegnum holæðar og þaðan er blóðinu dælt í hægri hvolf sem dælir því svo til lungnanna. Frá lungunum berst svo súrefnisríkt blóð til vinstri gáttar sem sér um að dæla blóðinu niður í vinstra hvolf. Frá vinstra hvolfi er blóðinu dælt upp [[ósæð]]ina sem sér um að flytja súrefnisríka blóðið til alls líkamans. Það má því segja að hjartað er í raun tvær dælur sem starfa saman samtímis, önnur sem dælir blóði til [[lungu|lungna]] og hin til vefja líkamans.<ref name=":3">{{cite book|author=Belk C. og Maier V.B.|year=2013|title=Biology: Science of Life with Physiology|edition=4|publisher=Pearson}}</ref> Vegna ólíkra hlutverka hólfanna er þykkt hjartaveggjanna mismunandi eftir hólfum. Gáttirnar sem sjá um dæla blóðinu í neðri hjartahólfin eru svipaðar að þykkt, en þykkt hvolfanna er mismunandi þó þau séu að dæla sama magni blóðs. Muninn á þykktinni má rekja til þess að hægra hvolf þarf ekki jafn mikinn kraft þar sem lungnablóðrásin er styttri og hefur því minna viðnám. Vinstra hvolfið þarf að vinna gegn meira viðnámi til að dæla blóðinu út til líkamans og þarf því meiri kraft.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> Blóðinu úr hægra hvolfi er dælt um lungna[[slagæð]] til lungnanna þar sem [[loftskipti]] fara fram. Frá vinstra hvolfi er blóðinu hins vegar dælt mun lengri leið þar sem það fer um ósæðina í sífellt minni slagæðar sem flytja blóðið til alls líkamans. Vinstra hvolfið er því með töluvert þykkari veggi en hægra hvolfið, þar sem meiri vöðvamassa þarf til að dæla blóðinu lengri leið.<ref name=":4">{{cite book|author=Malmivuo, J. og Plonsey, R.|year=1995|title=Bioelectromagnetism: Principles and Applications of Bioelectric and Biomagnetic Fields|location=New York|publisher=Oxford University Press|url=https://www.researchgate.net/publication/321220619_Bioelectromagnetism_6_The_Heart}}</ref> Á milli hjartahólfanna er skilrúm (''septum'') sem er vöðvaveggur sem kemur í veg fyrir að blóð flæði á milli vinstri og hægri hliðar hjartans. Á [[fóstur]]stigi er gat á milli gáttanna, nefnt sporgat (''foramen ovale''), til þess að beina mestu af blóðinu fram hjá lungunum á meðan engin loftskipti fara fram. Þá er beint flæði á milli hægri og vinstri gáttar sem lokast strax eftir fæðingu vegna þrýstingsaukningar í vinstri gátt (''septum primum''). Á milli hvolfanna er skilrúmið (''septum intraventriculare'') þykkara en á milli gáttanna þar sem kraftur hvolfanna er mun meiri.<ref name=":0" /><ref>{{cite thesis|author=Sara Margrét Guðnýjardóttir|year=2017|title=Op á milli gátta: Lokun í skurðaðgerð eða hjartaþræðingu 1997 – 2016|degree=BSc|publisher=Háskóli Íslands|department=Heilbrigðisvísindasvið|url=https://skemman.is/bitstream/1946/27544/1/Sara_M_Gudnyjardottir_op_a_milli_gatta.pdf}}</ref> === Hjartalokur === [[Mynd:Heart valves * Válvulas cardiacas.png|thumb|Staðsetning hjartalokanna. Hjartalokurnar eru fjórar og hlutverk þeirra er að beina blóðinu í eina átt.]] Í hjartanu eru fjórar hjartalokur sem sjá um að beina blóðinu í gegnum og frá hjartanu í eina átt, frá gátt til hvolfs og frá hvolfi til lungnaæðar og ósæðar. Hjartalokurnar eru gerðar úr lagi af hjartaþeli sem er styrkt með bandvef og er það uppistaða hvers flipa fyrir sig.<ref name=":5" /> Þessar hjartalokur eru eins konar einstefnulokar. Ef þessar lokur verða fyrir skemmdum veldur það auknu álagi á hjartað og truflar starfsemi þess.<ref name=":4" /> Í hægri hluta hjartans er þríblöðkuloka (''valva atrioventricularis dextra'') og í vinstri hluta er míturloka (''valva atrioventricularis sinistra'') sem aðskilja gáttir og hvolf. Í stóru slagæðunum sem flytja blóð frá hjartanu liggur lungnaæðarloka (''valva trunci pulmonalis'') á milli lungnaslagæðar og hægra hvolfs, og ósæðarloka (''valva aortae'') á milli ósæðar og vinstra hvolfs.<ref name=":4" /><ref>{{cite web|editor=Pétur Bjarnason|year=2014|title=Hjartasjúkdómar: forvarnir, lækning, endurhæfing|website=Hjartaheill|url=https://hjartaheill.is/wp-content/uploads/2019/04/HFLE.pdf}}</ref> Ákveðinn meginmunur er á milli þess hvort lokan liggi á milli gátta og hvolfa eða hvort hún liggi á milli hvolfa og æða. Þríblöðkulokan er gerð úr þremur flipum og er staðsett á milli hægri gáttar og hægra hvolfs og míturlokan sem er gerð úr tveimur flipum er staðsett á milli vinstri gáttar og vinstra hvolfs. Þær eru báðar gerðar úr flipum úr hjartaþeli og bandvef sem eru svo tengdir með bandvef (''chordae tendineae'') við totuvöðva (''musculi papillares''). Totuvöðvarnir eru fastir við veggi hvolfanna og taka þátt í opnun og lokun þeirra. Þegar hvolfin dragast saman dragast totuvöðvarnir einnig saman og og loka á milli gáttar og hvolfs og koma þannig í veg fyrir að blóðið flæði aftur inn í gáttina.<ref name=":0" /> Tvær lokur eru staðsettar á milli hvolfa og æða. Þær eru lungnaæðaloka og ósæðarloka. Báðar lokurnar eru með þrjá flipa sem eru eins uppbyggðir, en þó smærri en í lokunum á milli gátta og hvolfa. Þessar lokur hafa hins vegar enga totuvöðva sem taka þátt í opnun og lokun heldur stjórnast eingöngu af þrýstingi blóðsins. Þegar hvolfin dragast saman opnast þessar lokur vegna aukins þrýstings. Þegar hvolfin slakna og þrýstingur er orðin meiri í æðinni vill blóðið flæða til baka í þau, en í staðinn rekst það á lokuflipana sem lokast við það.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> === Rafleiðnikerfi === [[Mynd:EKG Complex es.svg|thumb|Hjartalínurit (EKG) sýnir afskautun og endurskautun vöðvafruma.]] Net sérhæfðra vöðvafruma sér um samdrátt hjartavöðvans. Í hægri gátt hjartans eru svokallaðar gangráðsfrumur í sínushnút (''nodus sinuatrialis''). Boð frá honum valda því að gáttir dragast saman og blóðið dælist niður í hvolfin. Afskautun í sínushnút sendir rafboð eftir brautum til gátta- og skiptahnúts eða AV-hnúts (''nodus atrioventricularis'').  Þar hægist á boðunum í stutta stund. Þessi töf í skiptahnút veldur því að gáttir og hvolf eru ekki að dragast saman samtímis. Frá skiptahnút fara boðin í gegnum hisknippi og þráðaknippi til hægra og vinstra hvolfs. Þau dragast saman og dæla blóði úr hjartanu út í æðarnar.<ref>{{cite journal|authors=Anderson, R.H., Yanni, J., Boyett, M.R., Chandler, N.J., Dobrzynski, H.|year=2008|title=The anatomy of the cardiac conduction system|journal=Clinical Anatomy|volume=22|number=1|pages=99-113|doi=10.1002/ca20700}}</ref><ref name=":6">{{cite book|author=Brewer, S.|year=2016|title=How the body works, the facts visually explained|location=London|publisher=Penguin Random House}}</ref> Hægt er að sjá þennan flutning rafboða um hjartavöðvann [[hjartalínurit]]i (EKG) og hægt er að lesa úr línuritinu hvort starfsemi hjartans sé eðlileg. Hjartalínuritið nemur rafbreytingar við hvern hjartslátt. Hjartalínuritið sýnir P-bylgju sem kemur fram við samdrátt gátta, QRS-mynd sem táknar samdrátt hvolfanna og T-bylgju sem vísar til slökunar á hvolfunum.<ref name=":6" /><ref>{{cite web|author=Crumbie, L.|year=2021|title=Cardiac cycle|website=Kenhub.com|url=https://www.kenhub.com/en/library/anatomy/cardiac-cycle}}</ref> === Kransæðar === [[Mynd:Coronary vessels.png|thumb|Kransæðar hjartans. Kransæðar, eru slagæðar sem liggja utan um hjartavöðvann og flytja honum súrefni og næringarefni. ]] Hjartað er sístarfandi og þarf að meðaltali 8-10 ml af súrefni á hverri mínútu. Hjartað þarf því mikla næringu sem það fær frá æðum sem umlykja það og kallast [[kransæðar]]. Kransæðarnar greinast frá ósæðinni rétt eftir að hún kemur frá vinstra hvolfi. Kransæðarnar skiptast í hægri og vinstri kransæðar sem greinast svo í smærri æðar sem mynda æðanet umhverfis hjartað. Vinstri kransæðin nærir fremri, efri hluta og hluta af aftari hluta vinstri hluta hjartans, en sú hægri sér um hægri hluta sem og hluta af aftari hluta vinstri helmings.<ref name=":2" /> Æðanetið í hjartanu er umfangsmikið. Það tryggir nægilegt súrefni í vöðvann og bregst við mismikilli súrefnisþörf hjartans háð því hvað einstaklingur gerir hverju sinni. Súrefnissnautt blóð frá hjartavöðvanum fer svo til hægri gáttar með bláæð sem kallast kransstokkur (''sinus coronarius'').<ref name=":0" /> == Starfsemi == Hjartað er í raun tvær [[dæla|dælur]] sem starfa saman og er stjórnað með rafboðum sem valda samhæfðum samdrætti.<ref name=":3" /> Allir vefir líkamans þurfa [[súrefni]] (O₂) til að starfa sem kemst til þeirra með slagæðakerfi líkamans. Súrefnissnautt blóð sem flytur úrgangsefni eins og [[Koltvísýringur|koldíoxíð]] (CO₂) berst frá vefjunum líkamans eftir [[bláæð]]um í átt til hjarta.<ref name=":2" /> Bláæðar sameinast þegar nær dregur hjartanu í stærri æðar og blóðið berst að lokum með tveimur holæðum, efri og neðri holæð (''vena cava superior'' og ''vena cava inferior'') inn í hægri gátt hjartans. Blóðið flæðir beint inn í hægri gáttina. Þaðan fer það í gegnum þríblaðalokuna til hægra hvolfs. Þegar hjartað dregst saman fer blóðið upp frá hægra hvolfi upp til lungna í gegnum lungnaslagæð. Lungnaæðaloka er staðsett við upphaf lungnaslagæðar og kemur í veg fyrir að blóðið renni til baka til hjartans.<ref name=":2" /> [[Mynd:Mammalian Heart and Circulation.PNG|thumb|Hringrás blóðsins. Hægri helmingur hjartans tekur við súrefnissnauðu blóði frá líkamanum og dælir því til lungnanna á meðan vinstri helmingur hjartans tekur við súrefnisríku blóði frá lungum og dælir því út um líkamann.]] Hringrásin á milli lungna og hjarta kallast lungnablóðrás. Hún sér um að skila úrgangsefnum frá líkamanum og koma súrefni að nýju í blóðið í gegnum loftskipti í lungunum. Hringrásin skilar af sér súrefnisríku blóði að nýju til hjartans svo hjartað geti dælt því áfram til vefja líkamans.<ref name=":3" /> Frá lungunum berst súrefnisríkt blóð í gegnum lungnabláæðar sem eru fjórar talsins til vinstri gáttar. Blóðið flæðir frá vinstri gátt í gegnum míturlokuna ofan í vinstra hvolf. Við samdrátt hjartans fer blóðið frá vinstra hvolfi upp í gegnum ósæðarlokuna í ósæðina (''aorta''). Á milli vinstri hvolfs og ósæðar er ósæðarloka sem veldur því að blóðið streymir ekki til baka til hjartans.<ref name=":7" /><ref name=":3" /> Ósæðin er stærsta slagæð líkamans. Þegar hún kemur út frá hjartanu kallast hún rismeginæð (''aorta ascendens'') og þar greinast frá henni kransæðar hjartans sem sjá um að næra hjartavöðvann. Næst kemur ósæðarboginn (''arcus aorta''), en í honum greinast frá æðinni þrjár megingreinar sem sjá um að koma næringu upp til höfuðs og [[háls]] og til efri útlima. Þær æðar sem greinast frá ósæðarboganum kallast arms- og höfuðslagæðin (''truncus brachiocephalicus'') og flytja blóð til hægri hliðar höfuðs og háls og í hægri efri útlim. Vinstri hálsslagæð (''arteria carotis communis sinistra'') flytur blóð til vinstri hliðar höfuðs og háls og vinstri neðanviðbeinsslagæð (''arteria subclavia sinistra)'' sem flytur blóð til vinstri efri útlims. Þriðji hluti ósæðar sem greinist frá ósæðarboganum er fallmeginæð (''aorta descendens'') sem greinist svo í fleiri greinar. Þessi hluti sér um að koma súrefnisríku blóði til innri líffæra, bols og neðri útlima.<ref>{{cite book|author=Rosendorff. C.|year=2006|title=Essential Cardiology, principles and practice|publisher=Humana Press inc|edition=2|doi=10.1007/978-1-59259-918-9}}</ref><ref>{{cite web|author=Fitzgerald, Grace|year=2018|title=The Aorta|website=Teachmeanatomy.info|url=https://teachmeanatomy.info/abdomen/vasculature/arteries/aorta/}}</ref> === Hjartsláttur/púls === Ef hlustað er á hjarta með [[Hlustunarpípa|hlustunarpípu]] heyrast tvö hljóð. Fyrra hjartahljóðið er þegar lokurnar milli gátta og hvolfa skella aftur við samdrátt hvolfanna og seinna hjartahljóðið er þegar lokurnar á milli hvolfa og stóru slagæðanna skella aftur þegar þrýstingurinn í æðunum er orðin meira en í hvolfunum.<ref>{{cite web|author=Crumbie, L.|year=2021|title=Heart valves|url=https://www.kenhub.com/en/library/anatomy/heart-valves}}</ref> Hjartslætti er stjórnað af boðum frá ósjálfráða [[Taugakerfið|taugakerfinu]] bæði frá drifkerfi og sefkerfi þess. Ósjálfráða taugakerfið veldur því að hjartsláttur eykst þegar við bregðumst við ytra áreiti eins og [[Hræðsla|hræðslu]] og [[kvíði|kvíða]]. [[Púls]] segir til um hve oft hjartað slær á mínútu. Hjá meðalmanni slær hjartað 70 sinnum á mínútu í hvíld og dælir þá um 5 lítrum af blóði á sama tíma. Hjartað slær örar við áreynslu til að koma meiri næringu í vöðva líkamans. Hjá vel þjálfuðu íþróttafólki getur afkastageta hjartans aukist í 40 lítra á mínútu og það slegið hraðast rúmlega 200 slög við mikla áreynslu. Íþróttafólk í góðu formi getur verið með hvíldarpúls alveg niður í 30-40 slög á mínútu.<ref name=":2" /><ref name=":6" /> Hægt er að reikna hámarkspúls einstaklings með formúlunni 220 mínus lífaldur. Þegar talað er um þjálfunarpúls er átt við þann púls sem æskilegt er að æfa við eftir því hvaða markmið við ætlum að setja með þjálfuninni. Út frá markmiðum eins og að auka þol eða brenna fitu, skal miða við púls sem er 50-85% hærri en vinnupúls, allt eftir því hvert markmiðið er.<ref name=":6" /><ref>{{cite web|website=Mayo Clinic|title=Exercise intensity: How to measure it|url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/exercise-intensity/art-20046887}}</ref> === Blóðþrýstingur === [[Mynd:Systolevs Diastole.png|thumb|Hjartsláttur. Skematísk mynd sem sýnir að hjartað dregst saman og tæmir hvolfin í útfallsfasa og í hvíld fyllist það aftur af í blóði í aðfallsfasa.]] Þegar hjartað dælir blóði um slagæðar líkamans veldur það þrýstingi en [[blóðþrýstingur]] er nauðsynlegur til að viðhalda blóðrásinni til líffæranna. Þegar lesið er af blóðþrýstingsmæli koma upp tvær tölur sem sýna efri og neðri mörk. Oft er miðað við að eðlilegur blóðþrýstingur fullorðinna sé 120/80 mmHg. Efri mörkin teljast innan eðlilegs ramma á bilinu 95-140 mmHg og neðri mörkin á bilinu 60-90 mmHg. Ef tölurnar eru hærri eða lægri er talað um lágþrýsting eða háþrýsting.<ref>{{cite book|authors=Pryor, J. A., Prasad, S. A.|year=2002|title=Physiotherapy for Respiratory and Cardiac Problems|url=https://archive.org/details/physiotherapyfor0000unse|series=Adults and Paediatrics|publisher=Churchill Livingstone|edition=3}}</ref> Fyrri talan er útfallsfasi eða systóla og lýsir því hversu mikill þrýstingur kemur á æðar þegar hjartað slær og blóðið fer út í slagæðarnar. Síðari talan er aðfallsfasi eða díastóla og lýsir því hve mikill þrýstingur er á æðunum þegar hjartað er í hvíld á milli slaga og þenst út af blóði.<ref name=":3" /> Hækkun á blóðþrýstingi er einn stærsti áhættuþáttur á hjarta- og æðasjúkdómum. Hækkun um hverja 20/10 mmHg eykur línulega dánarlíkur einstaklings og því mikilvægt að fylgjast vel með. Það hefur sýnt sig að meðhöndlun háþrýstings fækkar [[Heilablóðfall|heilablóðföllum]] um 40% og [[Hjartaáfall|hjartaáföllum]] um 15-20%.<ref>{{cite journal|author=Jóhanna Ósk Jensdóttir, Emil L. Sigurðsson & Guðmundur Þorgeirsson|year=2007|title=Meðferð Háþrýstings í Heilsugæslu; Hypertension Management in General Practice in Iceland|journal=Læknablaðið|volume=92|number=5|pages=375-380}}</ref> == Hjarta- og æðasjúkdómar == [[Hjarta- og æðasjúkdómar]] eru ein algengasta [[dánarorsök]] fólks í heiminum í dag. Hjarta- og æðasjúkdómar er samheiti yfir þá sjúkdóma sem hafa áhrif á starfsemi hjarta- og æðakerfisins. Algengar tegundir eru sjúkdómar af völdum [[æðakölkun]]ar, [[hjartsláttaróregla|hjartsláttaróreglu]], [[hjartagalli|hjartagalla]] og sjúkdómar í hjartavöðvanum.<ref name=":7" /> Samkvæmt vef [[Landlæknisembættið|Landlæknisembættisins]] eru hjarta- og æðasjúkdómar um 50% af aldursstöðluðum dánarorsökum á [[Vesturlönd]]um. Um 14 milljón manna deyja á hverju ári af þeirra völdum. Með því að breyta um [[lífstíl]], borða hollari mat, hreyfa sig meira og hætta [[reykingar|reykingum]], er hægt að hafa mjög mikil áhrif á áhættuþætti hjartasjúkdóma.<ref>{{vefheimild|höfundur=Matthías Halldórsson|dags=2000|titill=Um hjartasjúkdóma|vefsíða=Landlæknisembættið|url=https://www.landlaeknir.is/um-embaettid/greinar/grein/item17742/Um-hjartasjukdoma}}</ref> Æðakölkun er þegar þykktaraukning verður í æðavegg sem veldur þrengingu í æð eða kölkun á vegg þannig að hann missir teygjanleika sinn. Ef um þykktaraukningu er að ræða safnast [[kólesteról]] og [[fita]] innan á æðaveggi sem á endanum hindrar blóðflæði í æðunum og eykur álagið á hjartað.<ref>{{vefheimild|höfundur=Anna Dagný Smith|dags=2007|titill=Er hægt að eyða eða minnka æðakölkun, sem þegar er komin, með hreyfingu?|vefsíða=Vísindavefurinn|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=6890}}</ref> Ýmislegt getur valdið æðakölkun, en helstu áhættuþættirnir eru [[öldrun|hækkandi aldur]], reykingar, hátt kólesteról og [[háþrýstingur]]. Fjölskyldusaga getur líka spilað inn í og kyn, en karlmenn eru líklegri til að fá hjartasjúkdóma en konur.<ref name=":7" /><ref name=":3" /> Æðakölkun getur valdið alvarlegum áföllum eins og [[heilablóðfall]]i og [[hjartaáfall]]i.<ref name=":7" /> Hjartaáfall verður þegar næring til hjartans stöðvast og það fær ekki það súrefni sem það þarfnast. Algengasta ástæða hjartaáfalla er kransæðastífla. Þá er um að ræða alvarlega æðakölkun í einni af kransæðunum sem getur leitt til kransæðastíflu og jafnvel dauða.<ref name=":7" /> Hjartsláttaóregla og [[hjartabilun]] eru dæmi um sjúkdóma í hjartavöðva. Hjartsláttaóregla verður þegar truflun verður á takti eða hraða hjartsláttar. Óreglan getur verið alveg meinlaus en líka mjög alvarleg. Oft verður hjartabilun í kjölfar kransæðastíflu, en ýmsir aðrir sjúkdómar geta haft áhrif og valdið hjartabilun.<ref>{{vefheimild|höfundur=Þórdís Jóna Hrafnkelsdóttir|dags=2015|titill=Þegar hjartað stoppar er það þá heilanum að kenna?|vefsíða=Vísindavefurinn|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=69689}}</ref> == Heimildir == {{reflist}} [[Flokkur:Hjarta- og æðakerfið]] [[Flokkur:Líffæri]] ab2dk7sp7fds585pybpv4orpsn8lx0f 0 26591 1980295 1961926 2026-09-25T23:22:41Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980295 wikitext text/x-wiki [[Mynd:HC Andersen2.jpg|thumb|right|Stytta af H. C. Andersen í [[Rósenborgargarður|Rósenborgargarði]] í [[Kaupmannahöfn]]. ]] '''Hans Christian Andersen''', betur þekktur sem [[H.C. Andersen]], ([[2. apríl]] [[1805]] – [[4. ágúst]] [[1875]]), var danskt skáld og rithöfundur sem þekktastur er fyrir [[ævintýri]] sín, þá sérstaklega „[[Prinsessan á bauninni|Prinsessuna á bauninni]]“ og „[[Litla hafmeyjan|Litlu hafmeyjuna]]“. Ævintýri hans hafa verið þýdd á mörg tungumál. == Ævisaga == Hans Christian Andersen fæddist árið 1805 í [[Óðinsvé]]um í [[Danmörk]]u. Flest allar enskar uppsprettur nota nafnið „Hans Christian Andersen“ en í Danmörku og í öðrum löndum í Skandinavíu er notað eingöngu „H.C. Andersen.“ Nafnið hans er hefðbundið danskt [[nafn]] og er notað sem einfalt nafn, þó að það sé upphaflega samsetning tveggja einstakra nafna. Faðir Andersens hélt víst að hann tilheyrði aðlinum. Amma hans sagði honum að fjölskyldan hefði einhvern tíma verið af æðri [[þjóðfélagsstétt]]. == Ævintýri == Meðal þekktustu ævintýra hans eru ''[[Eldfærin]]'' og ''[[Prinsessan á bauninni]]'' ([[1835]]), ''[[Litla hafmeyjan]]'' og ''[[Nýju fötin keisarans]]'' ([[1837]]), ''[[Litli ljóti andarunginn]]'' ([[1843]]), ''[[Snædrottningin]]'' ([[1844]]), ''[[Litla stúlkan með eldspýturnar]]'' ([[1845]]) og ''[[Hans klaufi]]'' ([[1855]]). Ævintýrin hafa verið þýdd yfir á mörg tungumál. == Ævintýri Andersens == Árið 1835 kom fyrsta ævintýrið eftir hann út. Ævintýrin voru ekki mikils metin í fyrstu og seldust illa. Önnur verk eftir hann voru þó vinsæl, þ.e. skáldverkin [[O.T.]] ([[1836]]) og [[Kun en Spillemand]] ([[1837]]). == Tenglar == {{commons|Hans Christian Andersen|Hans Christian Andersen}} * [https://www.snerpa.is/net/thjod/hans.htm Ævintýri eftir Hans Christian Andersen] á íslensku í þýðingu Steingríms Thorsteinssonar. * [https://timarit.is/page/3282463?iabr=on#page/n0/mode/1up/search/%22Gr%C3%ADmur%20Thomsen%22 ''150 ára afmæli ævintýraskáldsins H.C. Andersen'', grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 27. mars 1955, bls. 173&ndash;177.] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3647002 „H. C. Andersen 200 ára“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 2005] * [http://www.timarit.is/?issueID=420041&pageSelected=1&lang=0 „Þar situr barnið í öndvegi“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1975]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419152&pageSelected=2&lang=0 „Hugsanir í stuttu máli“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1966]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419133&pageSelected=2&lang=0 „Skáld og skrítla“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1966]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419094&pageSelected=2&lang=0 „Misnotuð skáldfrægð“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1965]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419338&pageSelected=15&lang=0 „H.C. Andersen og jólin“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1968]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=420172&pageSelected=5&lang=0 „Lífernisfræði í Ævintýrum H.C. Andersen“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1977]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435739&pageSelected=1&lang=0 „Þeim var ekki skapað nema að skilja“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1991]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} === Erlendir tenglar === * [http://www.hcandersen-homepage.dk Hans Christian Andersen Information Odense] * [https://www.hcandersen-homepage.dk/?page_id=14071 Hans Christian Andersen biography] * [https://www.gutenberg.org/browse/authors/a#a2298 Verk eftir Hans Christian Andersen] á [[Project Gutenberg]]. * [https://www.andersen.sdu.dk/index_e.html The Hans Christian Andersen Center] - Ævintýri Andersens á dönsku og ensku. * [https://web.archive.org/web/20070702125426/http://www.museum.odense.dk/H_C_Andersen.aspx/?lang=en The Hans Christian Andersen Museum] Stafrænt safn Andersens. * [http://dr.dk/hcandersen Hans Christian Andersen Bicentenary Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070208190433/http://dr.dk/hcandersen |date=2007-02-08 }} from [http://dr.dk Danish Broadcasting Corp. (DR)]- Greinar á dönsku og ensku. * [http://librivox.org/andersens-fairy-tales-by-hc-andersen/ ''Andersen's Fairy Tales''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514065446/http://librivox.org/andersens-fairy-tales-by-hc-andersen/ |date=2007-05-14 }} public domain audio book at [[LibriVox]] * [http://hca.gilead.org.il/ Hans Christian Andersen: Fairy Tales and Stories] * The [http://www.omsd.dk/themes/hc_andersen_uk/uk_hc_andersen_main_frame.htm Orders and Medals Society of Denmark] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051120004806/http://www.omsd.dk/themes/hc_andersen_uk/uk_hc_andersen_main_frame.htm |date=2005-11-20 }} hefur lýsingur af Hans Christian Andersen. * [http://andersen.com.ua/ Hans Christian Andersen Fairy Tales] á [http://andersen.com.ua/english.html ensku] og [http://andersen.com.ua/russian.html russnesku] * {{gutenberg author|id=Hans_Christian_Andersen|name=Hans Christian Andersen}} * [http://www.udgang99.dk/hca/index.html Hans Christian Andersen online portrait gallery by global contemporary artists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070914114421/http://www.udgang99.dk/hca/index.html |date=2007-09-14 }} * [http://www.childrensnursery.org.uk/andersen-complete/index.html The Oxford Complete edition of Fairy Tales & other stories,]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} Illustrated book 1914, his complete works 1835 to 1872 (á ensku) {{Stubbur|æviágrip|bókmenntir}} {{fde|1805|1875|Andersen, Hans Christian}} [[Flokkur:Dönsk skáld|Andersen, Hans Christian]] [[Flokkur:Danskir rithöfundar|Andersen, Hans Christian]] [[Flokkur:Dönsk leikskáld|Andersen, Hans Christian]] qwd8ujbl44005rm8os69sjcpq0m2mdi 0 27036 1980189 1494299 2026-09-25T12:36:30Z Godurpenni 112217 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 1980189 wikitext text/x-wiki '''Trommusett''' er safn [[Slagverkshljóðfæri|slagverkshljóðfæra]] sem raðað er upp á þægilegan hátt þannig að einn hljóðfæraleikari geti leikið á þau öll samtímis. [[Mynd:Drumkit.jpg|thumb|right|Algeng uppstilling trommusetts með tveimur pákum (e. tom tom), gólfpáku (e. floor tom), bassatrommu, sneriltrommu, hi-hat og crash og ride málmgjöllum]] Grunntrommusett sem notuð eru í dægurtónlist samanstendur af eftirfarandi einingum: * '''Bassatromma''', [[tromma]] sem látin er liggja á gólfi, oftast milli 40 og 60 cm að þvermáli. Slegin með fótstigli, oftast með hægri fæti. * '''Sneriltromma (eða snerill)''', oftast nær mest notaða tromman í trommusetti. Hún er yfirleitt með gormum neðan á sem látnir eru liggja upp við neðri skinnið til að fá "krispí" hljóm. * '''Hi-hat''', tvö málmgjöll sem liggja hvort á móti öðru og hægt er að opna þau og loka með fótstigli sem oftast er stjórnað með vinstri fæti. Oftast er þó fleiri slagverkseiningum bætt við sem eru: * '''Málmgjöll''' einnig kölluð symbalar, eru einskonar diskar gerðir úr málmi. Mis mörgum málmgjöllum er komið fyrir á statífum í kringum trommusettið, algengt er að þau séu á bilinu 0 til 8 stykki en allur gangur er á því. Algengustu málmgjöllin nefnast crash og ride, en einnig má nefna splash og kínasymbala. * '''Pákur''' (e. toms) eru sívalar trommur sem raðað er við hliðina á eða í kringum snerilinn. Oftast eru notaðar á bilinu 0 til 5 pákur en algengast er að þær séu 2 eða 3. Ekki er óalgengt að fleiri slagverkshljóðfærum sé bætt við trommusett. [[Flokkur:Trommur]] [[Flokkur:Ásláttarhljóðfæri]] eppigcb5mo5hpln1qmnkn0t5hbowehx 0 28385 1980296 1957120 2026-09-25T23:23:48Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980296 wikitext text/x-wiki '''Hadíð''' ([[arabíska]] الحديث, fleirtala á [[Arabíska|arabísku]] er ''ahadith'', þýðir nánast „frásögn“, „hefð“) er [[hugtak]] í [[íslam]] yfir stuttar frásögur af eða um [[Múhameð]] eða einhvern af nánustu fylgjendum hans. Tilgangur þessara frásagna er að varpa ljósi á hvað er rétt „hefð“ ([[sunna]]) til lausnar á ákveðnu vandamáli. Hadíðurnar hafa sérlega mikilvægu hlutverki að gegna við túlkanir á [[sharía]]-réttarreglum hins íslamska réttarkerfis. Hver hadíða samanstendur oftast af tveimur hlutum, ''isnad'' (stuðningur) og ''matn'' (aðalhluti, innihald). Isnadinn er listi yfir þær persónur sem borið hafa frásögnina, það er að segja alla frásagnarkeðjuna allt frá dögum Múhameðs og þar með hvers konar tiltrú sé hægt að leggja á hana. Fjöldi hadíða er í núverandi söfnum mjög mikill - hundruð þúsunda - en margar þeirra eru einungis afbrigði. Andstæðar frásagnir eru einnig teknar með og er túlkun og íhugun á þessum mótsetningum sérstakur hluti af námi í íslömskum rétti. [[Sunní]] og [[shía]] múslimar hafa ekki sameiginleg hadíð-söfn og viðurkenna í mörgum tilvikum ekki sömu hadíður. [[Kóranismi|Kóranistar]] eru múslimar sem hafna hadíðum alfarið og byggja túlkun sína á íslamstrú eingöngu á kóraninum. == Tenglar == === Hadíða-söfn === * [https://www.ihsanetwork.org/ The Seven Canonical Hadith Collections] * [http://www.hadisarsivi.com Searchable hadith Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630004524/http://www.hadisarsivi.com/ |date=2015-06-30 }} * [https://web.archive.org/web/20090108213137/http://www.usc.edu/dept/msa/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/ Sahih al-Bukhari] * [http://cwis.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/muslim/ Sahih Muslim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614064024/http://cwis.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/muslim/ |date=2006-06-14 }} * [http://cwis.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/abudawud/ Abu Dawud] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060612221328/http://cwis.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/abudawud/ |date=2006-06-12 }} * [http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/muwatta/ Muwatta Imam Malik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081128054617/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/muwatta/ |date=2008-11-28 }} * [http://www.usc.edu/dept/MSA/reference/searchhadith.html Searchable hadith Database] === Aðrir tenglar === * [https://www.ihsanetwork.org/ The International Hadith Study Association Network (The IHSAN Network)] * [http://hadith.rationalreality.com/ The Hadith Conspiracy & the Distortion of Islam- Critical Views] * [http://www.thesaurus-islamicus.li/ Thesaurus Islamicus Foundation (The Sunna Project)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060425201948/http://www.thesaurus-islamicus.li/ |date=2006-04-25 }} * [http://hadeeth.blogspot.com Hadeeth Blog: A daily hadeeth and commentary] * [http://www.witness-pioneer.org/vil/hadeeth/sh_ish/index.htm An Introduction to the Science of Hadith] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623215447/http://www.witness-pioneer.org/vil/hadeeth/sh_ish/index.htm |date=2006-06-23 }} * [http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/historyandhadeeth/azzamcomparison.html A Comparison between Modern Historical Methodology and Hadeeth Methodology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205011637/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/historyandhadeeth/azzamcomparison.html |date=2007-02-05 }} * [http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/Q_SSC/default.htm The Sunnah: A Source of Civilization By Prof. Yusuf Al-Qaradawi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060625105837/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/Q_SSC/default.htm |date=2006-06-25 }} * [http://al-islam.org/al-tawhid/hadith-science/index.htm Shi'a Perspective on Hadith: Outlines of the Development of the Science of Hadith] * [http://www.free-minds.org/articles.htm#hadith Skeptical views of hadith] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619070716/http://www.free-minds.org/articles.htm#hadith |date=2006-06-19 }} * [http://www.islamicreform.org/index.php?id=8,7,0,0,1,0 Hadith - Critical Views] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060811222320/http://www.islamicreform.org/index.php?id=8,7,0,0,1,0 |date=2006-08-11 }} * [http://www.fonsvitae.com/prophetic.html Books and Resources on Hadith] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060504222632/http://www.fonsvitae.com/prophetic.html |date=2006-05-04 }} [[Flokkur:Íslam]] httz0mxunwwwa696ylhe8ns7cw3v456 0 28506 1980422 1959906 2026-09-26T05:10:18Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980422 wikitext text/x-wiki {{stríðsátök | conflict = Uppreisnin í Ungverjalandi | partof = [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] |image=Hole in flag - Budapest 1956.jpg |image_size=250px |caption={{small|Hola var rifin í þennan fána þar sem kommúnískt skjaldarmerki hefði átt að vera. Fáninn varð táknmynd uppreisnarinnar.}} |place=[[Ungverjaland]] |date=23. júní – 11. nóvember 1956 |result=Sovéskur sigur. * Uppreisnin barin niður |combatant1={{SOV1980}} [[Sovétríkin]]<br>[[File:Flag of Hungary (1949-1956; 1-2 aspect ratio).svg|20px]] [[Ungverjaland|Ungverska alþýðulýðveldið]] |combatant2=[[File:Flag of the Hungarian Revolution (1956).svg|20px]] Ungverskir uppreisnarmenn |commander1= {{small| * {{SOV1980}} [[Níkíta Khrústsjov]] * {{SOV1980}} [[Júríj Andropov]] * [[File:Flag of Hungary (1949-1956; 1-2 aspect ratio).svg|20px]] [[János Kádár]]}} |commander2= {{small| * [[File:Flag of the Hungarian Revolution (1956).svg|20px]] [[Imre Nagy]] {{Executed}} * [[File:Flag of the Hungarian Revolution (1956).svg|20px]] [[Pál Maléter]] {{Executed}}}} |strength1=31.550 hermenn<br>1.130 skriðdrekar |strength2=Óvíst |casualties1=722 drepnir<br>1.540 særðir |casualties2=2.500–3.000 drepnir<br>13.000 særðir | casualties3='''Almennir borgarar drepnir: 3,.000''' }} '''Uppreisnin í Ungverjalandi''' átti sér stað á milli [[23. október]] og [[10. nóvember]] árið [[1956]]. Uppreisnin hófst meðal námsmanna sem gengu mótmælagöngu í höfuðborginni [[Búdapest]] að [[Ungverska þinghúsið|ungverska þinghúsinu]]. Hluti námsmannanna reyndi að koma kröfum sínum á framfæri í ungverska útvarpinu en sá hópur var tekinn höndum. Er mótmælendur fyrir utan kröfðust lausnar þeirra skaut ungverska leyniþjónustan að mótmælendunum. Við fréttirnar af þessum átökum brutust út [[óeirðir]] um allt land. Ungversku ríkisstjórninni var bolað burt. Ríkisstarfsmenn hliðhollir [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] voru fangelsaðir eða teknir af lífi. Ný ríkisstjórn lýsti því yfir að Ungverjaland myndi segja sig frá [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalaginu]] og koma á [[lýðræði]]slegum kosningum. Upphaflega vildu yfirvöld í [[Kremlið í Moskvu|Kreml]] taka upp samningaviðræður við hina nýju ríkisstjórn. Þetta breyttist þó fljótt og [[Rauði herinn]] réðist inn þann [[4. nóvember]] og barði uppreisnina niður. Um 2500 ungverskir uppreisnarmenn og 720 sovéskir hermenn létust í átökunum og þúsundir annarra særðust. Um 200 þúsund Ungverjar flúðu land, þ. á m. til [[Ísland]]s. Ein afleiðing uppreisnarinnar var dvínandi fylgi við [[marxismi|marxískar]] hugmyndir á [[Vesturlönd]]um. == Yfirlit == Eftir [[Seinni heimsstyrjöldin|heimsstyrjöldina síðari]] lenti [[Ungverjaland]] undir stjórn [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] og árið [[1949]] var það gert að kommúnísku einræðisríki undir stjórn [[Mátyás Rákosi]] og Kommúnistaflokks Ungverjalands. Mátyás Rákosi var síðan neyddur til að leggja upp störf sín og tók þá [[Ernő Gerő]] við. Þann [[23. október]] [[1956]] söfnuðust nemendur Tækniháskólans í Ungverjalandi saman á Bem-torginu í [[Búdapest]] og settu á svið gjörning til stuðnings hugmyndum pólverjans [[Władysław Gomułka]] sem vöktu vonir meðal Austur-Evrópubúa um bætt kjör og meira sjálfstæði þjóðanna. Brátt bættust fleiri í hópinn og brátt snerist samkoman upp í mótmæli gegn Sovétstjórninni. Fleiri og fleiri Ungverjar flykktust að og brátt færðist hópurinn, sem þá taldi yfir 100.000 manns, yfir [[Dóná]] og nálgaðist nú þinghúsið. Mótmælin voru friðsamleg. Mótmælin höfðu fram að þessu verið friðsamleg en snerust þó upp í algjöra ringulreið þegar Ungverska öryggislögreglan (ÁVH) skaut að mótmælendunum. Sovéska hernum, sem hafði staðsettur verið í Ungverjalandi síðan [[1945]], var skipað að ráða niðurlögum mótmælendanna en hermennirnir óhlýðnuðust. Stjórnvöld sáu ekki fyrir sér að Ernő Gerő gæti risið gegn mótmælunum og gerðu því hinn vinsæla [[Imre Nagy]] að forsætisráðherra. Þann [[4. nóvember]] voru sovéskar [[herdeild]]ir, staðsettar í öðrum löndum, sendar til Ungverjalands. Ólíkt blóðsúthellingunni þann 23. október var þessi barátta ekki aðeins háð með byssum og örfáum skriðdrekum, heldur komu Sovétar með 6000 skriðdreka, sprengjur og flugskeyti. Ungverski herinn brást óskipulega við, en almenningurinn sjálfur veitti þó harða og skipulagða mótspyrnu. Þar af leiðandi urðu það ekki miðstéttarhverfin sem urðu verst úti, heldur fátækra- og iðnaðarhverfin. Þann [[10. nóvember]] fóru verkamanna- og stúdentafélög fram á [[vopnahlé]]. Verkamannafélögin sömdu beint við Sovéska herinn dagana 10.-[[19. nóvember]] og fengu með því lausn nokkurra stríðsfanga, en ekki fram kröfu sinni að Sovétríkin slepptu taumnum lausum og færu frá Ungverjalandi. Ný ríkistjórn var skipuð með stjórnmálamanni að nafni [[János Kádár]], sem naut stuðnings Sovétríkjanna, í forystu og hann gegndi embætti forsætisráðherra allt til ársins [[1988]]. Verkamenn og stúdentar reyndu að mótmæla með verkföllum og vopnaðri mótspyrnu fram á mitt árið [[1957]]. Mótmælin skiluðu litlum árangri. == Áhrif á Íslandi == Til Íslands komu 52 [[flóttamaður|flóttamenn]] frá Ungverjalandi. == Tenglar == {{commonscat|Hungarian Revolution of 1956|Uppreisninni í Ungverjalandi}} * [https://web.archive.org/web/20070228011114/http://www.hi.is/page/mms_vefsyningar_mikael Miðstöð munnlegrar sögu - Fyrsti flóttamaðurinn á Íslandi] {{Kalda stríðið}} [[Flokkur:1956]] [[Flokkur:Saga Ungverjalands]] [[Flokkur:Kalda stríðið]] [[Flokkur:Uppreisnir]] igwovyuec8mvfe5zqwyk0q8qm950ins 0 28921 1980245 1961755 2026-09-25T19:50:47Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 3 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980245 wikitext text/x-wiki {{Alþjóðavæða}} '''Aðalskipulag''' er skipulagsáætlun sem skilgreind er í skipulagslögum. Aðalskipulag gildir fyrir eitt [[sveitarfélag]] og er allt landsvæði sveitarfélagsins skipulagsskylt. Í aðalskipulagi setur sveitarstjórn fram stefnu sína um landnotkun, byggðaþróun, byggðamynstur, samgöngu- og þjónustukerfi og umhverfismál í sveitarfélaginu til minnst 12 ára. Af stigum skipulags í íslenskum lögum er aðalskipulag þriðja skipulagsstigið á eftir landsskipulagi sem er efsta skipulagsstigið og svæðisskipulagi sem er yfirsett aðalskipulagi. Fjórða skipulagsstigið er deiliskipulag og er það undirsett aðalskipulagi. Jafnframt er til skipulagsstig sem er jafnsett deiliskipulagi, hverfisskipulag. [https://www.althingi.is/lagas/nuna/2010123.html Skipulagslög 123/2010] tóku gildi 1. janúar 2011 og jafnframt tóku þá gildi [https://www.althingi.is/lagas/nuna/2010160.html lög um mannvirki 160/2010]. Komu þau í stað eldri skipulags- og byggingarlaga sem höfðu verið í gildi frá 1997. == Stjórnsýsla skipulagsmála == Sveitarstjórn ber ábyrgð á að gert sé aðalskipulag fyrir sveitarfélagið og skal aðalskipulag vera í gildi á hverjum tíma. Tekin skal afstaða til þess á fjögurra ára fresti hvort endurnýja beri gildandi skipulag. Skipulagsnefnd sveitarfélags annast í umboði sveitarstjórnar vinnslu, kynningu og afgreiðslu aðalskipulags. Sveitarstjórn samþykkir aðalskipulag og sendir það Skipulagsstofnun til staðfestingar. Aðalskipulag er háð samþykki sveitarstjórnar og staðfestingu Skipulagsstofnunar og ráðherra í þeim tilvikum sem hann skal staðfesta aðalskipulag. Sveitarstjórnir skulu kjósa skipulagsnefnd sem getur í samræmi við samþykktir annast fullnaðarafgreiðslu mála. Með skipulagsnefnd skal starfa skipulagsfulltrúi sem ráðinn er af sveitarstjórn. Skipulagsfulltrúi kann einnig að gegna hlutverki byggingafulltrúa. Sveitarstjórnir annast með þessum hætti gerð aðalskipulags, deiliskipulags og í samvinnu við önnur sveitarfélög svæðisskipulag. Umhverfis- og auðlindaráðherra fer með yfirstjórn skipulagsmála á Íslandi og hefur sér til aðstoðar [[Skipulagsstofnun]]. Ráðherra annast skipulag á öryggis- og varnarsvæðum. Skipulagsstofnun annast eftirlit með framkvæmd skipulagsmála og upplýsingagjöf um skipulagsmál. Úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála hefur það hlutverk að úrskurða í kærumálum vegna stjórnvaldsákvarðana og ágreiningsmálum vegna annarra úrlausnaratriða á sviði umhverfis- og auðlindamála eftir því sem mælt er fyrir um í lögum á þessu sviði. Getur nefndin fellt úr gildi skipulagsáætlanir og fyrirskipað um stöðvun framkvæmda. == Efni og framsetning aðalskipulags == Í aðalskipulagi er lagður grundvöllur fyrir gerð deiliskipulags varðandi landnotkun, takmarkanir á landnotkun, samgöngu- og þjónustukerfi og byggðamynstur, þ.m.t. þéttleika byggðar. Í aðalskipulagi eða breytingu á því er heimilt að setja fram nánari stefnu, svo sem um nýbyggingarsvæði eða endurbyggingarsvæði í eldri byggð eða um einstök viðfangsefni. Við gerð aðalskipulags skal byggt á áætlunum um þróun og þarfir sveitarfélagsins auk gildandi yfirsettra skipulagsáætlana. Þá skal jafnframt gætt að samræmi við skipulagsáætlanir aðliggjandi sveitarfélaga. Aðalskipulag skal sett fram í bæði greinargerð og á uppdrætti og eftir atvikum á þemauppdráttum. Skipulagsgreinargerð aðalskipulags skal lýsa rökstuddri stefnu sveitarstjórnar um landnotkun, byggðaþróun, byggðamynstur, samgöngu- og þjónustukerfi og umhverfismál í sveitarfélaginu ásamt umhverfismati aðalskipulagsins. Skipulagsuppdráttur aðalskipulags skal sýna staðbundnar ákvarðanir um landnotkun, vernd og aðrar takmarkanir á landnotkun og samgöngu- og þjónustukerfi. Rammahlutar aðalskipulags sýna ákveðin afmörkuð svæði sveitarfélagsins með það að markmiði að ákvarða nánar landnotkun, svo sem um meginþætti þjónustukerfa og að afmarka byggingarsvæði eða áfanga deili­skipulags­áætl­ana. Skipulagsreglugerð mælir fyrir um að eftirtaldir þættir séu teknir fyrir í greinargerð aðalskipulags<ref>Skipulagsreglugerð 90/2013, 4.3.1 gr.[https://www.reglugerd.is/reglugerdir/allar/nr/90-2013]</ref>: ''a. Athafna- og iðnaðarstarfsemi, umfang og yfirbragð'' ''b. Blöndun byggðar, skilyrði og reglur.'' ''c. Efnistaka, efnislosun og urðun úrgangs.'' ''d. Íbúar og íbúðir, íbúasamsetning og þörf fyrir húsnæði.'' ''e. Landbúnaður, einkenni og þróun.'' ''f. Landsskipulagsstefna, mat á samræmi.'' ''g. Opin svæði, útivist og íþróttir. Umfang og aðstaða.'' ''h. Samgöngur, vegir og stígar.'' Þróun samgöngumála og megináhrifaþættir. ''i. Sjálfbær þróun'', sérstaklega hvað varðar búsetumynstur, samgöngur og auðlindanýtingu. ''j. Skógrækt, landgræðsla og endurheimt votlends.'' Umfang og einkenni ræktarsvæða og tengd mannvirkjagerð. ''k. Stakar framkvæmdir.'' ''l. Varúðarsvæði og náttúruvá.'' Náttúruvá og önnur hætta fyrir heilsu og öryggi almennings svo sem vegna mengandi atvinnustarfsemi. ''m. Veitur og fjarskipti.'' ''n. Verndar- og orkunýtingaráætlun.'' Svæði í verndarflokki skal skilgreina sem önnur náttúruvernd og svæði í biðflokki sem varúðarsvæði þar til fyrir liggur ákvörðun um virkjunarkosti í biðflokki í verndar- og orku­nýt­ingaráætlun''.'' Setja skal stefnu um orkunýtingu á svæðum í orkunýtingar­flokki og skilgreina sem iðnaðarsvæði. ''o. Vernd vatns, náttúru- og menningarminja.'' ''p. Verslun og önnur þjónusta.'' Stefna um hvar og hvernig þörfum fyrir verslun og aðra þjónustu verður mætt. ''q. Þéttbýli.'' Þróun þéttbýlis, helstu einkenni einstakra þéttbýlisstaða, samspili þeirra og hlut­verka­skiptingu. == Aðalskipulög á Íslandi == Skýringar við skipulag töflu {| class="wikitable" ! Númer ! [[Sveitarfélag]] ! Gildistími ! Aðalskipulagsuppdráttur ! Heimasíða ! Hönnun |- | Sveitarfélagsnúmer || Nafn sveitarfélags || Gildistími aðalskipulags || Uppdrættir sem eru í gildi (oft eru þeir ekki aðgengilegir á netinu eða þá að vísað er í eldri uppdrætti sem ekki eru lengur í gildi, varast ber að nota þessa uppdrætti semheimild beint, heldur hafa samband við viðkomandi sveitarfélag og fá upplýsingar um gildandi uppdrátt) || Heimasíða sveitarfélags og heimasíða skipulagssviðs viðkomandi sveitarfélags || Hönnun, skipulagsfræðingur eða fyrirtæki |} === Suðvestur hornið 0000 - 3504 === {| class="wikitable" ! Númer ! [[Sveitarfélag]] ! Gildistími ! Aðalskipulagsuppdráttur ! Heimasíða ! Hönnun |- | 0000 || [[Reykjavíkurborg]] || 2010-2030 || *[https://reykjavik.is/thjonusta/adalskipulag-reykjavikur Aðalskipulag Reykjavíkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809012530/https://reykjavik.is/thjonusta/adalskipulag-reykjavikur |date=2018-08-09 }} || * [http://www.skipbygg.is/default.asp?cat_id=451 www.skipbygg.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051108134246/http://www.skipbygg.is/default.asp?cat_id=451 |date=2005-11-08 }} || * Verkefnisstjóri: Haraldur Sigurðsson |- | 1000 || [[Kópavogsbær]] || 2000-2012 || * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20060522191947/www.kopavogur.is/file.asp?id=12742 Aðalskipulag Kópavogs - þéttbýlisuppdráttur] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041027174941/www.kopavogur.is/upload/files/kopavogur_kort_adal(1).pdf Aðalskipulag Kópavogs - yfirlitskort] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041027174949/www.kopavogur.is/upload/files/adalskipulag_skyrsla.pdf Aðalskipulag Kópavogs - skýrsla] || * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041027162500/www.kopavogur.is/displayer.asp?cat_id=50&module_id=220&element_id=1089 www.kopavogur.is] || * Hönnun og umbrot: Kristinn Gunnarsson * Bæjarskipulag: Birgir H. Sigurðsson, ofl. * Bæjarverkfræðingur, Þórarinn Hjaltason, ofl * Félagsmálasvið: AðalsteinnSigfússon og Ragnar Snorri Magnússon * Fræðslu- og menningarsvið: Hrafnhildur Sigurðardóttir ofl. |- | 1100 || [[Seltjarnarnesbær]] || 2004-2024 || * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041116132530/www.seltjarnarnes.is/skipulagsmal/adalskipulag/ Aðalskipulag] || * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041116115021/www.seltjarnarnes.is/skipulagsmal/ www.seltjarnarnes.is] || |- | 1300 || [[Garðabær]] || || * [https://www.gardabaer.is/umhverfi/skipulag/skipulagsmal/adalskipulag/ Aðalskipulag]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} | || |- | 1400 || [[Hafnarfjarðarkaupstaður]] || || || * [https://www.hafnarfjordur.is/ibuar/hverfaskipting/adalskipulag/ Aðalskipulag] || |- | 1603 || [[Sveitarfélagið Álftanes]] || || || || |- | 1604 || [[Mosfellsbær]] || || || || |- | 1606 || [[Kjósarhreppur]] || [[2008]] || * Ekkert aðalskipulag er í gildi || || |- | 2000 || [[Reykjanesbær]] || || || || |- | 2300 || [[Grindavíkurbær]] || || || || |- | 2503 || [[Sandgerðisbær]] || || || || |- | 2504 || [[Sveitarfélagið Garður]] || 1998 - 2018 || * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20081118012251/www.sv-gardur.is/resources/Files/31_a%C3%B0alskipulag.pdf 19. október 1999 - 1:5000] || * [http://www.sv-gardur.is/Skipulag_og_framkv/Skipulag/ sv-gardur.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614152924/http://www.sv-gardur.is/Skipulag_og_framkv/Skipulag/ |date=2006-06-14 }} || * Verkfræðistofa Suðurnesja ehf. * Kortagrunnur: Ísgraf * Landskerfi, Lamber |- | 2506 || [[Sveitarfélagið Vogar]] || 2006-2026 || * [http://www.vogar.is/upload/files/05050-thettbyli-pl_5000-lett%20n%C3%BDtt(2).pdf 1:5000 tilaga 18. apríl 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019021016/http://www.vogar.is/upload/files/05050-thettbyli-pl_5000-lett%20n%C3%BDtt(2).pdf |date=2007-10-19 }} || * [http://www.vogar.is/ vogar.is] || * Landslag ehf. |- | 3000 || [[Akraneskaupstaður]] || 2005-2017 || * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20060214132215/www.akranes.is/Files/Skra_0011103.pdf Uppdráttur] * [http://www.akranes.is/default.asp?sid_id=5356&tre_rod=004|001|001|&tId=1 skipulagtssíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071126120753/http://www.akranes.is/default.asp?sid_id=5356&tre_rod=004%7C001%7C001%7C&tId=1 |date=2007-11-26 }} || * [http://www.akranes.is/ akranes.is] || |- | 3501 || [[Hvalfjarðarsveit]] - [[Hvalfjarðarstrandarhreppur]] || [[2008]] || * Ekkert aðalskipulag er í gildi || || |- | 3502 || [[Hvalfjarðarsveit]] - [[Skilmannahreppur]] || || || || |- | 3503 || [[Hvalfjarðarsveit]] - [[Innri-Akraneshreppur]] || [[2008]] || * Ekkert aðalskipulag er í gildi || || |- | 3504 || [[Hvalfjarðarsveit]] - [[Leirár- og Melahreppur]] || [[2008]] || * [http://www.hvalfjardarsveit.is/skipulag/adalskipulag-hreppanna/ Adalskipulag Hreppanna]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} || || |} === Vesturland og Vestfirðir 3506 - 4910 === {| class="wikitable" ! Númer ! [[Sveitarfélag]] ! Gildistími ! Aðalskipulagsuppdráttur ! Heimasíða ! Hönnun |- | 3506 || [[Skorradalshreppur]] || || || || |- | 3510 || [[Borgarbyggð]] - [[Borgarfjarðarsveit]] || 2004-2016 || * [http://www.borgarfjordur.is/Files/Skra_0004978.pdf Aðalskipulag Borgarfjarðarsveitar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929020559/http://www.borgarfjordur.is/Files/Skra_0004978.pdf |date=2007-09-29 }} || [http://www.borgarfjordur.is/default.asp?sid_id=12469&tre_rod=018|&tId=1 www.borgarfjordur.is]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} || |- | 3601 || [[Borgarbyggð]] - [[Hvítársíðuhreppur]] || [[2008]] || * Ekkert aðalskipulag er í gildi || || |- | 3609 || [[Borgarbyggð]] - sameinað || 1997-2017 || * Link vantar á aðalskipulag * [http://www.borgarbyggd.is/Files/Skra_0012964.pdf Staðardagskrá 21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128113334/http://www.borgarbyggd.is/Files/Skra_0012964.pdf |date=2012-01-28 }} || || |- | 3701 || [[Borgarbyggð]] - [[Kolbeinsstaðahreppur]] || [[2008]] || * Ekkert aðalskipulag er í gildi || || |- | 3709 || [[Grundarfjarðarbær]] ||2003-2015 || * þéttbýlishluti || [http://www.grundarfjordur.is/default.asp?Sid_Id=7960&tid=2&fre_Id=10855&meira=1&Tre_Rod=002| Frétt af skipulagsvinnu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160730214630/http://grundarfjordur.is/default.asp?Sid_Id=7960&tid=2&fre_Id=10855&meira=1&Tre_Rod=002%7C |date=2016-07-30 }} || |- | 3710 || [[Helgafellssveit]] || [[2008]] || * Ekkert aðalskipulag er í gildi || || |- | 3711 || [[Stykkishólmsbær]] || 2002-2022 || * [http://www.stykkisholmur.is/Files/Skra_0009825.pdf 1985-2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927212339/http://www.stykkisholmur.is/Files/Skra_0009825.pdf |date=2007-09-27 }} * [http://www.stykkisholmur.is/Files/Skra_0007647.pdf 2002-2022] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927212401/http://www.stykkisholmur.is/Files/Skra_0007647.pdf |date=2007-09-27 }} * [http://www.stykkisholmur.is/Default.asp?Sid_Id=2085&tId=1 2002-2022 greinargerð] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927212423/http://www.stykkisholmur.is/Default.asp?Sid_Id=2085&tId=1 |date=2007-09-27 }} || [http://www.stykkisholmur.is/ stykkisholmur.is] || [http://glamakim.is/verkaskr/adalsk_stykkisholmur/index.html Gláma Kím] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009043636/http://glamakim.is/verkaskr/adalsk_stykkisholmur/index.html |date=2007-10-09 }} |- | 3713 || [[Eyja- og Miklaholtshreppur]] || [[2008]] || * Ekkert aðalskipulag er í gildi || || |- | 3714 || [[Snæfellsbær]] || || || || |- | 3809 || [[Dalabyggð]] - [[Saurbæjarhreppur]] || [[2008]] || * Ekkert aðalskipulag er í gildi * Hinn [[10. júní]] [[2006]] sameinaðist Saurbæjarhreppur [[Dalabyggð]] || || |- | 3811 || [[Dalabyggð]] - sameinað || || || || |- | 4100 || [[Bolungarvíkurkaupstaður]] || || || || |- | 4200 || [[Ísafjarðarbær]] || || [https://www.teikn.is/_Rainbow/documents/pdf/Thingeyri-breyt-adalsk.pdf Þingeyri 1985 - 2005] || || * Þingeyri - Teikn á lofti ehf. |- | 4502 || [[Reykhólahreppur]] || || || || |- | 4604 || [[Tálknafjarðarhreppur]] || || || || |- | 4607 || [[Vesturbyggð]] || || || || |- | 4803 || [[Súðavíkurhreppur]] || || || || |- | 4901 || [[Árneshreppur]] || [[2008]] || * Ekkert aðalskipulag er í gildi || || |- | 4902 || [[Kaldrananeshreppur]] || || || || |- | 4908 || [[Bæjarhreppur (Strandasýslu)|Bæjarhreppur]] || || || || |- | 4909 || [[Strandabyggð]] - [[Broddaneshreppur]] || [[2008]] || * Ekkert aðalskipulag er í gildi || || |- | 4910 || [[Strandabyggð]] - [[Hólmavíkurhreppur]] || || || || |- |} === Norðurland 5000 - 6707 === {| class="wikitable" ! Númer ! [[Sveitarfélag]] ! Gildistími ! Aðalskipulagsuppdráttur ! Heimasíða ! Hönnun |- | 5000 || [[Siglufjarðarkaupstaður]] || 2003-2023 || * [http://kort.siglo.is/ Aðalskipulag Siglufjarðar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927044121/http://kort.siglo.is/ |date=2007-09-27 }} || || * [http://www.teikn.is/portal/alias__Rainbow/lang__en/tabID__42/DesktopDefault.aspx Teikn design] |- | 5200 || [[Sveitarfélagið Skagafjörður]] || || || || |- | 5508 || [[Húnaþing vestra]] || 2002-2014 || * [http://www.hunathing.is/skjol/onnurskjol/a%F0alskipulag2.pdf GREINARGERÐ Aðalskipulags] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927224937/http://www.hunathing.is/skjol/onnurskjol/a%F0alskipulag2.pdf |date=2007-09-27 }} || * [http://www.hunathing.is/default.asp?doc=nanar_stofnun&sid=6&us=25 Síða skipulagsin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070830022535/http://www.hunathing.is/default.asp?doc=nanar_stofnun&sid=6&us=25 |date=2007-08-30 }} || * Landmótun ehf * Yngvi Þór Loftsson * Hermann Georg Gunnlaugsson * Jón Gauti Jónsson |- | 5601 || [[Húnavatnshreppur]] - [[Áshreppur]] || [[2008]] || * Ekkert aðalskipulag er í gildi || || |- | 5604 || [[Blönduósbær]] || || || || |- | 5609 || [[Höfðahreppur]] || || || || |- | 5611 || [[Skagabyggð]] || [[2008]] || * Ekkert aðalskipulag er í gildi || || |- | 5612 || [[Húnavatnshreppur]] || || || || |- | 5706 || [[Akrahreppur]] || [[2008]] || * Ekkert aðalskipulag er í gildi || || |- | 6000 || [[Akureyrarkaupstaður]] || 1998 - 2018 || * [https://web.archive.org/web/20051103234228/http://www.akureyri.is/media/vefmyndir/akureyri/skipulag/Asak98A4.jpg Þéttbýlisuppdráttur 1:10000] * [https://web.archive.org/web/20051103235754/http://www.akureyri.is/media/vefmyndir/akureyri/skipulag/AS98_svfel_sm.jpg Sveitarfélagsuppdráttur 1:35000] * [http://www.nls.is/Svaedisskipulag/Nsk_7.doc NORÐURLANDSSKÓGAR, SÉRSTAKT SVÆÐISSKIPULAG ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070102233603/http://www.nls.is/Svaedisskipulag/Nsk_7.doc |date=2007-01-02 }} || [http://www.akureyri.is www.akureyri.is] || |- | 6100 || [[Húsavíkurbær]] || 2005 - 2025 || * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20060522181624/www.husavik.is/files/%7B4adb68c8-26d5-4017-9da4-1961ecf09122%7D_sveitarfelag_50000_final.pdf Sveitarfélagsuppdráttur 1:50000] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20060522175839/www.husavik.is/files/%7B81708ce4-13b9-49c8-9e66-3f13071c020b%7D_nagrenni_10000_final.pdf þéttbýli og nágrenni 1:10000] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20060522175854/www.husavik.is/files/%7B1374d455-dc62-47c9-b87a-a7d5882412d0%7D_husavik_5000_final.pdf Þéttbýlisuppdráttur 1:5000] || [http://www.husavik.is/page.asp?ID=633 www.husavik.is]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} || * Per Christensen akritekt FAÍ * Tækniþing ehf * Bygginga- og skipulagsnefnd Húsavíkurbæjar * Bæjarstjórn |- | 6200 || [[Ólafsfjarðarbær]] || || || || |- | 6400 || [[Dalvíkurbyggð]] || || || || |- | 6501 || [[Grímseyjarhreppur]] || || || || |- | 6506 || [[Arnarneshreppur]] || || || || |- | 6513 || [[Eyjafjarðarsveit]] || || || || |- | 6514 || [[Hörgárbyggð]] || [[2008]] || * Ekkert aðalskipulag er í gildi || || |- | 6601 || [[Svalbarðsstrandarhreppur]] || || || || |- | 6602 || [[Grýtubakkahreppur]] || || || || |- | 6607 || [[Skútustaðahreppur]] || || || || |- | 6609 || [[Aðaldælahreppur]] || || || || |- | 6611 || [[Tjörneshreppur]] || [[2008]] || * Ekkert aðalskipulag er í gildi || || |- | 6612 || [[Þingeyjarsveit]] || [[2020]] || [http://www.thingeyjarsveit.is/default.asp?sid_id=20053&tre_rod=002|019|&tId=1 Stefna varðandi aðalskipulag]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} |[http://www.thingeyjarsveit.is/ www.thingeyjarsveit.is] || |- | 6701 || [[Kelduneshreppur]] || || || || |- | 6702 || [[Öxarfjarðarhreppur]] || || || || |- | 6705 || [[Raufarhafnarhreppur]] || || || || |- | 6706 || [[Svalbarðshreppur]] || [[2008]] || * Ekkert aðalskipulag er í gildi || || |- | 6707 || [[Langanesbyggð]] - [[Þórshafnarhreppur]] || 2003-2023 || [http://thorshofn.inter-map.com/ Inter-map - Aðalskipulag Þórshafnarhrepps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050901135908/http://thorshofn.inter-map.com/ |date=2005-09-01 }} || [http://www.thorshofn.is/forsida/ Langanesbyggð] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060718001915/http://www.thorshofn.is/forsida/ |date=2006-07-18 }} varð til við sameiningu Þórshafnarhrepps og Skeggjastaðahrepps || [http://www.teikn.is/portal/alias__Rainbow/lang__en/tabID__42/DesktopDefault.aspx Teikn á Lofti ehf. / Teikn design inc. ] |} === Austurland 7000 - 7620 === {| class="wikitable" ! Númer ! [[Sveitarfélag]] ! Gildistími ! Aðalskipulagsuppdráttur ! Heimasíða ! Hönnun |- | 7000 || [[Seyðisfjarðarkaupstaður]] || 1978-1998 || * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050629180627/www.sfk.is/gamli/stjornsysla/seydis-adalskipulag.jpg Seyðisfjörður] || * [http://www.sfk.is/index.php?option=com_content&task=view&id=69&Itemid=116 Byggingarfulltrui] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070804074602/http://www.sfk.is/index.php?option=com_content&task=view&id=69&Itemid=116 |date=2007-08-04 }} * [http://www.sfk.is/gamli/stjornsysla/byggingarfulltrui.htm Eldri vefur byggingarfulltrúa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028115042/http://www.sfk.is/gamli/stjornsysla/byggingarfulltrui.htm |date=2005-10-28 }} || * Skipulag Ríkisins |- | 7300 || [[Fjarðabyggð]] - sameinað || || || || |- | 7501 || [[Langanesbyggð]] - [[Skeggjastaðahreppur]] || 2004-2024 || * [https://www.teikn.is/_Rainbow/images/default/adal_deiliskipulag/Bakki-dreifb-stor.jpg í vinnslu] || || * [http://www.teikn.is/portal/alias__Rainbow/lang__en/tabID__42/DesktopDefault.aspx Teikn á lofti ehf. / Teikn design inc.] |- | 7502 || [[Vopnafjarðarhreppur]] || 2004-2024 || [http://www.teikn.is/_Rainbow/images/default/adal_deiliskipulag/Vopni-a%F0alsk-stor.jpg í vinnslu] || || * [http://www.teikn.is/portal/alias__Rainbow/lang__en/tabID__42/DesktopDefault.aspx Teikn á lofti ehf. / Teikn design inc.] |- | 7505 || [[Fljótsdalshreppur]] || || || || |- | 7509 || [[Borgarfjarðarhreppur]] || || * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050301195431/www.landmotun.is/assets/ASBO_7-grg.pdf 2004 –2016 Greinargerð] || || |- | 7605 || [[Fjarðabyggð]] - [[Mjóafjarðarhreppur]] || [[2008]] || * Ekkert aðalskipulag er í gildi || || |- | 7610 || [[Fjarðabyggð]] - [[Fáskrúðsfjarðarhreppur]] || [[2008]] || * Ekkert aðalskipulag er í gildi || || |- | 7613 || [[Breiðdalshreppur]] || || || || |- | 7617 || [[Djúpavogshreppur]] || || || || |- | 7619 || [[Fjarðabyggð]] - [[Austurbyggð]] || || || || |- | 7620 || [[Fljótsdalshérað]] || || * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20060406113234/www.egilsstadir.is/umhverfi/files/2006032102184473750.pdf Aðalskipulag Austur-Héraðs 2002-2017] * Fellahreppur * Norður-Hérað || || |- |} === Suðurland 7708 - 8721 === {| class="wikitable" ! Númer ! [[Sveitarfélag]] ! Gildistími ! Aðalskipulagsuppdráttur ! Heimasíða ! Hönnun |- | 7708 || [[Sveitarfélagið Hornafjörður]] || 1998-2018 || * Þetta aðalskipulag hefur tekið breytingum, og er vistað á nýrri síðu * [http://www.hornafjordur.is/adalskipulag/adalskipulag_hornafjardar.htm www.hornafjordur.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030512145117/http://www.hornafjordur.is/adalskipulag/adalskipulag_hornafjardar.htm |date=2003-05-12 }} * Eldra aðalskipulag: * [http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/adalskipulag_hornafjardar.htm Aðalskipulag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060312172631/http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/adalskipulag_hornafjardar.htm |date=2006-03-12 }} '''Austur Skaftafellssýsla yfirlitskort''' * [http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/lon-nes.gif Lón - Nes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010115049/http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/lon-nes.gif |date=2007-10-10 }} * [http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/ssvmyrar.gif Suðursveit - Mýrar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010115213/http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/ssvmyrar.gif |date=2007-10-10 }} * [http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/_raust.gif Öræfi, austurhluti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010115235/http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/_raust.gif |date=2007-10-10 }} * [http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/_rvest.gif Öræfi, vesturhluti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010122024/http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/_rvest.gif |date=2007-10-10 }} '''Þéttbýliskort''' * [http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/hofn144.gif Höfn - Nes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007023818/http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/hofn144.gif |date=2007-10-07 }} * [http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/holtab.gif Holtabæir á Mýrum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007023840/http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/holtab.gif |date=2007-10-07 }} * [http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/Kalfafell.GIF Miðþorpið í Suðursveit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010115510/http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/Kalfafell.GIF |date=2007-10-10 }} * [http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/fagurhm.gif Fagurhólsmýri í Öræfum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010115155/http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/fagurhm.gif |date=2007-10-10 }} * [http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/hof.gif Hof í Öræfum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007023806/http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/hof.gif |date=2007-10-07 }} * [http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/Svinafell.GIF Svínafell og Freysness í Öræfum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007023751/http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/Svinafell.GIF |date=2007-10-07 }} '''[http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/skyring.gif skyringar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010115139/http://www.hornafjordur.net/adalskipulag/kort/skyring.gif |date=2007-10-10 }}''' || * [http://www.hornafjordur.is/ www.hornafjordur.is] || * Hönnuður: Óþekktur |- | 8000 || [[Vestmannaeyjabær]] || || || || |- | 8200 || [[Sveitarfélagið Árborg]] ([[Selfoss]], [[Stokkseyri]], [[Eyrarbakki]]) || * 2005-2025 || * [http://granni.verksud.is/granni/skipulagsskjol/A-Sveitarf%C3%A9lagsuppdr%C3%A1ttur.pdf Blað 1 - Árborg í heild] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927021734/http://granni.verksud.is/granni/skipulagsskjol/A-Sveitarf%C3%A9lagsuppdr%C3%A1ttur.pdf |date=2007-09-27 }} * [http://granni.verksud.is/granni/skipulagsskjol/B-Selfoss.pdf Blað 2 - Selfoss] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927022015/http://granni.verksud.is/granni/skipulagsskjol/B-Selfoss.pdf |date=2007-09-27 }} * [http://granni.verksud.is/granni/skipulagsskjol/C-Eyrarbakki.pdf Blað 3 - Eyrarbakki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927021841/http://granni.verksud.is/granni/skipulagsskjol/C-Eyrarbakki.pdf |date=2007-09-27 }} * [http://granni.verksud.is/granni/skipulagsskjol/D-Stokkseyri.pdf blað 4 - Stokkseyri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927021641/http://granni.verksud.is/granni/skipulagsskjol/D-Stokkseyri.pdf |date=2007-09-27 }} * [http://granni.verksud.is/granni/skipulagsskjol/skipulagsgreinargerd.pdf Greinargerð] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927022108/http://granni.verksud.is/granni/skipulagsskjol/skipulagsgreinargerd.pdf |date=2007-09-27 }} '''[http://granni.verksud.is/adalskipulag/arb_skip_skjol12.cfm?frett_id=17 - Samþykkt í bæjarstjórn Árborgar 15. janúar 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060624054444/http://granni.verksud.is/adalskipulag/arb_skip_skjol12.cfm?frett_id=17 |date=2006-06-24 }}''' || * [http://www.arborg.is/ www.arborg.is] * [http://granni.verksud.is/adalskipulag/Arb_skip_skjol10.cfm Aðalskipulagsvefur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060616163308/http://granni.verksud.is/adalskipulag/Arb_skip_skjol10.cfm |date=2006-06-16 }} * [http://granni.verksud.is/adalskipulag/arb_skip_skjol12.cfm?frett_id=16 uppdrættir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060624054430/http://granni.verksud.is/adalskipulag/arb_skip_skjol12.cfm?frett_id=16 |date=2006-06-24 }} || * [http://www.skipulag.is/focal/webguard.nsf/key2/listi_radgjafar Valdís Bjarnadóttir arkitekt FAÍ] {{Webarchive|url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041116115551/www.skipulag.is/focal/webguard.nsf/key2/listi_radgjafar |date=2004-11-16 }} * [http://www.hi.is/Apps/WebObjects/HI.woa/wa/dp?detail=1001765&name=frettasida Gunnar Ingi Ragnarsson verkfr. FVFÍ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060923193714/http://www.hi.is/Apps/WebObjects/HI.woa/wa/dp?detail=1001765&name=frettasida |date=2006-09-23 }} * [http://www.arkverk.is/ Vinnustofan Þverá ehf.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060714075043/http://www.arkverk.is/ |date=2006-07-14 }} * [http://www.selfoss.is/verksud/ Verkfræðistofa Suðurlands ehf.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060711042456/http://www.selfoss.is/verksud/ |date=2006-07-11 }} |- | || || * 1997 - 2017 || * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041004121746/www.arborg.is/files/%7BD3AC1362-7B31-4170-9F3F-1BDFDD1E3122%7D_eyrarbakki.pdf Eyrarbakki] || * [http://www.arborg.is/files.asp?id=315 www.arborg.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614163942/http://arborg.is/files.asp?id=315 |date=2006-06-14 }} || * Jon Nordsteien arkitekt MNAL * Ólöf Flygering arkitekt FAÍ * Verkfræðistofa Suðurlands |- | || || * 1995 - 2015 || * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041004121817/www.arborg.is/files/%7B81DA710D-1304-4270-9F2C-85DFC708AE1B%7D_selfoss.pdf Selfoss undiritað] * [http://granni.verksud.is/granni/skipulagsskjol/selfoss.pdf Selfoss Uppfært] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060624054035/http://granni.verksud.is/granni/skipulagsskjol/selfoss.pdf |date=2006-06-24 }} || * [http://www.arborg.is/files.asp?id=315 www.arborg.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614163942/http://arborg.is/files.asp?id=315 |date=2006-06-14 }} || * Vinnuhópur Bæjarstjórnar Selfoss * [http://granni.verksud.is/adalskipulag/Arb_skip_skjol10.cfm Verkfræðistofa Suðurlands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060616163308/http://granni.verksud.is/adalskipulag/Arb_skip_skjol10.cfm |date=2006-06-16 }} |- | || || * 1996 - 2016 || * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041004121828/www.arborg.is/files/%7B92907711-AC29-4682-A26E-76A78682A721%7D_stokkseyri.pdf Stokkseyri] || * [http://www.arborg.is/files.asp?id=315 www.arborg.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614163942/http://arborg.is/files.asp?id=315 |date=2006-06-14 }} || * Hönnuður: Óþekktur * Uppteiknað: Verkfræðistofa Suðurlands 2001 |- | 8508 || [[Mýrdalshreppur]] ([[Vík]]) || || || || |- | 8509 || [[Skaftárhreppur]] ([[Klaustur]]) || || || || |- | 8610 || [[Ásahreppur]] || || || || |- | 8613 || [[Rangárþing eystra]] ([[Hvolsvöllur]]) || || || || |- | 8614 || [[Rangárþing ytra]] ([[Hella]]) || || || || |- | 8722 || [[Flóahreppur]] || || * [https://web.archive.org/web/20071212005259/http://www.floahreppur.is/Stjornsysla/Skipulagsmal Skipulagsmal] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20080318112600/floahreppur.is//vefsidan/data/MediaArchive/files/pl-50-Villh-300P.pdf Yfirlit í vinnslu] || || |- | || ([[Gaulverjabæjarhreppur]] 8701) || || * [http://floahreppur.aicon.is//vefsidan/data/MediaArchive/files/Gaulverjab-04_adalskipulag-undirritad.pdf Adalskipulag]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://floahreppur.aicon.is//vefsidan/data/MediaArchive/files/Gaulverjab,Greinargerd-Gaul.pdf Greinargerd]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} || || |- | || ([[Hraungerðishreppur]] 8706) || || * [http://floahreppur.aicon.is//vefsidan/data/MediaArchive/files/Hraungerdirshreppur,Adalskipulag-11-undirskr.pdf Adalskipulag]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://floahreppur.aicon.is//vefsidan/data/MediaArchive/files/Hraungerdishreppur;greinargerd-6.pdf Greinargerd]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} || || |- | || ([[Villingaholtshreppur]] 8707) || [[2008]] || * Ekkert aðalskipulag er í gildi || || |- | 8710 || [[Hrunamannahreppur]] ([[Flúðir]]) || || || || |- | 8716 || [[Hveragerðisbær]] || * 1993 - 2013 || * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041021180654/www.hveragerdi.is/pdf/hveragerdi.pdf Hveragerði] || * [https://www.hveragerdi.is/ hveragerdi.is] || * Aðalskipulag: Teiknistofan Skólavörðustíg 28 SF. * Umhverfisskipulag: Landslagsarkitektar Þingholtsstræti 27 * Kortagrunnur: Verkfræðistofa Suðurlands HF. * Hæðalínur: Verkfræðistofan Hnit HF. * Loftmyndir: landmælingar íslands. |- | 8717 || [[Sveitarfélagið Ölfus]] ([[Þorlákshöfn]]) || || || || |- | 8719 || [[Grímsnes- og Grafningshreppur]] ([[Sólheimar]]) || || || || |- | 8720 || [[Skeiða- og Gnúpverjahreppur]] || 2004 - 2016 || * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20060413122025/www.skeidgnup.is/lodir/S-Gnup-2004-2016-greinargerd.pdf Greinargerð] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20060413122031/www.skeidgnup.is/lodir/S-Gnu-04-016-lagl-uppd-minnk.pdf Láglendið] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20060413122028/www.skeidgnup.is/lodir/S-Gnup-04-016-hal-uppd-minnk.pdf Hálendið] || [http://www.skeidgnup.is/greinargerd_index.htm www.skeidgnup.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060714074211/http://www.skeidgnup.is/greinargerd_index.htm |date=2006-07-14 }} || |- | 8721 || [[Bláskógabyggð]] ([[Laugarvatn]] / [[Reykholt]] / [[Skálholt]]) || || || |} == Heimildir == * [[Íslensk sveitarfélög eftir sveitarfélagsnúmerum]] * {{vefheimild|url=http://www.althingi.is/lagas/nuna/1997073.html|titill= Skipulags- og byggingarlög |mánuðurskoðað=11. júlí|árskoðað=2006}} * {{vefheimild|url=http://www.samband.is/files/1497438789sveitfax05.xls|titill=Upplýsingar um íslensk sveitarfélög|mánuðurskoðað=12. nóvember|árskoðað=2005}} * {{vefheimild|url=http://www.skipulag.is/focal/webguard.nsf/key2/adalskipulag3.html|titill=Staða aðalskipulags|mánuðurskoðað=7. júlí|árskoðað=2006}} ==Tenglar== * [http://www.skipulag.is/focal/webguard.nsf/key2/listi_radgjafar LISTI YFIR ÞÁ SEM RÉTTINDI HAFA TIL AÐ SINNA SKIPULAGSGERÐ] {{Webarchive|url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041116115551/www.skipulag.is/focal/webguard.nsf/key2/listi_radgjafar |date=2004-11-16 }} * [https://umhverfisraduneyti.is/ Umhverfisraduneyti] * [http://www.skipulag.is/ Skipulagsstofnun] [[Flokkur:Landupplýsingar]] [[Flokkur:Sveitarfélög Íslands]] [[Flokkur:Listar tengdir íslenskum stjórnmálum]] [[Flokkur:Íslensk stjórnmál|Íslensk stjórnmál]] [[Flokkur:Skipulagsmál]] [[Flokkur:Borgarskipulagning]] h17mnn2t7urh2cs4aotmc1bnvrl8w7y 0 29789 1980372 1978740 2026-09-26T03:30:06Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980372 wikitext text/x-wiki {{Um|landsvæðið|ríkið|Palestínuríki}} [[Mynd:Satellite image of Israel in January 2003.jpg|thumb|right|Gervihnattamynd frá 2003 af svæðinu.]] '''Palestína''' ([[latína]]: Palæstina; [[hebreska]]: ארץ־ישראל Eretz-Yisra'el, áður einnig nefnt פלשתינה Palestina; [[arabíska]]: فلسطين Filasṭīn, Falasṭīn) er eitt margra heita landsvæða á milli [[Miðjarðarhaf]]sins og árinnar [[Jórdan]] svo og nokkurra aðliggjandi landsvæða. Síðustu árþúsund hafa margar mismunandi landfræðilegar skilgreiningar verið notaðar til þess að afmarka það svæði sem kallað er Palestína. Þær skilgreiningar eru allar umdeildar í [[stjórnmál]]um. Víðasta skilgreiningin er sú sem notuð var af Bretum þegar þeim var veitt [[Umboðsstjórn Breta í Palestínu|umboð]] af [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalaginu]] á millistríðsárunum til þess að stjórna Palestínu en það svæði skiptist nú á milli [[Ísrael]]s og [[Heimastjórnarsvæði Palestínumanna|heimastjórnarsvæða Palestínumanna]]. Frá stofnun Ísraels hefur orðið algengara að heitið Palestína vísi aðeins til þess síðarnefnda. Þetta svæði ber einnig ýmis önnur nöfn, svo sem: Kanaanland, Judea, Konungsríki Jórdaníu, Ísraelsríki og [[Landið helga]]. == Landamörk og nafngiftir == Í [[Egyptaland hið forna|forn-egypskum]] textum er allt strandsvæði [[Austurlönd|Austurlanda]] við Miðjarðarhaf á milli [[Egyptaland]]s og [[Tyrkland]]s nefnt ''R-t-n-u'' (venjulega ritað: Retjenu). Retjenu var skipt upp í þrjú svæði og syðsta svæðið, ''[[Djahy]]'', var með u.þ.b. sömu landamæri og Kanaanland, þar sem í dag er [[Ísrael]] og [[heimastjórnarsvæði Palestínumanna]]. Á [[járnöld]] er sennilegt að [[hið ísraelska konungsríki]], sem varð til úr [[ríki Davíðs]] um [[930 f.Kr.]], hafi stjórnað [[Jerúsalem]] og svæði sem náði yfir þar sem í dag er Ísrael og heimastjórnarsvæði Palestínumanna, auk landsvæða í vestri og norðri sem spannaði þá samanlagt landsvæði sem fellur nokkuð vel við stórtækari skilgreiningu Ísraelsríkis sem lýst er í [[Gamla testamentið|Gamla testamentinu]]. Þó eru fornleifar frá þessum tíma sjaldgæfar og umdeildar.<ref name="Thompson">{{cite book|title=The Mythic Past:How Writers Create the Past|author=Thomas L. Thompson|publisher=[[Basic Books]]|year=1999|isbn=0-465-00649-3|url=http://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=QzOJ9nMlUJcC&oi=fnd&pg=RA1-PR11&dq=archaeological+evidence+israel+kingdom&ots=_oKqm0jKLs&sig=YC3ODVfVBBI2A4J69_l6wp4iy2g|access-date=2007-06-24|archive-date=2015-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009203425/https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=QzOJ9nMlUJcC&oi=fnd&pg=RA1-PR11&dq=archaeological+evidence+israel+kingdom&ots=_oKqm0jKLs&sig=YC3ODVfVBBI2A4J69_l6wp4iy2g|url-status=dead}}</ref><ref name=Finkelstein>{{cite web|title=The Bible Unearthed: Archaeology’s New Vision of Ancient Israel and the Origin of Its Sacred Texts|author=Israel Finkelstein and Neil Ascher Silberman|publisher=Bible and Interpretation|date=2000|accessdate=05.14.2007|url=http://www.bibleinterp.com/commentary/Finkelstein_Silberman022001.htm|archive-date=2013-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012001352/http://www.bibleinterp.com/commentary/Finkelstein_Silberman022001.htm|url-status=dead}}</ref> Heitið Palestína kemur af [[filistear|filisteum]],<ref>Hansen, 2000, p. 130.</ref> sem var þjóð sem réðst inn í Palestínu einhvern tímann á 12. öld fyrir krist. Á hebresku er orðið פְּלְשְׁתִּים ''felishtim'' komið af orðinu פְּלִישָׁה ''felisha'' sem þýðir innrás. <!-- Frjálsleg umritun úr hebresku þar sem ég fann engar umritunarreglur, ég miðaði við ritháttinn í Sögu Mannkyns sem útgefin er af Almenna Bókafélaginu og svo aftur enskar umritunarreglur. Gaman ef einhver gæti fundið umritunarreglur fyrir hebresku. --> Filistear, sem voru ekki semítar að kyni, voru frá Suður-[[Grikkland]]i og voru skyldir [[Mýkena|Mýkenum]].<ref>Killebrew, 2005, 231.</ref> Þeir voru í fyrstu búsettir á strandsléttu sem nefnist [[Filistía]], sem er nokkurn veginn það svæði sem kallað er [[Gasaströndin]] í dag, og lögðu fljótlega undir sig alla strandlengjuna frá [[Gasaborg|Gasa]] til [[Jaffa]] og hálendið í austri allt að gyðingabyggðunum sem þar voru. Þessu svæði var skipt í fimm borgríki sem hétu Gasa, [[Askalon]], [[Asdod]], [[Gat]] og [[Ekron]]. Þeim var stjórnað af svo kölluðum ''seren'' sem hefur sömu merkingu og [[gríska]] orðið ''tyrannos'' eða harðstjóri eins og það útleggst á íslensku.<ref>{{cite book|author1=Helle, Knut|author2=Jarle Simensen|author3= Kåre Tønnesson|author4= Sven Tägil|others=þýðing Gísli Jónsson|title=Saga Mannkyns: Samfélög hámenningar í mótun, 1200-200 f.Kr.|pages=82-83|chapter=Fyrirheitna landið|language=íslenska|publisher=Almenna Bókafélagið|year=1988}}</ref> Í forn-egypskum textum úr leghöllinni [[Medinet Habu]] er minnst á þjóð sem tilheyrði [[Hafþjóðirnar|Hafþjóðunum]] og var kölluð ''P-r-s-t'' (venjulega ritað: ''Peleset''). Hún er sögð hafa gert innrás í Egyptaland þegar [[Ramses 3.]] var við völd. Talið er afar líklegt að átt sé við filistea. Hebreska heitið feleshet ([[hebreska]]: פלשת fəléshseth), er notað í biblíunni um strandsléttuna við Gasa, Filistíu. Assýríski keisarinn [[Sargon 2.]] kallaði svæðið ''falashtu'' í annálum sínum. Um það bil sem Assýringar tóku völdin á svæðinu 722 f.Kr. voru filistear orðnir mikilvægir þegnar á svæðinu.<ref name="Shahinp6">Shahin (2005), 6</ref> 586 fyrir Krist, þegar kaldískir hermenn undir stjórn babýlonska heimsveldisins fluttu stóran hluta íbúana í þrældóm, þá hvarf með öllu sá bragur sem áður hafði einkennt borgarríki filistea.<ref name="Shahinp6"/> Á [[5. öld f.Kr.]] ritaði [[Heródótos]] á grísku um „hérað í [[Sýrland]]i, sem kallast ''Palaistinêi''“ ([[latína]]: ''Palaestina''; [[íslenska]]: ''Palestína''). Landamörk svæðisins sem hann talaði um voru ekki nefnd með berum orðum, en [[Jósefos]] notaði sama heiti um lítið strandsvæði, Filistíu. [[Ptólemajos]] notaði einnig sama hugtak. [[Plinius eldri]] skrifar á latínu um svæði sem er hluti af Sýríu og var áður kallað ''Palaestina'' og var við austurhluta Miðjarðarhafsins. Á tímum [[Rómarveldi]]s, náði skattlandið Júdea (ásamt [[Samaría|Samaríu]]) yfir mest allt Ísrael okkar daga og heimastjórnarsvæði Palestínumanna. En í kjölfar [[Bar Kokhba]] uppreisnarinnar á annarri öld fyrir Krist reyndu Rómverjar að slíta tengslum Gyðinga við landið með því að endurnefna Júdeu og var það þá kallað [[Sýría Palestína|''Syria Palaestina'']].<ref name = "Lehmann">{{cite web|url = http://www.usd.edu/erp/Palestine/history.htm#135-337|title = Palestine: History: 135–337: Syria Palaestina and the Tetrarchy|accessdate = 2006-07-19|last = Lehmann|first = Clayton Miles|date = Summer 1998|work = The On-line Encyclopedia of the Roman Provinces|publisher = University of South Dakota|archiveurl = https://web.archive.org/web/20000621154528/http://www.usd.edu/erp/Palestine/history.htm#135-337|archivedate = 2000-06-21}}</ref> Á tímum [[Austrómverska keisaradæmið|Austrómverska keisaradæmisins]] voru lönd Sýríu–Palestínu, Samaríu og [[Galílea|Galíleu]] sameinuð og gefið nafnið Palestína. Síðan þá hefur Palestína átt við, í landfræðilegum skilningi, þetta svæði á milli Jórdan og Miðjarðarhafs. Heimildir frá [[19. öld]] segja Palestínu liggja á milli hafsins og ónefndra viðskiptaleiða, líklegast Hejaz-Damaskus leiðin austur af Jórdandal. === Trúarrit === [[Mynd:1759 map Holy Land and 12 Tribes.jpg|thumb|right|Mynd sem sýnir forn konungdæmi Júdeu og Ísrael auk staðsetningar þeirra á mismunandi tímabilum eins og lýst er í Biblíunni. ([[Lotter]], 1759).]] Í hebresku biblíunni, Gamla testamentinu, er svæðið kallað Kanaanland ([[hebreska]]: כּנען) þar til Ísraelar setjast að og þá er það kallað Ísrael (Yisrael). Landsvæðið er einnig nefnt „Land Hebrea“ (hebreska: ארץ העברים, Eretz Ha-Ivrim) svo og nokkur skáldleg heiti: „land, sem flæðir í mjólk og hunangi“, „land, sem [Guð] sór feðrum yðar“, „Landið helga“, „Land Drottins“ og „Fyrirheitnalandið.“ Kanaanslandi er lýst ýtarlega í [https://www.snerpa.is/net/biblia/mose-4.htm Fjórðu bók Móse 34:1] og þar er talið með Líbanon einnig í [https://www.snerpa.is/net/biblia/josua.htm Jósúabók 13:5]. Þetta svæði virðist hafa verið heimaland margra þjóða samkvæmt biblíunni, svo sem Kanaaníta, Hebrea, Hetíta, Amoríta, Peresíta, Hevíta og Jebúsíta. Samkvæmt arfsögnum Hebrea er Kanaanland hluti þess lands sem Guð gaf afkomendum Abrahams, þ.e. landsins sem nær frá Níl til Efrat: „Þínu afkvæmi gef ég þetta land, frá Egyptalandsánni til árinnar miklu, árinnar Efrat: land Keníta, Kenissíta, Kadmóníta, Hetíta, Peresíta, Refaíta, Amoríta, Kanaaníta, Gírgasíta og Jebúsíta.“ ([https://www.snerpa.is/net/biblia/mose-1.htm Fyrsta Mósebók 15:18-21]). Atburðir guðspjallanna fjögurra í [[Nýja testamentið|Nýja testamentinu]] eiga sér allir stað í Fyrirheitnalandinu. Í Kóraninum er hugtakið ''Landið helga'' notað ('''الأرض المقدسة''', ''Al-Ard Al-Muqaddasah'')<ref>[[wikisource:The Holy Qur'an/Al-Meada|Surah 5:21]]</ref> og það kemur fyrir allavega sjö sinnum. <!-- once when [[Moses]] proclaims to the [[Children of Israel]]: "O my people! Enter the holy land which Allah hath assigned unto you, and turn not back ignominiously, for then will ye be overthrown, to your own ruin." ([[wikisource:The Holy Qur'an/Al-Meada|Surah 5:21]]) --> <!-- Maður þarf að redda sér Kóraninum á íslensku greinilega --> == Saga == [[Mynd:Jerycho8.jpg|thumb|right|Uppgrafin hýbýli við Tell es-Sultan.]] === Frá forn[[steinöld]] til nýsteinaldar (1.000.000 – 5000 f.Kr) === Leifar manna sem fundist hafa suður af [[Genesaretvatn]]i í Norður-Ísrarel eru allt að 600.000 ára gamlar.<ref name = "Shahinp3">Shahin (2005), page 3</ref> Árið 1925 uppgötvuðu menn „Palistínumanninn“ í [[Zuttiyeh–hellirinn|Zuttiyeh–hellinum]] í ''Wadi Al-Amud'' nærri [[Zefat]], en hann gefur upplýsingar um þróun á þessu svæði.<ref name="Shahinp3">Shahin (2005), page 3</ref><ref>{{cite web|title=Human Evolution and Neanderthal Man|publisher=Antiquity Journal|url=https://antiquity.ac.uk/Ant/034/0090/Ant0340090.pdf}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Í hellum [[Shuqba]] í [[Ramallah]] og ''Wadi Khareitun'' í [[Betlehem]] hafa fundist verkfæri úr stein, við og dýrabeinum sem rakin eru til [[Natufian]] menningarinnar (12500 - 10200 f.Kr.)<ref name="Shahinp3" /> Fleiri fornleifar frá þessu tímabili hafa fundist við ''Tel Abu Hureura'', ''Ein Mallaha'', ''Beidha'' og [[Jeríkó]].<ref name="Shahinp3" /> Á bilinu 10000–5000 f.Kr. mynduðust jarðyrkjusamfélög. Sönnunargögn þessu til stuðnings hafa fundist við Haug Sultans (arabíska: ''Tell es-Sultan'', tell þýðir haugur, þó ekki grafhaugur) nærri Jeríkó þar sem fundist hafa ferhyrndir múrsteinar úr leir, ferhyrnd hýbýli, brot úr leirmunum og slitur vefnaðar.<ref name="Shahinp4">Shahin (2005), page 4</ref> Jeríkó hefur því stundum verið lýst sem elstu borg heims. === Frá [[koparöld]] (4500 – 3000 f.Kr.) til [[bronsöld|bronsaldar]] (3000 – 1200 f.Kr.) === {{Tímalína yfir yfirráð landsvæðisins Palestínu}} Menningarsamfélag frá [[Sýrland]]i, sem einkenndist af notkun [[kopar]]- og steintóla, fluttist til svæðisins eftir veginum sem liggur frá Jeríkó suður eftir ströndum [[Dauðahafið|Dauðahafsins]] og þaðan til Be'ér Sheva og Gasa. Þessir fólksflutningar efldu þann þéttbýlisvöxt sem þegar var hafinn.<ref name="Shahinp4" /> Snemma á bronsöld höfðu sjálfstæð kanaanísk borgríki myndast á sléttum og við strandir. Borgríkin voru umlukin veggjum úr leirmúrsteinum og reiddu sig á matarframleiðslu frá nærliggjandi jarðyrkjuþorpum sér til framfærslu.<ref name="Shahinp4" /><!-- Fornleifar frá fyrrihluta kanaanítatímabilsins hafa fundist við [[Tel Megiddo]], Jeríkó, Tel al-Far'a (Gasa), [[Bet Shean|Bisan]], and [[Ai (Bible)|Ai]] (Deir Dibwan/Ramallah District, Tel an Nasbe ([[al-Bireh]]) og [[Jib]] ([[Jerusalem]]).<ref name="Shahinp4" /> --> Kanaanísku borgarríkin stunduðu verslun og áttu í stjórnmálasambandi við bæði Egyptaland og Sýrland. Ýmis þéttbýlissvæði sem tilheyrðu Kanaanlandsmönnum voru lögð í rúst í kringum 2300 f.Kr. Stuttu síðar gerðu hirðingjar, sem komu að austan megin Jórdan, innrás og settust að í hæðunum.<ref name="Shahinp4" /> Kanaanítar urðu fyrir miklum áhrifum á miðri bronsöld frá þeim menningarsamfélögum sem umluktu þá, þ.e. frá [[Egyptaland]]i, [[Mesópótamía|Mesópótamíu]], [[Fönikía|Fönikíu]] og [[Sýrland]]i. Margvísleg verslunarsambönd og landbúnaðarefnahagur leiddu til þróunar nýrra leirkeraforma, ræktunar ávaxta og víðtækrar notkunar brons.<ref name="Shahinp4" /> Greftrunarsiðir frá þessu tímabili benda til þess að menn hafi trúað á líf eftir dauðann.<ref name="Shahinp4" /> Stjórnmála-, verslunar- og hernaðaratburðir síðla á bronsöld (1450 – 1350 f.Kr) voru skrásettir af sendiherrum og kanaanískum umboðsmönnum Egyptalands á nokkur hundruð leirtöflur sem ganga undir heitinu [[Amarna bréfin]].<ref name="Shahinp4" /> Um 1250 f.Kr. fluttust filistear að og blönduðust íbúunum sem fyrir voru og töpuðu þannig þjóðareinkennum sínum eftir nokkrar kynslóðir.<ref name="Shahinp6"/> === [[Járnöld]] (1200 – 330 f.Kr.) === Leirkeraleifar skreyttar með stílfærðum fuglum sem fundist hafa í [[Asqelon]], [[Ashdod]], [[Gat (borg)|Gat]], [[Ekron]], [[Gasaborg|Gasa]] eru fyrstu sönnunargögnin fyrir búsetu Filistea á svæðinu.<ref name="Shahinp6" /> Filistear eru taldir hafa borið með sér járnvopn og stríðsvagna auk nýrrar aðferðar til að gerja vín.<ref name="Shahinp6" /> Þróun á tímabilinu 1250 til 900 f.Kr. er umdeild, styrinn stendur um það hvort taka eigi frásögn Gamla testamentisins, þar sem Ísraelar sigra Kanaanland, alvarlega.<ref name=Ladislau>{{cite journal|title=Historiographic Views on the Settlement of the Jewish Tribes in Canaan|author=Gyémánt, Ladislau|publisher=Sacra Scripta|volume=1/2003|date=2003|page=26 - 30|url=http://www.ceeol.com/aspx/issuedetails.aspx?issueid=ed58f96d-8032-41bb-8d65-f34a8b8f2a36&articleId=835a199a-72a0-4b2d-ba9c-32b1347129f5}}</ref> Niels Peter Lemche, [[biblíufræði]]ngur við [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]], sagði í ritgerð sinni að sú frásögn sem birtist í biblíunni „er í mótsögn við nokkra mynd af palestínskum samfélögum til fornra, sem hægt er að gera sér í hugarlund, byggða á fornum heimildum frá svæðinu.“<ref name=LemcheJHS>{{cite web|title=On the Problems of Reconstructing Pre-Hellenistic Israelite (Palestinian) History|author=Niels Peter Lemche|publisher=Journal of Hebrew Scriptures|accessdate=05.10.2007|url=http://www.arts.ualberta.ca/JHS/Articles/article_13.htm|archive-date=2007-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070429011617/http://www.arts.ualberta.ca/JHS/Articles/article_13.htm|url-status=dead}}</ref> ==== Tímabil Gamla testamentsins ==== [[Mynd:Levant 830.png|thumb|Kort af syðri Austurlöndum, u.þ.b. [[830 f.Kr.]]. {{legend|#00ff00|Júdaríki}} {{legend|#008000|Ísraelsríki}} {{legend|#777777|Borgarríki Filistea}} {{legend|#3000ee|Borgarríki Fönikía}} {{legend|#7777ff|Konungsríki Ammons}} {{legend|#ffff00|Konungsríkið Edom}} {{legend|#007777|Konungsríkið Aram-Damaskus}} {{legend|#ffffff|Aramískir ættbálkar}} {{legend|#800080|Arubu ættbálkar}} {{legend|#804020|Nabatu ættbálkar}} {{legend|#005fff|Assýría}} {{legend|#808040|Konungsríkið Moab}} ]] Þó menn deili um hvort Hebrear hafi komið til Kanaanslands frá Egyptalandi eða komið úr kafi þeirrar fólksmergðar sem á svæðinu var, þá eru menn sammála um að það hafi gerst á milli 13. og 12. öld fyrir Krist.<ref name=Ladislau/> Samkvæmt biblíuhefð var [[Ísraelsríki]] stofnað af hebreskum ættbálkum undir stjórn Sál sem varð fyrsti konungurinn um 1020 f.Kr.<ref name=MFA>{{cite web|title=Facts about Israel:History|publisher=Israeli Ministry of Foreign Affaits|accessdate=05.10.2007|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/History/History+of+Israel/Facts%20About%20Israel-%20History|archiveurl=https://archive.today/20121218182900/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/History+of+Israel/Facts%20About%20Israel-%20History|archivedate=2012-12-18}}</ref> Árið 1000 f.Kr. var Jerúsalem gerð höfuðborg [[Ríki Davíðs]] og um þetta leiti er talið að fyrsta [[Jahvehofið]] í Jerúsalem hafi verið reist af Salómon konungi.<ref name=MFA/> Um 930 f.Kr. hafði konungsríkið skipst í tvennt, Ísraelsríki í norðri og [[Júdaríki]] í suðri.<ref name=MFA/> Fornleifar gefa til kynna að síðla á 13. öld, 12. öld og snemma á 11. öld f.Kr. byggðust mörg hundruð óvarin smáþorp og mörg þeirra í fjöllum Palestínu.<ref name=LemcheJHS /> Á 11. öld fór þeim að fækka en þess í stað reistu menn víggirta bæi.<ref name=LemcheJHS /> Það dróg úr umsvifum Egypta á svæðinu á þessu tímabili, þó þykir líklegt að [[Bet She'an]] hafi verið egypskt virki þar til snemma á 10. öld f.Kr.<ref name=LemcheJHS /> Stjórnmál samfélagsins einkenndust af illdeilum milli valdamanna þar til um miðja 9. öld þegar nokkrir höfðingjar sameinuðu krafta sýna í stjórnarbandalagi sem var stærra í sniðum en þekktist á bronsöld.<ref name=LemcheJHS/> Á árunum 722 til 720 f.Kr. var nyðra Ísraelsríki sigrað af assýríska heimsveldinu og Hebrear gerðir útlægir.<ref name=MFA/> Árið 586 f.Kr. var Júda sigrað af babýlónska heimsveldinu og Jerúsalem, ásamt Jehóvahofinu, lagt í eyði.<ref name=MFA/> Flestir Hebreanna voru sendir í þrældóm til Babýlóníu.<ref name="Shahinp6" /> ==== Persnesk yfirráð (538 f.Kr.) ==== Eftir myndun persneska heimsveldisins var gyðingum leyft að flytja aftur til þess lands sem trúarrit þeirra nefndu Land Ísraela og þeim veitt sjálfsstjórn. Það var um þessar mundir sem hið síðara Jehóvahof var reist í Jerúsalem.<ref name="Shahinp6" /> Sabastiye, nærri [[Nablus]], var nyrsta skattland Persa í Palestínu og systu landamæri þeirra voru við [[Hebron]].<ref name="Shahinp6" /> Sumir íbúanna þjónuðu í hernum og í smærri stöðum innan landstjórnar Persa en flestir stunduðu áfram landbúnað. Um 400 f.Kr. gerðu Nabatear innrás í suðurhluta Palestínu og stofnuðu þar menningarsamfélag við Negev sem varaði fram til 160 f.Kr.<ref name="Shahinp6" /> === [[Fornöld]] === <gallery> Mynd:CanaanMap.jpg|Kort frá 1882 af Kanaanlandi. Það sýnir skiptingu landsins á milli [[Ísraelar|tólf afkomenda Abrahams]]. (American Sunday-School Union of Philadelphia). Mynd:First century Iudaea province.gif|Rómverska [[skattlandið Iudaea]] (Júdea) á fyrstu öld e.Kr. Mynd:Palestine in the time of Christ.jpg|Palestína á tímum Jesús Krists, eftir B.W. Johnson (1891) úr ritinu ''The People's New Testament''. Mynd:Israel Byzantine 5c.jpg|5. öld e.Kr.: Sýnir biskupsdæmið ''Palestínu I'' (ríki Filistea, Júdea og Samaría) og ''Palestínu II'' (Galílea og Perea) Mynd:Age of Caliphs.png|Kalífadæmið, [[622]] – [[750]]. </gallery> ==== Hellenísk yfirráð (333 f.Kr.) ==== Persneska heimsveldið leið undir lok stuttu eftir að Makedóníumenn undir stjórn [[Alexander mikli|Alexanders mikla]] réðust inn í Palestínu.<ref name = "Shahinp7">Shahin (2005), 7</ref> Þegar Alexander lést, án þess að hafa látið eftir sig erfingja, skiptu herforingjar hans landsvæðinu sem hann hafði lagt undir sig á milli sín. Júdea var fyrst undir stjórn [[Ptolemajaríkið|Ptólemajaríkis]] og síðar [[Selevkídaríki]]s.<ref name=Pastor>Pastor, 1997, 41.</ref> Ásýnd landsins breyttist auðsjáanlega vegna mikils vaxtar og þróunar, vegna skipulagningar þéttbýlis og bygginga víggírtra borga.<ref name=Shahinp7 /> Hellenísk hefð í leirkerasmíð blandaðist þeirri palestínsku. Iðnaður og viðskipti döfnuðu, þá sérstaklega á hellenískum yfirráðasvæðum, svo sem Askalan, Gasa, Jerúsalem, Jaffa og Neblus.<ref name=Shahinp7 /> Gyðingar í Júdeu höfðu takmarkað sjálfsforræði bæði hvað varðaði trú- og stjórnmál á tímum [[Antíokkos 3.|Antíokkosar 3.]]<ref>Hayes & Mandell, 1998, 41.</ref> Vegna hrifningar á [[hellenismi|hellenisma]] og þörf á að skapa einingu meðal íbúa Jerúsalem gegn Rómverjum, sem voru að sækja í sig veðrið, tók [[Antíokkos 4.]] upp þá stefnu að aðlaga íbúa Jerúsalem að grískum siðum og draga úr þeim aðskilnaði sem ríkti á milli gyðinga og annarra. Gyðingatrú var bönnuð og lá líflát við.<ref>{{cite book|author1=Helle, Knut|author2=Jarle Simensen|author3= Kåre Tønnesson|author4= Sven Tägil|others=þýðing: Þórhildur Sigurðardóttir|title=Saga Mannkyns: Asía og Evrópa mætast, 200 f.Kr. - 500 e.Kr.|pages=bls. 121|chapter=Gyðingdómur milli Írans og Rómar|language=íslenska|publisher=Almenna Bókafélagið|year=1988}}</ref> Af þessum sökum reyndu sumir að fela örmul [[umskurður|umskurðar]].<ref name=Johnston186>Johnston, 2004, 186.</ref> Deilur milli forsprakka umbótastefnunnar [[Jason (æðsti prestur)|Jasons]] og [[Menelaus (æðsti prestur)|Menelausar]] leiddi að lokum til borgarastyrjaldar og íhlutunar Antíokkosar 4.<ref name=Johnston186/> Áframhaldandi ofsóknir á gyðingum leiddu til [[Uppreisn Makkabea|uppreisnar Makkabea]] undir stjórn [[Hasmonear|Hasmonea]], en þeir unnu fljótlega sigur og var Jónatan Mekkabeus, sonur Hasmoneusar, gerður landstjóri og æðsti prestur Júdeu 152 og hellenistar reknir úr Jerúsalem.<ref name=Johnston186/><ref>{{cite book|author1=Helle, Knut|author2=Jarle Simensen|author3= Kåre Tønnesson|author4= Sven Tägil|others=þýðing: Þórhildur Sigurðardóttir|title=Saga Mannkyns: Asía og Evrópa mætast, 200 f.Kr. - 500 e.Kr.|pages=bls. 121-122|chapter=Gyðingdómur milli Írans og Rómar|language=íslenska|publisher=Almenna Bókafélagið|year=1988}}</ref> Hasmonear deildu um sjálfræði við [[Aristobúlos 2.]] og [[Hyrcanus 2.]] í um öld þar til rómverski herstjórinn [[Pompeius]] kom til landsins. Landið varð þá leppríki Rómverja undir stjórn Hyrcanusar og síðar skattland Rómverja sem landstjóri Sýrlands stjórnaði.<ref>Chancey, 2005, 44.</ref> ==== Rómversk stjórn (63 f.Kr) ==== Þó svo Pompeius kæmi til Palestínu 63 f.Kr., varð rómversk stjórn ekki sterk fyrr en undir stjórn [[Heródes mikli|Heródesar mikla]] konungs.<ref name=Shahinp7 /> Þéttbýlisskipulag rómverja einkenndist af því að hanna borgina í kringum aðaltorgið ([[latína]]: Forum) þar sem aðalgötur borgarinnar liggja saman — [[Cardo]], sem liggur frá norðri til suðurs og Peladious sem liggur frá austri til vesturs.<ref name=Shahinp7 /> Borgir voru tengdar saman með miklu vegakerfi sem þjónaði bæði viðskiptalegum og hernaðarlegum tilgangi. Einar merkilegustu fornleifar frá þessum tíma eru [[Heradion]] (Tell el-Fureidis) suður af Betlehem og [[Caesarea]].<ref name=Shahinp7 /> Um það bil sem Jesús er talinn hafa fæðst, var ókyrrð í rómversku Palestínu og beinni stjórn Rómverja var aftur komið á.<ref name=Shahinp7 /> Kristnir menn voru kúgaðir og þó flestir tækju upp siði Rómverja voru margir, þá sérstaklega gyðingar, sem þoldu illa að vera undir stjórn þeirra.<ref name=Shahinp7 /> Í [[fyrra stríð gyðinga gegn Róm|fyrra stríði gyðinga við Róm]] ([[66]]-[[73]]), hertók [[Títus]] Jerúsalem og rændi og eyðilegði [[Jehóvahof|musterið]] svo aðeins stóðu eftir stoðveggir, þar á meðal vestur veggurinn sem kallaður er [[Grátmúrinn]]. Árið 135, í kjölfar [[Bar Kokhba uppreisnin|uppreisnar gyðinga]] rak rómverski keisarinn [[Hadrianus]] alla gyðinga í Júdeu í útlegð og lá líflát við. Þá fluttust gyðingar margir til Samaríu og Galíleu.<ref name = "Lehmann" /> Tiberias varð höfuðstaður ættfeðra gyðinga sem voru sendir í útlegð.<ref name=Shahinp7 /> Rómverjar breyttu nafni Júdeu í Sýría-Palestína.<ref name = "Lehmann" /> Hadrianus keisari (132 e.Kr) endurnefndi Jerúsalem „Aelia Capitolina“ og byggði þar hof til heiðurs [[Júpíter (guð)|Júpíter]].<ref name=Shahinp7 /> Kristin trú var iðkuð á laun og hellenismi hélt áfram að breiðast út í Palestínu undir stjórn [[Septimius Severus]] (193 - 211 e.Kr).<ref name=Shahinp7 /> Nýjar borgir mynduðust við [[Eleutheropolis]] (Beit Jibrin), Diopolis ([[Lod|Lydd]]) og [[Nicopolis]] ([[Emmaus]]).<ref name=Shahinp7 /> ==== Yfirráð Austrómverska keisaradæmisins (330 – 640 e.Kr.) ==== Trúskipti [[Konstantínus mikli|Konstantín]]s keisara um 330 e.Kr. urðu til þess að [[kristni]] var gerð að ríkistrú Palestínu.<ref name="Shahinp8">Shahin (2005), 8</ref> Eftir að móðir hans, keisaraynjan Helena, fann þann stað sem hún taldi að Kristur hafði verið krossfestur á, var [[Kirkja hinnar helgu grafar]] byggð í Jerúsalem.<ref name=Shahinp8 /> [[Fæðingarkirkjan]] í Betlehem og [[Uppstigningarkirkjan]] í Jerúsalem voru einnig byggðar í stjórnartíð Konstantíns.<ref name=Shahinp8 /> Því varð Palestína höfuðból pílagríma og meinlætismanna alls staðar að úr heiminum.<ref name=Shahinp8 /> Mörg klaustur voru byggð, þar á meðal [[Klaustur heilags Georgs]] í Wadi al-Qild, Deir Quruntul og Deir Hijle nálægt Jeríkó, og Deir Mar Saba og Deir Theodosius austur af Betlehem. (''Deir'' er arabíska og þýðir [[klaustur]]).<ref name=Shahinp8 /> Árið 352 e.Kr. gerðu gyðingar uppreisn gegn býsantískum yfirvöldum í [[Tiberias]] og öðrum hlutum Galíleu, en sú uppreisn var kvödd niður með grimmilegum hætti.<ref name=Shahinp8 /> Um 390 e.Kr. var Palestínu skipt í þrennt, ''Palaestina Prima, Secunda og Tertia'' (latína fyrir fyrsta, önnur og þriðja Palestína).<ref name=Shahinp8 /> ''Palaestina Prima'' samanstóð af Júdeu, Samaríu<!---, ströndinni (sjálfsagt átt við Filisteu, en ég er ekki viss)---> og Pereu, en landstjórinn var búsettur í [[Caesarea|Caesareu]]. ''Palaestina Secunda'' samanstóð af löndum Galíleu, neðri hluta Jezreeldal, löndum austur af Galíleu og vestur hluta fyrrum Decapolis og sat landstjórinn við stjórnvölinn í Scythopolis. ''Palaestina Tertia'' samanstóð af Negev, suðurhluta Jórdan og Siníu, en höfuðból landstjórans var í [[Petra|Petru]]. ''Palaestina Tertia'' var einnig þekkt sem ''Palaestina Salutaris''.<ref name=Shahinp8 /> Árið [[536]] e.Kr. gerði [[Justinianus 1.]] landstjórann í Caesareu að prókonsúl yfir allri Palestínu. Jústinianus taldi að stöðuhækkun landstjórans væri við hæfi þar sem hann væri ábyrgur fyrir „umdæminu sem vor herra Jesús Kristur... birtist á jarðríki“.<ref name=Holum>Kenneth G. Holum „Palestine“, ''The Oxford Dictionary of Byzantium.'' Alexander P. Kazhdan (ritstj.). Oxford University Press, 1991.</ref> Þetta útskýrir af hverju Palestína blómgaðist svo undir stjórn Kristinna. Fólksfjölgun í borgum á borð við [[Caesarea Maritima]], Jerúsalem, Scythopolis, Neapolis og Gasa náði hámarki um þessar mundir og gátu þær af sér marga Kristna fræðimenn á sviðum [[mælskulist|mælsku]], [[sagnaritun]]ar (sbr. [[Eusebius kirkjufaðir|Kirkjusaga Eusebiusar]])<!---, classicizing history---> og helgisagnaritunar.<ref name=Holum/> Austurrómverska ríkið tapaði yfirráðum yfir Palestínu tímabundið á meðan hernám Persa stóð yfir [[614]]–[[628]] e.Kr. Svo árið [[643]] tapaði ríkið yfirráðum endanlega þegar Múslimar komu en þeir unnu fullnaðar sigur á býsantíska herliðinu í [[bardaginn um Yarmouk|bardaganum um Yarmouk]] árið [[636]]. Jerúsalem gafst upp [[638]] og Caesarea á milli [[640]] og [[642]]. === Kalífadæmi Araba (638 – 1099 e.Kr.) === Árið 638 e.Kr. skrifuðu kalífinn [[Umar|Omar ibn al-Khattāb]] og Sophronius, býsantíski borgarstjóri Jerúsalem, undir ''Al-Uhda al-'Omariyya'' ([[Umariyya sáttmálinn]]) sem kvað á um réttindi og skyldur allra sem ekki voru múslimar í Palestínu.<ref name="Shahinp8"/> Gyðingum var leyft að snúa aftur til Palestínu í fyrsta skipti eftir 500 ára útlegð sem Rómverjar höfðu rekið þá í og austrómverskir ráðamenn fylgdu eftir.<ref name="Shahinp10">Shahin (2005), page 10</ref> Omar Ibn al-Khattab varð fyrstur sigurvegara Jerúsalem til að ganga inn í borgina. Þegar hann heimsótti þann stað sem í dag kallast [[Haram al-Sharif]], lýst hann því yfir að um heilagan tilbeiðslustað væri að ræða.<ref name="Shahinp10" /> Þær borgir sem viðurkenndu nýja yfirvaldið voru skrásettar á þessum tíma og voru: Jerúsalem, Nablus, [[Jenin]], [[Akko]], Tiberias, [[Bet Shean]], Caesarea, Lajjun, [[Lod]], [[Jaffa]], Imwas, Beit Jibrin, Gasa, [[Rafah]], [[Hebron]], [[Yubna]], [[Haifa]], [[Safad]] and Askalan.<ref name="Shahinp10" /> ==== Ættveldi [[Umayyad]] ([[661]] – [[750]] e.Kr.) ==== Í stjórnartíð Umayyad-ættarinnar var héraðinu ''ash-Sham'' (arabíska fyrir Æðra Sýrland), sem Palestína tilheyrði, skipt í fimm umdæmi. ''[[Jund Filastin]]'' (arabíska: جند فلسطين; þýðir bókstaflega „her Palestínu“) var svæði sem teygði sig frá Sínaí til sléttunar við Akko. Helstu borgir voru [[Rafah]], [[Caesarea]], [[Gasaborg|Gasa]], [[Jaffa]], [[Nablus]] and [[Jeríkó]]. Í fyrstu var Lod höfuðborgin, en árið 717 varð nýbyggða borgin [[Ramla]] gerð að höfuðstað. ''Jund al-Urdunn'' (þýðir bókstaflega „her Jórdan“) var norðaustur af Filistíu. Helstu borgir voru [[Legio]], [[Akko, Ísrael|Akko]], [[Beit She'an]],[[Tyre]] og höfuðborgin var [[Tiberias]]. Árið 691 skipaði kalífinn [[Abd al-Malik ibn Marwan]] svo fyrir að hefja ætti byggingu [[Helgidómurinn á klettinum|Helgidómsins á klettinum]] þar sem talið var að Múhammeð spámaður hafi hafið næturför sína til himnaríkis, á stalli Jehóvahofsins sem stóð þar áður. Um áratug síðar skipaði kalífinn [[Al-Walid I]] svo fyrir að [[Al-Aqsa-moskan]] yrði byggð.<ref name="Shahinp10" /> Kristnir menn og gyðingar voru opinberlega titlaðir „[[Fólk bókarinnar]]“ í stjórnartíð Umayyad-ættarinnar til þess að undirstrika sameiginlega arfleifð þeirra og Múslima.<ref name="Shahinp10" /> ==== Kalífadæmi [[Abbasídar|Abbasída]] (750 – 969 e.Kr.) ==== Palestína skipti Abbasída ekki eins miklu máli og fyrri kalífa, þó komu kalífar með aðsetur í Bagdad á helga staði í Jerúsalem og héldu áfram að byggja við Ramla.<ref name="Shahinp10" /> Strandsvæði voru víggirt og borgir á borð við Akko, [[Haifa]], Caesarea, [[Arsuf]], Jaffa and [[Ashkelon]] fengu fjármagn úr hirslum ríkisins til uppbyggingar.<ref name="Shahinp11">Shahin (2005), page 11</ref> Árlegur markaður var í Jerúsalem 15. september og verslunarmenn frá [[Písa]], [[Genóa]], [[Feneyjar|Feneyjum]] og [[Marseilles]] komu þangað til að versla [[krydd]], [[sápa|sápu]], [[silki]], [[ólífuolía|ólífuolíu]], [[matarsykur|sykur]] og [[gler]]búnað í skiptum fyrir evrópskan varnað.<ref name="Shahinp11" /> Kristnir pílagrímar komu einnig frá Evrópu og gáfu miklar fjárhæðir til helgistaði kristinna í Jerúsalem og Betlehem.<ref name="Shahinp11" /> ==== Stjórn [[Fatimída]] (969 – 1099 e.Kr.) ==== Fatimídar, með höfuðstöðvar í [[Túnis]], sögðust vera afkomendur Múhameðs spámanns í gegnum dóttir hans Fatímu og lögðu undir sig Palestínu með innrás frá Egyptalandi árið 969.<ref name="Shahinp11" /> Jerusalem, Nablus, og Askalan voru stækkaðar og endurgerðar í stjórnartíð þeirra.<ref name="Shahinp11" /> Eftir tíundu öld byrjaði ríkjaskipulagið (þar sem því var skipt í Jund) að eyðast og kalífdæmið skiptist í æ smærri parta. Árið 1071 gerðu Tyrkir innrás og tóku Jerúsalem en töpuðu henni aftur 1098.<ref name="Shahinp11" /> : ''[https://www.mideastweb.org/palcaliph1.htm Sjá hér kort af Palestínu]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} á þessu tímabili sem sýnir ríkjaskiptinguna (tilvísun utan Wikipedia).'' [[Mynd:Medieval Arab Palestine.jpg|right|thumb|Kort gert 1890 sem sýnir Palestínu á þessum tíma eins og arabískir landafræðingar lýstu því.]] === Stjórn krossfarana (1099 – 1187 e.Kr.) === :''Sjá aðalgrein um [[Krossferðirnar]]'' Í stjórnartíð krossfaranna voru virki, kastalar, turnar og víggirt þorp byggð, endurbyggð og endurgerð um alla Palestínu á dreifbýlissvæðum.<ref name=Shahinp11 /> Eftirtektarverð eru ummerki byggingarstíls krossfaranna í gamla borgarhluta [[Akko]].<ref name=Shahinp11 /> Í júlí [[1187]] vann kúrdíski hershöfðinginn [[Saladín]], með höfuðstöðvar í [[Kaíró]], sigur í bardaganum um Hattin.<ref name="Shahinp12">Shahin (2005), page 12.</ref> Saladín hélt áfram sigurför sinni til Jerúsalem. Þar gerði hann samning við krossfaranna og leyfði þeim að halda áfram búsetu í Jerúsalem og árið 1229 gerði [[Friðrik 2. (HRR)|Friðrik 2.]] 10 ára samning sem gaf krossförunum aftur stjórn yfir Jerúsalem, Nasaret og Betlehem.<ref name=Shahinp12 /> Árið [[1270]] gerði [[Baibar]] [[súltan]] krossfarana útlagða úr ríki sínu, en þeir fengu þó að halda bækistöðvum í Akko þar til 1291.<ref name=Shahinp12 /> Þar með yfirgáfu Evrópubúar Palestínu og héldu aftur til síns heima eða blönduðust fólksmergðinni þar.<ref name=Shahinp12 /> === Mamelúkaríkið (1270 – 1516 e.Kr.) === Palestína var hluti Damaskus-umdæmis í stjórnartíð [[Mamlúkaveldið í Kaíró|'''mamelúka''']], sem höfðu aðsetur í Egyptalandi, og var umdæminu skipt upp í þrjú smærri umdæmi með Jerúsalem, Gasa og Safad sem höfuðborgir.<ref name=Shahinp12 /> Landið var rómað af arabískum og múslímskum riturum sem „blessað land spámanna og heiðraðra íslamskra leiðtoga,“ múslímskir helgistaðir voru „enduruppgötvaðir“ og þangað sóttu margir pílagrímar.<ref name=Shahinp12 /> Í fyrri hluta stjórnartíðar mamelúka (1270 – 1382) voru margir skólar byggðir og leiguhúsnæði fyrir ferðamenn ([[khan]]), moskur sem voru umhirðulausar eða eyðilagðar í stjórnartíð krossfaranna voru uppgerðar. Hins vegar var seinni hluti stjórnartíðar þeirra (1382 – 1517) hnignunarskeið þar sem Mamelukkar stóðu í stríði við [[Mongólar|Mongóla]] utan Palestínu.<ref name=Shahinp12 /> Árið 1486 brutust út hernaðarátök við [[Ósmanaríkið]] í stríði um vestur Asíu. Herir mamelúka töpuðu gegn herjum Ottómanns súltansins, Selim I, og þeir misstu stjórn á Palestínu 1516 eftir bardagan um Marj Dapiq.<ref name=Shahinp12 /> === Ósmanaríkið (1516 – 1917 e.Kr.) === [[Mynd:OttomanEmpireIn1683.png|thumb|right|Landsvæði [[Tyrkjaveldi|Ósmanaveldisins]] árið 1890.]] Eftir sigur Ósmana var Palestína ekki lengur opinbert heiti umdæmisins þar sem Tyrkir nefndu þau gjarnan eftir höfuðborginni. Frá því að Palestína var innlimuð í heimsveldi Ósmana 1516 varð hún að ''[[vilayet]]'' (sem var stjórnsýslueining innan hvers umdæmis) sem tilheyrði Damaskus-Sýrlandi þar til 1660. Svo tilheyrði hún Sídon með hléum þar sem Frakkar tóku Jaffa, Haifa og Caesarea á tímabilinu 7. mars 1799 til júlí 1799. Þann 10. maí 1832 varð Palestína innlimuð af undirkonungnum [[Múhameð Alí af Egyptalandi]] (en tilheyrði áfram Ósmanaríkinu að nafninu til), en í nóvember 1840 féll ríkið aftur í beina stjórn Ósmana. Gamla nafnið, Palestína, var áfram algengt í hálfformlegum umræðum. Mörg dæmi þess hafa varðveist frá 16. og 17. öld.<ref>Gerber, 1998.</ref> Á 19. öld byrjaði ríkistjórn Ósmanaríkis að nota hugtakið ''Arz-i Filistin'' (‚Land Palestínu‘).<ref>Mandel, 1976, p. ''xx''.</ref> Á meðal menntaðra var hugtakið ''Filastin'' algengt, þá var átt við alla Palestínu, umdæmis Jerúsalem.<ref>Porath, 1974, pp. 8-9.</ref> Eftir [[fyrri heimsstyrjöldin]]a töpuðu Ósmanar völdum í Palestínu og [[Bretar]] settust við stjórnvölinn. === 20. öldin === Í Evrópu, upp að fyrri heimsstyrjöldinni, var nafnið „Palestína“ notað óformlega um það svæði sem náði frá Raphai, sem er suðaustur af Gasa, norður til [[Nahr el Lītani]] sem tilheyrir nú [[Líbanon]]. Hafið markaði landamærin til vesturs en í austri mörkuðust þau af upphafi eyðimerkur Sýrlands sem var illa skilgreint. Í ýmsum evrópskum heimildum voru landamærin til austurs sögð við Jórdan eða rétt austur af Amman eða einhvers staðar þar á milli. [[Negev-eyðimörkin]] var þó ekki talin með.<ref>[Biger]</ref> Samkvæmt [[Sykes–Picot-samkomulagið|Sykes-Picot-sáttmálanum]] frá 1916 sáu menn fram á að mest öll Palestína yrði alþjóðlegt verndargæslusvæði undir stjórn Breta eða Frakka þegar Ósmanar höfðu tapað þar völdum. Stuttu eftir það gaf breski utanríkisráðherrann [[Arthur Balfour]] út [[Balfour-yfirlýsingin|yfirlýsingu sína]] sem kvað á um að í Palestínu yrði Gyðingaathvarf. [[Egypska leiðangursveitin]], leidd af marskálknum [[Edmund Allenby, 1st Viscount Allenby|Edmund Allenby]] hertók Jerúsalem [[9. desember]] [[1917]]. Uppgjöf Tyrkja fylgdi í kjölfarið á sigri Breta í [[Bardaginn um Megiddo|bardaganum um Megiddo]] í september [[1918]] og höfðu þeir þá náð gjörvallri Palestínu á sitt vald.<ref>Hughes, 1999, p. 17; p. 97.</ref> <gallery> Mynd:BritishMandatePalestine1920.png|Palestína og Transjórdanía voru hluti af umdæminu sem Bretum var falið að stjórna af Þjóðabandalaginu. Mynd:UN Partition Plan Palestine.png|Skipting S.Þ. á Palestínu 1947. Mynd:Map of Israel, neighbours and occupied territories-V3-en.png|Palestína eins og hún er í dag: [[Ísrael]], [[Vesturbakkinn]], [[Gasaströndin]] og [[Gólanhæðir]]nar. </gallery> ==== Palestína í forsjá Breta (1920 – 1948) ==== {{aðalgrein|Umboðsstjórn Breta í Palestínu}} [[Mynd:BritishMandatePalestine1920.png|thumb|right|Palestína og Transjórdanía voru hluti af umdæminu sem Bretum var falið að stjórna af Þjóðabandalaginu.]] Formleg notkun orðsins „Palestine“ var aftur notuð í ensku þegar Bretum var falið að stjórna Palestínu. Bretar gerðu ensku, hebresku og arabísku opinber tungumál svæðisins. ''Palestína'' var þá svo nefnd í ensku og arabísku en ''Palestína, land Ísraela'' ('''(פלשתינה (א"י''') á hebresku. Í apríl 1920 fundaði Æðstaráð Bandamanna (Bandaríkin, Stóra Bretland, Frakkland, Ítalía og Japan) í [[San Remo ráðstefnan|Sanremo]] og teknar voru ákvarðanir um sigruðu landsvæðin. Bretar tóku við umráðum í Palestínu þó ekki væri afráðið hver landamörk yfirráðasvæðisins yrðu eða hvernig því yrði stjórnað. [[Chaim Weizmann]] var forsvarsmaður Síónistasamtakanna á fundinum og sagði frá í fundargerð sinni til félagsins: :„Enn er óákveðið um mikilvæg atriði, svo sem hvernig stjórn verður háttað og hver landamörk Palestínu eru. Mörkin sem umræðir eru þau milli franska Sýrlands og Palestínu sem munu marka landamærin í norðri og í austri sem liggja að arabíska Sýrlandi. Önnur mörk verða ekki ákveðin fyrr en Feisal emír kemur til Friðarráðstefnunar, sem verður líklegast í París.“<ref>'Zionist Aspirations: Dr Weizmann on the Future of Palestine', ''The Times'', Saturday, [[8 May]], 1920; p. 15. Þýðing eftir notendur íslensku Wikipeda.</ref> [[Mynd:British Mandate Palestinian passport.jpg|thumb]] Í júlí 1920 ráku Frakkar [[Faisal 1. Írakskonungur|Faisal bin Husayn]] frá Damaskus og enduðu þar með lítilshæfa stjórn hans yfir Transjórdaníu, þar sem höfðingjar höfðu í gegnum árin spyrnt fótum við hvers kyns miðstýrðri stjórn. Höfðingjarnir (arabíska: [[sheik]]) sem áður höfðu verið hliðhollir [[Sharif Mekka|Sharifnum í Mekka]] báðu Breta að taka við stjórn svæðisins. [[Herbert Samuel]] bað um að palestínska yfirráðasvæðið næði einnig til Transjórdaníu en á fundum í Kaíró og Jerúsalem á milli [[Winston Churchill]] og [[Abdúlla 1. Jórdaníukonungur|Abdúlla emírs]] í mars 1921 var ákveðið að Abdúlla myndi stjórna því svæði (í fyrstu aðeins í sex mánuði) fyrir hönd palestínskra yfirvalda. Sumarið 1921 varð Transjórdanía hluti yfirráðasvæðis Breta að undanskildu [[Heimaland Gyðinga|heimalandi Gyðinga]].<ref>Gelber, 1997, pp. 6-15.</ref> 24. júlí 1922 samþykki Þjóðabandalagið skilyrði Breta um yfirráð yfir Palestínu og Transjórdaníu. 16. september var yfirlýsing Balfour svo samþykkt af Þjóðabandalaginu en Transjórdanía undanskilin fyrirhuguðu heimalandi Gyðinga.<ref>Sicker, 1999, p. 164.</ref> Þá samanstóð yfirráðasvæði Breta af Palestínu sem var um 23% svæðisins og Transjórdaníu sem var um 77%. Transjórdanía var dreifbýlt svæði þar sem lítið var um náttúruauðlindir og stór hluti þess var eyðimörk. Bandaríkjamenn efuðust um fyrirætlanir Breta og héldu að um áframhaldandi [[heimsvaldastefna|nýlendustefnu]] væri að ræða. Því var því skotið á frest að veita þeim yfirráð. Svipaðar efasemdir vöknuðu um ásetning Frakka og Ítala. Því neituðu Frakkar að samþykkja bresk yfirráð í Palestínu fyrr en þeirra eigin yfirráð yfir Sýrlandi voru staðfest.<ref>Louis, 1969, p. 90.</ref> Áður en Bretum voru veittir stjórnartaumarnir árið 1923 notuðu þeir stundum hugtakið Palestína um það svæði sem er vestur af Jórdan en kölluðu svæðið austan megin við ánna Trans-Jordan (Transjórdanía)<ref>Ingrams, 1972</ref><ref>{{cite web | url = http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/349b02280a930813052565e90048ed1c | title = Mandate for Palestine - Interim report of the Mandatory to the LoN/Balfour Declaration text | accessdate = 2007-03-08 | date = 1921-07-30 | publisher = League of Nations | language = English | archive-date = 2007-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071011121906/http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/349b02280a930813052565e90048ed1c |url-status=dead }}</ref> Æ fleiri gyðingar fluttu til svæðisins á þessum tíma. [[Mynd:Palestine stamp.jpg|thumb|right|130px|Frímerki frá Palestínu gefið út í stjórnartíð Breta.]] Á næstum árum í aðdraganda [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjaldarinnar]] versnaði staða Breta í Palestínu. Margir þættir orsökuðu þetta, þar á meðal: * Hröð hnignun vegna linnulausra árása ísraelsku hryðjuverkasamtakanna [[Irgun]] og [[Lehi]] á breska ráðamenn, herlið og hernaðarleg skotmörk. Þetta olli miklum skaða og dróg úr baráttuanda Breta auk þess sem andstaða gegn hersetunni fór vaxandi heima fyrir. Bretar vildu hermennina heim.<ref>Colonel Archer-Cust, Chief Secretary of the British Government in Palestine, said in a lecture to the Royal Empire Society that "The hanging of the two British Sergeants [an Irgun retaliation to British executions] did more than anything to get us out [of Palestine]". (The United Empire Journal, November-December 1949, taken from ''The Revolt'', by Menachem Begin)</ref> * Almannaálit um allan heim gagnvart Bretum fór versnandi vegna þess að Bretar reyndu að koma í veg fyrir að þeir sem lifðu af [[Helförin]]a kæmust inn í landið en þeir sendu þá frekar í flóttamannabúðir til [[Kýpur]] eða jafnvel aftur til Þýskalands. * Kostnaðurinn við uppihald 100.000 manna hers í Palestínu var mikill baggi fyrir efnahag Bretlands sem var þegar í vandræðum vegna kreppu sem fylgdi í kjölfar stríðsloka. Loks, snemma árs 1947, lýsti breska ríkistjórnin því yfir að þeir vildu afsala sér umráðum í Palestínu og fela þau í hendur Sameinuðu þjóðanna. ==== Skipting Sameinuðu þjóðanna ==== Þann 29. nóvember 1947 samþykkti [[Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna]] tvískiptingu Palestínu með atkvæðagreiðslu og var 2/3 ríkjanna meðmæltur. Hugmyndin var að leysa úr deilum araba og gyðinga með því að skipta svæðinu á milli þjóðarbrotanna og gera Jerúsalem að verndarsvæði undir stjórn S.þ. Forsprakkar gyðinga samþykktu þessa tillögu en arabar voru mótfallnir og neituðu að taka þátt í samningarviðræðum. Arabísk og múslímsk nágrannalönd voru einnig mótfallinn skiptingu. Samfélag araba brást ókvæða við þegar [[Æðrinefnd araba]] (e. Arab Higher Committee), sem var eins konar stjórnmálaflokkur Palestínumanna, lýsti yfir verkfalli og í kjölfarið fylgdu [[Óeirðirnar í Jerúsalem 1947|miklar óeirðir]]. Ísrael var stofnað [[14. maí]] [[1948]] og næsta dag lauk stjórn Breta yfir Palestínu formlega. Fljótlega eftir sjálfstæðisyfirlýsingu Ísrael réðust arabískir herir á það (þ.e. herir [[Líbanon]], [[Sýrland]]s, [[Írak]], [[Egyptaland]]s, [[Jórdanía|Jórdaníu]], [[Her heilagsstríðs]], [[Frelsisher araba]] og arabar þar búsettir) og hófst þá [[Araba-Ísrael stríðið 1947|stríð Araba og Ísraela]]. Því var skiptingunni aldrei komið í verk. === Staðan í dag === 1949 gerðu stríðandi fylkingar vopnahlé og var þá úr sögunni að stofna sjálfstætt ríki Palestínu. Löndum var skipt á milli Ísraela, Egypta, Sýrlands og Jórdaníu. Auk þess svæðis sem Ísraelum var íhlutað samkvæmt áður fyrirhugaðri skiptingu náðu þeir um 26% þess lands vestan við Jórdan sem áður hafði verið undir stjórn Breta. Jórdanía innlimaði um 21% þess lands, sem nú kallast [[Vesturbakkinn]]. Jerúsalem var skipt, Jórdanía fékk austurhlutann ásamt elsta hlusta borgarinnar og Jerúsalem vesturhlutan. Gasaströndinn var undir stjórn Egyptalands. Samkvæmt [[CIA World Factbook]],<ref>Population data calculated from three pages of the online CIA World Factbook https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210103175437/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html |date=2021-01-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527061410/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/geos/is.html |date=2016-05-27 }} https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/we.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140506164505/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/we.html |date=2014-05-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190706155258/https://www.cia.gov/LIBRARY/publications/the-world-factbook/geos/we.html |date=2019-07-06 }} https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gz.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140608204417/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gz.html |date=2014-06-08 }}</ref> segjast 49% þeirra 10 milljóna sem búa á milli Miðjarðarhafsins og Jórdaníu vera Palestínumenn, Arabar, Bedúínar og eða Drúsar. Þar af er ein milljón arabískir ríkisborgarar í Ísrael. Hinar fjórar milljónirnar sem ekki eru ríkisborgarar búa á Vesturbakkanum og Gasaströnd. Þeir búa í lögsögu Palestínska þjóðveldisins sem starfar eftir skilyrðum Ísraels. Samkvæmt 49. grein fjórða hluta Genfarsáttmálans er flutningur óbreyttra borgara hernámsþjóðar á hernumið land óheimil <ref>{{Cite web |url=http://www.icrc.org/ihl.nsf/385ec082b509e76c41256739003e636d/6756482d86146898c125641e004aa3c5 |title=Geymd eintak |access-date=2009-12-18 |archive-date=2016-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160623165144/https://www.icrc.org/ihl.nsf/385ec082b509e76c41256739003e636d/6756482d86146898c125641e004aa3c5 |url-status=dead }}</ref>, en þrátt fyrir það búa hundruð þúsunda ísraelskir landnemar ólöglega á herteknu landi Palestínumanna, í 121 landnemabyggðum á Vesturbakkanum og í Austur-Jerúsalem <ref>http://www.btselem.org/</ref>. == Tenglar == {{commonscat|Maps of the history of the Middle East|Palestínu}} * The Hope Simpson Report (London, 1930) [http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/e3ed8720f8707c9385256d19004f057c!OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080922032908/http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/e3ed8720f8707c9385256d19004f057c%21OpenDocument |date=2008-09-22 }} * Palestine Royal Commission Report (the Peel Report) (London, 1937) [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/peel1.html] * Skýrsla til Þjóðabandalagsins (1928) [http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/3d14c9e5cdaa296d85256cbf005aa3eb/a212ce7d6edb27c6052565d4005af973!OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081005130923/http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/3d14c9e5cdaa296d85256cbf005aa3eb/a212ce7d6edb27c6052565d4005af973!OpenDocument |date=2008-10-05 }} * Skýrsla til Þjóðabandalagsins (1929) [http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/38bed104db074b49052565e70054eb22!OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081005170221/http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/38bed104db074b49052565e70054eb22!OpenDocument |date=2008-10-05 }} * Skýrsla til Þjóðabandalagsins (1934) [http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/3d14c9e5cdaa296d85256cbf005aa3eb/a212ce7d6edb27c6052565d4005af973!OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081005130923/http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/3d14c9e5cdaa296d85256cbf005aa3eb/a212ce7d6edb27c6052565d4005af973!OpenDocument |date=2008-10-05 }} * Skýrsla til Þjóðabandalagsins (1935) [http://domino.un.org/UNISPAl.NSF/3d14c9e5cdaa296d85256cbf005aa3eb/b672dc87b2d50447052565d4005173df!OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081005170211/http://domino.un.org/UNISPAl.NSF/3d14c9e5cdaa296d85256cbf005aa3eb/b672dc87b2d50447052565d4005173df!OpenDocument |date=2008-10-05 }} * [https://www.mideastweb.org/palpop.htm www.mideastweb.org - Vefsíða sem inniheldur mikið magn tölfræðilegra upplýsinga um þýðið í Palestínu]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.drberlin.com/palestine/ Mynt og seðlar Palestínu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070625124325/http://www.drberlin.com/palestine/ |date=2007-06-25 }} * [https://www.worldstatesmen.org WorldStatesmen- Kort, flögg, tímatal, sjá: Israel and Palestinian National Authority] * [http://www.hweb.org.uk/content/view/69/3/ hWeb - kort af Ísrael-Palestínu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430234538/http://www.hweb.org.uk/content/view/69/3/ |date=2008-04-30 }} * [http://www.commonlanguageproject.net/?page_id=41#Palestine Palestine Fact Sheet] from the Common Language Project * [http://www.1911encyclopedia.org/Palestine Lýsing á Palistínu í alfræðiritinu Britannica 1911] === Kort === * [http://www.dartmouth.edu/~gov46/sykes-picot-1916.gif Sykes-Picot Agreement, 1916] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621152059/http://www.dartmouth.edu/~gov46/sykes-picot-1916.gif |date=2007-06-21 }} * [https://www.globalsecurity.org/military/world/israel/images/israel04.jpg 1947 UN Partition Plan] * [https://www.globalsecurity.org/military/world/israel/images/israel05.jpg 1949 Armisitice Lines] * [http://www.dartmouth.edu/~gov46/israel-post-armstice-1949.gif Israel After 1949 Armistice Agreements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621152101/http://www.dartmouth.edu/~gov46/israel-post-armstice-1949.gif |date=2007-06-21 }} == Tilvísanir == {{Reflist|2}} == Heimildir == {{col-begin}} {{col-break}} * Abu-Lughod, Ibrahim (1971). (Ed)., ''The Transformation of Palestine''. Illinois: Northwestern Press. * Avneri, Arieh (1984), The Claim of Dispossession, Tel Aviv: Hidekel Press * Bachi, Roberto (1974), The Population of Israel, Jerusalem: Institute of Contemporary Jewry, Hebrew University * Biger, Gideon (1981). Where was Palestine? Pre-World War I perception, ''AREA'' (Journal of the Institute of British Geographers) Vol 13, No. 2, pp.&nbsp;153–160. * Broshi, Magen (1979). The Population of Western Palestine in the Roman-Byzantine Period, ''Bulletin of the American Schools of Oriental Research'', No. 236, p.&nbsp;7, 1979. * Byatt, Anthony (1973). Josephus and population numbers in first century Palestine. ''Palestine Exploration Quarterly'', 105, pp.&nbsp;51–60. * Chancey, Mark A. (2005). ''Greco-Roman Culture and the Galilee of Jesus''. Cambridge University Press. ISBN 0-521-84647-1 * Doumani, Beshara (1995). ''Rediscovering Palestine: Merchants and Peasants in Jabal Nablus 1700-1900''. UC Press. ISBN 0-520-20370-4 * Farsoun, Samih K. and Naseer Aruri (2006), ''Palestine and the Palestinians'', Westview Press, 2nd edition , ISBN 0-8133-4336-4 * Gelber, Yoav (1997). ''Jewish-Transjordanian Relations 1921-48: Alliance of Bars Sinister''. London: Routledge. ISBN 0-7146-4675-X * Gerber, Haim (1998). "Palestine" and other territorial concepts in the 17th century, ''International Journal of Middle East Studies'', Vol 30, pp.&nbsp;563–572. * Gilbar, Gar G. (ed.), ''Ottoman Palestine: 1800-1914''. Leiden: Brill. ISBN 90-04-07785-5 * Gottheil, Fred M. (2003) [http://www.meforum.org/article/522/ The Smoking Gun: Arab Immigration into Palestine, 1922-1931], ''[[Middle East Quarterly]]'', X(1). * Hansen, Mogens Herman (Ed.) (2000). ''A Comparative Study of Thirty City-state Cultures: An Investigation''. Kgl. Danske Videnskabernes Selskab. ISBN 87-7876-177-8 * Hayes, John H. and Mandell, Sara R. (1998). ''The Jewish People in Classical Antiquity: From Alexander to Bar Kochba''. Westminster John Knox Press. ISBN 0-664-25727-5 * Hughes, Mark (1999). ''Allenby and British Strategy in the Middle East, 1917-1919''. London: Routledge. ISBN 0-7146-4920-1 * Ingrams, Doreen (1972). ''Palestine Papers 1917-1922''. London: John Murray. ISBN 0-8076-0648-0 * [[Rashid Khalidi|Khalidi, Rashid]] (1997). ''Palestinian Identity. The Construction of Modern National Consciousness''. [[Columbia University Press]]. ISBN 0-231-10515-0 * Johnston, Sarah Iles (2004). ''Religions of the Ancient World: A Guide''. Harvard University Press. ISBN 0-674-01517-7 * Karpat, Kemal H. (2002). ''Studies on Ottoman Social and Political History''. Brill. ISBN 90-04-12101-3 {{col-break}} * [[Shmuel Katz|Katz, Shmuel]] (1973) ''Battleground: Fact and Fantasy in Palestine'' Shapolsky Pub; ISBN 0-933503-03-2 * Killebrew, Ann E. (2005). ''Biblical Peoples and Ethnicity: An Archaeological Study of Egyptians, Canaanites, Philistines and Early Israel 1300-1100 B.C.E.''. Society of Biblical Literature. ISBN 1-58983-097-0 * Kimmerling, Baruch and Migdal, Joel S. (1994). ''Palestinians: The Making of a People'', Harvard University Press. ISBN 0-674-65223-1 * [[Hans Köchler|Köchler, Hans]] (1981). ''The Legal Aspects of the Palestine Problem with Special Regard to the Question of Jerusalem''. Vienna: Braumüller. ISBN 3-7003-0278-9 * Le Strange, Guy (1965). ''Palestine under the Moslems'' (Originally published in 1890; reprinted by Khayats) ISBN 0-404-56288-4 * Loftus, J. P. (1948), Features of the demography of Palestine, Population Studies, Vol 2 * Louis, Wm. Roger (1969). The United Kingdom and the Beginning of the Mandates System, 1919-1922. ''International Organization'', 23(1), pp.&nbsp;73–96. * McCarthy, Justin (1990). ''The Population of Palestine''. Columbia University Press. ISBN 0-231-07110-8. * Mandel, Neville J. (1976). ''The Arabs and Zionism Before World War I''. University of California Press. ISBN 0-520-02466-4 * [[Fabio Maniscalco|Maniscalco, Fabio]]. (2005). ''Protection, conservation and valorisation of Palestinian Cultural Patrimony'' Massa Publisher. ISBN 88-87835-62-4. * Metzer, Jacob (1988). ''The Divided Economy of Mandatory Palestine''. Cambridge University Press. * Pastor, Jack (1997). ''Land and Economy in Ancient Palestine''. London: Routledge. ISBN 0-415-15960-1 * Porath, Yehoshua (1974). ''The Emergence of the Palestinian-Arab National Movement'', 1918-1929. London: Frank Cass. ISBN 0-7146-2939-1 * Rogan, Eugene L. (2002). ''Frontiers of the State in the Late Ottoman Empire: Transjordan, 1850-1921''. Cambridge University Press. ISBN 0-521-89223-6. * Schlor, Joachim (1999). ''Tel Aviv: From Dream to City''. Reaktion Books. ISBN 1-86189-033-8 * Scholch, Alexander (1985) ''"The Demographic Development of Palestine 1850-1882"'', International Journal of Middle East Studies, XII, 4, November 1985, pp.&nbsp;485–505 * Shahin, Mariam (2005). ''Palestine: A Guide'', Interlink Books. ISBN 1-56656-557-X * Schmelz, Uziel O. (1990) Population characteristics of Jerusalem and Hebron regions according to Ottoman Census of 1905. In Gar G. Gilbar, ed., ''Ottoman Palestine: 1800-1914''.Leiden: Brill. * Shiloh, Yigal (1980). The Population of Iron Age Palestine in the Light of a Sample Analysis of Urban Plans, Areas, and Population Density, ''Bulletin of the American Schools of Oriental Research'', No. 239, p.&nbsp;33, 1980. * Sicker, Martin (1999). ''Reshaping Palestine: From Muhammad Ali to the British Mandate, 1831-1922''. Praeger/Greenwood. ISBN 0-275-96639-9 * Twain , Mark (1867). ''Innocents Abroad''. Penguin Classics. ISBN 0-14-243708-5 * [[UNSCOP]] [http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3!OpenDocument Report to the General Assembly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090401144548/http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3!OpenDocument |date=2009-04-01 }} * Westermann, ''Großer Atlas zur Weltgeschichte''. ISBN 3-07-509520-6 {{col-end}} {{Gæðagrein}} [[Flokkur:Palestína| ]] [[Flokkur:Austurlönd]] m95e59agjq1op9vxi3jgqar53qhqrle 0 30171 1980369 1727371 2026-09-26T03:25:11Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980369 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Ob u Barnaulu.jpg|thumb|Fljótið Ob við rætur í Barnaulu í Altajfjöllum í suðurhluta Rússlands]] '''Ob''' ([[rússneska]]: Обь (Obʹ)) er [[fljót]] í [[Rússneska sambandsríkið|Rússneska sambandsríkinu]], nánar tiltekið í [[Síbería|Vestur Síberíu]]. Eitt mesta [[vatnsfall]] jarðar; 3,650 [[Kílómetri|kílómetrar]] að lengd, vatnasvið er 2,99 milljónir [[Ferkílómetri|ferkílómetra]]. Upptökin eru í [[Altajfjöll|Altajfjöllum]], rennur norður og norðvestur um [[Síbería|Síberíu]] og fellur í Obflóa. Fljótið er ísi lagt 5-6 mánuði á ári en annars mikilvæg siglingarleið. Mest þverá Ob er Írtysh. Samanlögð leið þeirra er 5,567 [[Kílómetri|kílómetrar]]. Þannig mælt er fljótið það fjórða lengsta í heimi. Efsti hluti Ob rennur í norðvestur í Altajfjöllum, síðan í norðaustur framhjá borgunum Barnaul og [[Novosibirsk]] og sameinast ánni Tom. [[Mynd:Irtysh river basin map.png|thumb|Kort af Ob fljóti sem er eitt mesta vatnsfall jarðar. Samanlögð Ob og þverár hennar Írtysh er 5,567 kílómetrar.]] Um miðbikið streymir Ob til norðvesturs um mýrarskóga Síberíu og þar falla í það árnar Chulym, Ket, og Írtysh. Við áramót Ob og Írtysh er 78 metra há stífla og [[uppistöðulón]] nýtt til árveitu. Mikil vatnsorkuver eru í Ob fljóti. Neðst greinist fljótið í tvær kvíslar, Stóra-Ob og Litla-Ob og rennur þá norður og austur út í Obflóa, sem gengur suður úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafinu]]. Flóinn er um 800 kílómetra langur en ekki nema um 60 kílómetrar á breidd. Breidd fljótsins eykst eftir því sem neðar dregur og nálægt ósum er það um 40 kílómetra breitt. Dalurinn, sem miðhluti fljótsins rennur eftir, fer á kaf í [[Flóð|flóðum]] á hverju ári, vegna þess að leysingar eru fyrr á ferð suður í Altaifjöllum en þar, 200 kílómetrum [[Höfuðáttir|norðar]]. Fljótið leggur að mestu í 5 til 6 [[Mánuður|mánuði]] á hverju [[Ár|ári]], en þrátt fyrir það er það mikilvæg samgönguæð. Helstu hafnarborgir við fljótið eru Novosibirsk, Barnaul, Kamen-na-Obi og Mogochin. Stórt [[Vatnsafl|vatnsorkuver]] er í Novosibirsk. Mestu [[Olía|olíu]]<nowiki/>- og [[Gas|gaslindir]] Rússlands eru meðfram miðhluta fljótsins. Mikil [[mengun]] neðst í fljótinu hefur gjöreytt stórum [[Fiskistofn|fiskistofnum]], sem áður voru veiddir þar í miklum mæli. ==Heimild== * {{Wpheimild|tungumál = en|titill = Ob|mánuðurskoðað = 2. mars|árskoðað = 2019}} == Tengill == * [https://web.archive.org/web/20060330182546/http://www.answers.com/OB Ob] {{Commonscat|Ob River|Ob fljótinu}} [[Flokkur:Ár í Rússlandi]] 5b4xoop7b7l5mrxq69mcik20xoo3dgc 0 30309 1980263 1927892 2026-09-25T20:39:19Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980263 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Burfell hydroelectric power station.jpg|thumb|right|Búrfellsvirkjun. ]] '''Búrfellsvirkjun''' (''Búrfellsstöð I'') er [[vatnsaflsvirkjun]] í [[Þjórsá]] utarlega í [[Þjórsárdalur|Þjórsárdal]] í [[Gnúpverjahreppur|Gnúpverjahreppi]] kennd við fjallið [[Búrfell (Þjórsárdal)|Búrfell]]. Virkjunin var fyrsta stórvirkjun Íslendinga og markaði upphaf svonefndrar [[stóriðjustefna|stóriðjustefnu]]. Líkt og með [[Kárahnjúkavirkjun]], sem tók við af Búrfellsvirkjun sem stærsta og aflmesta virkjun landsins, þurfti að flytja inn talsvert af erlendu vinnuafli við byggingu og uppsetningu Búrfellsvirkjunar. ==Forsaga== Um og uppúr aldamótunum 1900 voru uppi ýmsar vangaveltur um virkjanir á Íslandi. Þá var byrjað að virkja fallvötn í [[Noregur|Noregi]], [[Svíþjóð]] og víðar í [[Evrópu]]. Árið [[1914]] stofnaði [[Einar Benediktsson]] [[Fossafélagið Títan]] í því augnamiði að rannsaka möguleika virkjunar á Íslandi. Þær rannsóknir framkvæmdi norskur vélfræðingur, Gotfred Sætersmoen að nafni, á árunum 1915-17. Gotfred skilaði af sér áætlunum að virkjunum í Þjórsá, m.a. við Búrfell. Ljóst var að til þyrfti stóriðju, einhvers konar orkufreka verksmiðjuframleiðslu, til þess að virkjunin yrði arðbær. Til greina kom að byggja áburðarverksmiðju en ekkert varð úr þeim áætlunum og söfnuðu þær ryki næstu áratugina. Áhugi íslenskra viðskiptamanna á virkjunum íslenskra fallvatna var töluverður á fyrri hluta 20. aldar en aðstæður voru óhagstæðar. Um þetta leyti var ekki mikil almenn eftirspurn eftir rafmagni. [[Fyrri heimsstyrjöldin]] og [[kreppan mikla]] urðu til þess að hægja á hjólum efnahagslífssins. Fyrsta virkjun fallvatns á Íslandi varð ekki að raunveruleika fyrr en nokkrum árum síðar þegar [[Elliðaá]]rnar í [[Reykjavík]] voru virkjaðar [[1921]]. ==Stóriðja== {| class="wikitable" align="right" |+ ! Vatnasvið: | 6.400 km² |- ! Meðalrennsli: | 340 m³/s |- ! Virkjað rennsli: | 260 m³/s |- ! Fallhæð: | 115 m |- ! Afl: | 270 MW |} Upp úr miðri síðustu öld voru „fossamálin“ aftur komin í umræðu og hafði hið svissneska fyrirtæki Alusuisse (í dag [[Rio Tinto Alcan]]) frumkvæði að samningaumleitunum. Þá var það stefna [[Viðreisnarstjórnin|Viðreisnarstjórnarinnar]] að styrkja íslenskt efnahagslíf og auka hagvöxt sem var farið að dala eftir uppgang eftirstríðsáranna og var stóriðja talin tryggja áhuga erlendra fjárfesta. Jafnframt voru möguleikar [[kjarnorka|kjarnorku]] sem ódýrs orkugjafa umtalaðir um þessar mundir og drógu margir þá ályktun að best væri að virkja á meðan enn væri eftirspurn eftir vatnsaflsvirkjunum. Svokölluð stóriðjunefnd sá um rannsóknarvinnu og samskipti við erlend stórfyrirtæki og til greina kom að semja við franska og bandaríska aðila. Til þess að fjármagna framkvæmdina voru tekin lán hjá [[Alþjóðabankinn|Alþjóðabankanum]] sem krafðist sterks aðhalds og stöðugs eftirlits, í ljósi þess að ekki voru fordæmi fyrir viðlíka framkvæmdum á Íslandi. Hið opinbera fyrirtæki [[Landsvirkjun]] var stofnað [[1965]] og var Búrfellsvirkjun fyrsta stórframkvæmd þess. Bygging virkjunarinnar var af meiri stærðargráðu en áður þekktist á Íslandi. Mest unnu tæplega 800 manns við byggingu hennar og á tímabili urðu verktafir vegna skorts á vinnuafli. Þann 28. mars [[1966]] var samið við svissneska fyrirtækið Alusuisse um byggingu og rekstur [[Álverið í Straumsvík|Álversins í Straumsvík]] og átti Búrfellsvirkjun að sjá því fyrir rafmagni. Lög þess efnis voru sett [[13. maí]] <ref>[http://www.althingi.is/lagasofn/126b/1966076.html Lög um lagagildi samnings milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium Ltd., um álbræðslu við Straumsvík]</ref> og í júní hófst bygging virkjunarinnar. Bandaríska fyrirtækið Harza Engineering Co. Int. (í dag [http://www.mwhglobal.com/ Montgomery Watson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813175526/http://www.mwhglobal.com/ |date=2006-08-13 }}) var fengið til þess að hanna virkjunina og var hún fullgerð [[1969]], helsti byggingarverktaki var [[Fosskraft]]. Miklar deilur urðu um álsamningana og urðu þeir tíðræddir í fjölmiðlum og á [[Alþingi]]. ==Virkjunin== [[Mynd:Burfellsvirkjun naermynd.jpg|thumb|right|Búrfellsvirkjun. Lágmynd Sigurjóns sýnileg.]] Miðlunarlón Búrfellsstöðvar nefnist Bjarnalón og er 1 km² að stærð, þar sem áður voru Bjarnalækur og Bjarnalækjarbotnar. Vestan við Bjarnalón er [[Sámsstaðamúli]] og sunnan er Búrfell. Stíflan við austurenda lónsins er útbúin sérstöku ísskolunarmannvirki og útsýnishús sem kallast Ísakot. Þessi varrúðarráðstöfun var nauðsynleg vegna mikillar ísmyndunar í ánni, sem þó hefur horfið eftir tilkomu [[Sultartangavirkjun]]ar. Aðrennslisgöng lónsins að Búrfellsstöð eru svo u.þ.b. 1,5 km löng og staðsett í vesturenda lónsins, fallhæðin er 115 m. Frá virkjunarstöðinni rennur vatnið í [[Fossá]] sem svo sameinast Þjórsá 2 km sunnar. Á framhlið stöðvarhússins er stór lágmynd eftir [[Sigurjón Ólafsson]] og fyrir framan það er einnig verkið [[Hávaðatröllið]] eftir hann. Í næsta nágrenni við stöðina er þjóðveldisbærinn [[Stöng (bær)|Stöng]], [[Hjálparfoss]], [[Háifoss]] og [[Gjáin]]. '''Búrfellsstöð II''' er vatnsaflsvirkjun, sem var byggð neðanjarðar í Sámsstaðaklifi og nýtir sama inntakslón (Bjarnalón) og Búrfellsstöð I og sömu fallhæð og veitir frárennslinu líka í Fossá með heldur lengri frárennslisskurði (2,2 km) en eldri stöðin. Virkjunin var gangsett 2018 og er uppsett afl 100 MW en stækkanlegt með viðbótarvél ef þörf þykir. ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimildir== * {{Bókaheimild|titill=Vatnsaflsvirkjanir á Íslandi|höfundur=Helgi M. Sigurðsson|ár=2002|url=|bls=140-145|ISBN=|útgefandi=Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsen, Reykjavík}} * {{bókaheimild|höfundur=Helgi Skúli Kjartansson|titill=Ísland á 20. öld|útgefandi=Sögufélag|ár=2002|ISBN=ISBN 9979-9059-7-2}}, bls 297-301 * {{bókaheimild|höfundur=Sigrún Pálsdóttir (ritstj.)|titill=Landsvirkjun 1965-2005: Fyrirtækið og umhverfi þess|útgefandi=Hið íslenska bókmenntafélag|ár=2005|ISBN=ISBN 9979-66-165-8}} ==Tenglar== * [https://www.landsvirkjun.is/aflstodvar/burfellsstod Búrfellsstöð á vef Landsvirkjunar.] * [https://www.landsvirkjun.is/fyrirtaekid/aflstodvar/burfellsstod-2 Búrfellsstöð 2 á vef Landsvirkjunar.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812060512/https://www.landsvirkjun.is/fyrirtaekid/aflstodvar/burfellsstod-2 |date=2020-08-12 }} * {{vefheimild|url=http://www.landsvirkjun.is/starfsemin/virkjanir/burfellsstod/=Landsvirkjun.htm|titill=Búrfellsstöð|mánuðurskoðað=19. júlí|árskoðað=2010}}, ítarlegri [https://web.archive.org/web/20160306182300/http://www.landsvirkjun.is/media/stodvar-landsvirkjunar/burfell-isl.pdf upplýsingabæklingur á PDF-formi] [[Flokkur:Vatnsaflsvirkjanir á Íslandi]] [[Flokkur:Virkjanir í eigu Landsvirkjunar]] [[Flokkur:Skeiða- og Gnúpverjahreppur]] [[Flokkur:Þjórsá]] 0i883fevojb7bt5iuofbif10d2m6t5x 14 30666 1980254 1810291 2026-09-25T20:26:42Z TKSnaevarr 53243 1980254 wikitext text/x-wiki {{skoða meira meira|Konungur Svíþjóðar|Svíakonungar}} [[Flokkur:Þjóðhöfðingjar Svíþjóðar]] [[Flokkur:Saga Svíþjóðar]] [[Flokkur:Konungar eftir löndum]] 2q62uy3quc1m2o49eadmvpqq74jg17j 1980258 1980254 2026-09-25T20:28:00Z TKSnaevarr 53243 1980258 wikitext text/x-wiki {{skoða meira|Konungur Svíþjóðar|Svíakonungar}} [[Flokkur:Þjóðhöfðingjar Svíþjóðar]] [[Flokkur:Saga Svíþjóðar]] [[Flokkur:Konungar eftir löndum]] p6uh8c4j4gsaorabi5jwrs7osbqp7pl 0 31446 1980417 1958062 2026-09-26T05:03:07Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980417 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Cliffs_of_Heimaey%2C_Vestmannaeyjar%2C_Iceland.jpg|thumb|right|Frá Vestmannaeyjum]] '''Tyrkjaránið''' var [[strandhögg]] [[sjóræningjar|sjóræningja]] frá [[Afríka|norðvestur-Afríku]] á [[Ísland]]i sumarið [[1627]] og rændu þeir fólki í [[Grindavík]], [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] og á [[Austfirðir|Austfjörðum]] og seldu í [[þrælahald|þrældóm]] í [[Barbaríið|Barbaríinu]]. Ræningjahóparnir voru tveir, einn frá [[Algeirsborg]] (nú í [[Alsír]]) og annar frá [[Sale]] (nú í [[Marokkó]]).<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5770|title=Hverjir stóðu raunverulega að Tyrkjaráninu?|author=Þorsteinn Helgason|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2020-12-06}}</ref> Um 50 voru drepnir og tæplega 400 manns var rænt.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5738|title=Hvaða heimildir eru til um Tyrkjaránið?|author=Þorsteinn Helgason|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2020-12-06}}</ref> Níu til átján árum síðar<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5743|title=Hvað gerðist í Tyrkjaráninu?|author=Þorsteinn Helgason|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2019-06-10}}</ref> náðist að greiða lausnarfé fyrir 50 einstaklinga,<ref name=":12">{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5738|title=Hvaða heimildir eru til um Tyrkjaránið?|author=Þorsteinn Helgason|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2020-12-06}}</ref> meirihluti þeirra náði að snúa heim til Íslands.<ref name=":0" /> Meðal þeirra sem var rænt var [[Guðríður Símonardóttir]] (Tyrkja-Gudda), sem síðar giftist [[Hallgrímur Pétursson|Hallgrími Péturssyni]], [[Ólafur Egilsson]] prestur, og [[Halldór Jónsson hertekni]], síðar [[lögréttumaður]]. Heiti atburðarins vísar ekki til [[Tyrkland|Tyrklands]], á þessum tíma vísaði heitið „Tyrkir“ til allra [[Múslimar|múslima]] á [[Miðjarðarhafið|Miðjarðarhafssvæðinu]] þar sem þau svæði voru flest undir [[Tyrkjaveldi]].<ref name=":22">{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5770|title=Hverjir stóðu raunverulega að Tyrkjaráninu?|author=Þorsteinn Helgason|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2020-12-06}}</ref> == Ræningjarnir == [[Jan Janszoon]] van Haarlem var hollenskur sjóræningi sem gengið hafði í þjónustu [[Ottómanaveldið|Ottómanaveldisins]] og kallaðist þar oftast Murat Reis aðmíráll. Hann varð fyrsti landstjóri og stóraðmíráll borgríkisins [[Salè]] á strönd [[Marokkó]], en höfnin þar var miðstöð [[Sjóræningjar frá Barbaríinu|sjóræningja]] sem herjuðu á nærliggjandi hafsvæði. Árið 1627 skipaði Janszoon dönskum þræl úr áhöfn sinni sem hafði komið til Íslands, að stýra skipi sínu þangað sem engum hafði áður dottið í hug að fremja sjórán. Annað skip, sem var frá [[Algeirsborg]], lagði einnig af stað í ránsferð til Íslands en kom þangað mun síðar og er ekki ljóst hvort skipin höfðu eitthvert samflot í upphafi eða samráð um Íslandsferðina. == Grindavík == Ræningjarnir frá Salé undir forystu Janszoons komu til [[Grindavík|Grindavíkur]] [[20. júní]] 1627. Danski kaupmaðurinn í Grindavík, Lauritz Bentson, sendi átta menn á báti til að athuga hvaða skip væri þarna á ferðinni og fóru þeir um borð en ræningjarnir tóku þá og fengu þá til að upplýsa að fátt væri um varnir í landi. Þeir náðu líka á sitt vald dönsku kaupskipi sem lá á höfninni. Murat Reis fór svo með þrjátíu menn í land og rændu þeir kaupmannsbúðina en kaupmanninum tókst að flýja ásamt öðrum dönskum mönnum nema þeim þremur sem verið höfðu um borð í danska skipinu. Síðan rændu þeir bæina í víkinni, hirtu það sem þeim þótti fémætt en tóku 15 manns höndum og særðu tvo illa. Margir gátu þó flúið og falið sig í hrauninu. Ræningjarnir sigldu svo frá Grindavík en á útsiglingunni urðu þeir varir við danskt [[kaupskip]] sem var á leið til [[Vestfirðir|Vestfjarða]]. Þeim tókst að blekkja skipverja með því að draga upp falskt flagg og ná skipinu á sitt vald og höfðu þeir nú þrjú skip. Ræningjarnir munu sjálfir hafa haft í huga að fara til Vestfjarða og ræna þar en hættu við það og ætluðu að ráðast að konungsmönnum á [[Bessastaðir|Bessastöðum]] en þar voru menn viðbúnir þeim og höfðu safnað liði og mannað [[fallbyssa|fallbyssur]]. Eftir að eitt skipanna steytti á skeri utan við Bessastaði gáfust ræningjarnir upp á fyrirætlunum sínum og sigldu [[24. júní]] frá landinu og héldu heim á leið með fólkið, sem var svo selt í [[þrælahald|ánauð]] í Salé. Guðrún Jónsdóttir húsfreyja á [[Járngerðarstaðir|Járngerðarstöðum]] og Halldór bróðir hennar losnuðu fljótt úr haldi og komu aftur til Íslands 1628 og Helgi sonur Guðrúnar var keyptur laus 1636 og kom heim. Hinir níu Grindvíkingarnir sneru ekki heim aftur.<ref>[https://www.ferlir.is/?id=3150 Sagnakvöld IV - Tyrkjaránið Grindavík.] Á ferlir.is, skoðað 22. febrúar 2012.</ref> == Austfirðir == Seinni ræningjahópurinn, um 300 menn að talið er, var frá Algeirsborg. Ræningjarnir komu á tveimur skipum að [[Hvalnes]]i [[4. júlí]] og tóku þar land. Enginn var heima á Hvalnesbænum en ræningjarnir létu greipar sópa og sigldu síðan inn á [[Berufjörður|Berufjörð]] og vörpuðu akkerum við [[Berunes]]. Þar réru þeir á árabátum yfir að verslunarhöfninni á [[Djúpivogur|Djúpavogi]] en þar lá danskt kaupskip. Náðu ræningjarnir því þegar og umkringdu svo kaupmannshúsin og ruddust þar inn. Þar og á skipinu tóku þeir fjórtán Dani og einn Íslending. Ræningjarnir héldu svo áfram inn með firðinum, komu fólki víða að óvörum á bæjum, tóku það og fluttu út í skip. Einn piltur slapp þó undan þeim og tókst að vara fólk við á sumum bæjum og sagt er að [[Austfjarðaþokan]] hafi bjargað sumum og auðveldað þeim undankomu. Þeir rændu um Berufjörð, [[Breiðdalur|Breiðdal]] og [[Hamarsfjörður|Hamarsfjörð]] og hertóku alls um 110 manns en drápu nokkra.<ref>[http://www.djupivogur.is/adalvefur/?pageid=14 Tyrkjaránið.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305231405/http://www.djupivogur.is/adalvefur/?pageid=14 |date=2016-03-05 }} Á www.djupivogur.is</ref> Sagt er að þeir hafi ætlað að halda áfram norður með Austfjörðum en fengið harðan mótvind. Þá sneru þeir við og héldu vestur með suðurströndinni en þar var hvergi hægt að lenda fyrr en kom að Vestmannaeyjum. Á leiðinni hittu þeir fyrir enskt fiskiskip sem þeir náðu á sitt vald. == Vestmannaeyjar == Mánudaginn 16. júlí [[1627]] réðust ræningjarnir á [[Vestmannaeyjar]]. Snemma morguns þann dag sáust í landsuður af Eyjum þrjú skip er stefndu að eyjunum. Mikill ótti greip fólk í Vestmannaeyjum, þegar sást til skipanna, enda höfðu Vestmannaeyingar frétt af ránum í Grindavík og víðar um landið. Höfðu þeir því komið sér upp vörnum við höfnina. Sjóræningjarnir sigldu hins vegar fram hjá höfninni, suður með eynni og gengu þeir á land á [[Ræningjatangi|Ræningjatanga]] og komu þannig Eyjamönnum í opna skjöldu. Ólafur Egilsson segir í Reisubók sinni að Íslendingur sem var í áhöfn enska skipsins sem þeir hertóku hafi sagt þeim hvar þeir gætu tekið land. Af ræningjunum er það að segja, að þeir fóru í þrem hópum í kaupstaðinn. Hvar sem ræningjarnir fundu fólk á vegi sínum, tóku þeir það, bundu og ráku á undan sér niður í þorpið. Sama gilti jafnvel líka um [[búpeningur|búpening]], sem á vegi þeirra varð. Þeir, sem komust ekki nógu hratt, voru höggnir niður og drepnir. Á efstu bæjunum hefur fólkið orðið verst úti, þar sem ræningjana bar svo fljótt að og óvænt. Fólkið á neðri bæjunum komst fremur undan og leitaði skjóls í [[hellir|hellum]] og gjótum. Danski kaupmaðurinn komst undan ásamt áhöfninni á dönsku kaupskipi sem lá á höfninni og reru þeir lífróður til lands.<ref>Þorsteinn Helgason. „Hvað gerðist í Tyrkjaráninu?“. Vísindavefurinn 29.3.2006. https://visindavefur.is/?id=5743. (Skoðað 23.2.2012).</ref> Sjóræningjarnir dvöldu í þrjá daga í Vestmannaeyjum, með aðsetur á [[Ræningjaflöt]] í [[Lyngfellisdalur|Lyngfellisdal]]. Þeir handteknu voru bundnir á fótum og höndum og geymdir í dönsku verslunarhúsunum. Þeir sem veittu mótspyrnu eða þóttu ekki söluvænir voru drepnir. Flóttafólk sem reyndi að komast undan til fjalla var elt uppi, en margir björguðu lífi sínu með því að klifra upp í klettana. Vestmannaeyingar földu sig á ýmsum stöðum, meðal annars í [[Hundraðmannahellir|Hundraðmannahelli]] og [[Fiskhellar|Fiskhellum]]. Er talið að um 200 manns hafi komist undan með því móti. [[Landakirkja|Landakirkju]] brenndu ræningjarnir eftir að hafa rænt skrúða hennar og öðru fémætu. Þjóðsögur segja að kirkjuklukkunum hafi verið komið undan í fylgsni í fjallaskúta, og er önnur enn í fullri notkun í Landakirkju. Tveir prestar voru í Vestmannaeyjum, og var annar þeirra, séra [[Jón Þorsteinsson píslarvottur|Jón Þorsteinsson]], einn af þeim 34 sem talið er að hafi verið drepnir í ráninu en hinn, séra [[Ólafur Egilsson]], var handsamaður og fluttur út í skip ásamt konu sinni, sem komin var að barnsburði, og tveimur börnum þeirra. == Ránsfengurinn == [[Mynd:En kort Beretning om De Tyrkiske Søe-Røveres.png|thumb|Titilsíða Reisubókar Ólafs Egilssonar.]] Siglingin til Barbarísins hefur án efa reynst föngunum erfið og sumir dóu á leiðinni. Ekki virðist þó hafa verið farið mjög illa með fólkið og Ólafur Egilsson tekur sérstaklega fram í Reisubókinni að þegar Ásta kona hans lagðist á sæng og ól barn út á rúmsjó hafi Tyrkirnir sýnt barninu mikla umhyggju. Þegar til Algeirsborgar kom valdi borgarhöfðinginn („kóngurinn“, segir Ólafur), þá sem hann vildi fá í sinn hlut en hinir voru seldir á [[uppboð|uppboði]] og hlutu misjafna vist. Um þrjátíu dóu fyrsta mánuðinn eftir að út kom. Sumir köstuðu brátt trúnni, einkum börn og ungmenni, og gerðust [[Múslimi|múslimar]], en árið [[1635]] voru enn í Algeirsborg um 70 fullorðnir Íslendingar sem héldu fast við kristna trú.<ref>Þorsteinn Helgason. „Hvað gerðist í Tyrkjaráninu?“. Vísindavefurinn 29.3.2006. https://visindavefur.is/?id=5743. (Skoðað 23.2.2012).</ref> Safnað var fé á Íslandi og í Danmörku til að reyna að kaupa fangana lausa og árið 1636 var greitt [[lausnargjald]] fyrir 34 þræla í Algeirsborg og þeir lögðu af stað heim. Sex dóu á leiðinni, einn varð eftir en 27 komu til Íslands, þar á meðal [[Guðríður Símonardóttir]] úr Vestmannaeyjum, oft nefnd Tyrkja-Gudda. Hún giftist síðar [[Hallgrímur Pétursson|Hallgrími Péturssyni]], sem fenginn hafði verið til þess þegar hinir herleiddu komu til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] að rifja upp með þeim kunnáttu þeirra í kristnum fræðum. Nokkrir Íslendingar komu heim áður eða seinna og hafði einhverjum þeirra tekist að safna sér fé og kaupa sig sjálfir lausa. Þó munu einhverjir hafa kosið að vera um kyrrt í Barbaríinu þótt þeir væru ekki lengur ánauðugir. Alls munu um 50 manns hafa lagt af stað heim úr ánauðinni þótt ekki kæmust allir á áfangastað. == Skrásetning atburða == Ýmsar samtímaheimildir eru til um Tyrkjaránið. [[Ólafur Egilsson]], prestur í [[Ofanleiti]] í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] var einn þeirra sem var tekinn höndum og fluttur til [[Algeirsborg|Algeirsborgar]]. Hann var hins vegar fljótlega sendur á fund [[Danakonungur|Danakonungs]] til að reyna að fá Íslendingana leysta úr [[þrælahald|ánauðinni]]. Sú ferð bar lítinn árangur og hann kom aftur til [[Ísland|Íslands]] [[6. júlí]] árið [[1628]]. Þá hóf hann fljótlega að skrásetja þessa reynslu sína í bók sem hann kallaði [[Reisubók Ólafs Egilssonar|Reisubók séra Ólafs Egilssonar]]. [[Kláus Eyjólfsson]] lögsögumaður skráði strax eftir ránið frásögn eftir sjónarvottum og kom líka út í Eyjar skömmu eftir að ræningjarnir fóru þaðan. Einnig eru til nokkur bréf sem rituð voru af Íslendingum í Barbaríinu.<ref>Þorsteinn Helgason. „Hvaða heimildir eru til um Tyrkjaránið?“. Vísindavefurinn 28.3.2006. https://visindavefur.is/?id=5738. (Skoðað 23.2.2012).</ref> [[Steinunn Jóhannesdóttir (Rithöfundur)|Steinunn Jóhannesdóttir]] skrifaði sögulega skáldsögu um Tyrkjaránið sem kom út árið [[2001]]. Hún heitir [[Reisubók Guðríðar Símonardóttur]]. == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == * [https://web.archive.org/web/20160306214818/http://baekur.is/bok/000399674/tyrkjaranid_a_islandi Tyrkjaránið 1627] * [http://baekur.is/is/bok/000301335/0/7/Litil_saga_umm_herhlaup Lítil saga um herhlaup Tyrkjans á Íslandi]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://rafbokavefur.is/rafbaekur/litil-saga-um-herhlaup-tyrkjans-a-islandi-arid-1627-eftir-olaf-egilsson/ Lítil saga um herhlaup Tyrkjans á Íslandi] (á html formi og sem epub) * [http://books.google.com/books?id=SJEg0p4RCP4C&lpg=PA97&ots=CorOrvppC7&dq=Moulay%20Zaydan&pg=PA100#v=onepage&q=Moulay%20Zaydan&f=false "Murad Rais"], Pirate Utopias, bls. 100 * [http://www.ismennt.is/vefir/eyglob/sagave/tyrkir.html Tyrkjaránið 1627] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111231161744/http://www.ismennt.is/vefir/eyglob/sagave/tyrkir.html |date=2011-12-31 }} * [https://www.heimaslod.is/index.php/Tyrkjar%C3%A1ni%C3%B0 Heimaslóð.is] * {{bókaheimild|höfundur=Ólafur Egilsson|titill=[[Reisubók Ólafs Egilssonar|Reisubók séra Ólafs Egilssonar]]|útgáfustaður=Reykjavík|útgefandi=Almenna Bókafélagið|ár=1969}} [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Tyrkjaránið| ]] 3i6wbp7u634zyvb5c8a8oz044w7h8r8 0 31795 1980364 1953064 2026-09-26T03:13:49Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980364 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_wildfire_2.jpg|thumb|300x225px|Mikið magn ösku og mengandi lofttegunda losnaði út í andrúmsloftið í Mýraeldum. Eldarnir kröfðust gríðarlegs slökkvistarfs af hálfu fjölmargra aðila með Slökkviliðið í Borgarnesi í fararbroddi.]] '''Mýraeldar''' voru miklir sinueldar í [[Hraunhreppur|Hraunhreppi]] í [[Borgarbyggð]] sem loguðu í þrjá daga [[vor]]ið [[2006]]. Að morgni [[30. mars]] blossaði upp eldur í sinu sem fór um 75 km² landsvæði á Mýrum, en alls brunnu um 67 km² lands. Þetta voru nefndir „mestu sinueldabrunar Íslandssögunnar”.<ref name="aetlun">{{vefheimild|url=http://www.natkop.is/photos/Myraeldar_7.pdf|titill=„Mýraeldar 2006 - áætlun um rannsóknir á áhrif eldanna á lífríki“|mánuður=maí|ár=2006|snið=pdf}}</ref><ref name="frettabladid_2april2006">{{vefheimild|url=http://www.visir.is/ExternalData/pdf/fbl/060402.pdf|titill=Fréttablaðið|ár=2006|mánuður=2. apríl|mánuðurskoðað=9. mars|árskoðað=2007|bls=6|snið=pdf}}</ref> Líklegt er talið að kviknað hafi í út frá vindlingi við [[þjóðvegur|þjóðveg]] 54 á móts við [[Bretavatn]]. Sinueldurinn barst mjög hratt, um 18 [[kílómetri|kílómetra]] á fyrstu sex klukkustundunum. Brennda svæðið var allt á milli þjóðvega 54, 540 og 537, að undanskilinni einni tungu sem náði suður fyrir veg 537. Þegar mest lét var eldveggurinn allt að tveggja metra hár og fór með tuga metra hraða á mínútu. Sinueldarnir voru slökktir með gríðarlegu slökkvistarfi af hálfu íbúa svæðisins, [[slökkvilið|brunavarna]] Borgarbyggðar, aðstoðarslökkviliðs frá [[vesturland|nærliggjandi byggðarlögum]] og þyrlu frá [[Þyrluþjónustan|Þyrluþjónustunni]]. Engar skemmdir urðu á mannvirkjum, að girðingum undanskildum en margir [[sveitabær|bæir]] voru mjög nálægt því að verða [[eldur|eldinum]] að bráð. Bærinn Hamrar var einungis örfáa metra frá eldinum á tímabili. Eldarnir höfðu gífurleg áhrif á [[lífríki]] svæðisins, en svæðið sem brann var eitt stærsta samfellda [[mýri|mýrlendi]] á landinu og er í raun nær lagi að tala um [[náttúruhamfarir]] en venjulegan sinubruna. Engin meiðsl urðu þó á fólki. ==Sinubruninn== [[Mynd:Myrareldar.svg|thumb|right|Svæðið sem varð eldi að bráð í Mýraeldum. Nánast allur Hraunhreppur brann.]] Sinubrunar höfðu þegar átt sér stað í [[Reykholtsdalur|Reykholtsdal]] og [[Skorradalur|Skorradal]], auk minni bruna í [[Grafarvogur|Grafarvogi]]. Samkvæmt heimildum blossaði sinueldurinn upp að morgni 30. mars eftir að vegfarandi hafði stöðvað bíl sinn við veg 54, andspænis Bretavatni og nálægt [[gatnamót]]um vegar 539 og í ógætni kastað [[sígaretta|sígarettustubbi]] eða [[vindill|vindli]] í [[gras]]svörðinn sunnan vegar.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/frett.html?nid=1193503|titill=Miklir sinueldar á Mýrum|mánuðurskoðað=26. mars|árskoðað=2007}}</ref> Þá var [[vindátt|NNA-átt]], 13 m/s. <!-- hvert var hitastigið? og hvernig þróaðist veðurfarið? --> [[Veður]]far á landinu hafði verið afar þurrt og kalt. Köld [[norðanátt]] var einkennandi fyrir síðustu 10 daga marsmánaðar og fyrstu dagana í apríl og var vindur allhvass lengst af. Þá var mjög þurrt um sunnanvert landið, en snjókoma [[Norðurland|norðan-]] og [[Austurland|austanlands]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.vedur.is/vedurfar/yfirlit/yfirlitstoflur/yfirlit2006.html|titill=Veðurfarsyfirlit 2006|mánuðurskoðað=9. mars|árskoðað=2007}}</ref> Vegna þurrka var gróðurinn á Mýrum eldfimur, eldurinn átti því auðvelt með að festa sig í sinu sem myndast við slíkar aðstæður. [[Klófífa]], [[bláberjalyng]] og [[fjalldrapi]] eru útbreidd á Mýrum og stór flæmi af þessu [[gróður]]lendi brunnu í Mýraeldum. ===Útbreiðsla=== Eldurinn barst mjög hratt og líklegt er að hann hafi borist framhjá Fíflholti (þó ekki að bænum) á um einni klukkustund. Eldveggurinn var um tveggja metra hár um þetta leyti og fór yfir með margra metra hraða á [[sekúnda|sekúndu]]. Hann barst til [[haf|sjávar]], um 18 km. leið, á sex klukkustundum, enda var þá nánast engin fyrirstaða. Að kvöldi hins 30. mars var sinubruninn kominn yfir stórt svæði á milli vega 540 og 537, en [[mannvirki|mannvirkjum]] stóð ekki veruleg ógn af, öðrum en Skíðsholtum, sem tókst að bjarga. Um það leyti var sinubruninn farinn að hægja á yfirferð sinni og bæir norðan hins brunna svæðis, Fíflholt, Einholt, Stóri-Kálfalækur og Akrar, voru komnir úr mestu hættunni. Bæir niður við sjó voru ekki í verulegri hættu og máttu þakka það góðum aðstæðum. Hins vegar var ljóst að bæir suðaustan svæðisins voru í verulegri hættu.<ref name="eldurinnsleppur">{{Vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/frett.html?nid=1193678|titill=Eldurinn slapp yfir Sauraveg og hefur ný hætta skapast|ár=2006|mánuður=31. mars|mánuðurskoðað=26. mars|árskoðað=2007}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=http://ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item68183/|titill=Miklir sinueldar í Hraunhreppi á Mýrum|ár=2006|mánuður=30. mars|mánuðurskoðað=26. mars|árskoðað=2007}}</ref> Aðfaranótt 31. mars hafði eldurinn breiðst lítillega út til vesturs, hann var þó hvergi farinn að nálgast þjóðveginn. Það má þakka góðu veðurfari, en [[vindur]] var lítill um nóttina. Um klukkan 10 að morgni jókst vindur aftur og snerist í norðanátt. Þá slapp eldurinn yfir Sauraveg nr. 537 á um eins kílómetra [[vegur|vegspotta]], norður af bænum Hömrum. Þar með var um 30 km² landsvæði komið í bráða hættu og baráttan tók að snúast um að bjarga Hömrum. Bæirnir Laxárholt og Ánastaðir voru sömuleiðis í mikilli hættu.<ref name="eldurinnsleppur" /> ===Lok brunans=== Sú ákvörðun var tekin að reyna að hefta útbreiðslu eldsins við bæinn Ánastaði, enda var ljóst miðað við reynsluna sem fékkst við Hamra, að enga áhættu mætti taka og að minnka yrði eldinn áður en hann kæmi að veginum.{{heimild vantar}} Við Saura, nálægt [[eldsupptök|upptökum]] eldsins, gekk slökkvistarf vel og tókst að koma í veg fyrir að eldurinn næði að skapa hættu þar.{{heimild vantar}} Að kvöldi 31. mars hafði tekist að slökkva eldinn að mestu leyti. Þó logaði enn, mest við Ánastaði. Daginn eftir hélt slökkvistarf áfram en þá voru bæir úr mestu hættunni og starf slökkviliðs miðaði frekar að því að slökkva eldinn en að bjarga húsum.{{heimild vantar}} Um klukkan 23:30 að kvöldi 1. apríl var ljóst af hálfu [[lögreglan|lögreglunnar]] í [[Borgarnes]]i að eldarnir höfðu verið slökktir. Gæsla var þó höfð áfram. Þá höfðu 67 km² lands brunnið.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/frett.html?nid=1194012|titill=Sinueldarnir slökktir en víða leynist glóð í mosa; vakthópar skipaðir|ár=2006|mánuður=2. apríl|mánuðurskoðað=29. mars|árskoðað=2007}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/frett.html?nid=1193989|titill=Búið að slökkva sinueld á Mýrum|ár=2006|mánuður=2. apríl|mánuðurskoðað=29. mars|árskoðað=2007}}</ref> ==Slökkvistarf== ===Aðilar=== Mýraeldar hefðu án efa orðið mun stærri hefði ekki komið til umfangsmikilla björgunar- og slökkviaðgerða af hálfu ýmissa aðila undir stjórn lögreglunnar í Borgarnesi. Aldrei hefur komið til svo víðtækra aðgerða vegna sinubruna hér á landi. Þegar mest var tóku um hundrað manns þátt í aðgerðunum.<ref>{{vefheimild|url=http://ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item68325/|titill=Mýraeldar: Svæðið vaktað|ár=2006|mánuður=2. apríl|mánuðurskoðað=29. mars|árskoðað=2007}}</ref> ====Lögreglan í Borgarnesi==== Um klukkan hálf níu þann 30. mars barst lögreglunni í Borgarnesi tilkynning um að sinubruni væri á svæðinu frá Fíflholti og að afleggjara upp í Hítardal. Lögreglan stjórnaði aðgerðum og tryggði öryggi vegfarenda og íbúa á svæðinu.{{heimild vantar}} ====Slökkviliðsstörf==== Slökkviliðið í Borgarnesi var fyrsti viðbragðsaðilinn til að bregðast við eldunum. Síðdegis þann 30. mars, þegar slökkviaðgerðir voru að hefjast af fullri alvöru, voru 12 [[slökkviliðsmaður|slökkviliðsmenn]], tveir [[tankbíll|tankbílar]] og tveir dælubílar að störfum á svæðinu. Fyrst um sinn snerist starf slökkviliðsins að mestu leyti um að tryggja öryggi mannvirkja á brunasvæðinu, en þá var baráttan við eldinn mjög erfið vegna umfangs hans og skorts á aðstoð. Slökkviliðið vann nánast stanslaust við slökkvi- og björgunaraðgerðir frá 30. mars til 1. apríl, en það hafði yfir að ráða hálfum öðrum tug manna. Slökkvilið frá nágrannasveitafélögum, milli [[Akranes]]s og [[Búðardalur|Búðardals]], aðstoðaði slökkvilið Borgarness við aðgerðirnar frá 31. mars. Slökkvilið [[Borgarfjarðarsveit]]ar, slökkviliðið á Akranesi og slökkviliðið í Búðardal tóku þátt í björgunaraðgerðunum. Dælubíl slökkviliðsins í [[Reykjavík]], frá [[Reykjavíkurflugvöllur|Reykjavíkurflugvelli]] auk annars búnaðar þaðan og tankbíla frá ýmsum fyrirtækjum í Borgarnesi voru fengnir að láni svo hægt væri að berjast við eldinn. Undir lokin leystu [[björgunarsveit]]ir slökkviliðin af og vöktuðu svæðið síðustu dagana.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/frett.html?nid=1193845|titill=„Aldrei séð jafnmikinn sinubruna á svæðinu"|ár=2006|mánuður=1. apríl|mánuðurskoðað=29. mars|árskoðað=2007}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item68290/|titill=Mýrar: Illa gengur að ráða niðurlögum elda|ár=2006|mánuður=31. mars|mánuðurskoðað=29. mars|árskoðað=2007}}</ref> ====Íbúar==== Íbúar svæðisins aðstoðuðu við aðgerðirnar strax frá byrjun og [[haugsuga|haugsugur]] <!-- hvað er haugsuga eiginlega ??? --> [[bóndi|bænda]] alls staðar að úr Borgarfirði og Mýrum voru afar öflug tæki í baráttunni við eldinn. Þær skáru [[gróður]]inn í burtu og bjuggu til svæði sem eldurinn náði þar með ekki yfir. Bændur bleyttu einnig í vegum með [[kúamykja|kúamykju]] og [[leðja|sandfor]], sem tryggði í flestum tilfellum að eldurinn næði ekki yfir þá. Bændur voru stærsti hluti þeirra sem unnu að slökkvistarfi og komu hvaðanæva að úr Borgarfirði og af Mýrum til að aðstoða við aðgerðir. Vegna fjölda þeirra tókst ennfremur að tryggja öryggi á öllu svæðinu.{{heimild vantar}} ====Þyrla Þyrluþjónustunnar==== [[Þyrla]] frá Þyrluþjónustunni var fengin til að aðstoða við aðgerðirnar um [[hádegi]] þann 31. mars. Þetta var í fyrsta sinn sem þyrla hefur verið fengin til slökkviaðgerða hér á landi. Talið er að þyrlan hafi gert mikið gagn í baráttunni við sinueldinn.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/frett.html?nid=1193954|titill=Björgunarsveitir kallaðar út á Mýrar|ár=2006|mánuður=1. apríl|mánuðurskoðað=9. mars|árskoðað=2007}}</ref> [[Mynd:Iceland wildfire 2.jpg|thumb|left|Reykurinn frá sinueldunum úr geimnum þann 30. mars 2006. Reykjarstrókurinn nær um 60 km. til vestsuðvesturs.]] ===Framvinda aðgerða=== Um klukkan níu morguninn 30. mars barst lögreglunni í Borgarnesi tilkynning um sinubruna. Það markaði upphaf aðgerða. Á næstu viku tóku um 200 manns í heildina þátt í björgunar- og slökkvistarfi um allt brunasvæðið. Aðgerðum lauk að mestu leyti [[2. apríl]] og var að fullu lokið þann [[5. apríl]]. ====Upphaf aðgerða==== Þegar tilkynningin barst fóru slökkviliðsbílar þegar af stað frá Borgarnesi að Fíflholti, þar sem tilkynnt var að eldurinn væri. Fljótt var ljóst að ekki væri mögulegt að ráða við svo víðáttumikinn eld, og slökkvistarf snerist um að bjarga húseignum. Fljótlega komu bændur á nálægum bæjum einnig til aðstoðar. Með hjálp þeirra tókst að koma í veg fyrir að eldurinn næði að bæjunum Skíðsholtum og Vogi.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/frett.html?nid=1193925|titill=Sinueldurinn hefur blossað upp á ný|ár=2006|mánuður=1. apríl|mánuðurskoðað=29. mars|árskoðað=2007}}</ref>.<ref>{{vefheimild|url=http://visir.is/article/20060330/FRETTIR01/60330066&SearchID=73276459899613|titill=Miklir sinueldar á Mýrum|ár=2006|mánuður=30. mars|mánuðurskoðað=29. mars|árskoðað=2007}}</ref> ====Baráttan við eldinn==== Að kvöldi 30. mars var slökkvistarf komið í fullan gang og um það leyti unnu um 70 manns að björgunaraðgerðum. Skipulag slökkvistarfsins var gott, haugsugur voru notaðar þar sem eldurinn var hvað mestur og auk þess að slökkva eldana var slökkvilið í ráðleggingarhlutverki að því leyti. Slökkvilið var aðallega statt við Skíðsholt og reyndi að verja íbúðar[[hús]]næði, en þá var ekki talin hætta á að eldurinn bærist í nein önnur hús. Aðfaranótt 31. mars breiddist eldurinn lítið út og voru vegir þá vættir með mykju og sandfor.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/frett.html?nid=1193840|titill=Séð fram á bruna fram í næstu viku|ár=2006|mánuður=1. apríl|mánuðurskoðað=29. mars|árskoðað=2007}}</ref> Morguninn 31. mars höfðu tólf jarðir brunnið. Slökkviliðið hafði þá fengið aðstoð frá fyrirtækjum í Borgarnesi sem útveguðu tankbíla til slökkvistarfanna. Um tíuleytið skapaðist mikil hætta þegar eldur slapp yfir Sauraveg, en ástæða þess er talin vera sú að vatn sem dælt hafði verið á veginn hafði frosið. Nú ógnaði eldurinn ennfremur um 30 km² landsvæði, og á því svæði eru fjórir bæir. Lögreglan vissi ekki af þessari ógn fyrr en nokkru síðar, þar sem Sauravegur var seinfær.{{heimild vantar}} Ötullega var unnið að slökkvistarfi á öllu svæðinu um morguninn og allan eftirmiðdaginn. Slökkvilið Akraness kom með liðsauka um klukkan eitt, en þá voru fyrir slökkvilið Borgarness og Borgarfjarðarsveitar og bændur með haugsugur sínar. Um sextíu manns lögðu mikla vinnu í það að reyna nú að slökkva eldinn í stað þess að verjast honum og var stefnan sett á það að stöðva för eldsins við Ánastaði og reyna í framhaldinu að slökkva hann. Þá var þyrla Þyrluþjónustunnar einnig komin til starfa og gerði hún mikið gagn.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/frett.html?nid=1193709|titill=Stefnt að því að hefta för sinueldsins á Mýrum við Ánastaði|ár=2006|mánuður=31. mars|mánuðurskoðað=29. mars|árskoðað=2007}}</ref> ====Eldurinn slökktur==== Veðuraðstæður versnuðu og nú var orðið mjög hvasst á svæðinu. Seint um kvöldið 31. mars var loks farið að draga úr eldinum og var slökkvistarf þá miðað við Ánastaði, þar sem enn var mikið bál. Þrátt fyrir að bjartsýni hafði aukist var ennþá talið að slökkvistarfi yrði haldið áfram næstu [[vika|viku]] eða svo. Slökkviliðið á Reykjavíkurflugvelli kom um kvöldið með dælubíl sem nota skyldi við að slökkva eldinn endanlega.{{heimild vantar}} Þann 1. apríl bötnuðu veðursskilyrðin. Fjöldi björgunarsveitamanna var kallaður út til að leysa slökkviliðið af enda var slökkvistarfi þá að miklu leyti að ljúka. Vonir voru til þess að eldurinn yrði slökktur um kvöldið. Síðla kvölds þann 1. apríl tókst að slökkva eldana. Gæsla var þó enn höfð á svæðinu enda var ætlunin að tryggja að eldarnir kæmu ekki upp aftur. Á þessum tíma var talið að allt að 150 km² hefðu brunnið, en síðar kom í ljós að sú tala var ýkt.<ref>{{vefheimild|url=http://ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item68268/|titill=Mýrar: Eldar ógna 2-3 bæjum|ár=2006|mánuður=31. mars|mánuðurskoðað=29. mars|árskoðað=2007}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.skessuhorn.is/default.asp?Sid_Id=24845&tid=99&fre_Id=31103&meira=1|titill=Mýrarnar vaktaðar - enn leynast glæður í gróðri|ár=2006|mánuður=2. apríl|mánuðurskoðað=25. mars|árskoðað=2007}}</ref> 2. apríl skipaði lögreglan í vakthópa til að slökkva glóðir sem víða leyndust í mosa, enda var ætlunin þá að koma endanlega í veg fyrir að eldarnir blossuðu upp aftur. Nú var beðið eftir að byrjaði að [[snjór|snjóa]], enda var talið að þá myndi baráttunni vera endanlega lokið. Það gerðist að lokum þann 3. apríl. Gæsla var á svæðinu í tvo daga til viðbótar, en gæslumenn þurftu lítið sem ekkert að aðhafast. [[Mynd:Wildfire Iceland1.jpg|thumb|right|Svæðið við upptök eldsins þann 7. maí 2006.]] ==Áhrif== Mýraeldar höfðu gífurleg áhrif og vöktu strax mikla athygli fyrir umfang sitt, sem var áður óþekkt á Íslandi. Þeir höfðu mikil áhrif á [[náttúra|náttúrufar]] og [[búskapur|búskap]] á öllum Mýrum og leiddu auk þess til mikillar umræðu í [[þjóðfélag]]inu, um réttlætingu sinubruna og öryggisviðbúnað þegar svo gríðarlegs slökkvistarfs var krafist. ===Áhrif á náttúru=== Árið [[1996]] og [[1997]] kortlagði [[Náttúrufræðistofnun Íslands]] gróður á svæðinu sem brann og samkvæmt því var stærstur hluti svæðisins blautur flói og [[mýrlendi]] með tjörnum og vötnum á milli grjótholta. Það [[gróðursamfélag]] sem var algengast var klófífuflói með fjalldrapa og bláberjalyngi. Þessa tegund gróðurlendis er einkum að finna á Mýrum og Snæfellsnesi sunnanverðu, en sjaldgæft annars staðar á landinu, og því er ljóst að svæðið hefur mikið náttúrulegt gildi. Svo virtist sem hinn víðáttumikli og mjög svo þýfði fífuflói hafi farið verst út í brunanum, og fjalldrapinn mun líklega ekki ná sér fyrr en eftir mörg ár. Sinan á þessu svæði var eins mikil og raun bar vitni vegna lítillar beitar á svæðinu, en fjalldrapinn var það sviðinn að það sem eftir stóð var að mestu leyti dautt. Lyngtegundir virtust líka hafa farið illa út úr brunanum, en tegundir sem vaxa í mjög miklu votlendi sluppu betur, svo sem starir og glófífa. Ástæðan fyrir því er talin sú að vatnsstaðan var há og einungis efstu stráin brunnu. Smárunnar og [[birki]] sluppu einnig vel.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/frett.html?nid=1194295|titill=Landið er víða illa farið|ár=2006|mánuður=4. apríl|mánuðurskoðað=9. mars|árskoðað=2007}}</ref> „Í stuttu máli brennur sinan og þau efni sem breytast í lofttegundir fara upp í loftið, s.s. [[köfnunarefni]] og kolefni. Steinefnin verða hins vegar eftir, yfirborðið verður svart og hitnar þar af leiðandi meira í sólskini um vorið,“ sagði Sigurður H. Magnússon, [[vistfræði|plöntuvistfræðingur]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/frett.html?nid=1193845|titill=„Aldrei séð jafnmikinn sinubruna á svæðinu"|ár=2006|mánuður=1. apríl|mánuðurskoðað=9. mars|árskoðað=2007}}</ref> Hann sagði einnig að þróunin í framtíðinni myndi líklega verða sú að meira yrði um grös, sem geta nýtt sér áburð mjög vel, en minna um smárunna og kjarr. Mýraeldar höfðu einnig áhrif á [[dýr]]alíf. Varp [[fugl]]a hófst ekki fyrr en mánuði eftir eldana, svo að áhrifin á fugla voru takmörkuð, en hefðu eldarnir orðið þá hefðu áhrifin án efa orðið afdrifaríkari. Fuglar fundu sér nýja varpstaði þetta vor en þau áhrif eru ekki talin varanleg. [[hagamús|Hagamýs]] urðu einnig fyrir miklum áhrifum sem og lífríki vatna og tjarna á svæðinu.<ref name="frettabladid_2april2006" /> Mikil [[mengun]] varð vegna eldanna. Milljónir rúmmetra af [[koltvíoxíð|koltvísýringi]] og öðrum lofttegundum losnuðu út í andrúmsloftið og svartur [[reykur]]inn var sjáanlegur víðast hvar á Vesturlandi sem og utan úr [[geimur|geimnum]]. Þá barst mikið af [[aska|ösku]] og öðrum efnum í [[grunnvatn]] svæðisins og er sá þáttur talinn mjög alvarlegur. [[Sigríður Anna Þórðardóttir]], þáverandi umhverfisráðherra, fól Náttúrufræðistofnun Íslands að rannsaka áhrif eldanna á náttúru svæðisins.<ref name="umhvrni">{{vefheimild|url=https://www.umhverfisraduneyti.is/radherra/raedur-og-greinar/sath/nr/798|titill=Ávarp umhverfisráðherra á ársfundi Náttúrufræðistofnunar Íslands|ár=2006|mánuður=6. apríl|mánuðurskoðað=25. mars|árskoðað=2007}}</ref> Í kjölfarið útbjó Náttúrufræðistofnun rannsóknaráætlun í samvinnu við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], [[Landbúnaðarháskóli Íslands|Landbúnaðarháskóla Íslands]] og [[Náttúrufræðistofa Kópavogs|Náttúrufræðistofu Kópavogs]], rannsóknir hófust sumarið 2006 og lýkur árið 2010.<ref name="aetlun" /> Fyrstu niðurstöður voru kynntar í mars 2007, ári eftir eldana.<ref>{{vefheimild|url=http://www.ni.is/frettir/nr/557|titill=Ár liðið frá Mýraeldum|ár=2007|mánuður=29. mars|mánuðurskoðað=31. mars|árskoðað=2007}}</ref> ===Áhrif á mannlíf=== ====Fyrstu viðbrögð==== Í tilkynningu frá [[Borgarbyggð]] þann 3. apríl var sagt að sinueldarnir á Mýrum væru „með mestu hamförum sinnar tegundar á landinu í áratugi”.<ref>{{vefheimild|url=http://ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item68486/|titill=Borgarbyggð færir slökkviliðsfólki þakkir|ár=2006|mánuður=3. apríl|mánuðurskoðað=25. mars|árskoðað=2007}}</ref> Með öflugri framgöngu og góðu samstarfi slökkviliða, lögreglu, ýmissa aðila sem buðu fram aðstoð sína og ekki síst íbúa í héraðinu hafi tekist að ráða niðurlögum eldsins. Tíminn leiði í ljós hvaða áhrif sinubruninn hafi á lífríki á svæðinu en mikilvægt sé að hefja rannsóknir í þeim efnum sem fyrst. Hins vegar sé mikið lán að enginn hlaut skaða í átökunum við eldana tekist hafi að halda eignatjóni í lágmarki. Landsmenn séu dýrkeyptri reynslu ríkari og skynji væntanlega betur en áður mögulegar afleiðingar þess að sinueldur verði laus við hliðstæðar aðstæður og þarna sköpuðust.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/frett.html?nid=1194221|titill=Landbúnaðarráðherra skoðar brunasvæðið á Mýrum|ár=2006|mánuður=3. apríl|mánuðurskoðað=14. mars|árskoðað=2007}}</ref> Guðni Ágústsson, landbúnaðarráðherra, skoðaði svæðið í Hraunhreppi. „Þarna hafa átt sér stað hrikalegar náttúruhamfarir. Landið er illa brunnið og illa farið. Það sem maður dáist mest að er að bændur, slökkvilið og þeir sem börðust við eldinn björguðu þrátt fyrir allt miklu", sagði hann í viðtali við ''Morgunblaðið'' þann [[4. apríl]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/frett.html?nid=1194297|titill=Guðni Ágústsson skoðaði afleiðingar stórbrunans á Mýrum í gær|ár=2006|mánuður=4. apríl|mánuðurskoðað=14. mars|árskoðað=2007}}</ref> Álit viðbragðsaðila var að þrátt fyrir að mestu leyti hafi tekist að koma í veg fyrir tjón af völdum eldsins þá væru sinubrunar eins og Mýraeldar mjög hættulegir og að nauðsynlegt væri að gera ráðstafanir til að takmarka áhættu þegar að sina væri brennd. ====Áhrif á viðbragðsaðila==== Eftir að hafa skoðað málið í kjölinn komust margir, m.a. [[bóndi|bændur]] á svæðinu, að þeirri niðurstöðu að skipulag slökkvistarfs hafi ekki verið nógu gott og viðbrögðum almennt ábótavant. Brunamálastofnun hefur auk slökkviliðs og lögreglu víða um land ákveðið eftir þessa sinubruna að gera viðbragðsáætlun byggða á þeirri reynslu sem fékkst af atburðunum. Talið er afar mikilvægt að geta tekist á við elda eins og Mýraelda í sumarbústaðalöndum eða öðrum stöðum þar sem sinubruni gæti ógnað [[þéttbýli]].<ref>{{vefheimild|url=http://ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item68428/|titill=Mýraeldar: Brýnt að læra af reynslunni|ár=2006|mánuður=3. apríl|mánuðurskoðað=29. mars|árskoðað=2007}}</ref><ref name="umhvrni" /> ==Tilvísanir== <div class="references-small"><references /></div> == Heimildir == *[http://www.ni.is/frettir/nr/557 Fyrstu niðurstöður rannsókna á afleiðingum Mýraeldanna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070820003125/http://www.ni.is/frettir/nr/557 |date=2007-08-20 }} *[http://www.natkop.is/photos/Myraeldar_7.pdf „Mýraeldar 2006 - áætlun um rannsóknir á áhrif eldanna á lífríki“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928041254/http://www.natkop.is/photos/Myraeldar_7.pdf |date=2007-09-28 }}, Náttúrufræðistofnun Íslands, Landbúnaðarháskóli Íslands, Háskóli Íslands, Náttúrufræðistofa Kópavogs; maí 2006. *[http://www.mbl.is/mm/frettir/knippi.html?gid=2414 Fréttir www.mbl.is tengdar sinubrunanum] *[https://web.archive.org/web/20160322173950/http://skessuhorn.is/default.asp/?far=2006&fman=4&sid_id=24845&tid=99&tre_rod=001%7C002%7C&ttegund= Fréttasafn Skessuhorns - apríl] *[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20060525000605/www.vedur.is/vedurfar/yfirlit/yfirlitstoflur/yfirlit2006.html? Veðurfarsyfirlit Veðurstofunnar 2006] *[https://www.vedur.is/athuganir/vedurkort/eldra/ Eldri veðurathugunarkort Veðurstofunnar] *[http://www.natkop.is/page.asp?lysing=myrareldar Vefur Náttúrufræðistofu Kópavogs um upplýsingum á rannsóknum á áhrifum Mýraelda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928041209/http://www.natkop.is/page.asp?lysing=myrareldar |date=2007-09-28 }} {{Úrvalsgrein}} [[Flokkur:2006]] [[Flokkur:Borgarbyggð]] ofhexgl78mzjqn919rs807794dgoao1 0 31952 1980431 1980098 2026-09-26T05:31:23Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980431 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Íraksstríðið | partof = [[Stríðið gegn hryðjuverkum|stríðinu gegn hryðjuverkum]] | image = Iraq header 2.jpg | image_size = 300px | caption = Réttsælis frá efri vinstri myndinni: eftirlitsferð í [[Samarra]]; stytta af [[Saddam Hussein]] felld við [[Firdos torg]]; Íraskur hermaður mundar vélbyssu sína rétt áður en lagt er til atlögu; sprengja springur í [[Bagdad]]. | date = 20. mars 2003 – 18. desember 2011 (8 ár, 8 mánuður og 28 dagar) | place = [[Írak]] | territory = | result = Sigur innrásarbandalagsins. * [[Saddam Hussein]] og [[Ba'ath-flokkurinn|Ba'ath-flokknum]] steypt af stóli og Saddam tekinn af lífi. * Írak hernumið og ný stjórnarskrá sett fyrir landið. Lýðræðislegar kosningar fara fram. * Áframhaldandi mótspyrna gegn hernámsliðinu og borgarastyrjöld til ársins 2017. * [[Íslamska ríkið]] tekur yfir norðvesturhluta Íraks eftir brottför Bandaríkjahers. | combatant1 = {{plainlist| * {{USA}} [[Bandaríkin]] * {{UK}} [[Bretland]] * {{AUS}} [[Ástralía]] * {{POL}} [[Pólland]] * {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[Peshmerga]] * Fleiri; sjá [[bandalag viljugra þjóða]]}} | combatant2 = {{flagicon|Írak|1991}} [[Írak]] | commander1 = {{plainlist| * {{USA}} [[George W. Bush]] * {{UK}} [[Tony Blair]] * {{IRQ}} [[Nouri al-Maliki]] * {{IRQ}} [[Jalal Talabani]]}} | commander2 = {{flagicon|Írak|1991}} [[Saddam Hussein]] {{Executed}} | casualties1 = {{plainlist| '''Íraskar öryggissveitir:'''<br> * Drepnir: 17.690<ref>260 drepnir árið 2003,[http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/19/1013869.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628233817/http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/19/1013869.htm |date=2011-06-28 }} 15.196 drepnir frá 2004 til 2009,[https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 67 drepnir í mars 2009,[http://hello.news352.lu/edito-4036-march-violence-claims-252-iraqi-lives.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226181744/http://hello.news352.lu/edito-4036-march-violence-claims-252-iraqi-lives.html |date=26 February 2012 }} 1.100 drepnir árið 2010,[http://articles.cnn.com/2011-01-02/world/iraq.casualty.figures_1_iraqi-police-mosul-police-iraqi-troops] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116094430/http://articles.cnn.com/2011-01-02/world/iraq.casualty.figures_1_iraqi-police-mosul-police-iraqi-troops?_s=PM%3AWORLD |date=16 January 2013 }} og 1.067 drepnir árið 2011.[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4]</ref><br /> * Særðir: 40.000+<ref>{{cite web |url=https://fpc.state.gov/documents/organization/77707.pdf |title=Iraq War |publisher=U.S. Department of State |accessdate=18 November 2012}}</ref><br /> '''Herlið bandalagsþjóðanna''' * Drepnir: 4.815<ref name="icas">{{cite web|url=http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |title=Operation Iraqi Freedom |publisher=iCasualties |accessdate=24 August 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |archivedate=21 March 2011 |df= }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2003/iraq/forces/casualties/index.html |publisher=CNN |accessdate=30 March 2010 |title=Home and Away: Iraq and Afghanistan War Casualties}}</ref> <small>(4.496 bandarískir,<ref name="defensecasualty">{{cite web|url=http://www.defense.gov/casualty.pdf |title=Casualty|accessdate=29 June 2016}}</ref> 179 breskir,<ref>{{cite web |url=http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishFatalities.htm |title=Fact Sheets &#124; Operations Factsheets &#124; Operations in Iraq: British Fatalities |publisher=Ministry of Defence of the United Kingdom |accessdate=17 October 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091011220157/http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishFatalities.htm |archivedate=11 October 2009}}</ref> 139 aðrir)</small><ref name="icas"/><br /> * Týndir eða handsamaðir (Bandaríkin): 17 (8 bjargað, 9 létust í fangelsi)<ref>{{cite news | url=http://www.cnn.com/2013/10/30/world/pow-and-mia-in-iraq-and-afghanistan-fast-facts |publisher=CNN |accessdate=5 June 2014 | title=POW and MIA in Iraq and Afghanistan Fast Facts}}</ref><br /> * Særðir: 32.776+ <small>(32.252 bandarískir,<ref name="defensecasualty"/> 315 breskir, 212+ aðrir<ref>33 Úkraínumenn [http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/DPAS-6K9H5Y?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090808232343/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/DPAS-6K9H5Y?OpenDocument |date=2009-08-08 }}, 31+ Ítalir [http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629050836/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL |date=2011-06-29 }} [http://www.middle-east-online.com/english/?id=9524] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110428195925/http://www.middle-east-online.com/english/?id=9524 |date=28 April 2011 }}, 30 Búlgarar [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3355749.stm] [http://www.novinite.com/view_news.php?id=33103], 20 Salvadorar [https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2009-02-07-salvador-iraq_N.htm], 19 Georgíumenn [http://www.civil.ge/eng/article.php?id=18470] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513160916/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=18470 |date=2011-05-13 }}, 18 Eistlendingar [http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2009/02/mil-090209-rianovosti06.htm], 16+ Pólverjar [http://www.novinite.com/view_news.php?id=33116] {{cite web |url=http://iraq.pigstye.net/article.php/JuraTomasz/print |title=Archived copy |accessdate=2011-01-07 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070612101918/http://iraq.pigstye.net/article.php/JuraTomasz/print |archivedate=12 June 2007 |df=dmy-all }} [https://web.archive.org/web/20110501084237/http://www.highbeam.com/doc/1P2-16186603.html] {{cite web |url=http://www.militaryphotos.net/forums/showthread.php?19484-Two-Polish-Soldiers-Dead-Five-Injured-in-Iraq-PAP |title=Archived copy |accessdate=2011-01-07 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514052449/http://www.militaryphotos.net/forums/showthread.php?19484-Two-Polish-Soldiers-Dead-Five-Injured-in-Iraq-PAP |archivedate=14 May 2011 |df=dmy-all }} [http://spectator.sme.sk/articles/view/25148], 15 Spánverjar [http://www.foxnews.com/story/0,2933,104369,00.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429012705/http://www.foxnews.com/story/0,2933,104369,00.html |date=29 April 2011 }} [http://www.thinkspain.com/news-spain/17607/soldier-dead-after-attack-on-spanish-convoy-in-afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402233014/https://www.thinkspain.com/news-spain/17607/soldier-dead-after-attack-on-spanish-convoy-in-afghanistan |date=2019-04-02 }} [http://www1.albawaba.com/news/five-spanish-soldiers-four-us-troops-injured-iraq-bomb-attacks] [http://english.peopledaily.com.cn/200404/09/eng20040409_139905.shtml], 10 Rúmeníumenn [http://english.people.com.cn/90001/90777/90853/6708832.html], 6 Ástralar {{cite web |url=http://www.canberratimes.com.au/news/local/news/general/combat-troops-pull-out-of-iraq/780839.aspx |title=Archived copy |accessdate=6 January 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110428201646/http://www.canberratimes.com.au/news/local/news/general/combat-troops-pull-out-of-iraq/780839.aspx |archivedate=28 April 2011 }}, 5 Albanar, 4 Kasakar {{cite web |url=http://iraq.pigstye.net/article.php/20050112090041443/print |title=Archived copy |accessdate=2011-01-07 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120130025416/http://iraq.pigstye.net/article.php/20050112090041443/print |archivedate=30 January 2012 |df=dmy-all }}, 3 Filippseyingar {{cite web |url=http://asianjournalusa.com/rp-troops-to-stay-in-iraq-despite-ambush-p929-67.htm |title=Archived copy |accessdate=2011-01-06 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707174014/http://asianjournalusa.com/rp-troops-to-stay-in-iraq-despite-ambush-p929-67.htm |archivedate=7 July 2011 |df=dmy-all }} og 2 Taílendingar [http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/23/1015519.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123050230/http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/23/1015519.htm |date=2010-11-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629050836/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL |date=2011-06-29 }} [http://www.asiantribune.com/news/2003/12/28/iraqi-insurgency-2-thai-soldiers-killed-1-injured-br-0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513184802/http://www.asiantribune.com/news/2003/12/28/iraqi-insurgency-2-thai-soldiers-killed-1-injured-br-0 |date=2013-05-13 }} for a total of 212+</ref>)</small><ref name=mil>Many official U.S.&nbsp;tables at [http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/castop.htm "Military Casualty Information"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303054755/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/castop.htm |date=3 March 2011 }}. See [http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/OIF-Total.pdf latest totals for injury, disease/other medical] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602035127/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |date=2 June 2011 }}</ref><ref name=antiwarcasualties>[http://www.antiwar.com/casualties/ "Casualties in Iraq"].</ref><ref name=icasualties>iCasualties.org (was lunaville.org). Benicia, California. Patricia Kneisler, ''et al.'', [http://icasualties.org/Iraq/index.aspx "Iraq Coalition Casualties"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |date=21 March 2011 }}</ref><ref name=ukcasualties>[http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishCasualties.htm "Defence Internet Fact Sheets Operations in Iraq: British Casualties"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061114214203/http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishCasualties.htm |date=14 November 2006 }}. UK Ministry of Defense. [http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm Latest combined casualty and fatality tables] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004051608/http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm |date=4 October 2012 }}.</ref> * Meiddir eða veikir: 51.139 <small>(47.541 bandarískir,<ref>{{cite web |url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |title=Archived copy |accessdate=2016-02-07 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110602035127/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |archivedate=2 June 2011 |df=dmy-all }}</ref> 3.598 breskir)</small><ref name=mil/><ref name=icasualties/><ref name=ukcasualties/><br /> '''Málaliðar:'''<br /> * 1.554 drepnir<ref name="dol.gov">{{cite web |url=http://www.dol.gov/owcp/dlhwc/dbaallnation.htm |title=Office of Workers' Compensation Programs (OWCP) – Defense Base Act Case Summary by Nation |publisher=U.S.&nbsp;Department of Labor |accessdate=15 December 2011 |archive-date=8 desember 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208041944/https://www.dol.gov/owcp/dlhwc/dbaallnation.htm |url-status=dead}}</ref><ref name="projects.propublica.org">{{cite web |author=T. Christian Miller |url=http://projects.propublica.org/tables/contractor_casualties |title=U.S.&nbsp;Government Private Contract Worker Deaths and Injuries |publisher=Projects.propublica.org |date=23 September 2009 |accessdate=23 October 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727185847/http://projects.propublica.org/tables/contractor_casualties |archivedate=27 July 2011 |df=dmy-all }}</ref> * Særðir: 43.880<ref name="dol.gov"/><ref name="projects.propublica.org"/><br /> '''Íraskir andspyrnumenn:''' * Drepnir: 1.002+<ref>[https://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?pagewanted=print],[http://www.cbsnews.com/stories/2007/11/15/iraq/main3504599.shtml?source=RSSattr=HOME_3504599] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514132150/http://www.cbsnews.com/stories/2007/11/15/iraq/main3504599.shtml?source=RSSattr=HOME_3504599 |date=2013-05-14 }}, [http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |date=2016-12-10 }},[https://www.nytimes.com/2009/01/03/world/middleeast/03iraq.html], [http://www.alternet.org/world/136476/sunni_iraqis_fear_a_bloodbath_of_reprisal_after_possible_u.s._exit/?page=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513130112/http://www.alternet.org/world/136476/sunni_iraqis_fear_a_bloodbath_of_reprisal_after_possible_u.s._exit/?page=1 |date=2011-05-13 }}, {{cite web |url=http://www.france24.com/en/node/4926131 |title=Archived copy |accessdate=2011-02-14 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429002216/http://www.france24.com/en/node/4926131 |archivedate=29 April 2011 |df=dmy-all }}, [https://www.nytimes.com/2009/12/30/world/middleeast/30iraq.html], [http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2010/06/20106653940383435.html#] [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=128084675], [https://www.theguardian.com/world/2010/jul/18/iraq-suicide-bombings-kill-militia] [http://www.businessweek.com/news/2010-07-18/bombs-targeting-sons-of-iraq-leave-at-least-44-dead.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100718205535/http://www.businessweek.com/news/2010-07-18/bombs-targeting-sons-of-iraq-leave-at-least-44-dead.html |date=2010-07-18 }}, {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418161020/http://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?pagewanted=print |date=18 April 2009 }}</ref> * Særðir: 500+ (2007),<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?_r=1&pagewanted=print |work=The New York Times |first1=Solomon |last1=Moore |first2=Richard A. |last2=Oppel |title=Attacks Imperil U.S.-Backed Militias in Iraq |date=24 January 2008}}</ref> 828 (2008)<ref>{{cite web |author=Greg Bruno |url=http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |title=Finding a Place for the 'Sons of Iraq' |publisher=Council on Foreign Relations |accessdate=26 December 2011 |archive-date=10 desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |url-status=dead }}</ref><br /> '''Alls látnir:''' 25.285 (+12,000 lögreglumenn drepnir á árunum 2003–2005)<br />'''Alls særðir:''' 117.961}} | casualties2 = '''Íraskir hermenn látnir''' (í innrásinni): 7.600–10.800<ref>Fréttatilkynning (28. október 2003). [http://www.commondreams.org/news2003/1028-01.htm "New Study Finds: 11,000 to 15,000 Killed in Iraq War; 30 Percent are Non-Combatants; Death Toll Hurts Postwar Stability Efforts, Damages US Image Abroad"]. [[Project on Defense Alternatives]] (''via'' [[Common Dreams NewsCenter]]). Retrieved 2 September 2010. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061017165045/http://www.commondreams.org/news2003/1028-01.htm |date=17 October 2006 }}</ref><ref>Conetta, Carl (23 October 2003). [http://www.comw.org/pda/0310rm8.html "The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict&nbsp;— Project on Defense Alternative Research Monograph #8"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090902070831/http://www.comw.org/pda/0310rm8.html |date=2009-09-02 }}. Project on Defense Alternatives (''via'' [[Commonwealth Institute (Cambridge, Massachusetts)|Commonwealth Institute]]). Retrieved 2 September 2010.</ref><br /> '''Skæruliðar drepnir''' (eftir fall Saddams): 26.544 (2003–11)<ref>597 drepnir árið 2003,[https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2007-09-26-insurgents_N.htm], 23.984 drepnir frá 2004 til 2009,[https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 652 drepnir í maí 2004,[http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/] 45 killed in March 2009,[http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903190008/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument |date=2009-09-03 }} 676 drepnir árið 2010,[https://www.bloomberg.com/news/2010-12-30/iraq-civilian-deaths-drop-for-third-year-as-toll-eases-after-u-s-drawdown.html] og 590 drepnir árið 2011,[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4]</ref><br /> '''Handteknir:''' 12.000<ref name="cnn1">{{cite news|url=http://articles.cnn.com/2010-09-13/world/iraq.detainees_1_detainees-iraqi-authorities-moussawi?_s=PM:WORLD|title=Amnesty: Iraq holds up to 30,000 detainees without trial|publisher=CNN|date=13 September 2010|accessdate=6 January 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101023155150/http://articles.cnn.com/2010-09-13/world/iraq.detainees_1_detainees-iraqi-authorities-moussawi?_s=PM%3AWORLD|archivedate=23 October 2010|df=dmy-all}}</ref><br /> '''Alls látnir: 34.144–37.344''' }} '''Íraksstríðið''' er [[stríð]], sem hófst þann [[20. mars]] [[2003]] með innrás [[bandalag viljugra þjóða|bandalags viljugra þjóða]] í [[Írak]] með [[Bandaríkin]] og [[Bretland]] í broddi fylkingar. Innan bandaríska hersins þekkist stríðið undir heitinu ''Operation Iraqi Freedom'' (e. „''Aðgerð Íraksfrelsi''“). Formlega stóð stríðið sjálft yfir frá [[20. mars]] [[2003]] til [[1. maí]] [[2003]] en þá voru allar stærri hernaðaraðgerðir sagðar yfirstaðnar.<ref>{{vefheimild|url=http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/05/20030501-15.html|titill=President Bush Announces Major Combat Operations in Iraq Have Ended|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref> Við tók tímabil mikils óstöðugleika [[sjálfsmorðssprengjuárás]]a, [[hermdarverk]]a og launmorða sem margir kjósa að kalla [[borgarastyrjöld]]. Stríðinu lauk 18. desember 2011.<ref>[http://www.usatoday.com/news/world/iraq/story/2011-12-15/Iraq-war/51945028/1?loc=interstitialskip U.S. formally declares end of Iraq War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120228160746/http://www.usatoday.com/news/world/iraq/story/2011-12-15/Iraq-war/51945028/1?loc=interstitialskip |date=2012-02-28 }} USA today</ref> Ástæður sem gefnar hafa verið upp til réttlætingar á stríðinu hafa verið margs konar. [[Kofi Annan]] hefur, ásamt fleiri gagnrýnendum, haldið því fram að stríðið sé ólöglegt samkvæmt [[alþjóðalög]]um en ekki náðist sátt um innrásina í [[öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði S.Þ.]] líkt og tilfellið hafði verið í fyrra [[Persaflóastríðið (1991)|Persaflóastríðinu]].<ref>{{vefheimild|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/3661134.stm|titill=Iraq war illegal, says Annan|mánuðurskoðað=11. október|árskoðað=2006}}</ref> == Aðdragandi == {{aðalgrein|Saga Íraks}} Írak var þekkt sem [[Mesópótamía]] allt fram að [[1921]], lengi vel var það hluti af veldi [[Ottómanveldið|Ottóman Tyrkja]] sem liðaðist í sundur eftir fyrri heimstyrjöldina. Í krafti Þjóðabandalagsins var Bretum veitt umboð til þess að stjórna Írak með skilgreind landamæri sem hafa haldist. Írakar hlutu sjálfstæði og gengu inn í Þjóðabandalagið [[1932]]. Í [[júlí]] [[1958]] var gerð hallarbylting í Írak og Hashimita-konungsfjölskyldunni steypt úr stóli af hernum, við tók stjórn [[Abdul Karim Qassim|Qassims]] herforingja sem átti svo í erfiðleikum með óstöðugt ástand landsins. Tíu árum síðar tók Ba’th-flokkurinn völdin og hóf [[Saddam Hussein]] þá að klífa metorðastigann allt þar til hann tók völdin [[1979]], sama ár og [[Íranska byltingin]] átti sér stað. Stuttu síðar hófst eitt blóðugasta og mest langvarandi stríðs 20. aldarinnar. [[Stríð Íraks og Írans]] varði í tæp 8 ár, kostaði u.þ.b. milljón manns lífið og hafði gífurlegar neikvæðar efnahagslegar afleiðingar fyrir hvort ríkið. === Tíundi áratugurinn === [[Saddam Hussein]] hafði ekki sagt sitt síðasta heldur réðist á [[Kúveit]] [[2. ágúst]] [[1990]], hann sakaði Kúveit um að virða ekki landamæri ríkjanna og um að lækka heimsmarkaðsverð á [[olía|olíu]] með því að auka framboð á henni og þannig viljandi minnka útflutningstekjur Íraks sem Írakar máttu ekki við að missa. <ref>{{vefheimild|url=http://www.margaretthatcher.org/archive/displaydocument.asp?docid=110705|titill=Gulf War: US Embassy Bagdhad to Washington (Saddam's message of friendship to George Bush) (declassified 1998)|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref> Fljótlega eftir innrásina brást [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráð S.Þ.]] við með því að samþykkja efnahagsþvingarnir gegn Írak og krefjast þess að þeir drægju herlið sitt tilbaka.<ref>{{vefheimild|url=http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=S/RES/660%20(1990)&Lang=E&Area=RESOLUTION|titill=Security Council resolution 660 (1990)|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=S/RES/661%20(1990)&Lang=E&Area=RESOLUTION|titill=Security Council resolution 661 (1990)|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref> á eftir fylgdu ályktanir sem veittu leyfi til þess að beita öllum mögulegum ráðum til þess að framfylgja þeirri niðurstöðu.<ref>{{vefheimild|url=http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=S/RES/678%20(1990)&Lang=E&Area=RESOLUTION|titill=Security Council resolution 678 (1990)|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref> [[Persaflóastríðið (1991)|Persaflóastríðið]] hófst með sprengjuárásum um miðjan janúar [[1991]], árásir á landi fylgdu eftir 24. febrúar og lauk stríðinu með sigri aðeins þremur dögum seinna. Þá var sett á laggirnar eftirlitsteymi (UNSCOM) á vegum S.Þ. sem átti að finna og uppræta [[gjöreyðingarvopn]] (efnavopn og aðstöðu til framleiðslu kjarnorkuvopna)<ref>{{vefheimild|url=http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=S/RES/687%20(1991)&Lang=E&Area=RESOLUTION|titill=Security Council resolution 687 (1991)|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref> og efnahagsþvingunum var haldið áfram. Fimm árum seinna, [[9. desember]] [[1996]], var [[Olía-fyrir-mat]] aðgerð S.Þ. hleypt af stokkunum samkvæmt ályktun öryggisráðsins<ref>{{vefheimild|url=http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=S/RES/986%20(1995)&Lang=E&Area=UNDOC|titill=Security Council resolution 986 (1995)|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref>. Áætlunin var ákveðin málamiðlun á þeim efnahagsþvingunum sem settar höfðu verið á allan inn- og útflutning um landamæri Íraks. Áætlunin var í gildi allt fram að innrásinni 2003, hún hleypti lífi í veikan efnahag landsins því að bágt ástand á innviðum þess (opinber þjónusta s.s. vegir, hiti, rafmagn, heilbrigðisþjónusta, o.s.frv.) setti miklar takmarkanir á getu og skipan atvinnumarkaðarins. Í janúar [[1998]] skrifuðu 18 meðlimir bandarísku [[hugveita|hugveitunnar]] ''Project for a New American Century'' (PNAC) undir bréf sem þeir sendu til Clintons Bandaríkjaforseta. Í bréfinu er Hussein sagður vera ógn við öryggi í heiminum og að efst á forgangslista bandarískrar utanríkisstefnu þurfi að vera það takmark að ryðja honum úr vegi.<ref>{{vefheimild|url=http://www.newamericancentury.org/iraqclintonletter.htm|titill=Letter to President Clinton on Iraq|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref> Af þeim 18 sem skrifuðu undir bréfið komust 11 meðlimir PNAC í áhrifastöður eftir að [[George W. Bush]] var kjörinn forseti, þeirra á meðal ber helst að nefna [[Richard Cheney]], varaforseta, [[Donald Rumsfeld]] varnarmálaráðherra, [[Paul Wolfowitz]] fyrrverandi varnarmálaráðherra og síðar bankastjóri [[Alþjóðabankinn|Alþjóðabankans]] og [[John Bolton]] sendiherra hjá S.Þ. Undir lok ársins 1998 var komið í óefni. Vopnaeftirlitsmenn UNSCOM fengu ekki aðgang að ýmsum aðalbyggingum tengdum forsetanum og Ba'th-stjórnarflokknum og þeir kvörtuðu undan afskiptasemi Íraka og vélabrögðum ýmiss konar. Öryggisráð S.Þ. hafði samþykkt alls 13 ályktanir þar sem Írökum var gert að sýna fullkomnan samstarfsvilja. [[Bill Clinton]] fyrirskipaði loftárásir með aðgerð sem nefnd var Eyðimerkur-Refur. Næsta ár var nýtt vopnaeftirlitsteymi (UNMOVIC) sett saman sem [[Hans Blix]] var í forsvari fyrir. Írakar hleyptu þeim þó ekki inn í landið fyrr en í [[nóvember]] [[2002]]. === Eftir 11. september === Mánuði eftir [[hryðjuverkaárásirnar 11. september 2001]] réðust hersveitir [[NATO]] á [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|Afganistan]] einnig undir forystu Bandaríkjanna og Bretlands í þeim tilgangi að hafa uppi á [[Osama bin Laden]] og koma [[Talíbanar|talibönum]] frá völdum og koma þannig í veg fyrir að í landinu yrðu þjálfaðir hryðjuverkamenn. Skemmst er frá því að segja að bin Laden fannst ekki og brátt beindust sjónir manna að Írak. Í skýrslu sem þekkt varð sem September-skýrslan<ref>{{vefheimild|url=http://www.number-10.gov.uk/output/Page271.asp|titill=Iraq's Weapons of Mass Destruction - The assessment of the British Government|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref> og var gefin út af bresku ríkistjórninni í september 2002 kom fram að Írak hefði falast eftir [[úran]]i frá [[Níger]]. Seinna kom í ljós að þetta voru innantómar ásakanir en engu að síður rötuðu þær í árlegt ávarp Bushs, 28. janúar 2003.<ref>{{vefheimild|url=http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/01/20030128-19.html|titill=President Delivers "State of the Union"|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref>. Í október 2002 samþykkti bandaríska þingið lög sem heimiluðu Bush að ráðast gegn Írak<ref>{{vefheimild|url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d107:HJ00114:|titill=AUTHORIZATION FOR USE OF MILITARY FORCE AGAINST IRAQ RESOLUTION OF 2002|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref>. Röksemdir fyrir innrásinni voru nokkrar: * Írak hafði brotið gegn ályktunum öryggisráðsins og reynt að trufla starf vopnaeftirlitsmanna * Meint gjöreyðingavopn Íraka sem nágrönnum Íraks og Bandaríkjunum stóðu sérstaklega ógn af * Mannréttindabrot írösku stjórnarinnar heima fyrir * Fordæmi þess að Írak gæti og hefði áður beitt gjöreyðingavopnum gegn öðrum þjóðum sem og eigin þegnum * Launmorðstilraun gegn [[George H. W. Bush]] í Kúveit 1993. * Meðlimir [[al-Qaida]] voru taldir vera í landinu * Stuðningur Íraks við hryðjuverkahópa, m.a. hópa sem börðust sérstaklega gegn Bandaríkjunum * Óttinn við að Írakar myndu sjá hryðjuverkahópum fyrir gjöreyðingavopnum * Baráttan gegn hryðjuverkum, þ.e.a.s. sérstaklega þeim sem stóðu að hryðjuverka-árásunum 11. september. * Áður samþykkt lög þess eðlis að forsetanum væri heimilt að heyja stríð gegn hryðjuverkum. Eins og áður sagði hafði vopnaeftirlitsteymi S.Þ. verið hleypt aftur inn Írak í nóvember 2002, eftir að öryggisráð S.Þ. veitti Írökum ''síðustu forvöð'' til þess að verða við kröfum um afvopnun og fulla samvinnu.<ref>{{vefheimild|url=http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=S/RES/1441%20(2002)&Lang=E&Area=UNDOC|titill=Security Council resolution 1441 (2002)|mánuðurskoðað=11. október|árskoðað=2006}}</ref> Í mars 2003 hafði ekki náðst sátt meðal stórveldanna í öryggisráðinu um næstu skref. [[Jacques Chirac]], forseti Frakklands, lét hafa eftir sér að af Írak „stæði ekki bráð ógn sem þyrfti að svara með hervaldi” og [[Gerhard Schröder]] á sömu leið en þolinmæði Bush og Blair var þrotin.<ref>{{vefheimild|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2860309.stm|titill=US war signal divides world|mánuðurskoðað=11. október|árskoðað=2006}}</ref> Mótmæli gegn yfirvofandi stríði náðu hápunkti helgina 15.-16. febrúar 2003 þegar áætlað var að a.m.k. 10 milljón manns hefðu mótmælt á götum stórborga eins og [[San Francisco]], [[London]], [[Barcelona]], [[Róm]] og víðar.<ref>{{vefheimild|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2765215.stm|titill=Millions join global anti-war protests|mánuðurskoðað=11. október|árskoðað=2006}}</ref> Á Íslandi var mótmæltu á bilinu 500-700 manns við [[Lækjartorg]] í [[Reykjavík]], við [[Ráðhústorgið]] á [[Akureyri]] mættu um 500 manns til þess að mótmæla, einnig var mótmælt í [[Ísafjörður|Ísafirði]] og í [[Snæfellsbær|Snæfellsbæ]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1022372|titill=Þögul mótmæli gegn stríði við kertaljós|mánuðurskoðað=11. október|árskoðað=2006}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1022430|titill=Þögul mótmæli við kertaljós|mánuðurskoðað=11. október|árskoðað=2006}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frett.html?nid=1017852|titill=500 manns mótmæltu á Akureyri|mánuðurskoðað=11. október|árskoðað=2006}}</ref> Nokkrum dögum seinna settu mótmælendur í Reykjavík upp eins konar [[gjörningur|gjörning]] fyrir framan [[Stjórnarráðshúsið|Stjórnaráðið]] þegar þeir lögðust þar niður, ataðir út í rauðum vökva og þóttust vera dánir.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=720957|titill=Táknræn mótmæli ungmenna|mánuðurskoðað=11. október|árskoðað=2006}}</ref> == Stríðið hefst == [[Mynd:UStanks baghdad 2003.JPEG|thumb|right|Bandarískir skriðdrekar keyra undir minnismerki í Bagdad þann 13. nóvember árið 2003.]] [[Mynd:SaddamSpiderHole.jpg|thumb|right|Saddam Hussein handsamaður af bandarískum hermönnum þann 13. desember árið 2003.]] Þann [[17. mars]] [[2003]] voru Saddam Hussein gefnir tveir sólarhringar til þess að gefast upp og yfirgefa landið. George Bush tilkynnti [[bandalag viljugra þjóða]], 49 þjóðir sem studdu innrásina, oft í orði en ekki á borði, þ.á m. Ísland. Þann 20. mars 2003 hófst stríðið með loftárásum á Bagdad. Þann [[9. apríl]] höfðu bandarískar hersveitir náð [[Bagdad]], [[Kirkuk]] og [[Mosul]] á sitt vald. Í Bagdad hófst mikil óöld þar sem þjófar létu greipar sópa um fyrirtæki og opinberar byggingar. Í maí var efnahagsþvingunum S.Þ. lyft eftir nær 13 ár, í júlí láta synir Saddams, Uday og Qusay lífið í Mosul. Í ágúst voru gerðar bílsprengjuárásir á Jórdanska sendiráðið og höfuðstöðvar S.Þ. í Bagdad, u.þ.b. 20 manns létust og ríflega mánuði seinna eftir aðra sprengjuárás drógu S.Þ. sig frá Írak. Þann [[14. desember]] fannst Saddam Hussein í felum nálægt heimabæ sínum [[Tikrit]]. === 2004 === Fyrri hluta árs 2004 bárust fréttir af pyntingum og ómannúðlegri meðferð á föngum í [[Abu Ghraib-fangelsið|Abu Ghraib-fangelsinu]]. Ljósmyndir bárust af niðurlægjandi meðferð fanga og ollu þau hörð viðbrögð í vestrænum löndum og almenningsálit og stuðningur við stríðið snarféll. Eftir málaferli var komist að þeirri niðurstöðu að í öllum tilvikum væri að ræða um misskilninga hermanna á milli um lögmæta meðferð á föngum og „nokkur rotin epli”. 24 hermönnum var refsað þ.á m. [[Janis Karpinski]], sem var lækkuð í tign, þáverandi fangelsisstjóri. Í mars 2004 hófst atburðarás sem átti eftir að enda með einhverjum blóðugustu átökum stríðsins. Ráðist var að fjórum starfsmönnum öryggisverktakafyrirtækis á ferð um borgina [[Fallujah]], vestan við Bagdhad. Þeir voru myrtir og limlestir á hrottafenginn hátt og bárust myndir af aðförunum til vestrænna fjölmiðla. Þá hófst umsátur um borgina og stóð fyrri hluti þess frá 4-9. apríl, að því loknu var óbreyttum borgurum leyft að flýja. Þá var samið um vopnahlé og kom það í hlut óreyndra íraskra hersveita að tryggja öryggi í borginni. Eftir sem áður var litið á Fallujah sem vígi uppreisnarmanna og hófst önnur atlaga að borginni í nóvember. Tugir sprengjuárása flugvéla og stórskotaliðs voru framkvæmdar daglega á þeim 13 dögum sem umsátrið stóð. Í júní 2004 hlaut Írak [[fullveldi]] á ný og [[Iyad Allawi]] var skipaður forsætisráðherra bráðabirgðarstjórnar. === 2005 === Þann [[30. janúar]] [[2005]] kom að langþráðum þingskosningum til bráðabirgða. Sjítar unnu meirihluta sæta og Kúrdar komu í annað sætið. Í apríl var kúrdinn [[Jalal Talabani]] kosinn forseti af þinginu og sjítinn [[Ibrahim Jaafari]] skipaður forsætisráðherra. Í júní var [[Massoud Barzani]] skipaður forseti [[Kúrdistan]]s. Í ágúst var stjórnarskránni hafnað af súnnítum, hún var svo samþykkt mánuði seinna skv. henni átti að stofna íslamskt sambandslýðveldi. Í desember var svo kosið fyrir fullt kjörtímabil, sjítar fengu meirihluta. === 2006 === Í júní 2006 var meintur leiðtogi al-Qaida í Írak, [[Abu Musab al-Zarqawi]] drepinn í loftárás. === Mannfall === Tölur um mannfall Íraka eru á reiki en yfir fjögur þúsund bandarískir hermenn hafa fallið (mars 2008). Flestir hafa látið lífið eftir að helstu hernaðaraðgerðum lauk í maí 2003. Óháð, sjálfstæð samtök, [[Iraq Body Count]]<ref>[http://www.iraqbodycount.org/]</ref> vinna að því að safna saman tilkynningum í fjölmiðlum um mannfall og leggja þær svo saman til þess að fá grófa og ónákvæma hugmynd um mannfall Íraka. Í október 2006 kynnti teymi frá John Hopkins háskólanum í Bandaríkjunum rannsóknir sínar í breska læknatímaritinu Lancet sem sýndu að mannfall í Írak frá því að stríðið hófst af völdum (beinum sem óbeinum) stríðsátaka væru 655.000 manns. <ref>[http://www.thelancet.com/webfiles/images/journals/lancet/s0140673606694919.pdf]</ref> == Þátttaka Íslands == [[Mynd:GeorgeBushandDavidOddsson.jpg|thumb|left|Davíð Oddsson hittir George W. Bush Bandaríkjaforseta í hvíta húsinu árið 2004.]] [[Davíð Oddson]], þáverandi forsætisráðherra og [[Halldór Ásgrímsson]], þáverandi utanríkisráðherra tóku ákvörðun um stuðning við afvopnun Íraks þann [[18. mars]] [[2003]]. Þá ákvörðun tóku þeir án samráðs við [[Alþingi]] eða [[utanríkismálanefnd Alþingis]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3466429|titill=Taka undir Azoreyjayfirlýsingu|ár=2003|mánuður=18. mars|útgefandi=mbl.is}}</ref> En í þingskaparlögum segir að „[u]tanríkismálanefnd [skuli] vera ríkisstjórninni til ráðuneytis um meiri háttar utanríkismál enda skal ríkisstjórnin ávallt bera undir hana slík mál jafnt á þingtíma sem í þinghléum”.<ref>{{vefheimild|url=http://www.althingi.is/lagas/136a/1991055.html|titill= Lög um þingsköp Alþingis. 1991 nr. 55 31. maí}}</ref> Fyrir vikið uppskáru þeir mikla gagnrýni, skoðanakannanir sýndu að ekki var stuðningur hjá almenningi fyrir innrásinni. [[Össur Skarphéðinsson]], þingmaður [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]], og [[Steingrímur J. Sigfússon]], þingmaður [[Vinstri grænir|Vinstri grænna]], sögðu þingskaparlögin brotin.<ref>{{vefheimild|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3466607|titill=Segja þingsköp brotin|ár=2003|mánuður=20. mars}}</ref> Í desember 2004 urðu ummæli Halldórs Ásgrímssonar í [[Kastljós]]i um að ''Íraksmálið'' hefði verið rætt á Alþingi og í utanríkismálanefnd til þess að Steingrímur J. efndi til umræða og sagði það vera „afar ósvífið og einfaldlega alrangt að halda því fram að uppáskrift Íslands að innrásinni í Írak án undangenginnar áyktunar, sérstakrar ályktunar í öryggisráðinu, hafi nokkurn tímann verið rædd í utanríkismálanefnd eða á Alþingi áður en nafn Íslands birtist á hinum víðfræga lista.”<ref>{{vefheimild|url=http://www.althingi.is/altext/raeda/131/rad20041207T133252.html|titill=Ummæli forsætisráðherra í sjónvarpinu}}</ref> Í byrjun árs 2005 hafði [[Eiríkur Tómasson]], lagaprófessor við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], birt lögfræðiálit sitt á ákvörðuninni og sagði um orðalagið „meiri háttar utanríkismál” að það hlyti {{tilvitnun2|að ráðast af mati hverju sinni, enda verður ekki í fljótu bragði séð að neinar fastmótaðar venjur hafi skapast í því efni. Hvað sem því líður er víst að umrætt ákvæði í þingsköpum, eins og það er úr garði gert, hróflar ekki við þeirri skipan, sem ráð er fyrir gert í stjórnarskránni og lýst er hér að framan, að utanríkisráðherra og eftir atvikum aðrir ráðherrar fari með óskorað vald til að taka stjórnvaldsákvarðanir, hver á sínu sviði, nema því valdi séu sett skýr takmörk í stjórnarskránni eða settum lögum,… Þar með má segja að þeirri skyldu, sem fyrir er mælt í 24. gr. laga nr. 55/1991, hafi verið fullnægt af hálfu ríkisstjórnarinnar, enda er þar vísað til "meiri háttar mála", en ekki "meiri háttar ákvarðana" í einstökum málum. Ekki hefur verið venja að túlka ákvæðið svo rúmt að skylt sé að bera slíkar ákvarðanir fyrir fram undir utanríkismálanefnd, t.d. hefur komið fram opinberlega að ýmsar ákvarðanir þess efnis, að Ísland lýsi yfir stuðningi við hernaðaraðgerðir gegn einstökum ríkjum, hafi ekki verið bornar áður undir nefndina.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=841020|titill=Stuðningur við afvopnun Íraks var í samræmi við íslensk lög|ár=2005|mánuður=25. janúar}}</ref>}} Svo virðist sem að afar lítið af gögnum um ákvörðun forsætisráðherra og utanríkisráðherra, þannig finnist aðeins þrjú skjöl í forsætisráðuneytinu um ákvörðunina. Fleiri skjöl eru í skjalasafni utanríkisráðuneytisins en mikill hluti af því efni er aðsent en ekki frumsamin vinnuskjöl.<ref>{{vefheimild|url=http://visir.is/thrju-skjol-i-forsaetisraduneyti/article/201095302149|titill=Þrjú skjöl í forsætisráðuneyti|mánuður=16. nóvember|ár=2010}}</ref> {{tilvitnun2|Það er enginn vafi á því í mínum huga, herra forseti, að uppáskrift hæstv. ráðherra Davíðs Oddssonar og Halldórs Ásgrímssonar á Íraksstríðinu eru einhver hörmulegustu afglöp íslenskra stjórnmála um langt skeið, örugglega á þessari öld og má mikið vera ef þau endast ekki út öldina sem slík, að þetta eigi eftir að verða á spjöldum sögunnar einhver hörmulegustu pólitísku afglöp og mistök sem lengi hafa verið framin.|[[Steingrímur J. Sigfússon]], 30. apríl 2004<ref>{{vefheimild|url=http://www.althingi.is/altext/130/04/r30103655.sgml|titill=Athugasemdir um störf þingsins: Stríðsátökin í Írak.|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006|ár=2004|mánuður=30. apríl}}</ref>}} Í lok árs 2004 skrifaði [[Björn Bjarnason (f. 1944)|Björn Bjarnason]], þá dóms- og kirkjumálaráðherra, grein undir heitinu „Átökin um Íraksstríðið” þar sem hann réttlætti stuðning við innrásina með vísan til þess að það hefði veirð „meira stílbrot í sögu íslenskra utanríkismála, ef ríkisstjórn Íslands hefði á þessari örlagastundu ákveðið að yfirgefa samstarf þjóðanna við Atlantshaf og lagst á árarnar með ríkisstjórnum Frakklands og Þýskalands [sem voru andvíg beitingu hervalds án samþykkis Öryggisráðs S.Þ.]” og benti á að um þessar mundir ættu sér stað lýðræðislegar kosningar í Írak.<ref>{{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3620326|titill=Átökin um Íraksstríðið|höfundur=Björn Bjarnason|ár=2004|mánuður=18. desember}}</ref> Í september 2006 fluttu þingmenn stjórnarandstöðu, [[Össur Skarphéðinsson]] ([[Samfylkingin]]), [[Ögmundur Jónasson]] ([[Vinstri grænir]]) og [[Magnús Þór Hafsteinsson]] ([[Frjálslyndi flokkurinn (Ísland, 1998–2012)|Frjálslyndi flokkurinn]]), [[þingsályktunartillaga|þingsályktunartillögu]] þar sem ályktað var að „fela ríkistjórninni að taka Ísland með formlegum hætti út af lista þeirra 30 þjóða sem studdu innrás Bandaríkjamanna og Breta í Írak vorið 2003 og lýsi því yfir að stuðningurinn við innrásina hafi verið misráðinn.”<ref>{{vefheimild|url=http://www.althingi.is/altext/133/s/0013.html|titill=Tillaga til þingsályktunar gegn stuðningi við innrás í Írak.|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref> Þingályktunartillagan var svæfð hjá utanríkismálanefnd Alþingis. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingar frá maí 2007 var „ný ríkisstjórn [sögð harma] stríðsreksturinn í Írak”.<ref>{{vefheimild|url=https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2007/05/23/Stefnuyfirlysing-rikisstjornar-Sjalfstaedisflokks-og-Samfylkingar-2007/|titill=Stefnuyfirlýsing ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar 2007|ár=2007|mánuður=23. maí}}</ref> Síðla árs 2008, þegar rúm fimm ár voru liðin frá innrásinni, var talað um átyllur til innrásar í frétt hjá [[RÚV]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.ruv.is/frett/abu-nidal-njosnari-bandarikjamanna|titill=Abu Nidal njósnari Bandaríkjamanna?|ár=2008|mánuður=25. október|útgefandi=RÚV}}</ref> Í lok árs 2010 var lögð fram þingályktunartillaga um að stofnuð yrði rannsóknarnefnd til rannsóknar á aðdraganda ákvörðunarinnar um stuðning Íslands við innrásina í Írak 2003.<ref>{{vefheimild|url=http://www.althingi.is/thingstorf/thingmalalistar-eftir-thingum/ferill/?ltg=139&mnr=147|titill=Rannsóknar­nefnd um aðdraganda ákvörðunar um stuðning Íslands við innrásina í Írak árið 2003}}</ref> [[Svandís Svavarsdóttir]], þingkona VG, lagði fram fyrirspurn til [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar]] forsætisráðherra um það hvort til stæði af hálfu íslenskra yfirvalda að biðjast afsökunar á stuðningi þeirra við Íraksstríðið þar sem að Tony Blair, fyrrverandi forsætisráðherra Bretlands, hefði opinberlega beðist afsökunar á rangri upplýsingagjöf í aðdraganda stríðsins.<ref>{{vefheimild|url=https://www.althingi.is/altext/145/s/0536.html|titill=Svar forsætisráðherra við fyrirspurn frá Svandísi Svavarsdóttur um afsökunarbeiðni til þjóðarinnar vegna stuðnings við Íraksstríðið}}</ref> == Tengt efni == * [[Stríðið gegn hryðjuverkum]] * [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|Stríðið í Afganistan]] * [[Hryðjuverkin 11. september 2001]] == Heimildir == <!--Þessi grein notast við Cite.php til þess að vísa í heimildir. Frekari upplýsingar um virkni Cite er að finna á eftirfarandi slóð http://meta.wikimedia.org/wiki/Cite/Cite.php --> <div class="references-small">{{reflist|2}}</div> == Tenglar == * [http://www.utanrikisraduneyti.is/utgefid-efni/iraksskjol2002-3/ Gögn utanríkisráðuneytisins varðandi stuðning Íslands við Íraksstríðið 2002-2003], 92 skjöl utanríkisráðuneytisins sem gerð voru opinber * [http://www.fridur.is/irak/ Vefsíða Samtaka hernaðarandstæðinga með samansafn af tenglum tengndum Íraksstríðinu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080422010331/http://fridur.is/irak/ |date=2008-04-22 }} * [http://www.stjornmalogstjornsysla.is/index.php?option=com_content&task=view&id=190&Itemid=0 ''Staða utanríkismálanefndar Alþingis í ljósi Íraksmálsins'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} , grein á vefritinu Stjórnmál og stjórnsýsla eftir Bjarna Má Magnússon lögfræðing * [http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=841020 ''Stuðningur við afvopnun Íraks var í samræmi við íslensk lög''], lögfræðiálit Eiríks Tómassonar prófessors * [http://www.eggin.is/greinar/meiri-hattar-utanrikismal/ Meiri háttar utanríkismál] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927064851/http://www.eggin.is/greinar/meiri-hattar-utanrikismal/ |date=2011-09-27 }}, grein á vefritinu Eggin eftir Hrafn Malmquist * [http://www.evropuvaktin.is/pistlar/16740/ Um Ísland, Bandaríkin, Írak og Afganistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111129085410/http://evropuvaktin.is/pistlar/16740/ |date=2011-11-29 }}, grein eftir [[Styrmir Gunnarsson]] * [http://www.visir.is/ExternalData/pdf/fbl/101112.pdf ''Vissu ekki til hvers átti að nota listann'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, frétt á bls 16 [[Flokkur:Íraksstríðið| ]] [[Flokkur:Saga Íraks]] [[Flokkur:Saga Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Stríðið gegn hryðjuverkum]] [[Flokkur:Stríð á 21. öld]] 2bonfddcaem071prz7lluise2vfv86q 0 32217 1980235 1931024 2026-09-25T19:14:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980235 wikitext text/x-wiki '''Almannatengsl''' eru víðtækt [[hugtak]] og fellur ýmiss konar [[markaðssetning|markaðsstarfsemi]] undir það. Til dæmis má nefna [[auglýsing]]ar, skrif [[fréttatilkynning]]a og uppákomur sem eru skipulagðar með það í huga að fanga athygli [[fjölmiðlar|fjölmiðla]] og neytenda og tryggja þannig að [[ímynd]] og ásjóna þess er nýtir sér almannatengslin sé viðkomandi í hag. Eitt helsta markmið almannatengsla er að tryggja [[fyrirtæki|fyrirtækjum]] umfjöllun í fjölmiðlum án þess að greiða fjölmiðlinum sérstaklega fyrir það. Það væri þó mikil einföldun að segja að almannatengsl snerust eingöngu um að fá ókeypis umfjöllun. == Almannatengsl á Íslandi == Sem dæmi um [[Ísland|íslensk]] almannatengslafyrirtæki má nefna AP almannatengsl, [[Athygli almannatengsl|Athygli]], Aton.JL, Cohn & Wolfe, KOM og Góð samskipti. [[Almannatengslafélag Íslands]] er samstarfsvettvangur þeirra sem starfa við almannatengsl á Íslandi. == Tenglar == * [http://www.almannatengsl.is/ Almannatengslafélag Íslands] * [http://www.cohnwolfe.is Cohn & Wolfe / GCI Grey Group Iceland (a WPP Company)] * [http://www.appr.is AP almannatengsl] * [http://www.athygli.is/ Athygli almannatengsl] * [http://www.godsamskipti.is Góð samskipti] * [http://www.kom.is KOM almannatengsl] * [https://web.archive.org/web/20190116194209/https://www.aton.is/ Aton] * [http://www.ordspor.is Orðspor] {{stubbur}} [[Flokkur:Almannatengsl]] jshax4c0f2vkv08gjul2e828r2ueatb 0 32304 1980395 1979661 2026-09-26T04:09:47Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980395 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sigurdur-malari-1858.jpg|thumb|200px|Sigurður málari árið 1858]] '''Sigurður Guðmundsson''' (oftast nefndur '''Sigurður málari''', f. 9. mars 1833, d. 7. september 1874) var íslenskur listmálari sem starfaði mikið að leikhúsmálun, hannaði búninga og gerði sviðsmyndir. Sigurður hannaði [[Skautbúningur|skautbúninginn]] (íslenska kvenbúninginn) og átti drjúgan þátt í stofnun [[Forngripasafnið|Fornminjasafnsins]]. == Uppvaxtarár == Sigurður var sonur Guðmundar Ólafssonar frá [[Vindhæll|Vindhæli]] á [[Skagaströnd]] og Steinunnar Pétursdóttur frá [[Ás (Hegranesi)|Ási]] í [[Hegranes]]i. Hann fæddist á [[Helluland]]i í Hegranesi, [[Skagafjörður|Skagafirði]] en fluttist 11 ára að aldri að [[Hofstaðir (Viðvíkursveit)|Hofstöðum]] í [[Viðvíkursveit]] með foreldrum sínum.<ref>Lárus Sigurbjörnsson (1954), bls. 16</ref> Sigurður hafði lítinn áhuga á búskap; í stað þess að sitja yfir fé eða sinna heyskap kaus hann heldur að teikna eða tálga myndir.<ref>Páll Briem (1889), bls. 3</ref> Á fermingaraldri gerði hann m.a. mannamyndir og pennateikningar eftir myndum úr [[Hóladómkirkja|Hólakirkju]], en frummyndir nokkurra þeirra eru glataðar í dag.<ref name="auto">Jón Auðuns (1950)</ref> == Nám í Kaupmannahöfn == Leikni Sigurðar vakti athygli í sveitinni og eggjuðu margir föður hans að senda drenginn út í málaranám. Á [[Hofsós]]i bjó þá kaupmaður að nafni Holm og átti hann bróður í [[Kaupmannahöfn]] sem var málari. Því var afráðið að senda Sigurð út til hans og kom Sigurður til Kaupmannahafnar í september 1849.<ref>Páll Briem (1889), bls. 4</ref> Sigðurði líkaði illa hjá Holm málara, sem var húsamálari en ekki listmálari, og eftir sjö daga strauk Sigurður úr vistinni.<ref>Lárus Sigurbjörnsson (1954), bls. 17</ref> Fyrir tilstuðlan [[Konráð Gíslason|Konráðs Gíslasonar]], sem þekkti til ættfólks Sigurðar, voru teikningar eftir Sigurð sýndar myndhöggvaranum [[Jens Adolf Jerichau]], sem þá var prófessor við Konunglegu dönsku listaakademíuna í Kaupmannahöfn. Jerichau þótti mikið til teikninganna koma, ekki síst þar sem Sigurður hafði enga tilsögn hlotið, og bauð honum til sín í kennslu án endurgjalds. Skömmu síðar sá arkitektinn [[Gustav Friedrich Hetch]], sem einnig var prófessor við listaakademíuna, verk Sigurðar og bauð honum í skólann, auk þess sem hann bauð honum ókeypis kennslu heima hjá sér.<ref>Lárus Sigurbjörnsson (1954), bls. 17-18</ref> Sigurði gekk vel í listaakademíunni og fór úr 1. bekk upp í 3. bekk, sem þótti fáheyrt.<ref>Páll Briem (1889), bls. 6</ref> Af íslenskum stúdentum í Kaupmannahöfn var hann nefndur Sigurður „geni“. Til námsins fékk hann styrki frá ýmsum Íslendingum, bæði frændfólki og óskyldum og þ.á.m. einna mest frá [[Jón Sigurðsson|Jóni Sigurðssyni]] sem studdi hann bæði í orði og verki.<ref>Lárus Sigurbjörnsson (1954), bls. 21</ref> Í Kaupmannahöfn varð Sigurður einnig fyrir miklum áhrifum af listsögufræðingnum [[Niels Laurits Höyen]]. Að mati Höyens átti markmið listamanna „að vera það, að gefa lifandi lýsingar á fortíð [[Norðurlönd|Norðurlanda]], en til þessi þurfti traustar rannsóknir á hinni sérkennilegu náttúru og þjóðlífi Norðurlanda.“<ref>Madsen (1927), bls. 20</ref> Sigurður fékk mikinn áhuga á forsögunum sat yfir handritunum á [[Árnasafn]]i. Þau nýtti hann sér til rannsókna á húsagerð, húsbúnaði, vopnum og klæðnaði fólks til forna.<ref name="auto"/> == Störf á Íslandi == Sigurður flutti heim til [[Ísland]]s árið 1858 og settist að í [[Reykjavík]]. Þar starfaði hann m.a. við teiknikennslu auk þess sem hann gerði mannamyndir og málaði [[altaristafla|altaristöflur]], en þær gerði hann frekar af fjárþörf en áhuga. Altaristöflurnar málaði hann að mestu eftir töflunni í Dómkirkjunni, með nokkrum tilbrigðum.<ref name="auto"/> Stór hluti ævistarfs Sigurðar sneri þó að öðru en listmálun. Sigurður var mikill þjóðernissinni og var hann meðal fulltrúa á [[Þingvallafundur|Þingvallafundinum]] 1873.<ref name="auto"/> Hann hafði andúð á dönsku stjórninni, sem meðal annars kemur fram í kvæðinu „Aldahrollur“, þar sem hann dregur upp svarta mynd af ástandinu á Íslandi.<ref>Þorsteinn Antonsson (1989)</ref> Verk Sigurðar þóttu markast mjög af þrá hans eftir fegurð. Sjálfur sagði hann: „fátækt landsins, sem einkum sprettur af óræktinni og illri meðferð á skepnum, er í raun og veru komin af smekkleysi; deyfðin og uppburðarleysið er líka komið af smekkleysi.“<ref>Guðrún Gísladóttir og Sigurður Guðmundsson (1878), bls. 7</ref> === Íslenski þjóðbúningurinn === Sigurður skrifaði greinina „Um kvennbúnínga á Íslandi að fornu og nýju“ árið 1857 í ''[[Ný félagsrit]]''. Þar fjallaði hann um þá nauðsyn sem hann taldi [[þjóðbúningur|þjóðbúninginn]] vera fyrir hverja þjóð, jafnframt því sem hann harmaði afkáralegan klæðaburð Íslendinga. Sigurði líkaði illa við erlenda siði í klæðnaði sem menn tóku upp, oft löngu eftir að þeir hefðu liðið undir lok í upprunalandi sínu, og hvatti þess í stað til þess að glæsilegir búningar fyrri alda yrðu teknir upp að nýju.<ref>Sigurður Guðmundsson (1857), bls. 1, 39-42</ref> Eftir að Sigurður kom aftur heim til Íslands varð þjóðbúningurinn hans fyrsta baráttumál. Hann brýndi konur til að taka faldinn upp að nýju og hannaði á árunum 1858-1860 nýjan íslenskan kvenbúning, [[Skautbúningur|skautbúning]] eða hátíðarbúning, úr gamla [[faldbúningur|faldbúningnum]].<ref name="auto"/><ref>Íslenski þjóðbúningurinn (2002b)</ref> Hann teiknaði einnig árið 1870 léttari faldbúning sem hann nefndi [[kyrtill|kyrtil]], og hafa mátti til dansleikja, sem brúðarbúning og fermingarbúning.<ref>Íslenski þjóðbúningurinn (2002a)</ref> === Rannsóknir á Þingvöllum === Árið 1861 hóf Sigurður rannsóknir á [[Þingvellir|Þingvöllum]] að undirlagi Jóns Sigurðssonar. Hann safnaði að sér ýmsum heimildum og sögnum um Þingvelli, gerði mælingar á staðnum, og dró m.a. upp kort sem sýndu staðsetningar þingbúða eins og hann taldi þær hafa verið á [[söguöld]]. Einnig teiknaði hann myndir af því hvernig hann taldi búðirnar hafa litið út.<ref>Jón Sigurðsson og Sigurður Guðmundsson (1929)</ref> Rit Sigurðar um Þingvelli, ''Alþingisstaður hinn forni við Öxará'', var gefið út af [[Hið íslenska bókmenntafélag|Hinu íslenska bókmenntafélagi]] fjórum árum eftir dauða hans.<ref name="auto"/> === Forngripasafn Íslands === Sigurður var forystumaður um stofnun [[Forngripasafnið|Forngripasafnsins]] árið 1863, en safnið varð síðar að [[Þjóðminjasafn Íslands|Þjóðminjasafni Íslands]]. Þegar í Kaupmannahöfn var hann farinn að hugleiða þessi efni og eftir heimkomuna hafði hann grennslast fyrir um [[fornminjar]] og -gripi.<ref>Páll Briem (1889), bls. 9</ref><ref name="auto1">Sigurður Guðmundsson (1862)</ref> Sigurði blöskraði hversu lítið Íslendingar virtust hirða um fornminjar og hversu margir forngripir voru fluttir úr landi, hvort sem þeir enduðu í einkasöfnum erlendra ferðamanna eða á forngripasafninu í Kaupmannahöfn.<ref>Sigurður Guðmundsson (1868)</ref> Áleit Sigurður það hluta [[sjálfstæðisbarátta Íslendinga|sjálfstæðisbaráttu Íslendinga]] að sjá til þess að gripir yrðu ekki lengur fluttir til [[Danmörk|Danmerkur]].<ref name="auto"/> Árið 1860 fannst kuml með ýmsum gripum nálægt Baldursheimi í Mývatnssveit. Sigurður aflaði sér upplýsinga og mynda af gripunum og birti um þá skýrslu í ''[[Þjóðólfur|Þjóðólfi]]'', 10. apríl 1862.<ref>Matthías Þórðarson (1912), bls. 3</ref> Í hugvekju í næsta tölublaði ''Þjóðólfs'', 24. apríl, skrifaði hann um mikilvægi þess að stofna forngripasafn til að skilja þjóðerni Íslendinga og sögu landsins. Sigurður taldi forngripasafn vera nauðsynlegt fyrir „allar fagrar listir“, og benti á að sögumálarar þyrftu að vita hvernig búnaður fólks hefði verið til forna, til að geta málað viðburði úr fornsögunum.<ref name="auto1"/> Fyrsti umsjónarmaður Forngripasafnsins var [[Jón Árnason (1819)|Jón Árnason]] en skömmu síðar var Sigurður einnig skipaður umsjónarmaður og gegndi hann því starfi til dauðadags. Í raun var umsjá safnsins fyrst og fremst í höndum Sigurðar, hann viðaði að safninu efni, skráði gripi og skrifaði um þá skýrslur.<ref>Matthías Þórðarson (1912), bls. 4-5</ref> Voru skýrslurnar gefnar út af Hinu íslenska bókmenntafélagi, að hluta til að Sigurði látnum. Fyrir vinnu sína á Forngripasafninu fékk Sigurður lítið borgað og bjó hann oft við þröngan kost.<ref>Matthías Þórðarson (1912), bls. 8-9</ref> === Leikhús === Í Kaupmannahöfn hafði Sigurður kynnst danskri leikhúsmenningu og eftir heimkomuna til Íslands starfaði hann mikið að leikhúsmálum. Hann barðist gegn því að leikrit væru flutt á [[danska|dönsku]] en vildi þess í stað að leikhúsið yrði nýtt til þess að mennta þjóðina og vinna að endurreisn íslensks þjóðernis.<ref name="auto"/> Hann hvatti m.a. [[Matthías Jochumsson]], [[Steingrímur Thorsteinsson|Steingrím Thorsteinsson]] og [[Indriði Einarsson|Indriða Einarsson]] til að skrifa þjóðleg leikrit.<ref name="auto2">Leikminjasafn Íslands (e.d.)</ref> Sjálfur gerði Sigurður drög að nokkrum leikritum en kláraði aðeins eitt, ''Smalastúlkuna og útilegumanninn''.<ref name="auto"/> Leikritið lá þó lengi óbirt í handriti og var ekki flutt fyrr en í [[Þjóðleikhúsið|Þjóðleikhúsinu]] árið 1980. Sigurður hannaði einnig leikbúninga, farðaði leikara og málaði leiktjöld, auk þess sem hann setti upp lifandi eftirmyndir eða „tableaux vivants“ úr fornsögunum.<ref name="auto2"/> === Skipulagsmál === Meðal annarra efna sem Sigurður lét sig varða um voru skipulagsmál í Reykjavík. Hann skrifaði ásamt fleirum grein í ''Þjóðólf'', 12. ágúst 1864, þar sem hann lýsti hugmyndum um að reisa höggmynd af [[Ingólfur Arnarson|Ingólfi]] á Arnarhól í tilefni af [[þúsund ára afmæli Íslandsbyggðar]].<ref>Lárus Sigurbjörnsson (1954), bls. 82</ref><ref>„Hugvekjur“ (1864)</ref> Árið 1868 var Sigurður fenginn til að hanna endurgerð [[Skólavarðan (Reykjavík)|Skólavörðunnar]] á [[Skólavörðuholt]]inu og sama ár skrifaði Sigurður ritgerðina „Lítið eitt um vatnsástandið hér í bænum“. Með ritgerðinni varð hann fyrstur manna til að stinga upp á vatnsleiðslu til Reykjavíkur.<ref>Lárus Sigurbjörnsson (1954), bls. 83</ref><ref name="auto"/> Sigurður teiknaði einnig kort sem sýndi hvernig hann hugsaði sér framtíðargötur Reykjavíkur. Hann vildi láta dýpka [[Tjörnin]]a, grafa að henni skipgengan skurð og gera að höfn bæjarins. Beggja vegna Tjarnarinnar skyldu gosbrunnar og raðir af trjám, og þar ofan við íbúðarhús með skrúðgörðum. Einnig setti hann fram hugmyndir um byggingu sundlauga í bænum og um útivistarsvæði í [[Laugardalur (hverfi)|Laugardalnum]].<ref name="auto"/> == Ævilok == Síðasta veturinn sem Sigurður lifði málaði hann leiktjöld fyrir leikritið ''Hellismenn'' eftir Indriða Einarsson. Við vinnuna ofkældist hann og náði aldrei fullri heilsu.<ref name="auto"/> Sumarið 1874 vann Sigurður við hönnun skreytinga fyrir þjóðhátíð á Þingvöllum. Á [[Kristján 9.]] að hafa spurt [[Hilmar Finsen]] [[landshöfðingi|landshöfðingja]] hvort ekki mætti heiðra Sigurð á einhvern hátt fyrir verkið en Finsen svaraði að Sigurður verðskuldaði ekki neitt.<ref>Lárus Sigurbjörnsson (1954), bls. 14</ref> Nokkrum vikum síðar lagðist Sigurður banaleguna og lést 7. september 1874.<ref>Lárus Sigurbjörnsson (1954), bls. 9</ref> Við útför Sigurðar fylgdi honum til grafar fjöldi kvenna í skautbúningi með svartar blæjur yfir [[faldur|faldinum]].<ref>Íslenski þjóðbúningurinn (2002c)</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{commons|Category:Sigurður málari}} *Guðrún Gísladóttir og Sigurður Guðmundsson. (1878). ''Um íslenzkan faldbúning''. Kaupmannahöfn: Án útg. *„Hugvekjur út af þúsundára landnámi Íngólfs og fyrstu byggíngu Íslands“. (1864, 12. ágúst). ''Þjóðólfur'', bls. 159-162. *[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041005153659/http://www.buningurinn.is/main/view.jsp?branch=2182517 Íslenski þjóðbúningurinn. (2002). „Kyrtill“,] Sótt 7. mars 2014. *[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041005153657/www.buningurinn.is/main/view.jsp?branch=2174778 Íslenski þjóðbúningurinn. (2002). „Sigurður Guðmundson málari“,] Sótt 7. mars 2014. *[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041005153653/http://www.buningurinn.is/main/view.jsp?branch=2182560 Íslenski þjóðbúningurinn. (2002). „Skautbúningur“,] Sótt 7. mars 2014. *Jón Auðuns (ritstj.). (1950). ''Sigurður Guðmundsson málari''. Reykjavík: Leiftur. *Jón Sigurðsson og Sigurður Guðmundsson. (1929). „Bréfaviðskifti Jóns Sigurðssonar forseta og Sigurðar Guðmundssonar málara“, ''Árbók Hins íslenzka fornleifafélags'', bls. 34-107. *Lárus Sigurbjörnsson. (1954) ''Þáttur Sigurðar málara: brot úr bæjar- og menningarsögu Reykjavíkur''. Reykjavík: Helgafell. *[http://www.leikminjasafn.is/annall/1858sigg.html Leikminjasafn Íslands. (e.d.) „Sigurður Guðmundsson málari sest að í Reykjavík“,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718022856/http://www.leikminjasafn.is/annall/1858sigg.html |date=2014-07-18 }} Sótt 7. mars 2014. *Madsen, Karl. (1927). ''Málaralist Dana''. Reykjavík: Íslandsdeild Dansk-íslenzka félagsins. *Matthías Þórðarson. (1912). „Þjóðmenjasafnið 1863-1913: Vöxtur þess og hagur fyrstu 50 árin“, ''Árbók Hins íslenzka fornleifafélags'', bls. 1-47. *Páll Briem. (1889) „Sigurður Guðmundsson málari“, ''Andvari'', bls. 1-14. *Sigurður Guðmundsson. (1857). „Um kvennbúninga á Íslandi að fornu og nýju“, ''Ný félagsrit'', bls. 1-53. *Sigurður Guðmundsson. (1862, 24. apríl). „Hugvekja til Íslendinga“, ''Þjóðólfur'', bls. 76-77. *Sigurður Guðmundsson. (1868). ''Skýrsla um Forngripasafn Íslands í Reykjavík'' (1. bindi). Kaupmannahöfn: Hið íslenzka bókmenntafélag. *Sigurður Guðmundsson. (1878). ''Alþingisstaður hinn forni við Öxará''. Kaupmannahöfn: S.L. Möller. *Þorsteinn Antonsson. (1989, 18. febrúar). „Aldahrollur Sigurðar málara“, ''Lesbók Morgunblaðsins'', bls. 10-11. == Tenglar == * [https://sigurdurmalari.hi.is/ Sigurður málari og menningarsköpun á Íslandi 1857-1874] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3295382 „Við listabrunn 19. aldar“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1973] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000569914 „Þrjú bréf frá Sigurði Guðmundssyni málara til Jóns Sigurðssonar forseta“; grein í ''Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1930-31''] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3939261 „Sigurður málari var jarðaður“; grein í ''Ísafold'' 1874] *[https://web.archive.org/web/20160306214922/http://baekur.is/is/bok/000357209/um_islenzkan_faldbuning ''Um íslenzkan faldbúning'' (útg. 1878) á Bækur.is] *[http://umm.is/UMMIS/Listamenn/Listamadur/470 Upplýsingavefur um myndlist og myndhöfunda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805063614/http://www.umm.is/UMMIS/Listamenn/Listamadur/470 |date=2011-08-05 }} [[flokkur:Íslenskir myndlistarmenn]] [[Flokkur:Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu]] {{fd|1833|1874}} dll2t6c5fvgfatet7m7olxelsaq42bw 0 32523 1980379 1908347 2026-09-26T03:44:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980379 wikitext text/x-wiki {{hnit|60|43|N|46|02|W|display=title|region:GL}} [[Mynd:Qaqortoq 2008-10-28.jpg|thumb|right|Qaqortoq. (2008)]] '''Qaqortoq''' ({{Audio|Qaqortoq.ogg|framburður}}; áður ''Julianehåb'') er stærsti bær Suður-[[Grænland]]s. Bærinn er aðalbyggð í sveitarfélaginu [[Kujalleq]]. Um 3200 íbúar voru þar árið 2013. Um 300 búa utan aðalbyggðarinnar, flestir á 2 [[hreindýr]]abúum og 13 [[sauðfé|sauðfjárbúum]]. Nafnið Qaqortoq þýðir ''hið hvíta''. Bærinn var stofnaður árið 1775 sem [[Danmörk|danskur]] verslunarstaður. Þar er nú menntasetur Suður-Grænlands með menntaskóla, verslunarskóla og háskóla. Þar er einnig eina sútunarverksmiðja Grænlands, Great Greenland, sem verkar skinn af [[selur|selum]] og [[ísbjörn]]um. Hér var þéttbyggt og eitt aðalsvæði í [[Eystribyggð]] hinna fornu Grænlendinga. Enn má víða sjá rústir eftir bæi þeirra, meðal annars kirkjuna á [[Hvalsey]] sem er skammt frá byggðakjarnanum í Qaqortoq. == Ítarefni == * [http://www.qaq.gl/ Ferðamálaskrifstofa Qaqortoq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090510071651/http://www.qaq.gl/ |date=2009-05-10 }} * [https://web.archive.org/web/20040925083538/http://www.greennet.gl/ Bændaskólinn Upernaviarsuk] {{Grænland}} [[Flokkur:Byggðir á Grænlandi]] 28aq4ax7c6gnhb13uikduoqf57kyy29 0 34091 1980236 1957332 2026-09-25T19:26:28Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980236 wikitext text/x-wiki {{félagasamtök |nafn = Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn<br>{{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; | title = {{nobold|''(á opinberum tungumálum)''}} | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[Enska]]: |data1={{Lang|en|International Criminal Court}} | rowclass2 = mergedrow |label2=[[Franska]]: |data2={{Lang|fr|Cour pénale internationale}} | rowclass3 = mergedrow |label3=[[Arabíska]]:|data3={{Lang|ar|المحكمة الجنائية الدولية}} | rowclass4 = mergedrow |label4=[[Kínverska]]: |data4={{Lang|zh|国际刑事法院}} | rowclass5 = mergedrow |label5=[[Rússneska]]: |data5={{Lang|ru|Международный уголовный суд}} | rowclass6 = mergedrow |label6=[[Spænska]]: |data6={{Lang|es|Corte Penal Internacional}} }}}} |mynd = International Criminal Court logo.svg |myndaheiti ={{small|Merki Alþjóðlega sakamáladómstólsins}} |skammstöfun= ICC |kort = ICC member states.svg |kortastærð=200px |kortaheiti=Kort sem sýnir aðildarríki Alþjóðlega sakamáladómstólsins.<div style="text-align:left">{{legend|#00AA00|Aðildarríki}} {{legend|#EEEE00|Ríki sem hafa undirritað en ekki fullgilt Rómarsamþykkt}} {{legend|purple|Aðildarríki sem dró aðild sína til baka}} {{legend|orange|Undirskriftarríki sem dró undirskrift sína til baka}} {{legend|#FF1111|Hvorki aðildarríki né undirskriftarríki}} |stofnun=Rómarsamþykkt gerð: {{start date and age|1998|7|17}}<br>Tók gildi: {{start date and age|2002|7|1}} |höfuðstöðvar={{NED}} [[Haag]], [[Holland]]i |titill_leiðtoga = Forseti |nafn_leiðtoga = [[Tomoko Akane]] |vefsíða={{URL|www.icc-cpi.int}} |hnit = {{coord|52|6|20|N|4|19|4|E|region:NL|display=inline, title}} }} '''Alþjóðlegi sakamáladómstólinn''' er milliríkjastofnun sem situr í [[Haag]] í [[Holland]]i. Hann hefur sjálfvirka lögsögu sem sóknaraðili gegn einstaklingum sem grunaðir eru um alþjóðaglæpi sem þýðir að dómstólinn er óháður sérstöku samþykki viðkomandi ríkja. Dæmi um mál sem dómstólinn getur látið til sín taka eru [[þjóðarmorð]], [[glæpir gegn mannúð]] og [[stríðsglæpir]]. Í nánustu framtíð er hægt að sjá dómstólinn sækja mál er varðar brot á „almennum“ friði í heiminum. Dómstólnum er ætlað að vera framlenging við núverandi innlend dómskerfi hjá þjóðum heimsins. Dómstólinn getur aðeins beitt lögsögu sinni þegar ákveðin skilyrði eru uppfyllt, svo sem þegar innlendir dómstólar eru ófúsir eða ófærir um að sækja glæpamenn til saka. Einnig er það skilyrði að annaðhvort þegnríki hins ákærða eða ríkið þar sem ákært brot var framið í sé aðili að [[Rómarsamþykktin]]ni. Í málum sem tengjast [[stríðsglæpur|stríðsglæpum]] er aðildarríkjum heimilt að undanþiggja sig lögsögu dómsins í allt að sjö ár frá aðild ríkisins að samþykktinni. Einnig getur [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna]] vísað málum til dómstólsins og einnig einstök ríki. Dómstólinn var stofnsettur 1. júlí 2002, sama dagsetning og Rómarsamþykktin gekk í gildi. Rómarsamþykktin er samþykkt sem lögð er til grundvallar dómstólnum. Hún er [[þjóðréttarsamningur]] sem ríki gerast aðilar að með undirritun Rómarsamþykktarinnar og verða þar með aðilar að dómstólnum. Á alþjóðaráðstefnu í Róm 1998, samþykktu 120 ríki að koma dómstólnum á legg. Síðustu ellefu samþykktirnar sem nauðsynlegar voru fyrir samþykkt dómstólsins voru fullgiltar 11. apríl 2002. [[Ísland]] varð tíunda aðildarríkið til þess að fullgilda samþykktina þann 25. maí árið 2000. Með fullgildingu samþykktarinnar hafa 122 ríki gerst aðilar að Alþjóðasakamáladómstólnum. Alþjóðasakamáladómstóllinn er varanlegt [[dómsvald]], ólíkt til dæmis [[Alþjóðastríðsglæpadómstóllinn|Alþjóðastríðsglæpadómstólnum]] sem fékkst við málefni fyrrum [[Júgóslavía|Júgóslavíu]] og [[Rúanda]] þar sem er takmörkuð lögsaga er varðar tíma og rúm. Mál sem dómstóllinn getur tekið til meðferðar verða að hafa verið framin eftir stofnun hans 1. júlí 2002. == Uppbygging == Dómstóllinn hefur fjórar meginstoðir í sínu innra kerfi. Það er formennska fyrir dómstólnum sem er skipuð þremur dómurum sem eru valdir af jafningjum sínum í dómstólaráði dómstólsins. Forseti dómstólsins er [[Tomoko Akane]] (Japan). [[Rosario Salvatore Aitala]] (Ítalía) er fyrsti varaforseti og [[Reine Alapini-Gansou]] (Benín) er annar varaforseti. Dómstólaráðið hlustar á mál sem eru sótt fyrir dómnum. Það er skipað 18 dómurum sem er skipt upp í deildir. === Dómarar === Eftirtaldir dómarar skipa dómstólinn og þar með dómstólsráðið. {|class="wikitable sortable" border="1" style="text-align:left" |+'''Dómarar við Alþjóðlega sakamáladómstólinn''' ! Nafn !! Ríki !! Tók við embætti !! Lætur af embætti !! Deild <br/> !! Athugasemdir |- |{{sortname|Tomoko|Akane}} || {{flag|Japan}} || 2018 || 2027 || Áfrýjunardeild || Forseti |- |{{sortname|Rosario|Salvatore Aitala}} || {{flag|Ítalía}} || 2018 || 2027 || Forréttardeild || Fyrsti varaforseti |- |{{sortname|Reine|Alapini-Gansou}} || {{flag|Benín}} || 2018 || 2027 || Forréttardeild || Annar varaforseti |- |{{sortname|Luz del|Carmen Ibáñez Carranza}} || {{flag|Perú}} || 2018 || 2027 || Áfrýjunardeild || |- |{{sortname|Solomy Balungi|Bossa}} || {{flag|Úganda}} || 2018 || 2027 || Áfrýjunardeild || |- |{{sortname|Kimberly|Prost}} || {{flag|Kanada}} || 2018 || 2027 || Réttardeild || |- |{{sortname|Joanna|Korner}} || {{flag|Bretland}} || 2021 || 2030 || Réttardeild || |- |{{sortname|Gocha|Lordkipanidze}} || {{flag|Georgía}} || 2021 || 2030 || Áfrýjunardeild || |- |{{sortname|Socorro|Flores Liera}}|| {{flag|Mexíkó}} || 2021 || 2030 || Forréttardeild || |- |{{sortname|Sergio Gerardo|Ugalde Godinez}} || {{flag|Kosta Ríka}} || 2021 || 2030 || Forréttardeild || |- |{{sortname|Miatta Maria|Samba}} || {{flag|Síerra Leóne}} || 2021 || 2030 || Réttardeild || |- |{{sortname|Althea Violet|Alexis-Windsor}} || {{flag|Trínidad og Tóbagó}} || 2021 || 2030 || Réttardeild || |- |{{sortname|Keebong|Paek}} || {{flag|Suður-Kórea}} || 2024 || 2033 || Réttardeild || |- |{{sortname|Erdenebalsuren|Damdin}} || {{flag|Mongólía}} || 2024 || 2033 || Áfrýjunardeild || |- |{{sortname|Iulia|Motoc}} || {{flag|Rúmenía}} || 2024 || 2033 || Forréttardeild || |- |{{sortname|Haykel|Ben Mahfoudh}} || {{flag|Túnis}} || 2024 || 2033 || Forréttardeild || |- |{{sortname|Nicolas|Guillou}} || {{flag|Frakkland}} || 2024 || 2033 || Réttardeild || |- |{{sortname|Beti|Hohler}} || {{flag|Slóvenía}} || 2024 || 2033 || Réttardeild || |} Skrifstofa saksóknara er undir stjórn saksóknara sem rannsakar og sækir mál fyrir dómstólnum. Skrifstofunni veitir forstöðu [[Karim Ahmad Khan]] (Bretland) sem var kosin af aðildarríkjunum til að gegna embætti í níu ár. Saksóknara til aðstoðar er aðstoðarsaksóknarinn [[Nazhat Shameem]] (Fídjí). Að lokum heyrir almenn stjórnsýsla réttarins undir dómritara, hann er kosinn til fimm ára í senn af dómurum. Þar fellur undir stjórn höfuðstöðva, framkvæmd gæsluvarðhalda og aðstaða verjenda auk annars. Að auki eru nokkrar undirstofnanir starfandi við réttinn. Þar má meðal annars nefna skrifstofu verjenda fórnarlamba og skrifstofu verjenda ákærðra við dómstólinn. Einnig er starfandi sjóður innan dómstólsins stofnaður af aðildarríkjum hans sem styður við fórnarlömb og aðstandendur mála sem falla undir lögsögu hans. ==Handtökuskipanir== Þann 17. mars 2023 gáfu dómarar Alþjóðlega sakamáladómstólsins út handtökuskipun á hendur [[Vladímír Pútín]], forseta Rússlands, og [[María Lvova-Belova|Maríu Lvova-Belova]], umboðsmanni barna í Rússlandi, vegna tilkynninga um að fjölda úkraínskra barna hefði verið rænt í [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022–|innrás Rússa í Úkraínu]] og þau flutt til Rússlands.<ref>{{Vefheimild|titill=Gefa út handtökuskipun á hendur Pútín|url=https://www.visir.is/g/20232390943d/gefa-ut-handtokuskipun-a-hendur-putin|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags=17. mars 2023|skoðað=2022|mánuðurskoðað=17. mars 2023|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> Í júní 2024 gaf dómstóllinn einnig út handtökuskipun gegn rússneska varnarmálaráðherranum [[Sergej Shojgú]] og [[Valeríj Gerasímov]], yfirmanni rússneska herráðsins, vegna ætlaðra stríðsglæpa sem þeir hefðu framið með því að beina árásum gegn óbreyttum borgurum og borgaralegum innviðum í Úkraínu.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2024/06/25/handtokuskipun_gefin_ut_fyrir_gerasim_ov_og_shoigu/|titill=Handtökuskipun gefin út fyrir Gerasím­ov og Shoígú |útgefandi=[[mbl.is]]|dags=25. júní 2024|mánuðurskoðað=25. júní 2024}}</ref> Þann 20. maí 2024 fór [[Karim Ahmad Khan]], saksóknari við sakamáladómstólinn, fram á að alþjóðleg handtökuskipun yrði gefin út á hendur [[Benjamín Netanjahú]], forsætisráðherra Ísraels, [[Yoav Gall­ant]], varnarmálaráðherra Ísraels, og gegn háttsettum leiðtogum innan [[Hamas]]-samtakanna, vegna ætlaðra [[Stríðsglæpir|stríðsglæpa]] og [[Glæpir gegn mannúð|glæpa gegn mannúð]] sem framdir hefðu verið í [[Stríð Ísraels og Hamas 2023–|stríði Ísraels og Hamas]] frá því í október 2023.<ref>{{Vefheimild|titill=Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn vill handtaka Netanjahú|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2024/05/20/althjodlegi_sakamaladomstollinn_vill_handtaka_netan/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=20. maí 2024|skoðað=22. maí 2024}}</ref> Dómstóllinn gaf síðar út handtökuskipun gegn Netanjahú, Gallant og Hamas-leiðtoganum [[Múhameð Diab Ibrahim al-Masri]].<ref>{{Vefheimild|titill=Handökuskipun vegna Gasa og munurinn á alþjóðadómstólunum í Haag|url=https://unric.org/is/althjoda-glaepadomstollinn-althjodadomstollinn/|útgefandi=Upplýsingaskrifstofa Sameinuðu þjóðanna fyrir Vestur-Evrópu|dags=22. maí 2024|skoðað=12. maí 2025}}</ref> Þann 11. mars 2025 var fyrrum forseti Filippseyja, [[Rodrigo Duterte]], handtekinn í Maníla og framseldur til Haag vegna handtökunar sem Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn hafði gefið út gegn honum. Hann var sakaður um glæpi gegn mannúð vegna stríðs gegn eiturlyfjum í forsetatíð hans þar sem talið er að tugþúsundir fólks hafi verið tekið af lífi án dóms og laga.<ref>{{Vefheimild|titill= Duterte sakaður um glæpi gegn mann­kyninu og hand­tekinn í Manila|url=https://www.visir.is/g/20252699508d/duterte-sakadur-um-glaepi-gegn-mann-kyninu-og-hand-tekinn-i-manila|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 11. mars 2025 |skoðað= 11. mars 2025 |höfundur=Hólmfríður Gísladóttir}}</ref> == Heimildir == *http://www.unhcr.ch (sótt 20. nóv 2014). *https://www.un.org/law/icc/index.html (sótt 20. nóv 2014). *https://web.archive.org/web/20150821060843/http://www.icc-cpi.int/en_menus/icc/Pages/default.aspx (sótt 20. nóv 2014). *http://aiic.net/page/1660 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130303010710/http://aiic.net/page/1660 |date=2013-03-03 }} (sótt 20. nóv 2014). *https://www.un.org/en/index.shtml (sótt 20. nóv 2014). ==Tilvísanir== <references/> {{s|2002}} [[Flokkur:Yfirþjóðlegir dómstólar]] in3tmjlj687sz3sbk4uvshqvpid90nt 0 35441 1980344 1968237 2026-09-26T02:36:06Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980344 wikitext text/x-wiki Þetta er listi með leikjum sem er búið að staðfesta að sé í vinnslu fyrir Nintendo Wii. Listinn inniheldur ekki leiki úr [[Virtual Console (Wii)|Virtual Console]] eða [[WiiWare]] þjónstunni. Listinn inniheldur '''423''' titla. {| border="1" cellpadding="2" class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" !width="28%"|Titill !width="13%"|Hönnuður !width="12%"|Útgefandi !width="12%"|[[Japan]] !width="12%"|[[Evrópa]] !width="12%"|[[Norður Ameríka]] |- |<span id="A"></span>''[[Action Girlz Racing]]'' |[[Data Design Interactive|DDI]] |[[Data Design Interactive|DDI]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-12-07</span>[[7. desember]] [[2007]] |<span style="display:none">02008-01-28</span>[[28. janúar]] [[2008]] |- |''[[Active Life: Athletic World]]'' |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |''[[Agatha Christie: And Then There Were None]]'' |[[AWE Games]] |[[The Adventure Company|Adventure Company]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-02-08</span>[[8. febrúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-02-25</span>[[25. febrúar]] [[2008]] |- |''[[Alan Hansen’s Sports Challenge]]'' |[[Oxygen Games]] |[[Oxygen Games]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-12-07</span>[[7. desember]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Alien Syndrome (2007)|Alien Syndrome]]'' |[[Totally Games]] |[[Sega]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-09-07</span>[[7. september]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-07-24</span>[[24. júlí]] [[2007]] |- |''[[Alone in the Dark]]'' |[[Hydravision Entertainment|Hydravision]] |[[Atari]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-05-30</span>[[30. maí]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-05</span>maí 2008 |- |''[[Alvin and the Chipmunks]]'' |[[Sensory Sweep Studios|Sensory Sweep]] |[[Brash Entertainment]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-12-07</span>[[7. desember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-12-04</span>[[4. desember]] [[2007]] |- |''[[AMF Bowling Pinbusters!]]'' |[[Mud Duck Productions|Mud Duck]] |[[Bethesda Softworks]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-20</span>[[20. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Animal Crossing (Wii)]]''<br />Working Title |[[Nintendo EAD|EAD Software Group]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |<span style="display:none">Ant Bully, The</span>''[[The Ant Bully (tölvuleikur)|The Ant Bully]]'' |[[Artificial Mind and Movement|A2M]] |[[Midway Games|Midway]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-03-02</span>[[2. mars]] [[2007]] |<span style="display:none">02006-12-05</span>[[5. desember]] [[2006]] |- |''[[Anubis II]]'' |[[Data Design Interactive|DDI]] |[[Conspiracy Entertainment|Conspiracy]]<br />[[Data Design Interactive|DDI]] ^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-09-21</span>[[21. september]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-09-25</span>[[25. september]] [[2007]] |- |''[[Arctic Tale (tölvuleikur)|Arctic Tale]]'' |[[Atomic Planet]] |[[Destination Software, Inc.|DSI]]<br />[[Zoo Digital Publishing|Zoo Digital]]^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-12-07</span>[[7. desember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-12-03</span>[[3. desember]] [[2007]] |- |''[[Asterix at the Olympic Games (video game)|Asterix at the Olympic Games]]'' |[[Etranges Libellules]] |[[Atari]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-02-29</span>[[29. febrúar]] [[2008]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[ATV Thunder Ridge Riders & Monster Trucks]]'' <reF name="uk08">Bishop, Stuart ([[desember]] [[2007]]). [http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=177020 Nintendo gives out massive '08 schedule]. Retrieved on [[desember]] [[2007]].</ref> |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[Zoo Digital Publishing|Zoo Digital]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-03-07</span>[[7. mars]] [[2008]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Avatar: The Last Airbender—The Burning Earth]]'' |[[THQ Studio Australia]] |[[THQ]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-09</span>[[9. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-16</span>[[16. október]] [[2007]] |- |''[[Avatar: The Last Airbender (tölvuleikur)|Avatar: The Last Airbender]]''<br />''Avatar: The Legend of Aang''^{[[Europe|EU]]} |[[THQ Studio Australia]] |[[THQ]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-02-19</span>[[19. febrúar]] [[2007]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |<span id="B"></span>''[[Bachindaa]]'' |[[Magic Bear Cats]] |[[Hudson Soft]] |<span style="display:none">02007-02-28</span>[[28. febrúar]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Backyard Football]]'' |[[Humongous Entertainment]] |[[Atari]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-10-23</span>[[23. október]] [[2007]] |- |''[[Baja Destruction]]'' |[[Broadsword Interactive|Broadsword]] |[[Conspiracy Entertainment|Conspiracy]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Baja Mania]]'' |[[Broadsword Interactive|Broadsword]] |[[Conspiracy Entertainment|Conspiracy]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Balloon Pop]]'' |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[UFO Interactive]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-02-19</span>[[19. febrúar]] [[2008]] |- |''[[Balls of Fury (tölvuleikur)|Balls of Fury]]'' |[[Black Lantern]] |[[Destination Software, Inc.|DSI]]<br />[[Zoo Digital Publishing|Zoo Digital]]^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-10-26</span>[[26. október]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-02</span>[[2. október]] [[2007]] |- |''[[Barbie: The Island Princess]]'' |[[Human Soft]] |[[Activision]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-10-30</span>[[30. október]] [[2007]] |- |''[[Barnyard (tölvuleikur)|Barnyard]]'' |[[Blue Tongue Entertainment|Blue Tongue]] |[[THQ]] |<span style="display:none">02007-04-05</span>[[5. apríl]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-02-09</span>[[9. febrúar]] [[2007]] |<span style="display:none">02006-12-04</span>[[4. desember]] [[2006]] |- |''[[Baroque (tölvuleikur)|Baroque]]'' |[[Sting Entertainment|Sting]] |[[Atlus]] |<span style="display:none">02008-03-13</span>[[13. mars]] [[2008]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-03-18</span>[[18. mars]] [[2008]] |- |''[[Battalion Wars]]'' |[[Kuju Entertainment|Kuju]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008-02-15</span>[[15. febrúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-10-29</span>[[29. október]] [[2007]] |- |''[[Band Mashups|Battle of the Bands]]'' |[[Planet Moon Studios]] |[[THQ]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-04</span>[[apríl]] [[2008]] |- |''[[Bee Movie (tölvuleikur)|Bee Movie]]'' |[[Smart Bomb Interactive|Smart Bomb]] |[[Activision]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-16</span>[[16. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-30</span>[[30. október]] [[2007]] |- |''[[Ben 10: Protector of Earth]]'' |[[High Voltage Software|High Voltage]] |[[D3 Publisher|D3P]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-09</span>[[9. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-30</span>[[30. október]] [[2007]] |- |''[[Big Beach Sports]]'' |[[HB Studios]] |[[THQ]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Summer 2008 |- |''[[Big Brain Academy: Wii Degree]]'' |[[Nintendo]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02007-04-26</span>[[26. apríl]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-07-20</span>[[20. júlí]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-06-11</span>[[11. júní]] [[2007]] |- |<span style="display:none">Bigs, The</span>''[[The Bigs]]'' |[[Blue Castle Games|Blue Castle]] |[[2K Sports]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-10-26</span>[[26. október]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-06-25</span>[[25. júní]] [[2007]] |- |''[[Billy the Wizard: Rocket Broomstick Racing]]'' |[[Data Design Interactive|DDI]] |[[Conspiracy Entertainment|Conspiracy]]<br />[[Data Design Interactive|DDI]] ^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-09-21</span>[[21. september]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-05</span>[[5. október]] [[2007]] |- |''[[Bionicle Heroes]]'' |[[Traveller's Tales]] |[[Eidos Interactive]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-05-25</span>[[25. maí]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-04-24</span>[[24. apríl]] [[2007]] |- |''[[Blast Works: Build, Trade, Destroy]]'' |[[Budcat Creations]] |[[Majesco]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-05-30</span>[[30. maí]] [[2008]]{{Fact|date=febrúar 2008}} |- |''[[Blazing Angels: Squadrons of WWII]]'' |[[Ubisoft Romania]] |[[Ubisoft]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-03-30</span>[[30. mars]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-03-20</span>[[20. mars]] [[2007]] |- |''[[Bleach: Shattered Blade]]'' |[[Polygon Magic]] |[[Sega]] |<span style="display:none">02006-12-14</span>[[14. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02008-02</span>febrúar 2008 |<span style="display:none">02007-10-09</span>[[9. október]] [[2007]] |- |''[[Bomberman Land (Wii)|Bomberman Land]]'' |[[Hudson Soft]] |[[Hudson Soft]]<br />[[Rising Star Games]]^EU |<span style="display:none">02007-03-08</span>[[8. mars]] [[2007]] |<span style="display:none">02008-02-01</span>[[1. febrúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-01-29</span>[[29. janúar]] [[2008]] |- |''[[Boogie (tölvuleikur)|Boogie]]'' |[[EA Montreal]] |[[Electronic Arts]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-08-31</span>[[31. ágúst]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-08-07</span>[[7. ágúst]] [[2007]] |- |''[[Boom Blox]]'' |[[EA Los Angeles]] |[[Electronic Arts]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-05</span>maí 2008 |- |''[[Bratz: The Movie (tölvuleikur)|Bratz: The Movie]]'' |[[Disney Interactive Studios|Disney Int.]] |[[THQ]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-30</span>[[30. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-10</span>[[10. október]] [[2007]] |- |''[[Brave]]'' |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[SouthPeak Interactive]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |{{Ekki vitað|2008|Q2}} |- |''[[Brothers in Arms: Road to Hill]]'' |[[Gearbox Software]]/[[Demiurge Software]] |[[Ubisoft]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-03</span>mars 2008 |<span style="display:none">02008-02-26</span>[[26. febrúar]] [[2008]] |- |''[[Brunswick Pro Bowling]]'' |[[Point of View (developer)|Point of View]] |[[Crave Entertainment|Crave]]<br />[[5. 05 Games]] ^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-09-21</span>[[21. september]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-08-21</span>[[21. ágúst]] [[2007]] |- |''[[Bully (tölvuleikur)|Bully: Scholarship Edition]]'' |[[Rockstar Vancouver]] |[[Rockstar Games]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-02</span>febrúar 2008 |<span style="display:none">02008-03-03</span>[[3. mars]] [[2008]] |- |''[[Bust-a-Move Bash!]]'' |[[Taito]] |[[Majesco]]<br />[[5. 05 Games]] ^EU |<span style="display:none">02007-03-13</span>[[13. mars]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-05-04</span>[[4. maí]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-04-17</span>[[17. apríl]] [[2007]] |- |<span id="C"></span>''[[Cabela's Big Game Hunter (2008 video game)|Cabela's Big Game Hunter]]'' |[[Activision]] |[[Activision]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-11-06</span>[[6. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Cabela's Monster Bass]]'' |[[Activision]] |[[Activision]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-07</span>júlí 2008 |- |''[[Cake Mania#Cake Mania 2|Cake Mania]]'' |[[Digital Embryo]] |[[Majesco]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[California Games]]'' |[[System]] |[[System]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008</span>2008 |Ekki vitað |- |''[[Call for Heroes: Pompolic Wars]]'' |[[Quotix Software]] |[[Data Design Interactive|DDI]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-02</span>febrúar 2008 |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Call of Duty]]'' |[[Treyarch]] |[[Activision]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02006-12-08</span>[[8. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |''[[Call of Duty]]'' |[[Treyarch]] |[[Activision Blizzard]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |''[[Carnival Games]]'' |[[Cat Daddy Games]] |[[Global Star Software]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-10-19</span>[[19. október]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-08-28</span>[[28. ágúst]] [[2007]] |- |''[[Cars (tölvuleikur)|Cars]]'' |[[Rainbow Studios]] |[[THQ]] |<span style="display:none">02007-03-22</span>[[22. mars]] [[2007]] |<span style="display:none">02006-12-08</span>[[8. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |''[[Cars Mater-National]]'' |[[Rainbow Studios]] |[[THQ]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-11-14</span>[[14. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-12</span>[[12. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Castle of Shikigami III]]''<br />''Shikigami no Shiro''^JP |[[Alfa System]] |[[Aksys Games]]<br />[[Arc System Works]]^JP |<span style="display:none">02007-12-13</span>[[13. desember]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-04-15</span>[[15. apríl]] [[2008]] |- |''[[Catch of the Day]]'' <ref name="q122008">[http://press.nintendo.com/articles.jsp?id=14445 STRONG LINEUP OF GAMES CONTINUES NINTENDO'S MOMENTUM IN 200] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080120153140/http://press.nintendo.com/articles.jsp?id=14445 |date=2008-01-20 }} ([[janúar]] [[2007]]). Retrieved on [[janúar]] [[2008]].</ref> |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[Electronic Arts]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-06</span>júní 2008 |- |''[[CCTV]]'' |[[Nikitova Games]] |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |''[[Chegger's Party Quiz]]'' |[[Oxygen Games]] |[[Oxygen Games]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-30</span>[[30. nóvember]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Chicken Shoot]]'' |[[Frontline (game developer)|Frontline]] |[[Destination Software, Inc.|DSI]]<br />[[Zoo Digital Publishing|Zoo Digital]] ^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-07-27</span>[[27. júlí]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-06-12</span>[[12. júní]] [[2006]] |- |''[[Chiquititas]]'' |[[Biodroid Productions]] |[[Emergent Game Technologies]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |<span style="display:none">Chronicles of Narnia, The: Prince Caspian</span>''[[The Chronicles of Narnia: Prince Caspian (tölvuleikur)|Chronicles of Narnia: Prince Caspian]]'' |[[Traveller's Tales]] |[[Disney Interactive Studios|Disney Interactive]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-06-27</span>[[27. júní]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-05-13</span>[[13. maí]] [[2008]] |- |''[[Chocobo's Dungeon: Toki-Wasure no Meikyuu]]'' |[[Square Enix]] |[[Square Enix]] |<span style="display:none">02007-12-13</span>[[13. desember]] [[2007]] |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Choro-Q Wii]] |[[Tomy]] |[[Tomy]] |<span style="display:none">02008-02-28</span> [[28. febrúar]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Cid the Dummy]]'' |[[Twelve Interactive]] |[[Oxygen Games]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |{{Ekki vitað|2008|Q2}} |{{Ekki vitað|2008|Q2}} |- |''[[Cocoto Funfair|Cocoto Magic Circus]]'' |[[Neko Entertainment|Neko]] |[[Conspiracy Entertainment|Conspiracy]]<br />[[Big Ben Interactive]] ^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-03-31</span>[[31. mars]] [[2008]] |- |''[[Code Lyoko: Quest for Infinity]]'' |[[Neko Entertainment|Neko]] |[[Game Factory]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-10-26</span>[[26. október]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-16</span>[[16. október]] [[2007]] |- |''[[Cooking Mama: Cook Off]]'' |[[Office Create]] |[[Majesco]]<br />[[5. 05 Games]] ^EU |<span style="display:none">02007-02-08</span>[[8. febrúar]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-05-11</span>[[11. maí]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-03-20</span>[[20. mars]] [[2007]] |- |''[[Cooking Mama 2: Dinner with Friends]]'' |[[Office Create]] |[[Majesco]]<br />[[5. 05 Games]] ^EU |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008-06</span>júní 2008 |- |''[[Cooking Mama]] <Ref> Androvich, Mark ([[17. febrúar]] [[2007]]). [http://www.gamesindustry.biz/content_page.php?aid=32588 Wii game sequel to be released in 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080131161125/http://www.gamesindustry.biz/content_page.php?aid=32588 |date=2008-01-31 }}. Retrieved on [[17. febrúar]] [[2008]]. </ref> |[[Office Create]] |[[Majesco]]<br />[[505 Games]] ^EU |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |''[[Cosmic Family]]'' |[[Ubisoft Barcelona]] |[[Ubisoft]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-08-31</span>[[31. ágúst]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-09-18</span>[[18. september]] [[2007]] |- |''[[Counter Force]]'' |[[Data Design Interactive|DDI]] |[[Conspiracy Entertainment|Conspiracy]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-10-26</span>[[26. október]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-05</span>[[5. október]] [[2007]] |- |''[[Cranium Kabookii]]'' |[[Ubisoft|Ubisoft Quebec]] |[[Ubisoft]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-27</span>[[27. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Crash of the Titans]]'' |[[Radical Entertainment]] |[[Sierra Entertainment|Sierra]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-10-12</span>[[12. október]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-02</span>[[2. október]] [[2007]] |- |''[[Crayon Shin-chan: Saikyou Kazoku Kasukabe King Wii]]'' |[[Banpresto]] |[[Banpresto]]<br />[[5. 05 Games]] ^EU |<span style="display:none">02006-12-02</span>[[2. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02008-03</span>mars 2008 |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Crazy Climber]]'' |[[Nihon System]] |[[Nihon System]] |Ekki vitað |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Critter Crunch]]'' <ref name="fla">[http://www.mcvuk.com/press-releases/33662/Flashman-Studios-to-Debut-a-Slew-of-Upcoming-Titles-Intellectual-Properties-at-Lyon-Game-Connection-Event Flashman Studios to Debut a Slew of Upcoming Titles, Intellectual Properties at Lyon Game Connection Event] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071207230438/http://www.mcvuk.com/press-releases/33662/Flashman-Studios-to-Debut-a-Slew-of-Upcoming-Titles-Intellectual-Properties-at-Lyon-Game-Connection-Event |date=2007-12-07 }} ([[29. nóvember]] [[2007]]). Retrieved on [[1. desember]] [[2008]].</ref> |[[Capybara Games]] |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Puzzle Series|Crossword]]'' |[[Hudson Soft]] |[[Hudson Soft]] |Ekki vitað |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Karous]]'' |[[Milestone Inc.]] |[[O~3 Entertainment]] |<span style="display:none">02008-03-27</span>[[27. mars]] [[2008]] |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Cruis'n (Wii)|Cruis'n]]'' |[[JGI Entertainment|JGI]] |[[Midway Games|Midway]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-30</span>[[30. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-12</span>[[12. nóvember]] [[2007]] |- |''[[CSI: Hard Evidence]]'' |[[Telltale Games]] |[[Ubisoft]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-03-14</span>[[14. mars]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-01-15</span>[[15. janúar]] [[2008]] |- |<span id="D"></span>''[[Dance Dance Revolution: Hottest Party]]'' |[[Konami]] |[[Konami]] |<span style="display:none">02007-10-25</span>[[25. október]] [[2007]] |{{Ekki vitað|2008|Q2}} |<span style="display:none">02007-09-25</span>[[25. september]] [[2007]] |- |''[[Dancing with the Stars (tölvuleikur)|Dancing with the Stars]]'' |[[Zoe Mode]] |[[Activision]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-10-23</span>[[23. október]] [[2007]] |- |''[[Dave Mirra BMX Challenge]]''<br />''Dave Mirra Racing Wii'' ^{[[Europe|EU]]} |[[Left Field Productions|Left Field]] |[[Crave Entertainment|Crave]]<br />[[505 Games]] ^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-10-19</span>[[19. október]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-02</span>[[2. október]] [[2007]] |- |''[[Deadly Creatures]]'' |[[Rainbow Studios]] |[[THQ]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |''[[De Blob]]'' |[[Blue Tongue Entertainment|Blue Tongue]]/[[Banana Games]] |[[THQ]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-02</span>febrúar 2008 |<span style="display:none">02008-06</span>júní 2008 |- |''[[Deadline]]'' |[[Kando Games]] |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Deal or No Deal (tölvuleikur)|Deal or No Deal]]'' |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[Destination Software, Inc.|DSI]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Death Jr. II: Root of Evil]]'' |[[Backbone Entertainment]] |[[Eidos Interactive]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Spring 2008 |- |''[[Deca Sports]]'' |[[Hudson Soft]] |[[Hudson Soft]] |<span style="display:none">02008-03-19</span>[[19. mars]] [[2008]] |{{Ekki vitað|2008|Q2}} |{{Ekki vitað|2008|Q2}} |- |''[[Densha de Go!|Densha de Go! Sanyo- Shinkansen EX]]'' |[[Taito]] |[[Taito]] |<span style="display:none">02007-03-01</span>[[1. mars]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |<span style="display:none">Destiny of Zorro, The</span>''[[The Destiny of Zorro]]'' |[[Pronto Games]] |[[5. 05 Games]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-16</span>[[16. nóvember]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Destroy All Humans! Big Willy Unleashed]]'' |[[Locomotive Games]] |[[THQ]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-02-29</span>[[29. febrúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-03-03</span>[[3. mars]] [[2008]] |- |''[[Detective Conan: Tsuioku no Mirajiyu]]'' |[[Marvelous Interactive|Marvelous]] |[[Marvelous Interactive|Marvelous]] |<span style="display:none">02007-05-17</span>[[17. maí]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Dewy's Adventure]]'' |[[Konami]] |[[Konami]] |<span style="display:none">02007-07-26</span>[[26. júlí]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-23</span>[[23. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-09-18</span>[[18. september]] [[2007]] |- |''[[Dick Tracy]]'' <ref name="fla" /> |[[Codeglue]] |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Disaster: Day of Crisis]]'' |[[Monolith Soft]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02008</span>2008 |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Disney Princess: Enchanted Journey]]'' |[[Papaya Studio]] |[[Disney Interactive Studios|Disney Int.]] |<span style="display:none">02007-12-06</span>[[6. desember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-12-01</span>[[1. desember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-13</span>[[13. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Disney's Chicken Little: Ace in Action]]'' |[[Avalanche Software|Avalanche]] |[[Disney Interactive Studios|Disney Int.]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-04-27</span>[[27. apríl]] [[2007]] |<span style="display:none">02006-12-11</span>[[11. desember]] [[2006]] |- |''[[Disney's Meet the Robinsons (Game)|Disney's Meet The Robinsons]]'' |[[Avalanche Software|Avalanche]] |[[Disney Interactive Studios|Disney Interactive]] |<span style="display:none">02007-12-30</span>[[30. mars]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-03-30</span>[[30. mars]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-03-27</span>[[27. mars]] [[2007]] |- |''[[Donkey Kong Barrel Blast]]'' |[[Paon]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02007-06-28</span>[[28. júní]] [[2007]] |<span style="display:none">02008-01-25</span>[[25. janúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-10-08</span>[[8. október]] [[2007]] |- |<span style="display:none">Dog Island, The</span>''[[The Dog Island]]'' |[[Yuke's]] |[[Ubisoft]]<br />[[Yuke's]] ^JP |<span style="display:none">02007-04-20</span>[[20. apríl]] [[2007]] |<span style="display:none">02008-01-25</span>[[25. janúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-05</span>maí 2008 |- |''[[Don King Presents: Prizefighter]]'' |[[Venom Games]] |[[2K Sports]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |{{Ekki vitað|2008}} |{{Ekki vitað|2008|Q2}} |- |''[[Doraemon]]'' |[[Sega]] |[[Sega]] |<span style="display:none">02008</span>2008 |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Dragon Ball Z: Budokai Tenkaichi]]'' |[[Spike (company)|Spike]] |[[Atari]] |<span style="display:none">02007-01-01</span>[[1. janúar]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-03-30</span>[[30. mars]] [[2007]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |''[[Dragon Ball Z: Budokai Tenkaichi]]'' |[[Spike (company)|Spike]] |[[Atari]] |<span style="display:none">02007-10-04</span>[[4. október]] [[2007]] |<span style="display:none">02008-01-25</span>[[25. janúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-12-03</span>[[3. desember]] [[2007]] |- |''[[Dragon Blade: Wrath of Fire]]'' |[[Land Ho]] |[[D3 Publisher|D3P]]<br />[[Koch Media]] ^EU |<span style="display:none">02007-11-22</span>[[22. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-02</span>[[2. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-01</span>[[1. október]] [[2007]] |- |''[[Dragonology: The Complete Book of Dragons|Dragonology]]'' |[[NiK NaK]] |[[Codemasters]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |''[[Dragon Quest Swords: The Masked Queen and the Tower of Mirrors]]'' |[[Armor Project]]/[[Genius Sonority]] |[[Square Enix]] |<span style="display:none">02007-07-12</span>[[12. júlí]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-02-26</span>[[26. febrúar]] [[2008]] |- |''[[Drawn to Life]]'' |[[5. th Cell]] |[[THQ]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Dream Pinball 3D]]'' |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[SouthPeak Interactive]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-02-22</span>[[22. febrúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-02-12</span>[[12. febrúar]] [[2008]] |- |''[[Driver: Parallel Lines]]'' |[[Reflections Interactive|Reflections Int.]] |[[Ubisoft]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-06-29</span>[[29. júní]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-06-26</span>[[26. júní]] [[2007]] |- |<span id="E"></span>''[[Earache: Extreme Metal Racing]]'' |[[Data Design Interactive|DDI]] |[[Data Design Interactive|DDI]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-02</span>febrúar 2008 |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[EA Playground]]'' |[[EA Canada]] |[[Electronic Arts]] |<span style="display:none">02008-03-06</span>[[6. mars]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-11-09</span>[[9. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-22</span>[[22. október]] [[2007]] |- |''[[Elebits]]''<br />''Eledees''^{[[Europe|EU]]} |[[Konami]] |[[Konami]] |<span style="display:none">02006-12-02</span>[[2. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02007-05-04</span>[[4. maí]] [[2007]] |<span style="display:none">02006-12-12</span>[[12. desember]] [[2006]] |- |''[[Elf Bowling]]'' |[[NStorm]] |[[Detn8 Games]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |''[[Emergency maíhem]]'' |[[SuperSonic Software]]/[[IR Gurus]] |[[Codemasters]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |{{Ekki vitað|2008|Q2}} |<span style="display:none">02008-03</span>mars 2008 |- |''[[Endless Ocean]]'' |[[Arika]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02007-08-02</span>[[2. ágúst]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-09</span>[[9. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02008-01-21</span>[[21. janúar]] [[2008]] |- |''[[Ennichi no Tatsujin]]'' |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |<span style="display:none">02006-12-02</span>[[2. desember]] [[2006]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Escape from Bug Island]]'' |[[Spike (company)|Spike]] |[[Secret Stash Games]]<br />[[Spike (company)|Spike]] ^JP |<span style="display:none">02006-12-02</span>[[2. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02007-09-27</span>[[27. september]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-07-24</span>[[24. júlí]] [[2007]] |- |''[[Everyone's Common Knowledge Television]]'' |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02008-03-06</span>[[6. mars]] [[2008]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Excite Truck]]'' |[[Monster Games]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02007-01-18</span>[[18. janúar]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-02-16</span>[[16. febrúar]] [[2007]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |''[[Eyeshield 21#Games|Eyeshield 21: Field no Saikyou Senshi Tachi]]'' |[[Nintendo]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02007-03-08</span>[[8. mars]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Family Jockey]]'' |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |<span style="display:none">02008-03-06</span>[[6. mars]] [[2008]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Family Stadium]]'' |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |<span style="display:none">02008-03-27</span>[[27. mars]] [[2008]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |<span id="F"></span>''[[Facebreaker]]'' |[[EA Canada]] |[[Electronic Arts]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Family Ski]]'' |[[Namco]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |<span style="display:none">02008-01-31</span>[[31. janúar]] [[2008]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Fantastic Four: Rise of the Silver Surfer (tölvuleikur)|Fantastic Four: Rise of the Silver Surfer]]'' |[[7. Studios]] |[[2K Games]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-06-29</span>[[29. júní]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-06-15</span>[[15. júní]] [[2007]] |- |''[[Far Cry Vengeance]]'' |[[Ubisoft Montreal]] |[[Ubisoft]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02006-12-20</span>[[20. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-12-12</span>[[12. desember]] [[2006]] |- |''[[Fatal Frame IV|Fatal Frame: Mask of the Lunar Eclipse]]'' |[[Grasshopper Manufacture]]/[[Tecmo]] |[[Nintendo]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Ferrari Challenge (tölvuleikur)|Ferrari Challenge]]'' |[[System]] |[[System]] |Ekki vitað |{{Ekki vitað|2008|Q1}} |{{Ekki vitað|2008|Q1}} |- |''[[FIFA 0]]'' |[[EA Canada]] |[[Electronic Arts]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-09-28</span>[[28. september]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-09</span>[[9. október]] [[2007]] |- |''[[Final Fantasy Crystal Chronicles: The Crystal Bearers]]'' |[[Square Enix]] |[[Square Enix]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |''[[Final Furlong]]'' |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Fire Emblem: Radiant Dawn]]'' |[[Intelligent Systems]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02007-02-22</span>[[22. febrúar]] [[2007]] |<span style="display:none">02008-03-14</span>[[14. mars]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-11-05</span>[[5. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Fishing Master]]'' |[[Hudson Soft]] |[[Konami]]<br />[[Hudson Soft]]^JP |<span style="display:none">02007-03-29</span>[[29. mars]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-09-18</span>[[18. september]] [[2007]] |- |''[[Ford Racing Off Road]]'' |[[Razorworks]] |[[Empire Interactive]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-06</span>júní 2008 |- |''[[Fragile: Farewell Ruins of the Moon]]'' |[[tri-Crescendo]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |''[[Furu Furu Park]]'' |[[Taito]]/[[Arcadia]] |[[Majesco]]<br />[[Taito]]^JP<br />[[5. 05 Games]] ^EU |<span style="display:none">02007-04-19</span>[[19. apríl]] [[2007]] |<span style="display:none">02008-01-15</span>[[15. janúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-01-15</span>[[15. janúar]] [[2008]] |- |<span id="G"></span>''[[G1 Jockey 4|G1 Jockey Wii]]'' |[[Koei]] |[[Koei]] |<span style="display:none">02007-03-15</span>[[15. mars]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-06-29</span>[[29. júní]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Game Party]]'' |[[Midway Games|Midway]] |[[Midway Games|Midway]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-11-27</span>[[27. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Garfield Gets Real (tölvuleikur)|Garfield Gets Real]]'' |[[Gravity-i]] |[[Destination Software, Inc.|DSI]]<br />[[Zoo Digital Publishing|Zoo Digital]] ^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-23</span>[[23. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02008-02-26</span>[[26. febrúar]] [[2008]] |- |''[[Gegege no Kitaro#Video Games|Gegege no Kitaro: Yoaki Dai Undokai]]'' |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |<span style="display:none">02007-11-22</span>[[22. nóvember]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Geometry Wars: Galaxies]]'' |[[Kuju Entertainment|Kuju]] |[[Sierra Entertainment|Sierra]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-01-18</span>[[18. janúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-11-13</span>[[13. nóvember]] [[2007]] |- |''[[George of the Jungle]]'' |[[Papaya Studio]] |[[Crave Entertainment|Crave]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Ghostbusters: The Video Game]]'' |[[Red Fly Studio]] |[[Sierra Entertainment|Sierra]] |Ekki vitað |Ekki vitað |{{Ekki vitað|2008|Q3}} |- |''[[Ghost Squad]]'' |[[Sega-AM]] |[[Sega]] |<span style="display:none">02007-10-25</span>[[25. október]] [[2007]] |<span style="display:none">02008-01-18</span>[[18. janúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-11-20</span>[[20. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Gintama: Yorozuya Chuubu]]'' |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |<span style="display:none">02007-10-25</span>[[25. október]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Go, Diego, Go!|Go Diego Go: Safari Rescue]]'' |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[Take-Two Interactive|2K Play]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-02-11</span>[[11. febrúar]] [[2008]] |- |<span id="H"></span>''[[Hogs of War]]'' <ref>Leyton, Chris ([[13. febrúar]] [[2008]]). [http://www.totalvideogames.com/news/Infogrames_Confirms_Hogs_of_War_2_Airborne_Raiders_Return_NWN2_Expansion_2_12768_7364_0.htm Infogrames staðfesta Hogs of War 2, Airborne Raiders Return, NWN2 Expansion 2 News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214124429/http://www.totalvideogames.com/news/Infogrames_Confirms_Hogs_of_War_2_Airborne_Raiders_Return_NWN2_Expansion_2_12768_7364_0.htm |date=2008-02-14 }}. Retrieved on [[13. febrúar]] [[2008]].</ref> |[[Atari]] |[[Atari]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Lucky Luke|Go West: A Lucky Luke Adventure]]'' |[[Tate Interactive]] |[[Atari]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-20</span>[[20. nóvember]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |<span style="display:none">Godfather Blackhand Edition, The</span>''[[The Godfather: Blackhand Edition]]'' |[[EA Redwood Shores]] |[[Electronic Arts]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-03-23</span>[[23. mars]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-03-20</span>[[20. mars]] [[2007]] |- |''[[Godzilla: Unleashed]]'' |[[Pipeworks Software|Pipeworks]] |[[Atari]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-12-06</span>[[6. desember]] [[2007]] |- |<span style="display:none">Golden Compass, The</span>''[[The Golden Compass (tölvuleikur)|The Golden Compass]]'' |[[Shiny Entertainment|Shiny]] |[[Sega]] |{{Ekki vitað|2008|Q1}} |<span style="display:none">02007-11-30</span>[[30. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-12-04</span>[[4. desember]] [[2007]] |- |''[[Gottlieb Pinball Classics]]'' |[[FarSight Studios]] |[[System]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02006-12-08</span>[[8. desember]] [[2006]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |<span style="display:none">Grim Adventures of Billy and Mandy, The</span>''[[The Grim Adventures of Billy & Mandy (tölvuleikur)|The Grim Adventures of Billy & Mandy]]'' |[[High Voltage Software|High Voltage]] |[[Midway Games|Midway]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-03-16</span>[[16. mars]] [[2007]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |''[[GT Pro Series]]'' |[[MTO]] |[[Ubisoft]] |<span style="display:none">02007-01-11</span>[[11. janúar]] [[2007]] |<span style="display:none">02006-12-08</span>[[8. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |''[[Guilty Gear XX#Accent Core|Guilty Gear XX ΛCore]]'' |[[Arc System Works]] |[[Aksys Games]] |<span style="display:none">02007-07-26</span>[[26. júlí]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-10-15</span>[[15. október]] [[2007]] |- |''[[Guitar Hero III: Legends of Rock]]'' |[[Neversoft]] |[[Activision]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-23</span>[[23. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-28</span>[[28. október]] [[2007]] |- |''[[Guitar Hero: Aerosmith]]'' |[[Vicarious Visions]] |[[Activision]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-06</span>júní 2008 |- |''[[Hannah Montana: Spotlight World Tour]]'' |[[Avalanche Software|Avalanche]] |[[Disney Interactive Studios|Disney Int.]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-11-13</span>[[13. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Happy Feet (tölvuleikur)|Happy Feet]]'' |[[Artificial Mind and Movement|A2M]] |[[Midway Games|Midway]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02006-12-08</span>[[8. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |''[[Harry Potter and the Order of the Phoenix (tölvuleikur)|Harry Potter and the Order of the Phoenix]]'' |[[EA UK]] |[[Electronic Arts]] |<span style="display:none">02007-08-02</span>[[2. ágúst]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-06-29</span>[[29. júní]] [[2006]] |<span style="display:none">02007-06-25</span>[[25. júní]] [[2006]] |- |''[[Harukanaru Toki no Naka de#Other videogames in the series|Harukanaru Toki no naka de]]'' <ref name="koei">[https://gonintendo.com/?p=31902 Koei - Þrír nýjir leikir fyrir Wii að koma] ([[19. desember]] [[2007]]). Retrieved on [[19. desember]] [[2007]].</ref> |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[Koei]] |<span style="display:none">02008-03</span>mars 2008 |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Harvest Moon: Magical Melody]]'' <ref>MacDonald , Keza ([[19. apríl]] [[2007]]). [http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=75431 Man on the Moon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930031312/http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=75431 |date=2007-09-30 }}. Retrieved on [[22. ágúst]] [[2007]].</ref> |[[Natsume (company)|Natsume]] |[[Rising Star Games]]/[[Nintendo]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-03</span>mars 2008 |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Harvest Moon: Tree of Peace]]'' |[[Natsume (company)|Natsume]] |[[Marvelous Interactive|Marvelous]] |<span style="display:none">02007-06-07</span>[[7. júní]] [[2007]] |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Harvey Birdman: Attorney at Law (tölvuleikur)|Harvey Birdman: Attorney at Law]]'' |[[High Voltage Software|High Voltage]] |[[Capcom]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-01-08</span>[[8. janúar]] [[2008]] |- |''[[Heatseeker (tölvuleikur)|Heatseeker]]'' |[[IR Gurus]] |[[Codemasters]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-03-30</span>[[30. mars]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-05-01</span>[[1. maí]] [[2007]] |- |''[[Heavenly Guardian]]'' <ref>Kohler, Chris (31. ágúst 31, 2007). [http://blog.wired.com/games/2007/08/full-kiki-kai-w.html Full Kiki Kai World Details: PS2 This Year, Wii 2008]. Retrieved [[1. september]] [[2007]].</ref> |[[Starfish SD]] |[[UFO Interactive]] |<span style="display:none">02008</span>2008 |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-03</span>mars 2008 |- |''[[Heroes Over Europe]]'' |[[IR Gurus]] |[[Red Mile Entertainment|Red Mile]] |<span style="display:none">02008-09</span>september 2008 |<span style="display:none">02008-09</span>september 2008 |<span style="display:none">02008-09</span>september 2008 |- |''[[High School Musical: Sing It!]]'' |[[Disney Interactive Studios|Disney Int.]] |[[Disney Interactive Studios|Disney Int.]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-16</span>[[16. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-13</span>[[13. nóvember]] [[2007]] |- |<span style="display:none">History Channel: Battle for the Pacific, The</span>''[[The History Channel: Battle for the Pacific]]'' |[[Activision]] |[[Activision]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-27</span>[[27. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Hooked! Real Motion Fishing]]'' |[[SIMS Co., Ltd.|Sims]] |[[Aksys Games]] |<span style="display:none">02007-09-27</span>[[27. september]] [[2007]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-10-09</span>[[9. október]] [[2007]] |- |''[[Hot Wheels: Beat That!]]'' |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[Activision]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-10-01</span>[[1. október]] [[2007]] |- |''[[The House of the Dead 2 & 3 Return]]'' |[[Sega]] |[[Sega]] |<span style="display:none">02008-03-19</span>[[19. mars]] [[2008]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-03-18</span>[[18. mars]] [[2008]] |- |<span id="I"></span>''[[Ice Age 2: The Meltdown (tölvuleikur)|Ice Age 2: The Meltdown]]'' |[[Eurocom]] |[[Sierra Entertainment|Sierra]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02006-12-08</span>[[8. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-12-05</span>[[5. desember]] [[2006]] |- |''[[Igor]]'' |[[Legacy Interactive]] |[[Legacy Interactive]] |{{Ekki vitað|2008|Q3}} |{{Ekki vitað|2008|Q3}} |{{Ekki vitað|2008|Q3}} |- |''[[Indianapolis 500 Legends]]'' |[[Torus Games]] |[[Destineer]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-18</span>[[18. desember]] [[2007]] |- |''[[Indoor Sports]]'' |[[Konami]] |[[Konami]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-03-10</span>[[10. mars]] [[2008]] |- |''[[Iron Chef America]]'' <ref>[http://www.unitedmedialicensing.com/b2b/newsletter/newsletter.html IRON CHEF GETS A NEW PLATFORM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080131185945/http://www.unitedmedialicensing.com/b2b/newsletter/newsletter.html |date=2008-01-31 }} ([[nóvember]] [[2007]]). Retrieved on [[janúar]] [[2008]].</ref> |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[Destineer]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |''[[Iron Man]]'' |[[Secret Level]] |[[Sega]] |Ekki vitað |{{Ekki vitað|2008|Q2}} |<span style="display:none">02008-05</span>maí 2008 |- |<span id="J"></span>''[[Jawa: Mammoth Secret|JAWA The Mammoth and the Mysterious Stone]]'' |[[Spike (company)|Spike]] |[[Spike (company)|Spike]] |<span style="display:none">02008-03</span>mars 2008 |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Jenga World Tour]]'' |[[Atomic Planet]] |[[Atari]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-02-29</span>[[29. febrúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-12-10</span>[[10. desember]] [[2007]] |- |''[[Puzzle Series|Jigsaw Puzzle: Kyo no Wanko]]'' |[[Hudson Soft]] |[[Hudson Soft]] |<span style="display:none">02007-07-26</span>[[26. júlí]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Jikkyō Powerful Pro Yakyū series#MLB Series|Jikkyō Powerful Pro Yakyū Wii]]'' |[[Konami]] |[[Konami]] |<span style="display:none">02007-07-19</span>[[19. júlí]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Jinsei Game|Jinsei Game Wii]]'' <ref>Macarthy, Andrew ([[20. ágúst]] [[2007]]). [http://www.nintendic.com/news/922 Game of Life Wii screens appear - inc. Miis!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070824145612/http://www.nintendic.com/news/922 |date=2007-08-24 }}. Retrieved on [[20. ágúst]] [[2007]].</ref> |[[Tomy]] |[[Tomy]] |<span style="display:none">02007-12-27</span>[[27. desember]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Jissen Pachi-Slot Pachinko Hisshôhô! Hokuto no Ken]]'' |[[Sega Sammy Holdings|Sammy]] |[[Sega]] |<span style="display:none">02007-05-24</span>[[24. maí]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Jumper]]'' |[[Collision Studios]]/[[Red Tribe]] |[[Brash Entertainment]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-02-12</span>[[12. febrúar]] [[2008]] |- |<span id="K"></span>''[[Karaoke Revolution#Releases|Karaoke Revolution Presents American Idol Encore]]'' |[[Blitz Games]] |[[Konami]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-02-05</span>[[5. febrúar]] [[2008]] |- |''[[Katekyo Hitman Reborn! (tölvuleikur)|Katekyo Hitman Reborn!]]'' |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[Marvelous Interactive|Marvelous]] |<span style="display:none">02008-01-10</span>[[10. janúar]] [[2008]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Kawasaki 4X4 Quad Bikes]]'' |[[Data Design Interactive|DDI]] |[[Destineer|Bold Games]]<br />[[Data Design Interactive|DDI]] ^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-12-14</span>[[14. desember]] [[2007]] |- |''[[Kawasaki Jet Ski]]'' |[[Data Design Interactive|DDI]] |[[Destineer|Bold Games]]<br />[[Data Design Interactive|DDI]] ^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-02-08</span>[[8. febrúar]] [[2008]] |- |''[[Kawasaki Snow Mobiles]]'' <reF name="uk08" /> |[[Data Design Interactive|DDI]] |[[Data Design Interactive|DDI]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-02</span>febrúar 2008 |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Kekkaishi]]'' |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |<span style="display:none">02007-09-27</span>[[27. september]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Kidz Sports Basketball]]'' |[[Data Design Interactive|DDI]] |[[Destineer|Bold Games]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-01-02</span>[[2. janúar]] [[2008]] |- |''[[Kidz Sports Ice Hockey]]'' |[[Data Design Interactive|DDI]] |[[Destineer|Bold Games]]<br />[[Data Design Interactive|DDI]] ^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-01-07</span>[[7. janúar]] [[2008]] |- |''[[Kidz Sports Soccer]]'' |[[Data Design Interactive|DDI]] |[[Destineer|Bold Games]]<br />[[Data Design Interactive|DDI]] ^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |{{Ekki vitað|2008|Q1}} |<span style="display:none">02008-02-27</span>[[27. febrúar]] [[2008]] |- |''[[King of Clubs (tölvuleikur)|King of Clubs]]'' |[[Oxygen Games]] |[[Oxygen Games]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-09</span>[[9. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |<span style="display:none">King of Fighters Collection, The Orochi Saga, The</span>''[[List of King of Fighters games#The Orochi saga|The King of Fighters Collection: The Orochi Saga]]'' |[[SNK Playmore|SNK]] |[[SNK Playmore|SNK]] |<span style="display:none">02008</span>2008 |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-05</span>maí 2008 |- |''[[Ousama Monogatari|King Story]]'' |[[Cing]]/[[Town Factory]] |[[Marvelous Interactive|Marvelous]] |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |''[[Kirby (Wii)|Kirby]]'' |[[HAL Laboratory]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02008</span>2008 |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Kitty Luv]]'' |[[Activision]] |[[Activision]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-07</span>júlí 2008 |- |''[[Kororinpa: Marble Mania]]'' |[[Hudson Soft]] |[[Konami]]<br />[[Hudson Soft]]^JP |<span style="display:none">02006-12-02</span>[[2. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02007-02-23</span>[[23. febrúar]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-03-20</span>[[20. mars]] [[2007]] |- |''[[Kung Fu Magoo]]'' <ref name="fla" /> |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Kung Fu Panda]]'' |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[Activision]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |{{Ekki vitað|2008}} |{{Ekki vitað|2008|Q1}} |- |<span id="L"></span>''[[Lara Croft Tomb Raider: Anniversary]]'' |[[Crystal Dynamics]] |[[Eidos Interactive]]<br />[[Spike (company)|Spike]] ^JP |<span style="display:none">02008-03-27</span>[[27. mars]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-12-07</span>[[7. desember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-13</span>[[13. nóvember]] [[2007]] |- |<span style="display:none">Last Ninja, The</span>''[[The Last Ninja]]'' |[[Play It]] |[[Play It]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-01</span>janúar 2008 |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Leaderboard Golf]]'' |[[System]] |[[System]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008</span>2008 |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Legend of the Dragon (tölvuleikur)|Legend of the Dragon]]'' |[[Neko Entertainment|Neko]] |[[Game Factory]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-06-01</span>[[1. júní]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-05-01</span>[[1. maí]] [[2007]] |- |<span style="display:none">Legend of Spyro: The Eternal Night, The</span>''[[The Legend of Spyro: The Eternal Night]]'' |[[Krome Studios]] |[[Sierra Entertainment|Sierra]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-12-14</span>[[14. desember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-16</span>[[16. október]] [[2007]] |- |<span style="display:none">Legend of Zelda: Twilight Princess, The</span>''[[The Legend of Zelda: Twilight Princess]]'' |[[Nintendo EAD|EAD Software Group]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02006-12-02</span>[[2. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-12-08</span>[[8. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |''[[Lego Batman: The Video Game]]'' |[[Traveller's Tales]] |[[Warner Bros. Interactive|WB Interactive]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |''[[Lego Indiana Jones: The Original Adventures]]'' |[[Traveller's Tales]] |[[LucasArts]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Spring 2008 |- |''[[Lego Star Wars: The Complete Saga]]'' |[[Traveller's Tales]] |[[LucasArts]] |<span style="display:none">02008-03-27</span>[[27. mars]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-11-09</span>[[9. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-06</span>[[6. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Let's Off Road]]'' |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[Destination Software, Inc.|DSI]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-06</span>júní 2008 |- |''[[Line Rider]]'' |[[InXile Entertainment|InXile]] |[[InXile Entertainment|InXile]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |Ekki vitað |Summer 2008 |- |''[[Link's Crossbow Training]]'' |[[Nintendo]] |[[Nintendo]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-12-07</span>[[7. desember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Littlest Pet Shop]]'' |[[EA Salt Lake]] |[[Electronic Arts]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Fall 2008 |- |''[[London Taxi: Rushhour]]'' |[[Data Design Interactive|DDI]] |[[Destineer|Bold Games]]<br />[[Data Design Interactive]] ^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-02-12</span>[[12. febrúar]] [[2008]] |- |''[[Looney Tunes: Acme Arsenal]]'' |[[Red Tribe]] |[[Warner Bros. Interactive]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-30</span>[[30. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-09</span>[[9. október]] [[2007]] |- |''[[Luxor: Pharaoh's Challenge]]'' |[[MumboJumbo]] |[[MumboJumbo]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-01-08</span>[[8. janúar]] [[2008]] |- |<span id="M"></span>''[[M&M's Kart Racing]]'' |[[Frontline (game developer)|Frontline]] |[[Destination Software, Inc.|DSI]]<br />[[Zoo Digital Publishing|Zoo Digital]] ^EU |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-11-30</span>[[30. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-12-05</span>[[5. desember]] [[2007]] |- |''[[Madden NFL 0]]'' |[[EA Canada]] |[[Electronic Arts]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02006-12-08</span>[[8. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |''[[Madden NFL 0]]'' |[[EA Canada]] |[[Electronic Arts]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-08-31</span>[[31. ágúst]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-08-14</span>[[14. ágúst]] [[2007]] |- |''[[Mahjong Taikai Wii]]'' |[[Koei]] |[[Koei]] |<span style="display:none">02006-12-21</span>[[21. desember]] [[2006]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Mahou Sensei Negima!? Neo-Pactio Fight!!]]'' |[[Marvelous Interactive|Marvelous]] |[[Marvelous Interactive|Marvelous]] |<span style="display:none">02007-06-14</span>[[14. júní]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Major (manga)|Major Dream]]'' |[[Tomy]] |[[Tomy]] |Ekki vitað |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Major League Baseball 2K]]'' |[[Kush Games]] |[[2K Sports]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-04-03</span>[[4. mars]] [[2008]] |- |''[[Major Minor's Majestic mars]]'' |[[Nana On-Sha]] |[[Majesco]] |Ekki vitað |Ekki vitað |{{Ekki vitað|2008|Q4}} |- |''[[Manhunt]]'' |[[Rockstar Toronto]] |[[Rockstar Games]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-10-29</span>[[29. október]] [[2007]] |- |''[[Manufactured Beauty]]'' <ref>[http://www.destructoid.com/blogs/lucbernard/new-game-soon-to-be-announced-70926.phtml New game soon to be announced] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516215111/http://www.destructoid.com/blogs/lucbernard/new-game-soon-to-be-announced-70926.phtml/ |date=2008-05-16 }} ([[febrúar]] [[2008]]). Retrieved on [[febrúar]] [[2008]].</ref> |[[Luc Bernard]] |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-10-31</span>[[31. október]] [[2008]] |- |''[[Mario & Sonic at the Olympic Games]]'' |[[Sega|Sega Studios Japan]] |[[Sega]]<br />[[Nintendo]] ^JP |<span style="display:none">02007-11-22</span>[[22. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-22</span>[[22. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-06</span>[[6. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Mario Kart Wii]]'' |[[Nintendo EAD|EAD Software Group]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02008-04-10</span>[[10. apríl]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-04-11</span>[[11. apríl]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-04-25</span>[[25. apríl]] [[2008]] |- |''[[Mario Party]]'' |[[Hudson Soft]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02007-07-26</span>[[26. júlí]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-06-22</span>[[22. júní]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-05-29</span>[[29. maí]] [[2007]] |- |''[[Mario Strikers: Charged]]'' |[[Next Level Games]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02007-09-20</span>[[20. september]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-05-25</span>[[25. maí]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-07-30</span>[[30. júlí]] [[2007]] |- |''[[Marker Man]]'' <ref>Macarthy, Andrew ([[18. janúar]] [[2008]]). [http://www.nintendic.com/news/1701 Warlords DS rescued, Marker Man revealed for Wii and DS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221012349/http://www.nintendic.com/news/1701 |date=2008-02-21 }}. Retrieved on [[18. janúar]] [[2008]].</ref> |[[Glyphic Entertainment]] |[[Fog Studios]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Martial Arts: Capoeira]]'' |[[Twelve Interactive]] |[[Graffiti Entertianment]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |{{Ekki vitað|2008|Q4}} |{{Ekki vitað|2008|Q4}} |- |''[[Marvel: Ultimate Alliance]]'' |[[Raven Software]] |[[Activision]] |<span style="display:none">02007-05-17</span>[[17. maí]] [[2007]] |<span style="display:none">02006-12-22</span>[[22. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |''[[Medal of Honor: Vanguard]]'' |[[EA Los Angeles]] |[[Electronic Arts]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-03-30</span>[[30. mars]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-03-26</span>[[26. mars]] [[2007]] |- |''[[Medal of Honor: Heroes]]'' |[[EA Canada]] |[[Electronic Arts]] |<span style="display:none">02008-02-14</span>[[14. febrúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-11-23</span>[[23. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-13</span>[[13. nóvember]] [[2007]] |- |<span style="display:none">Melancholy of Haruhi Suzumiya, The</span>''[[The Melancholy of Haruhi Suzumiya]]''<ref>Ashcraft, Brian (28. júní, 2007). [https://web.archive.org/web/20090416032220/http://kotaku.com/gaming/she.s-everywhere/haruhi-on-nintendo-wii-273393.php She's Everywhere: Haruhi on Nintendo Wii]. Retrieved [[28. júní]] [[2007]].</ref> |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[Kadokawa Shoten]] |Ekki vitað |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Mercury Meltdown Revolution]]'' |[[Ignition Banbury]] |[[Ignition Entertainment|Ignition]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-06-08</span>[[8. júní]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-16</span>[[16. október]] [[2007]] |- |''[[Metal Slug Anthology]]'' |[[Terminal Reality]] |[[SNK Playmore|SNK]]<br />[[Ignition Entertainment|Ignition]]^EU |<span style="display:none">02007-12-27</span>[[27. desember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-05-25</span>[[25. maí]] [[2007]] |<span style="display:none">02006-11-30</span>[[30. nóvember]] [[2006]] |- |''[[Metroid Prime 3: Corruption]]'' |[[Retro Studios]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02008-03-06</span>[[6. mars]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-10-26</span>[[26. október]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-08-27</span>[[27. ágúst]] [[2007]] |- |''[[Miburi & Teburi]]'' |[[Sega]] |[[Sega]] |<span style="display:none">02008-02-21</span>[[21. febrúar]] [[2008]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''Mind Games'' |[[Nikitova Games]] |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |''[[Puchi Copter Wii|MiniCopter: Adventure Flight]]''<br />''Puchi Copter Wii''^JP |[[Arc System Works]] |[[Aksys Games]]<br />[[Arc System Works]]^JP |Ekki vitað |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-03</span>mars 2008 |- |''[[Mini Desktop Racing]]'' |[[Data Design Interactive|DDI]] |[[Conspiracy Entertainment|Conspiracy]]<br />[[Data Design Interactive|DDI]] ^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-23</span>[[23. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-12-04</span>[[4. desember]] [[2007]] |- |''[[MLB Power Pros]]'' |[[Konami]] |[[2K Sports]]<br />[[Konami]] ^JP |<span style="display:none">02007-10-04</span>[[4. október]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-10-01</span>[[1. október]] [[2007]] |- |''[[Mobile Suit Gundam MS Sensen 007]]'' |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |<span style="display:none">02007-07-26</span>[[26. júlí]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Momotetsu|Momotaro Dentetsu]]'' |[[Hudson Soft]] |[[Hudson Soft]] |<span style="display:none">02007-07-19</span>[[19. júlí]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- ||<span style="display:none">Monkey King: The Legend Begins, The</span>''[[The Monkey King: The Legend Begins]]'' |[[Starfish SD]] |[[UFO Interactive]] |<span style="display:none">02007-09-06</span>[[6. september]] [[2007]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-04</span>apríl 2008 |- |''[[Monster 4x4: World Circuit]]'' |[[Ubisoft Montreal]] |[[Ubisoft]] |<span style="display:none">02006-12-21</span>[[21. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-12-08</span>[[8. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |''[[Monster Hunter]]'' |[[Capcom Production Studio]] |[[Capcom]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Monster Jam]]'' |[[Torus Games]] |[[Activision]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Monster Lab]]'' |[[Backbone Entertainment]] |[[Eidos Interactive]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |{{Ekki vitað|2008|Q2}} |{{Ekki vitað|2008|Q2}} |- |''[[Monster Trux Arenas: Special Edition]]'' <br />''Offroad Extreme Special Edition'' ^{[[Europe|EU]]} |[[Data Design Interactive|DDI]] |[[Conspiracy Entertainment|Conspiracy]]<br />[[Data Design Interactive|DDI]] ^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-10-26</span>[[26. október]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-03</span>[[3. október]] [[2007]] |- |''[[Mortal Kombat: Armageddon]]'' |[[JGI Entertainment|JGI]] |[[Midway Games|Midway]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-06-15</span>[[15. júní]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-05-29</span>[[29. maí]] [[2007]] |- |''[[Mushroom Men]]'' |[[Red Fly Studio]] |[[Gamecock Media Group|Gamecock]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |Ekki vitað |{{Ekki vitað|2008|Q2}} |- |''[[MX vs. ATV: Untamed]]'' |[[Rainbow Studios]] |[[THQ]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-03-07</span>[[7. mars]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-01-18</span>[[18. janúar]] [[2008]] |- |''[[My Horse and Me]]'' |[[W!Games]] |[[Destineer]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-23</span>[[23. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02008-02-15</span>[[15. febrúar]] [[2008]] |- |''[[MySims]]'' |[[EA Redwood Shores]] |[[Electronic Arts]] |<span style="display:none">02007-09-27</span>[[27. september]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-09-21</span>[[21. september]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-09-18</span>[[18. september]] [[2007]] |- |''[[MySims Kingdom]]'' <ref name="mys">Faylor, Chris ([[12. febrúar]] [[2008]]). [https://www.shacknews.com/onearticle.x/51288 New Sim Titles Unveiled: SimCity Creator, MySims Kingdom, MySims Party, SimAnimals, Sims Next-Gen]. Retrieved on [[13. febrúar]] [[2008]].</ref> |[[EA Redwood Shores]] |[[Electronic Arts]] |Ekki vitað |Ekki vitað |{{Ekki vitað|2008|Q4}} |- |''[[MySims Party]]'' <ref name="mys" /> |[[EA Redwood Shores]] |[[Electronic Arts]] |Ekki vitað |Ekki vitað |{{Ekki vitað|2009|Q1}} |- |''[[Myth Makers: Orbs of Doom]]'' |[[Data Design Interactive|DDI]] |[[Destineer|Bold Games]]<br />[[Data Design Interactive|DDI]] ^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-03</span>mars 2008 |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |''[[Myth Makers: Super Kart GP]]'' |[[Data Design Interactive|DDI]] |[[Conspiracy Entertainment|Conspiracy]]<br />[[Data Design Interactive|DDI]] ^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-12-07</span>[[7. desember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-12-11</span>[[11. desember]] [[2007]] |- |''[[Myth Makers: Trixie in Toyland]]'' |[[Data Design Interactive|DDI]] |[[Data Design Interactive|DDI]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008</span>2008 |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[My Word Coach]]'' |[[Ubisoft]] |[[Ubisoft]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-10-26</span>[[26. október]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-06</span>[[6. nóvember]] [[2007]] |- |<span id="N"></span>''[[Namco Museum Remix]]'' |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-03</span>mars 2008 |<span style="display:none">02007-10-23</span>[[23. október]] [[2007]] |- |''[[Naruto: Gekitou Ninja Taisen EX]]'' |[[8. ing/Raizing]] |[[Tomy]]/|[[D3 Publisher|D3P]] |<span style="display:none">02007-02-22</span>[[22. febrúar]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Naruto: Gekitou Ninja Taisen EX]]'' |[[8. ing/Raizing]] |[[Tomy]]/|[[D3 Publisher|D3P]] |<span style="display:none">02007-11-29</span>[[29. nóvember]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Naruto: Clash of Ninja Revolution]]'' |[[8. ing/Raizing]] |[[Tomy]]/|[[D3 Publisher|D3P]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-10-23</span>[[23. október]] [[2007]] |- |''[[NBA Live 0]]'' |[[EA Canada]] |[[Electronic Arts]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-10-26</span>[[26. október]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-01</span>[[1. október]] [[2007]] |- |''[[NCAA Football 0]]'' |[[EA Canada]]/[[Tiburon]] |[[Electronic Arts]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-07</span>júlí 2008 |- |''[[Need for Speed: Carbon]]'' |[[EA Black Box]] |[[Electronic Arts]] |<span style="display:none">02006-12-21</span>[[21. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-12-08</span>[[8. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |''[[Need for Speed: ProStreet]]'' |[[EA Black Box]] |[[Electronic Arts]] |<span style="display:none">02008-01-31</span>[[31. janúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-11-23</span>[[23. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-14</span>[[14. nóvember]] [[2007]] |- |''[[NERF N-Strike]]'' |[[EA Salt Lake]] |[[Electronic Arts]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Fall 2008 |- |<span style="display:none">New Beginning, A</span>''[[A New Beginning]]'' |[[Daedalic Entertainment]] |[[XIDER Games]] |Ekki vitað |{{Ekki vitað|2008|Q4}} |{{Ekki vitað|2008|Q4}} |- |''[[Nicktoons: Attack of the Toybots]]'' |[[Blue Tongue Entertainment|Blue Tongue]] |[[THQ]] |<span style="display:none">02007-12-20</span>[[20. desember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-09</span>[[9. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-23</span>[[23. október]] [[2007]] |- |''[[Nights: Journey of Dreams]]'' |[[Sonic Team]] |[[Sega]] |<span style="display:none">02007-11-30</span>[[30. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02008-01-18</span>[[18. janúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-12-18</span>[[18. desember]] [[2007]] |- |''[[Ninjabread Man]]'' |[[Data Design Interactive|DDI]] |[[Conspiracy Entertainment|Conspiracy]]<br />[[Data Design Interactive|DDI]] ^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-09-21</span>[[21. september]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-02</span>[[2. október]] [[2007]] |- |''[[Ninja Reflex]]'' |[[Sanzaru Games]] |[[Electronic Arts]]/[[Nunchuck Games]] |<span style="display:none">02008-03-27</span>[[27. mars]] [[2008]] |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008-03-04</span>[[4. mars]] [[2008]] |- |''[[Nitro Bike]]'' |[[Left Field Productions|Left Field]] |[[Ubisoft]] |<span style="display:none">02008-03-27</span>[[27. mars]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-02-08</span>[[8. febrúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-01-15</span>[[15. janúar]] [[2008]] |- |''[[Nobunaga's Ambition series|Nobunaga's Ambition Kakushin]]'' <ref name="koei" /> |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[Koei]] |<span style="display:none">02008-03-06</span>[[6. mars]] [[2008]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Nodame Cantabile|Nodame Cantabile: Dream Orchestra]]'' |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |<span style="display:none">02007-12-27</span>[[27. desember]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[No More Heroes (tölvuleikur)|No More Heroes]]'' |[[Grasshopper Manufacture]] |[[Ubisoft]] ^US <br />[[Marvelous Interactive|Marvelous]] ^JP<br />[[Rising Star Games]]^EU |<span style="display:none">02007-12-06</span>[[6. desember]] [[2007]] <!-- Do not edit this date, it has been confirmed by one of the trailers on GameTrailers' site. Thank you --> |<span style="display:none">02008-02-29</span>[[29. febrúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-01-22</span>[[22. janúar]] [[2008]] |- |<span id="O"></span>''[[Oboro Muramasa Youtouden]]'' |[[Vanillaware]] |[[Marvelous Interactive|Marvelous]] |<span style="display:none">02008</span>2008 |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Obscure II|Obscure: The Aftermath]]'' |[[Hydravision Entertainment|Hydravision]] |[[Ignition Entertainment|Ignition]]<br />[[Playlogic Entertainment, Inc.|PlayLogic]]^{[[Europe|EU]]} |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-03-25</span>[[25. mars]] [[2008]] |- |''[[Octomania]]'' |[[Compile Heart]] |[[Conspiracy Entertainment|Conspiracy]] |<span style="display:none">02007-08-23</span>[[23. ágúst]] [[2007]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-03-11</span>[[11. mars]] [[2008]] |- |''[[Ōkami]]'' |[[Ready at Dawn]]/[[Clover Studio]] |[[Capcom]] |{{Ekki vitað|2008|Q2}} |<span style="display:none">02008-03-25</span>[[28. mars]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-03-25</span>[[25. mars]] [[2008]] |- |''[[One Piece: Unlimited Adventure]]'' |[[Ganbarion]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |<span style="display:none">02007-04-26</span>[[26. apríl]] [[2007]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-01-22</span>[[22. janúar]] [[2008]] |- |''[[One Piece: Unlimited Cruise|One Piece: Unlimited Cruise Episode]]'' |[[Ganbarion]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |{{Ekki vitað|2008|Q2}} |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[One Piece: Unlimited Cruise|One Piece: Unlimited Cruise Episode]]'' |[[Ganbarion]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |{{Ekki vitað|2008|Q4}} |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[The Onee Chanbara series|Onechanbara R]]'' |[[D3 Publisher|D3P]] |[[D3 Publisher|D3P]] |<span style="display:none">02008-02-07</span>[[7. febrúar]] [[2008]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:black;" |Ekki vitað |- |''[[Open Season (tölvuleikur)|Open Season]]'' |[[Ubisoft Montreal]] |[[Ubisoft]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02006-12-08</span>[[8. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |''[[Opoona]]'' |[[Artepiazza]] |[[Koei]] |<span style="display:none">02007-11-01</span>[[1. nóvember]] [[2007]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-03-25</span>[[25. mars]] [[2008]] |- |''[[Osouji Sentai Clean Keeper]]'' <reF>[https://www.siliconera.com/2007/12/11/idea-factory-supports-the-wii-with-a-house-cleaning-adventure/ Idea Factory supports the Wii with a house cleaning adventure] ([[desember]] [[2007]]). Retrieved on [[desember]] [[2007]].</ref> |[[Idea Factory]] |[[Idea Factory]] |<span style="display:none">02008-03-27</span>[[27. mars]] [[2008]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Our House (tölvuleikur)|Our House]]'' |[[Budcat Creations]] |[[Majesco Entertainment|Majesco]] |Ekki vitað |Ekki vitað |{{Ekki vitað|2008|Q4}} |- |<span id="P"></span>''[[PDC World Championship Darts 200]]'' |[[Oxygen Games]] |[[Oxygen Games]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-02</span>febrúar 2008 |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Petz|Petz Catz]]'' |[[Virtual Toys]]/[[Lexis Numerique]] |[[Ubisoft]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-11-29</span>[[29. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-13</span>[[13. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Petz|Petz Dogz]]'' |[[Virtual Toys]]/[[Lexis Numerique]] |[[Ubisoft]] |<span style="display:none">02007-12-20</span>[[20. desember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-12-07</span>[[7. desember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-14</span>[[14. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Petz|Petz Hamsterz]]'' |[[Virtual Toys]]/[[Lexis Numerique]] |[[Ubisoft]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-11-29</span>[[29. nóvember]] [[2007]] |Ekki vitað |- |''[[Petz|Petz Horsez]]'' |[[Virtual Toys]]/[[Lexis Numerique]] |[[Ubisoft]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-16</span>[[16. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-13</span>[[13. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Pimp My Ride (tölvuleikur)|Pimp My Ride]]'' |[[Eutechnyx]] |[[Activision]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-02-19</span>[[19. febrúar]] [[2008]] |- |''[[Pinball Hall of Fame: The Williams Collection]]''<br />''Williams Pinball Classics''^{[[Europe|EU]]} |[[FarSight Studios]] |[[Crave Entertainment|Crave]]<br />[[System]] ^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-02</span>febrúar 2008 |<span style="display:none">02008-02-20</span>[[febrúar]] [[2008]] |- |''[[Pirateology: A Pirate Hunter's Companion|Pirateology]]'' |[[NiK NaK]] |[[Codemasters]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Pirates of the Caribbean: At World's End (tölvuleikur)|Pirates of the Caribbean: At World's End]] '' |[[Eurocom]] |[[Disney Interactive Studios|Disney Int.]] |<span style="display:none">02007-06-07</span>[[7. júní]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-05-25</span>[[25. maí]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-05-22</span>[[22. maí]] [[2007]] |- |''[[Planet]]'' |[[Pyro Studios]] |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |<span style="display:none">02009-03</span>mars 2009 |<span style="display:none">02009-03</span>mars 2009 |<span style="display:none">02009-03</span>mars 2009 |- |''[[Pokémon Battle Revolution]]'' |[[Genius Sonority]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02006-12-14</span>[[14. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02007-12-07</span>[[7. desember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-06-25</span>[[25. júní]] [[2007]] |- |''[[Pool Party (tölvuleikur)|Pool Party]]'' |[[Evolved Games]] |[[SouthPeak Interactive]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-02</span>febrúar 2008 |<span style="display:none">02007-09-04</span>[[4. september]] [[2007]] |- |''[[Prince of Persia: Rival Swords]]'' |[[Ubisoft Montreal]] |[[Ubisoft]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-04-05</span>[[5. apríl]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-04-03</span>[[3. apríl]] [[2007]] |- |''[[Professional Bull Riders]]'' |[[D2C Games]] |[[Crave Entertainment|Crave]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |{{Ekki vitað|2008|Q3}} |- |''[[Project Witches]]''<br />Working Title |[[Revistronic]] |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Puppy Luv]]'' |[[Activision]] |[[Activision]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-06</span>[[6. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Puyo Puyo]]'' |[[Sonic Team]] |[[Sega]] |<span style="display:none">02007-07-26</span>[[26. júlí]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Puzzle Balls]]'' |[[System]] |[[System]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-08-10</span>[[10. ágúst]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Puzzle Quest: Challenge of the Warlords]]'' |[[Vicious Cycle]]/[[Infinite Interactive]] |[[D3 Publisher|D3P]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-02-08</span>[[8. febrúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-11-29</span>[[29. nóvember]] [[2007]] |- |<span id="Q"></span>''[[Quantum of Solace (tölvuleikur)|Quantum of Solace]]'' |[[Treyarch]]/[[Beenox]] |[[Activision]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-11</span>[[nóvember]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-11</span>[[nóvember]] [[2008]] |- |<span id="R"></span>''[[Rampage: Total Destruction]]'' |[[Pipeworks Software|Pipeworks]] |[[Midway Games|Midway]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02006-12-08</span>[[8. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |''[[Rapala Tournament Fishing]]'' |[[MagicWand]] |[[Activision]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-03-16</span>[[mars (mánuður)|mars]] [[2007]] |<span style="display:none">02006-11-28</span>[[nóvember]] [[2006]] |- |''[[Ratatouille (tölvuleikur)|Ratatouille]]'' |[[Heavy Iron Studios]] |[[THQ]] |<span style="display:none">02007-08-02</span>[[2. ágúst]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-09-28</span>[[28. september]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-06-26</span>[[26. júní]] [[2007]] |- |''[[Rayman Raving Rabbids]]'' |[[Ubisoft Montpelier]] |[[Ubisoft]] |<span style="display:none">02006-12-14</span>[[14. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-12-08</span>[[8. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |''[[Rayman Raving Rabbids]]'' |[[Ubisoft Paris]] |[[Ubisoft]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-11-16</span>[[16. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-13</span>[[13. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Real Heroes: Firefighter]]'' |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[Epicenter Studios]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |{{Ekki vitað|2008|Q4}} |- |''[[Rebel Raiders: Operation Nighthawk]]'' |[[Kando Games]] |[[XS Games]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-03</span>mars 2008 |- |''[[Red Steel]]'' |[[Ubisoft Paris]] |[[Ubisoft]] |<span style="display:none">02006-12-02</span>[[2. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-12-08</span>[[8. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |''[[Red Steel]]'' <ref>[http://www.nintencast.com/news.php?subaction=showfull&id=1198228783&archive=&start_from=&ucat=2& Red Steel 2 Confirmed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210014327/http://www.nintencast.com/news.php?subaction=showfull&id=1198228783&archive=&start_from=&ucat=2& |date=2008-02-10 }} ([[21. desember]] [[2007]]). Retrieved on [[22. desember]] [[2007]].</ref> |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[Ubisoft]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Resident Evil 4#Wii Edition|Resident Evil 4: Wii Edition]]'' |[[Capcom]] |[[Capcom]] |<span style="display:none">02007-05-31</span>[[31. maí]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-06-29</span>[[29. júní]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-06-19</span>[[19. júní]] [[2007]] |- |''[[Resident Evil: The Umbrella Chronicles]]'' |[[Capcom]] |[[Capcom]] |<span style="display:none">02007-11-15</span>[[15. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-30</span>[[30. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-13</span>[[13. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Rig Racer]]'' |[[Data Design Interactive|DDI]] |[[Destineer|Bold Games]]<br />[[Data Design Interactive|DDI]] ^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-23</span>[[23. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02008-01-02</span>[[2. janúar]] [[2007]] |- |''[[Rock Band (tölvuleikur)|Rock Band]]'' |[[Harmonix]] |[[MTV Games]] |Ekki vitað |Ekki vitað |{{Ekki vitað|2008|Q4}} |- |''[[Rock n Roll Adventures]]'' |[[Data Design Interactive|DDI]] |[[Conspiracy Entertainment|Conspiracy]]<br />[[Data Design Interactive|DDI]] ^EU |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-10-11</span>[[11. október]] [[2007]] |- |''[[Rockstar Games presents Table Tennis]]'' |[[Rockstar Leeds]]/[[Rockstar San Diego]] |[[Rockstar Games]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-10-26</span>[[26. október]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-23</span>[[23. október]] [[2007]] |- |''[[Romance of the Three Kingdoms XI]]'' |[[Koei]] |[[Koei]] |<span style="display:none">02007-03-21</span>[[21. mars]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Runaway]]''<ref>[http://www.game-connection.com/focus-home-interactive.html FOCUS HOME INTERACTIVE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223070150/http://www.game-connection.com/focus-home-interactive.html |date=2008-02-23 }}. Retrieved on [[22. desember]] [[2007]].</ref> |[[Pendulo Studios]] |[[Focus Home Interactive]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02008</span>2008 |Ekki vitað |- |''[[Rygar: The Battle of Argus]]'' |[[Tecmo]] |[[Tecmo]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-06</span>júní 2008 |- |<span id="S"></span>''[[Samba de Amigo]]'' |[[Gearbox Software]] |[[Sega]] |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008-06</span>júní 2008 |- |''[[Samurai Shodown|Samurai Showdown Anthology]]'' |[[SNK Playmore|SNK]] |[[SNK Playmore|SNK]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Samurai Warriors: Katana]]'' |[[Omega Force]] |[[Koei]] |<span style="display:none">02007-09-20</span>[[20. september]] [[2007]] |<span style="display:none">02008-02-22</span>[[22. febrúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-01-15</span>[[15. janúar]] [[2008]] |- |''[[San-X All-Star]]'' |[[MTO]] |[[MTO]] |Ekki vitað |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Scarface: The World is Yours]]'' |[[Radical Entertainment]] |[[Sierra Entertainment|Sierra]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-07-06</span>[[6. júlí]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-06-12</span>[[12. júní]] [[2007]] |- |''[[Scoot]]'' |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[SuperSonic Software]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |Ekki vitað |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[SD Gundam: Scad Hammers]]'' |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |<span style="display:none">02006-12-02</span>[[2. desember]] [[2006]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Sea Monsters: A Prehistoric Adventure (tölvuleikur)|Sea Monsters: A Prehistoric Adventure]]'' |[[Destination Software, Inc.|DSI]] |[[Destination Software, Inc.|DSI]]<br />[[Zoo Digital Publishing|Zoo Digital]] ^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-10-19</span>[[19. október]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-12-10</span>[[10. desember]] [[2007]] |- |''[[Secret Files: Tunguska|Secret Files Tunguska]]'' |[[Fusionsphere Systems]] |[[DreamCatcher Interactive]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |''[[Sega Bass Fishing]]'' |[[Cavia]] |[[Sega]] |<span style="display:none">02008-02-28</span>[[28. febrúar]] [[2008]] |{{Ekki vitað|2008|Q1}} |<span style="display:none">02008-02-26</span>[[26. febrúar]] [[2008]] |- |''[[Sega Superstars Tennis]]'' |[[Sumo Digital]] |[[Sega]] |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008-03</span>mars 2008 |<span style="display:none">02008-03-04</span>[[4. mars]] [[2008]] |- |''[[Sengoku Basara]]'' |[[Capcom]] |[[Capcom]] |<span style="display:none">02007-11-29</span>[[29. nóvember]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Sherman and Peabody]]'' <ref name="fla" /> |[[Capybara Games]] |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02010</span>2010 |- |''[[Fushigi no Dungeon#Series titles|Shiren The Wanderer]]'' |[[Chunsoft]] |[[Sega]] |<span style="display:none">02008-02-28</span>[[28. febrúar]] [[2008]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Shoot Out]]''<ref>Lindemann, Joe ([[9. febrúar]] [[2007]]). [https://www.nintendoworldreport.com/newsArt.cfm?artid=12888 Conspiracy Announces Shoot Out for Wii]. Retrieved on [[5. apríl]] [[2007]].</ref> |[[Hyper-Devbox]] |[[Conspiracy Entertainment|Conspiracy]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Showtime Championship Boxing]]'' |[[Destination Software, Inc.|DSI]] |[[Destination Software, Inc.|DSI]]<br />[[Zoo Digital Publishing|Zoo Digital]] ^EU |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-12-07</span>[[7. desember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-12-03</span>[[3. desember]] [[2007]] |- |''[[Shrek the Third (tölvuleikur)|Shrek the Third]]'' |[[Shaba Games]] |[[Activision]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-06-15</span>[[15. júní]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-05-15</span>[[15. maí]] [[2007]] |- |''[[Sid Meier's Civilization Revolution]]'' |[[Firaxis]] |[[2K Games]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[List of Simple series games|Simple Wii Series Vol.1: The Minna de Kaato Reesu]]'' |[[D3 Publisher|D3P]] |[[D3 Publisher|D3P]] |<span style="display:none">02007-10-25</span>[[25. október]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[List of Simple series games|Simple Wii Series Vol.2: The Minna de Basu Duri Taikai]]'' |[[D3 Publisher|D3P]] |[[D3 Publisher|D3P]] |<span style="display:none">02007-10-25</span>[[25. október]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[List of Simple series games|Simple Wii Series Vol.3: The Paatii Kajino]]'' |[[D3 Publisher|D3P]] |[[D3 Publisher|D3P]] |<span style="display:none">02007-12-27</span>[[27. desember]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[List of Simple series games|Simple Wii Series Vol.4: The Shuutingu Akushon]]'' |[[D3 Publisher|D3P]] |[[D3 Publisher|D3P]] |<span style="display:none">02007-12-27</span>[[27. desember]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[List of Simple series games|Simple Wii Series Vol.5: The Burokku Kuzushi]]'' |[[D3 Publisher|D3P]] |[[D3 Publisher|D3P]] |<span style="display:none">02008-02-28</span>[[28. febrúar]] [[2008]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[List of Simple series games|Simple Wii Series Vol.6: The Waiwai Konbatto]]'' |[[D3 Publisher|D3P]] |[[D3 Publisher|D3P]] |<span style="display:none">02008-02-28</span>[[28. febrúar]] [[2008]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |<span style="display:none">Simpsons, The</span>''[[The Simpsons Game]]'' |[[EA Redwood Shores]] |[[Electronic Arts]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-11-02</span>[[2. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-30</span>[[30. október]] [[2007]] |- |<span style="display:none">Sims 2, The: Castaway</span>''[[The Sims 2: Castaway]]'' |[[Maxis]] |[[Electronic Arts]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-10-26</span>[[26. október]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-22</span>[[22. október]] [[2007]] |- |<span style="display:none">Sims 2: Pets, The</span>''[[The Sims 2: Pets]]'' |[[Maxis]] |[[Electronic Arts]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-06-22</span>[[22. júní]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-06-12</span>[[12. júní]] [[2007]] |- |''[[Smarty Pants]]'' |[[Planet Moon Studios]] |[[Electronic Arts]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-23</span>[[23. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-13</span>[[13. nóvember]] [[2007]] |- |''[[SNK Arcade Classics: Vol.]]'' <ref>[http://www.qj.net/SNK-Arcade-Classics-Volume-1-possibly-coming-to-Wii-/pg/49/aid/111023 SNK Arcade Classics: Volume 1 hugsanlega að koma á Wii?]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} ([[5. janúar]] [[2008]]). Retrieved on [[6. janúar]] [[2008]].</ref> |[[SNK Playmore|SNK]] |[[SNK Playmore|SNK]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Sonic and the Secret Rings]]'' |[[Sonic Team]] |[[Sega]] |<span style="display:none">02007-03-15</span>[[15. mars]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-03-02</span>[[2. mars]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-02-20</span>[[20. febrúar]] [[2007]] |- |''[[Sonic Riders: Zero Gravity]]'' |[[Sonic Team]] |[[Sega]] |<span style="display:none">02008-01-17</span>[[17. janúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-03</span>mars 2008 |<span style="display:none">02008-01-08</span>[[8. janúar]] [[2008]] |- |''[[Soulcalibur Legends]]'' |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]]<br />[[Ubisoft]] ^EU |<span style="display:none">02007-12-06</span>[[6. desember]] [[2007]] |{{Ekki vitað|2008|Q2}} |<span style="display:none">02007-11-20</span>[[20. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Space Chimps]]'' |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[Brash Entertainment]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-07-18</span>[[18. júlí]] [[2008]] |- |''[[Space Station Tycoon]]'' |[[Wahoo Studios]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |''[[Speed racer#Video games|Speed Racer: The Game]]'' |[[Sidhe Interactive]] |[[Warner Bros. Interactive|WB Interactive]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-05-06</span>[[6. maí]] [[2006]] |- |''[[Spider-Man 3 (tölvuleikur)|Spider-Man]]'' |[[Vicarious Visions]] |[[Activision]] |<span style="display:none">02008-03-19</span>[[19. mars]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-05-04</span>[[4. maí]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-05-04</span>[[4. maí]] [[2007]] |- |''[[Spider-Man Friend or Foe]]'' |[[Next Level Games]] |[[Activision]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-10-12</span>[[12. október]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-02</span>[[2. október]] [[2007]] |- |<span style="display:none">Spiderwick Chronicles, The</span>''[[The Spiderwick Chronicles (tölvuleikur)|The Spiderwick Chronicles]]'' |[[Stormfront Studios]] |[[Sierra Entertainment|Sierra]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-03-03</span>[[3. mars]] [[2008]] |- |''[[SpongeBob's Atlantis SquarePantis]]'' |[[Blitz Games]] |[[THQ]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-02-08</span>[[8. febrúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-11-12</span>[[12. nóvember]] [[2007]] |- |''[[SpongeBob SquarePants: Creature from the Krusty Krab]]'' |[[Blitz Games]] |[[THQ]] |<span style="display:none">02007-03-15</span>[[15. mars]] [[2007]] |<span style="display:none">02006-12-15</span>[[15. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |''[[Spore (tölvuleikur)|Spore]]'' |[[Maxis]] |[[Electronic Arts]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-09-05</span>[[5. september]] [[2007]] |<span style="display:none">02008-09-07</span>[[7. september]] [[2007]] |- |''[[Elevator Action#Legacy|Spy Games: Elevator Mission]]''<br />''Elevator Action'' ^EU |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað ||[[UFO Interactive]]<br />[[5. 05 Games]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-06-30</span>[[30. júní]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-16</span>[[16. nóvember]] [[2007]] |- |''[[SSX Blur]]'' |[[EA Montreal]] |[[Electronic Arts]] |<span style="display:none">02007-09-13</span>[[13. september]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-03-16</span>[[16. mars]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-02-27</span>[[27. febrúar]] [[2007]] |- |''[[Starblaze: Ultimate Battle]]'' |[[Hudson Soft]] |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Star Trek: Conquest]]'' |[[4. J Studios]] |[[Bethesda Softworks]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-02-22</span>[[22. febrúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-11-20</span>[[20. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Star Wars: The Force Unleashed]]'' |[[Krome Studios]] |[[LucasArts]] |Ekki vitað |Ekki vitað |{{Ekki vitað|2008|Q3}} |- |''[[Puzzle Series|Sudoku]]'' |[[Hudson Soft]] |[[Hudson Soft]] |<span style="display:none">02007-03-21</span>[[21. mars]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Summer Sports: Paradise Island]]'' |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[Destineer]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-03-27</span>[[27. mars]] [[2008]] |- |''[[Super Fruit Fall]]'' |[[Nissimo]] |[[Codemasters]]<br />[[System]]^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02006-12-08</span>[[8. desember]] [[2006]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Super Mario Galaxy]]'' |[[Nintendo EAD|EAD Software Group Tokyo]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02007-11-01</span>[[1. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-16</span>[[16. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-12</span>[[12. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Super Mario Stadium Baseball]]'' |[[Namco Bandai]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |''[[Super Monkey Ball: Banana Blitz]]'' |[[Sega]] |[[Sega]] |<span style="display:none">02006-12-02</span>[[2. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-12-08</span>[[8. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |''[[Super Paper Mario]]'' |[[Intelligent Systems]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02007-04-19</span>[[19. apríl]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-09-14</span>[[14. september]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-04-09</span>[[9. apríl]] [[2007]] |- |''[[Super Pick Ups]]'' <ref name="q122008" /> |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[XS Games]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-04</span>apríl 2008 |- |''[[Super Smash Bros. Brawl]]'' |[[Sora Ltd.]]/[[Game Arts]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02008-01-31</span>[[31. janúar]] [[2008]] |Ekki vitað [[2007]] |<span style="display:none">02008-03-09</span>[[9. mars]] [[2008]] |- |''[[Super Swing Golf]]''<br />''Pangya! Golf with Style'' ^{[[Europe|EU]]} |[[Ntreev Soft]] |[[Tecmo]]<br />[[Nintendo]]^EU |<span style="display:none">02006-12-02</span>[[2. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02007-06-08</span>[[8. júní]] [[2007]] |<span style="display:none">02006-12-12</span>[[12. desember]] [[2006]] |- |''[[Super Swing Golf: Season]]'' |[[Ntreev Soft]] |[[Tecmo]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-12-11</span>[[11. desember]] [[2007]] |- |''[[Surf's Up (tölvuleikur)|Surf's Up]]'' |[[Ubisoft]] |[[Ubisoft]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-08-03</span>[[3. ágúst]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-05-29</span>[[29. maí]] [[2007]] |- |''[[Sword of Legendia]]'' |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |''[[Symphonic Orchestra]]'' <reF> [http://ds-x2.com/news/Symphonic%2BOrchestra%2B-%2BDetails%2C10920,10920 SYMPHONIC ORCHESTRA - DETAILS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080218180841/http://ds-x2.com/news/Symphonic+Orchestra+-+Details,10920,10920 |date=2008-02-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080218180841/http://ds-x2.com/news/Symphonic+Orchestra+-+Details,10920,10920 |date=2008-02-18 }} ([[12. desember]] [[2007]]). Retrieved on [[12. desember]] [[2007]]. </ref> |[[Kando Games]] |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |- |<span id="T"></span>''[[Tales of Symphonia: Dawn of the New World]]'' |[[Namco Tales Studio]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |{{Ekki vitað|2008|Q1}} |style="color:silver;" |Ekki kominn út |{{Ekki vitað|2008}} |- |''[[Tamagotchi: Party On!]]'' |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |[[Namco Bandai Games|Namco Bandai]] |<span style="display:none">02006-12-02</span>[[2. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02007-08-31</span>[[31. ágúst]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-05-29</span>[[29. maí]] [[2007]] |- |''[[Target: Terror]]'' |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[Konami]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-03</span>mars 2008 |- |''[[Telly Addicts]]'' <ref>Riley, Adam ([[janúar]] [[2008]]). [https://www.cubed3.com/news/9321/1/Ubisoft_Dates_Nitrobike,_Brothers_in_Arms_Wii_and_More_for_Europe]. Retrieved on [[janúar]] [[2008]].</ref> |[[Ubisoft]] |[[Ubisoft]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-02-15</span>[[15. febrúar]] [[2008]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Thrillville: Off the Rails]]'' |[[Frontier Developments]] |[[LucasArts]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-10-19</span>[[19. október]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-16</span>[[16. október]] [[2007]] |- |''[[Tiger Woods PGA Tour 0]]'' |[[EA Redwood Shores]] |[[Electronic Arts]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-03-15</span>[[15. mars]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-03-13</span>[[13. mars]] [[2007]] |- |''[[Tiger Woods PGA Tour 0]]'' |[[EA Tiburon]] |[[Electronic Arts]] |<span style="display:none">02007-11-08</span>[[8. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-08-31</span>[[31. ágúst]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-08-28</span>[[28. ágúst]] [[2007]] |- |''[[TMNT (game)|TMNT]]'' |[[Ubisoft Montreal]] |[[Ubisoft]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-03-30</span>[[30. mars]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-03-20</span>[[20. mars]] [[2007]] |- |''[[TNA Impact! (tölvuleikur)|TNA iMPACT!]]'' |[[Midway Games|Midway Studios LA]] |[[Midway Games|Midway]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Summer [[2007]] |- |''[[Tomb Raider: Underworld]]'' <ref>[https://news.spong.com/article/14573?cb=868 Tomb Raider: Underworld Delayed] ([[11. janúar]] [[2008]]). Retrieved on [[11. janúar]] [[2008]].</ref> |[[Crystal Dynamics]] |[[Eidos Interactive]] |{{Ekki vitað|2008|Q4}} |{{Ekki vitað|2008|Q4}} |{{Ekki vitað|2008|Q4}} |- |''[[Tom Clancy's Splinter Cell: Double Agent]]'' |[[Ubisoft Montreal]] |[[Ubisoft]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02006-12-22</span>[[22. desember]] [[2007]] |<span style="display:none">02006-11-28</span>[[28. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Tony Hawk's Downhill Jam]]'' |[[Toys For Bob]] |[[Activision]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02006-12-08</span>[[8. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |''[[Tony Hawk's Proving Ground]]'' |[[Page 44 Studios]]/[[Neversoft]] |[[Activision]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-02</span>[[2. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-10-16</span>[[16. október]] [[2007]] |- |''[[Toot & Puddle|Toot & Puddle: Call Of The North]]''<ref name="zoo">Jackson, Mike ([[24. október]] [[2007]]). [http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=148103&skip=yes Four new Wii games revealed]. Retrieved on [[4. apríl]] [[2007]].</ref> |[[Zoo Digital Publishing|Zoo Digital]] |[[Zoo Digital Publishing|Zoo Digital]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |Ekki vitað |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Top Spin 3|Top Spin Tennis]]'' |[[PAM Development]]/[[2K Shanghai]] |[[2K Sports]] |Ekki vitað |Ekki vitað |Vor 2008 |- |''[[Totally Spies#Video games|Totally Spies! Totally Party]]'' <ref>White, Shawn ([[19. febrúar]] [[2007]]). [http://www.thewiire.com/news/633/1/Ubisoft_Announces_Totally_Spies Ubisoft Announces Totally Spies!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214153350/http://www.thewiire.com/news/633/1/Ubisoft_Announces_Totally_Spies |date=2007-12-14 }}. Retrieved on [[5. apríl]] [[2007]].</ref> |[[Ubisoft]] |[[Ubisoft]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-02-15</span>[[15. febrúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |''[[Transformers: The Game]]'' |[[Traveller's Tales]] |[[Activision]] |<span style="display:none">02008-03-13</span>[[13. mars]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-07-20</span>[[20. júlí]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-06-26</span>[[26. júní]] [[2007]] |- |''[[Trauma Center: New Blood]]'' |[[Atlus]] |[[Atlus]] |<span style="display:none">02008-01-17</span>[[17. janúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02007-11-20</span>[[20. nóvember]] [[2007]] |- |''[[Trauma Center: Second Opinion]]'' |[[Atlus]] |[[Atlus]]<br />[[Nintendo]] ^EU |<span style="display:none">02006-12-02</span>[[2. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02007-08-10</span>[[10. ágúst]] [[2007]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |<span id="U"></span>''[[Ultimate Board Game Collection]]'' |[[Mere Mortals]] |[[Valcon Games]]<br />[[Empire Interactive]]^EU |Ekki vitað |{{Ekki vitað|2008|Q1}} |<span style="display:none">02007-10-19</span>[[19. október]] [[2007]] |- |''[[Ultimate Duck Hunting]]'' |[[Mid Carolina Media]] |[[Detn8 Games]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-12-04</span>[[4. desember]] [[2007]] |- |''[[Urban Extreme]]'' <reF name="uk08" /> |[[Data Design Interactive|DDI]] |[[Data Design Interactive|DDI]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-01</span>janúar 2008 |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Victorious Boxers: Revolution]]'' |[[Grand Prix]] / [[Cavia]] |[[XSEED Games]]<br />[[AQ Interactive]] ^JP<br />[[Ubisoft]] ^EU |<span style="display:none">02007-06-21</span>[[21. júní]] [[2007]] |<span style="display:none">02008-03-07</span>[[7. mars]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-10-16</span>[[16. október]] [[2007]] |- |<span id="W"></span>''[[WALL-E|Wall/E]]'' |[[Heavy Iron Studios]] |[[THQ]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-06</span>júní 2008 |- |''[[WarioWare: Smooth Moves]]'' |[[Intelligent Systems]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02006-12-02</span>[[2. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02007-01-12</span>[[12. janúar]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-01-15</span>[[15. janúar]] [[2007]] |- |''[[We Love Golf!]]'' |[[Camelot Software Planning|Camelot]] |[[Capcom]] |<span style="display:none">02007-12-13</span>[[13. desember]] [[2007]] |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |''[[Who Wants to be a Millionaire?]]'' |[[Route 1 Games]] |[[Ubisoft]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-12-07</span>[[7. desember]] [[2007]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Wi-Fi Taiou Genzen Table Games]]'' <ref>Fletcher, JC ([[27. desember]] [[2007]]). [http://www.nintendowiifanboy.com/2007/12/27/hudson-has-wii-chess-in-check/ Hudson has Wii Chess in check] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080303035616/http://www.nintendowiifanboy.com/2007/12/27/hudson-has-wii-chess-in-check/ |date=2008-03-03 }}. Retrieved on [[27. desember]] [[2007]].</ref> |[[Hudson Soft]] |[[Hudson Soft]] |Ekki vitað |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Wii Chess]]'' |[[Nintendo]] |[[Nintendo]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-01-18</span>[[18. janúar]] [[2008]] |Ekki vitað |- |''[[Wii Fit]]'' |[[Nintendo EAD|EAD Software Group]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02007-12-01</span>[[1. desember]] [[2007]] |<span style="display:none">02008-04-25</span>[[25. apríl]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-05-19</span>[[19. maí]] [[2008]] |- |''[[Wii Fitness]]'' |[[Konami]] |[[Konami]] |Ekki vitað |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Wii Music]]'' |[[Nintendo EAD|EAD Software Group]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |''[[Wii Play]]'' |[[Nintendo EAD|EAD Software Group]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02006-12-02</span>[[2. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-12-08</span>[[8. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02007-02-12</span>[[12. febrúar]] [[2007]] |- |''[[Wii Sports]]'' |[[Nintendo EAD|EAD Software Group]] |[[Nintendo]] |<span style="display:none">02006-12-02</span>[[2. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-12-08</span>[[8. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |''[[Wild Earth: African Safari]]'' |[[Super X Studios]] |[[Majesco]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-04</span>apríl 2008 |- |''[[Wild Petz Tigerz]]'' <ref>[http://www.nintendo.com/whatsnew/detail/4PPg7G1t2Qccq9eNUX13MWB5LiOwAHzF Who's Making Games for Nintendo Systems? Everyone!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080129094115/http://www.nintendo.com/whatsnew/detail/4PPg7G1t2Qccq9eNUX13MWB5LiOwAHzF |date=2008-01-29 }} ([[október]] [[2007]]). Retrieved on [[október]] [[2007]].</ref> |[[Virtual Toys]]/[[Lexis Numerique]] |[[Ubisoft]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-02</span>febrúar 2008 |- |''[[Wing Island]]'' |[[Hudson Soft]] |[[Konami]]<br />[[Nintendo]] ^EU<br />[[Hudson Soft]] ^JP |<span style="display:none">02006-12-02</span>[[2. desember]] [[2006]] |<span style="display:none">02007-04-13</span>[[13. apríl]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-03-20</span>[[20. mars]] [[2007]] |- |''[[Pro Evolution Soccer 2008|Winning Eleven: Pro Evolution Soccer 200]]'' |[[Konami]] |[[Konami]] |<span style="display:none">02008-02-21</span>[[21. febrúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-03-28</span>[[28. mars]] [[2008]] |<span style="display:none">02008-04</span>[[apríl]] [[2008]] |- |''[[Winning Post 7 Maximum 200]]'' |[[Koei]] |[[Koei]] |<span style="display:none">02008-03-13</span>[[13. mars]] [[2008]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Winter Sports: The Ultimate Challenge]]''<br />''RTL Winter Sports 2008'' ^{[[Europe|EU]]} |[[4. 9 Games]] |[[Conspiracy Entertainment|Conspiracy]]<br />[[RTL Group|RTL Games]]^EU |Ekki vitað |<span style="display:none">02007-11-29</span>[[29. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-12-11</span>[[11. desember]] [[2007]] |- |<span style="display:none">Wizard of Oz, The</span>''[[The Wizard of Oz (tölvuleikur)|The Wizard of Oz]]'' <ref name="zoo2">Riley, Adam ([[23. maí]] [[2007]]). [https://www.cubed3.com/news/7616/1/Zoo_Digital_Reveals_Extensive_WiiandDS_Line-Up Zoo Digital Reveals Extensive Wii/DS Line-Up]. Retrieved on [[23. maí]] [[2007]].</ref> |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[Zoo Digital Publishing|Zoo Digital]] |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-03-07</span>[[7. mars]] [[2008]] |Ekki vitað |- |''[[Wizardology]]'' |[[NiK NaK]] |[[Codemasters]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008</span>2008 |<span style="display:none">02008</span>2008 |- |''[[Wonderland Amusement Park]]'' |[[Coyote Console]] |[[Majesco]] |Ekki vitað |Ekki vitað |<span style="display:none">02008-06-08</span>[[8. júní]] [[2008]] |- |''[[World Championship Poker: Featuring Howard Lederer "All In"]]'' |[[Point of View (developer)|Point of View]] |[[Crave Entertainment|Crave]]<br />[[5. 05 Games]]^EU |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-09-21</span>[[21. september]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-05-29</span>[[29. maí]] [[2007]] |- |''[[The World of Golden Eggs Nori Nori Rhythm Kei Nissan Note Original Version]]'' <ref>[https://www.siliconera.com/2008/01/16/squiggly-animation-aq-interactive-nissan-note-and-the-nintendo-wii/ Squiggly animation, AQ Interactive, Nissan Note and the Nintendo Wii] ([[16. janúar]] [[2008]]). Retrieved on [[16. janúar]] [[2008]].</ref> |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |[[AQ Interactive]] |Ekki vitað |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[World Series of Poker: Tournament of Champions]]'' |[[Left Field Productions|Left Field]] |[[Activision]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-03-16</span>[[16. mars]] [[2007]] |<span style="display:none">02006-11-19</span>[[19. nóvember]] [[2006]] |- |''[[Worms: A Space Oddity]]'' |[[Team]] |[[THQ]] |Ekki vitað |{{Ekki vitað|2008|Q1}} |<span style="display:none">02008-03-10</span>[[10. mars]] [[2008]] |- |''[[WWE SmackDown vs. Raw 200]]'' |[[Yuke's]] |[[THQ]] |<span style="display:none">02008-02-14</span>[[14. febrúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-11-09</span>[[9. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02007-11-13</span>[[13. nóvember]] [[2007]] |- |''[[WWII Aces]]'' |[[Arcade Moon]] |[[Destineer]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02008-02-12</span>[[12. febrúar]] [[2008]] |- |<span id="Y"></span>''[[Yamaha Supercross]]'' |[[Destination Software, Inc.|DSI]] |[[Destination Software, Inc.|DSI]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |<span style="display:none">02007-11-23</span>[[23. nóvember]] [[2007]] |<span style="display:none">02008-02-15</span>[[15. febrúar]] [[2008]] |- |<span id="Z"></span>''[[Zack & Wiki: Quest for Barbaros' Treasure]]'' |[[Capcom]] |[[Capcom]]<br /> [[Nintendo]]^EU |<span style="display:none">02007-10-25</span>[[25. október]] [[2007]] |<span style="display:none">02008-01-18</span>[[18. janúar]] [[2008]] |<span style="display:none">02007-10-16</span>[[16. október]] [[2007]] |- |''[[Zenkoku Dekotora Matsuri]]'' |[[Suzak]] |[[Jaleco]] |<span style="display:none">02008-02-28</span>[[28. febrúar]] [[2008]] |style="color:silver;" |Ekki kominn út |style="color:silver;" |Ekki kominn út |- |''[[Zombie Massacre]]'' |[[19. 88 Games]]/[[Papaya Studio]] |<span style="display:none">Zz</span>Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |Ekki vitað |} == Tilvísanir == {{reflist|2}} == External links == * [http://wii.com/ Wii heimasíðan] * [http://www.nintendo.com/games/guide?sf=Wii#qhardware=Wii&sortBy=title Wii leikir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080304140244/http://www.nintendo.com/games/guide?sf=Wii#qhardware=Wii&sortBy=title |date=2008-03-04 }} á [[Nintendo.com]] * [https://www.nintendo.co.jp/wii/ Wii leikir] á [[Nintendo.co.jp]] * [http://wii.ign.com/ Wii síðan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061231175051/http://wii.ign.com/ |date=2006-12-31 }} á [[IGN]] * [http://www.metacritic.com/games/wii/alpha/ Wii flokkurinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227115019/http://www.metacritic.com/games/wii/alpha/ |date=2008-02-27 }} hjá [[Metacritic]] {{Wii}} [[Flokkur:Wii]] [[Flokkur:Nintendo]] gv0m67b5zua48crq64ygdyxxf8pi5qk 0 35549 1980324 1793657 2026-09-26T01:39:12Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980324 wikitext text/x-wiki :''Fyrir þáttinn sem var sýndur frá 1974–1998, sjá [[Kastljós (fréttaskýringaþáttur)]]'' '''Kastljós''' er [[Ísland|íslenskur]] fréttaskýringaþáttur með menningarlegu ívafi sem er framleiddur af [[Sjónvarpið|Sjónvarpinu]]. Fjallað er um stjórnmál og menningu og tekin eru viðtöl við fólk. Umsjónarmenn eru þau [[Brynja Þorgeirssdóttir]], [[Helgi Seljan]], [[Jóhannes Kr. Kristjánsson]], [[Margrét Erla Maack]] og [[Ragnhildur Steinunn Jónsdóttir]]. Ritstjóri þáttarins er Sigmar Guðmundsson. Dagskrárgerð annast Egill Eðvarðsson, Sigurður Jakobsson, Steingrímur Dúi Másson og Gaukur Úlfarsson. Aðstoð við dagskrárgerð annast Salóme Þorkelsdóttir, Helga Ólafsdóttir og Valdís Þorkelsdóttir. Þátturinn er á dagskrá fimm kvöld vikunnar, strax á eftir fréttum. Frá mánudegi til fimmtudags eru þættirnir því sem næst 40 mínútna langir en um hálftími á föstudagskvöldum. Virku dagana er Kastljós endursýnt í lok dagskrár en föstudagsþátturinn er endursýndur klukkan 10.25 á laugardagsmorgnum. ==Lögsókn vegna umfjöllunar== Í apríl og maí 2007 fjallaði Kastljós um umsóknarferli erlendar konu, Luciu Celeste Molina Sierra frá Mið-Ameríku, fyrir íslenskum [[ríkisborgararéttur|ríkisborgararétti]]. Í þættinum kom fram að hún hefði komið til landsins sem námsmaður og hefði dvalið á landinu í 15 mánuði þegar hún sótti um. Undir venjulegum kringumstæðum þarf að vera sjö ár á landinu til þess að vera gjaldgengur til umsóknar um ríkisborgararétt. Þá var tekið fram að hún væri unnusta Birnis Orra Péturssonar, sonar [[Jónína Bjartmarz|Jónínu Bjartmarz]], þáverandi umhverfisráðherra. Ýjað var að því að tengsl þeirra á milli hefði orðið til þess að Lucia fékk samþykkta umsókn um ríkisborgararétt. Í kjölfarið lögsóttu Lucia og Birnir starfsmenn Kastljóss en þeir voru sýknaðir af [[Héraðsdómur Reykjavíkur|Héraðsdómi Reykjavíkur]]. [https://web.archive.org/web/20160313005634/http://domstolar.is/domaleit/nanar?domur=2&id=e200707167&serial=1&type=1&words=] [http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/07/28/starfsmenn_kastljoss_syknadir/] == 1. þáttaröð (2006–2007) == Þetta er þáttaröðin þar sem Kastljós sendi frá sér yfirlýsingu varðandi fullyrðingu sína að Lucia gæti hafa notið sérréttinda vegna tengsla sinna við Jónínu Bjartmarz. Þáttaröðin er oftast nær með einstök mál í hverjum þætti, auk þess að í flestum tilfellum kemur tónlistarfólk til þess að flytja lag í lok þáttarins. Nýr þáttaliður byrjaði í Kastljósinu þann 7. júlí. Í þáttaliðnum fékk Kastljós til sín aðkomandi, oftast fjölmiðlamenn, til þess að tjá sig um hverjar séu helstu fréttir vikunnar. Sérstakir þættir voru gerðir nærri lok þáttarinnar, Borgarafundir og Leiðtogaumræður. Borgarafundirnir voru haldnir með áhorfendum og þessum sömu áhorfendum bauðst að spyrja stjórnmálaflokkana spurninga. Leiðtogaumræðurnar voru á milli allra flokka sem buðu sig fram í kosningunum 2007. Meðal mála sem hafa komið oftar en í einum þætti er myndun nýs ráðherraliðs ríkistjórnarinnar. Þeir þættir voru í sýningu 6. - 10. júní, 2006. Í sama mánuði tók Kastljós trúleysingann [[Richard Dawkins]] fyrir í tveim þáttum, 25. og 26. júní. Næsta dag á eftir, 27. og 28. júní voru Kastljósmenn síðan með tvo þætti um Mengunarslysið á Eskifirði. Kastljós fór í næsta mánuði svo gott sem ofaní saumana á lyfjaverði á íslandi, þann 3-6. júlí. Skömmu síðar afhjúpaði þátturinn að athugasemdir Gríms Bjarnarsonar, verkfræðings, um [[Kárahnjúkavirkjun]] voru leynd fyrir stjórnarandstöðunni, og eyddu tveimur þáttum, 24. og 25. ágúst í þá umfjöllun. Meðal vinsælustu viðfangsefna þáttaraðarinnar voru símhleranir og breiðavíkurmálið. Þær símahlerarnir sem átt er við, eru símhleranir hjá Jóni Baldvini, sem var þá utanríkisráðherra, og Árna Páli, núverandi efnahags og viðskiptaráðherra. Málið var skoðað í samhengi við símahleranamálið árið 1949-1968, en á þeim tíma fóru fram víðtækar símhleranir. Þessir þættir fóru fram 12. október, 10. október, 30. nóvember og 21. desember. Breiðavíkurmálið, hinsvegar, er um vistun vandræðaunglinga á heimilinu Breiðavík og er sérlega viðkvæmt í eðli sínu út af þeim misþyrmingum og kynferðisofbeldi sem átti sér stað á heimilinu. Málið stóð yfir frá 1964-1971. Þættir Kastljós um málið voru 2. febrúar, og síðan í röð frá 5. til 8. febrúar. ==Tengill== * [http://www.ruv.is/kastljos/ Vefur Kastljóssins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070101043304/http://ruv.is/kastljos/ |date=2007-01-01 }} {{Stubbur|sjónvarp}} [[Flokkur:Íslenskir sjónvarpsþættir]] [[Flokkur:Ríkisútvarpið]] [[Flokkur:Kastljós (dægurmálaþáttur)]] lttoy086867rseofhs684qw3skcm6hp 0 36801 1980458 1377050 2026-09-26T10:12:18Z Akigka 183 1980458 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Hector Astyanax MN Jatta.jpg|thumb|right|Andrómakka og Hektor.]] '''Andrómakka''' ([[forngríska]]: Ανδρομαχη ''Andromake'') var í [[grísk goðafræði|grískri goðafræði]] kona [[Hektor]]s, dóttir [[Eetíon]]s og systir [[Pódes]]ar. Hún ólst upp í borginni [[Þeba (Kilikía)|Þebu]] í [[Kilikía|Kilikíu]] þar sem faðir hennar var við völd. Nafn hennar merkir „orrusta manns“, frá ανδρος (''andros'', „maður“ í eignarfalli) og μαχη (''machē'', „orrusta“). Í [[Trójustríðið|Trójustríðinu]] drap [[Akkilles]] Hektor. [[Neoptólemos]], sonur Akkillesar, drap barnungan son Andrómökku og Hektors, [[Astýanax]] og tók sér Andrómökku sem rekkjunaut og [[Helenos]], bróður Hektors, sem þræl. Andrómakka ól Neoptólemosi soninn [[Molossos]]. Þegar Neóptólemos lést giftist Andrómakka Helenosi, bróður Hektors, og varð drottning í [[Epíros]]. == Andrómakka í bókmenntum == * [[Hómer]], ''[[Ilíonskviða]]'' VI.369–502, XXII.405-515 * [[Evripídes]], ''[[Andrómakka (Evripídes)|Andrómakka]]'' * [[Evripídes]], ''[[Trójukonur]]'' * [[Virgill]], ''[[Eneasarkviða]]'' III.294–355 * [[Lucius Annaeus Seneca|Seneca]], ''[[Troades|Trójukonur]]'' Andrómakka er einnig aðalsöguhetjan í harmleiknum ''[[Andromaque]]'' eftir franska leikskáldið [[Jean Racine]]. {{Stubbur|fornfræði}} [[Flokkur:Menn og hetjur í grískri goðafræði]] [[Flokkur:Persónur í Hómerskviðum]] [[Flokkur:Persónur í Eneasarkviðu]] 5285ha8t7pvof7lk13zb77s7oz5768m 1980459 1980458 2026-09-26T10:12:56Z Akigka 183 1980459 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Hector Astyanax MN Jatta.jpg|thumb|right|Andrómakka og Hektor.]] '''Andrómakka''' ([[forngríska]]: Ανδρομαχη ''Andromake'') var í [[grísk goðafræði|grískri goðafræði]] kona [[Hektor]]s, dóttir [[Eetíon]]s og systir [[Pódes]]ar. Hún ólst upp í borginni [[Þeba (Kilikía)|Þebu]] í [[Kilikía|Kilikíu]] þar sem faðir hennar var við völd. Nafn hennar merkir „orrusta manns“, frá ανδρος (''andros'', „maður“ í eignarfalli) og μαχη (''machē'', „orrusta“). Í [[Trójustríðið|Trójustríðinu]] drap [[Akkilles]] Hektor. [[Neoptólemos]], sonur Akkillesar, drap barnungan son Andrómökku og Hektors, [[Astýanax]] og tók sér Andrómökku sem rekkjunaut og [[Helenos]], bróður Hektors, sem þræl. Andrómakka ól Neoptólemosi soninn [[Molossos]]. Þegar Neoptólemos lést giftist Andrómakka Helenosi, bróður Hektors, og varð drottning í [[Epíros]]. == Andrómakka í bókmenntum == * [[Hómer]], ''[[Ilíonskviða]]'' VI.369–502, XXII.405-515 * [[Evripídes]], ''[[Andrómakka (Evripídes)|Andrómakka]]'' * [[Evripídes]], ''[[Trójukonur]]'' * [[Virgill]], ''[[Eneasarkviða]]'' III.294–355 * [[Lucius Annaeus Seneca|Seneca]], ''[[Troades|Trójukonur]]'' Andrómakka er einnig aðalsöguhetjan í harmleiknum ''[[Andromaque]]'' eftir franska leikskáldið [[Jean Racine]]. {{Stubbur|fornfræði}} [[Flokkur:Menn og hetjur í grískri goðafræði]] [[Flokkur:Persónur í Hómerskviðum]] [[Flokkur:Persónur í Eneasarkviðu]] 7tmf85yl59cra8xtmrzd1bczrltzs49 0 39121 1980374 1955358 2026-09-26T03:31:01Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980374 wikitext text/x-wiki '''Pascal''' er [[stefjumál]] sem var þróað af [[Niklaus Wirth]] árið [[1970]] sem forritunarmál sem myndi henta vel í [[Mótuð forritun|mótaða forritun]]. Pascal á sér ættingja [[Object Pascal]] sem er sniðið að [[Hlutbundin forritun|hlutbundinni forritun]]. == Saga == Pascal er byggt á forritunarmálinu [[ALGOL]] og er nefnt eftir og til heiðurs stærðfræðingnum og heimsspekingnum [[Blaise Pascal]]. Forritunarmálin [[Modula-2]] og [[Oberon programming language|Oberon]] voru þróuð út frá Pascal og eru svipuð. Í upphafi var Pascal þróað sem forritunarmál ætlað til að kenna nemendum [[Mótuð forritun|mótaða forritun]]. Margar kynslóðir nemenda hafa “slitið barnsskónum” í forritun með Pascal sem fyrsta mál í grunnáföngum forritunar til margra ára. Pascal er til í hinum ýmsu útfærslum í dag, til dæmis [[Free Pascal]] sem er meðal annars til bæði í 32-bita og 64-bita útgáfum. Allar gerðir Pascal henta til bæði kennslu og hugbúnaðarþróunar. Hlutar af fyrsta [[Apple Macintosh|Macintosh]] stýrikerfinu voru handþýddir yfir í [[Motorola 68000]] [[smalamál]] úr Pascal kóða sem var skrifaður fyrir [[Apple Lisa|Lisa]] stýrikerfið, forvera Macintosh (Seinni útgáfur notuðust einnig við töluvert af [[C++]] kóða). Fyrstu ár Macintosh var Pascal aðal æðra-stigs forritunarmálið í hugbúnaðargerð fyrir Makkann. == Útfærslur == Fyrsti þýðandinn fyrir Pascal var hannaður í [[Zurich]] fyrir [[CDC 6000 series]] tölvukerfin og varð nothæfur [[1970]]. Fyrsta velheppnaða útfærslan af CDC Pascal þýðandanum fyrir önnur stórtölvukerfi var sett saman af Welsh og Quinn við [[Queen's University of Belfast|Queens háskólann í Belfast]] árið [[1972]] fyrir [[International Computers Ltd|ICL]] 1900 tölvuna. Fyrsti bandaríski Pascal þýðandinn var settur saman í [[University of Illinois at Urbana-Champaign|Háskólanum í Illinois]] undir stjórn [[Donald B. Gillies#Later Career|Donald B. Gillies]] fyrir [[PDP-11]] og skilaði út hreinu [[vélamál]]i. Í Zurich var búinn til “port pakki” til þess að hraða útbreiðslu tungumálsins. Í pakkanum var þýðandi sem bjó til kóða fyrir sýndarvél auk túlks fyrir “p-kóða” kerfið. Þó svo að “p-kóðinn” hafi í upphafi verið hannaður til að vera þýddur yfir í hreint smalamál þá er í það minnsta eitt kerfi, UCSD útfærslan, sem nýtti það í að búa til stefjumálskerfið [[UCSD p-System]]. P-kerfis þýðendur eru merktir P1-P4, þar sem P1 er elsta útgáfan og P4 sú nýjasta. [[Watcom]] Pascal var þróað fyrir IBM stórtölvur í upphafi níunda áratugarins. [[IP Pascal]] var útfærsla af Pascal forritunarmálinu sem notaðist við Micropolis DOS, en var fljótlega færst yfir í CP/M sem keyrði á [[Zilog Z80|Z80]]. Í upphafi níunda áratugarins var UCSD Pascal flutt yfir á [[Apple II]] og [[Apple III]] til þess að bjóða mótvægi við [[BASIC]] túlkana sem fylgdu með vélunum. Apple bjó til sýna eigin útfærslu, Lisa Pascal fyrir Lisa námsstefnuna árið 1982 og 1985 færði Apple þennan þýðanda yfir á Macintosh og MPW. Sama ár skilgreindi Larry Tesler í samráði við Niklaus Wirth Object Pascal og voru þeim viðbótum bætt inn í Lisa Pascal og Mac Pascal þýðendurna. Á níunda áratugnum skrifaði [[Anders Hejlsberg]] Blue Label Pascal þýðandann fyrir [[Nascom|Nascom-2]]. Endurútfærsla af þessum þýðanda fyrir [[CP/M]] og [[IBM PC]] var markaðsett undir heitunum Compas pascal og PolyPascal áður en [[Borland]] eignaðist hann. Þýðandinn var endurskýrður ''[[Turbo Pascal]]'' og varð gríðarlega vinsæll, að hluta til vegna hagstæðs verðs og hins vegna þess að hann var einn fyrsti þýðandinn í þróunarumhverfi sem bauð upp á vinnusvæði sem náði yfir allan skjáinn. Anders Hejlsberg færði svo Turbo Pascal yfir á Macintosh 1986 og setti viðbæturnar úr Object Pascal yfir í Turbo Pascal. Þessar viðbætur skilu sér síðan inn í útgáfu 5.5 af Turbo Pascal fyrir PC. Hinn ódýri Borland þýðandi hafði mikil áhrif á Pascal samfélagið sem í lok níunda áratugarins var farið einbeita sér mestmegnis að þróun fyrir IBM PC. Margir PC áhugamenn sem leituðu af mótuðu forritunarmáli í stað [[BASIC programming language|BASIC]] hófu að nota Turbo Pascal. Á sama tíma byrjuðu margir atvinnuforritarar að skoða tungumálið. Á sama tíma var fjöldi eiginleika [[C (programming language)|C]] forritunarmálsins bætt inn í því markmiði að leyfa Pascal forriturum að nota [[Application programming interface|API]] skilin úr [[Microsoft Windows]] milliliða laust. Þessar viðbætur innihéldu núllstrengi, benda reikning, fallabendla, viðfang virkja og óöruggar tagbreytingar. Borland ákvað hins vegar seinna að þeir vildu hlutbundnu eiginleikana aðeins fágaðri og hófu þróunina á Delphi umhverfinu og notuðu uppkastið af Obect Pascal frá Apple sem grunn. (Drögin frá Apple eru ekki opinber staðall). Borland kallaði þetta Obect Pascal í fyrstu útgáfunum af Delphi en breyttu nafninu formlega í Delphi í seinni útgáfum. Aðal viðbæturnar frá hlutbundnu eiginleikum eldra kerfisins voru tilvísanir á hluti, sýnadrsmiðir og eyðar, og eigindi. Margir aðrir þýðendur bjóða uppa á það sama, sjá [[Object Pascal]]. [[Super Pascal]] er útgáfa sem bætti við ótölulegum merkjum, “return” skipun og segðir sem tagnöfn. Háskólarnir í [[Zurich]], [[Karlsruhe]] og [[Wuppertal]] hafa þróað ''E'''X'''tension for '''S'''cientific '''C'''omputing'' (Pascal XSC) byggt á Oberon, sem er frí lausn til að forrita tölulega útreikninga með kvarðaðri nákvæmni. == Málskipan == Pascal er í sinni upprunalegu mynd stefjumál með hefðbundnum skipunum s.s. <code>if</code>, <code>while</code>, <code>for</code> o.s.frv.. Málfræðilega greinist Pascal frá öðrum forritunarmálum í C fjölskyldunni aðallega eftir því hvernig (ensk) lykilorð eru notuð þar sem C notar sértákn. Til dæmis til þess að reikna leyfð (modulus) í Pascal notar þú lykilorðið “mod” en C notar táknið <code>%</code>. Annar smávægilegur munur er hlutverk semikommunnar. Í Pascal aðgreina semikommur einfaldar setningar (af öllum gerðum) innan samsettrar setningar (afmarkað með { ... } ) en semikomman er hluti setningunni í C. Þessi munur er ekki sýnilegur þegar þú lítur á röð segða og virkja þar sem hver lína endar á semikommu í hvoru tilfelli. Munurinn er sést helst við tvær aðstæður. Semikomma getur ekki verið beint á undan “else” í Pascal en þarf að vera í C nema að setningin sé innin hornklofa ( {...} ). Síðasta setning á undan “end” ætti heldur ekki hafa semikommu í Pascal. Margir Pascal forritarar setja samt sem áður semikommu á eftir síðustu setningunni til að halda stílnum og búa í rauninni til “tóma segð” við enda setningarinnar. Margir kennarar eru ekki hrifnir af þessu því það gæti ruglað nemandann um raunverulegt hlutverk semikommunar í Pascal. === Halló heimur === Öll Pascal forrit byrja á "Program" lykilorðinu, valkvæmum lista of útværum skráalýsingum og síðan forritsbút merktum með "<code>Begin</code>" og "<code>End</code>" lykilorðunum. Semikommur skipta setningum, og punktur lætur forritið hætta. Pascal lítur sömu augum á há- og lágstafi. Hér er dæmi um kóða í mjög einföldu forriti: '''program''' HelloWorld(output);<br /> '''begin''' writeln('Halló heimur!') '''end'''. === Gagnaskipan === Í Pascal eru einföldu tögin [[floating point|real]], [[integer (computer science)|integer]], [[character (computing)|character]] og [[boolean type|boolean]] auk [[enumerated type|enumeration]], sem var kynnt sem nýtt tag í Pascal. '''program''' myprog; '''var''' r: real; i: integer; c: char; b: boolean; e: (one, two, three, four, five); Hægt er að búa til undirsvið úr raðtögum. '''var''' x: 1..10; y: 'a'..'z'; z: two..four; Hægt er að búa til tög úr öðrum tögum með tagskilgreiningu. '''program''' myotherprog; '''type''' x = integer; y = x; ... Fleiri flóknari tög er hægt að setja saman úr einfaldari tögum: '''type''' a = '''array''' [1..10] of integer; b = '''record''' a: integer; b: char '''end'''; c = file of a; ==== Bendlar ==== Pascal styður notkun [[bendir|benda]]: '''type''' a = ^b; b = '''record''' a: integer; b: char; c: a '''end''';<br /> '''var''' pointer_to_b: a; Hér er breytan ''pointer_to_b'' bendir á tagið ''b'', færsla. Til að búa til nýja færslu og setja gildin ''10'' og ''A'' í svæðin ''a'' og ''b'' í skránni myndi forritið verða svona; '''new'''(pointer_to_b); pointer_to_b^.a := 10; pointer_to_b^.b := 'A'; pointer_to_b^.c := '''nil'''; ... Hægt er að búa til[[Tengdur listi|tengdan lista]] með því að nota tag með bendli (c) í skránna. === Flæðisskipanir === Pascal er [[Mótuð forritun|mótað forritunuarmál]]. Sem þýðir að flæði er stjórnað með stöðluðum setningum, án '[[goto (command)|go to]]' skipana. '''while''' a <> b '''do''' writeln('Waiting'); '''if''' a > b '''then''' writeln('Condition met') '''else''' writeln('Condition false'); '''for''' i := 1 '''to''' 10 '''do''' writeln('Iteration: ', i:1); '''repeat''' a := a + 1 '''until''' a = 10; === Stefjur og föll === Pascal mótar forrit í stefjur og föll. '''program''' mine(output); '''var''' i : integer; '''procedure''' print('''var''' j: integer); '''function''' next(k: integer): integer; '''begin''' next := k + 1 '''end'''; '''begin''' writeln('The total is: ', j); j := next(j) '''end'''; '''begin''' i := 1; '''while''' i <= 10 '''do''' print(i) '''end'''. Stefjur og föll geta komið innan hvers annars eins djúpt og maður vill og 'program' setningin er alltaf sú ysta. Hver stefja eða fall getur haft sínar eigin skilgreiningar á goto merkjum, föstum, tögum, breytum og öðrum skilgreiningum sem þurfa öll að vera í þessari röð. Krafan um þessa röð var í upphafi til þessa að geta þýtt á hagkvæman hátt með því að lesa aðeins einu sinni yfir. Flestir nútíma þýðendur hafa hins vegar fallið frá þessari ströngu kröfu um röðun. == Tilföng == === Þýðendur === Fjölmargir Pascal þýðendur eru fáanlegir fyrir almenning: * [https://web.archive.org/web/20051205155546/http://www.borland.com/Delphi Delphi] er aðal RAD forritunartólið frá Borland. Það notar Object Pascal málið (Nefnt '[[Delphi programming language]]' frá Borland), þróað út frá Pascal til að gera forrit fyrir Windows. Nýjustu útgáfurnar frá 2005 og 2006 styðja einnig að þýða fyrir [[.NET Framework|.NET]] umhverfið. * [[Free Pascal]] ([http://www.freepascal.org/ www.freepascal.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19990125095436/http://www.freepascal.org/ |date=1999-01-25 }}) er kerfi sem keyrir á mörgum verkvöngum og er skrifað í Pascal (þýðir sig sjálft). Markmið Free Pascal er að skaffa hentugan og öflugan þýðanda sem getur bæði þýtt eldri kerfi og nýtist til forritunar á nýjum kerfum. Free Pascal er dreyft ókeypis í gegnum GNU GPL. Það getur blandað standard Pascal, Extended Pascal (Turbo Pascal) og Object Pascal (Delphi) kóða samanog styður fjöldan allan af stýrikerfum. * Dev-Pas ([http://www.bloodshed.net/devpascal.html Dev-Pascal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061013210820/http://www.bloodshed.net/devpascal.html |date=2006-10-13 }}) er Pascal þýðandi sem var hannaður í [[Borland Delphi]] og er Win32 þýðandi. * Chrome ([[Chrome programming language]]) (website: [http://www.chromesville.com/ www.chromesville.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070314233357/http://www.chromesville.com/ |date=2007-03-14 }}) er næstu kynslóðar Visual Studio viðbót og frístandandi (í .NET umhverfinu) þýðandi fyrir [[Object Pascal]] málið með [[.NET Framework|.NET]] og[[Mono (software)|Mono]]. * [http://www.borland.com/kylix/ Kylix] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050604003105/http://www.borland.com/kylix/ |date=2005-06-04 }} * [https://www.gnu-pascal.org/ GNU Pascal Compiler] * [http://www.vpascal.com/ Virtual Pascal] * [https://homepages.cwi.nl/~steven/pascal/ P4 compiler] * [https://www.wdsibyl.org WDSybil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200212174135/https://www.wdsibyl.org/ |date=2020-02-12 }} Delphi samhæft umhverfi og þýðari fyrir [[Microsoft Windows]] og [[OS/2]]. * [[Turbo Pascal]] * [http://www.visible-software.com/prod-dp.html Dr. Pascal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105170526/http://www.visible-software.com/prod-dp.html |date=2009-01-05 }} * [http://www.moorecad.com/ippas/ IP Pascal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090526011535/http://www.moorecad.com/ippas/ |date=2009-05-26 }} * [http://www.winsoft.sk/pstudio.htm Pocket Studio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090301135013/http://www.winsoft.sk/pstudio.htm |date=2009-03-01 }} * [[MIDletPascal]] * [https://www.dcs.gla.ac.uk/~wpc/reports/compilers/compilerindex/Doc2.html Vector Pascal] Hægt er að skoða mjög ítarlegan lista á [http://pascaland.org Pascaland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200905230238/http://pascaland.org/ |date=2020-09-05 }}. Síðan er á frönsku en er bara listi með tenglum á þýðendur. [http://pascal-central.com Pascal Central] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310135522/http://pascal-central.com/ |date=2010-03-10 }} er síða með upplýsingum um Pascal fyrir þá sem forrita fyrir Mac. Þar eru margar áhugaverðar greinar og kennsluefni sem vert er að kíkja á. == Staðlar == Árið 1983 var forritunarmálið staðlað samkvæmt alþjólega staðlinum ISO/IEC 7185 ásamt nokkrum sérlenskum stöðlum, t.d. hinn ameríska ANSI/IEEE770X3.97-1983. Viðbætur voru svo settar inn í Pascal staðalinn 1990 sem ISO/IEC 10206. ISO 7185 var skilgreindur sem útskýringar á forritunarmáli Wirts frá 1974 eins og því var lýst í notkunarleiðbeiningum og skýrslu [Jensen and Wirth] en bætti við "Conformant Array Parameters" sem stig 1 í staðlinum þar sem “Pascal without Conformant” er stig 0. Niklaus Wirth leit sjálfur á útgáfuna frá 1974 sem “staðalinn” til að aðgreina hana frá útgáfum sem voru gerðar í CDC 6000 þýðandanum fyrir sértilvik. Á stærri vélum var Pascal staðlinum almennt fylgt eftir en svo var ekki á IBM-PC. Á PC voru Borland þýðendurnir Turbo Pascal og Delphi með lang flesta notendur. Það er því miklvægt að reynda að skilja hvort tiltekin útfærsla tilheyri opinbera Pascal staðlinum eða útfærslu Borland á honum. == Gagnrýnisraddir == Þó að Pascal sé mjög vinsælt (reyndar vinsælla á níunda og tíunda áratugunum en nú) hafa eldri útgáfur af Pascal verið gagnrýndar fyrir að vera óhentugt fyrir “alvöru” forritun utan kennslu. [[Brian Kernighan]] frægur stuðningsaðili [[C (programming language)|C forritunarmálsins]] setti fram sína helstu gagnrýni á Pascal 1981 í riti sínu [https://www.cs.virginia.edu/~evans/cs655-S00/readings/bwk-on-pascal.html Why Pascal Is Not My Favorite Programming Language]. Hins vegar voru margir stór áfangar í hugbúnaðargerð forritaðir að miklum hluta í Pascal, eins og [[Apple Lisa]] og [[Apple Macintosh|Macintosh]] (svo mikið að skilin fyrir C á Macintosh þurftu að notast við taggerðir úr Pascal). Á þeim langa tíma síðan þá hefur Pascal haldið áfram að þróast og flest gagnrýnisatriði Kernighans eiga ekki lengur við. Svo óheppilega vill til að eins og Kernighan hafði spáð fyrir voru lagfæringar á þessum vandamálum ósamhæfð milli þýðenda. Síðasta áratuginn hefur þróunin hins vegar farið á betri veg en Kernighan sá fyrir og skipst í tvo póla, eftir ISO eða Borland. Út frá reynslu sinni með Pascal (og áður ALGOL) þróaði [[Niklaus Wirth]] nokkur önnur forritunarmál: [[Modula]], [[Modula-2]] og [[Oberon programming language|Oberon]]. Þessi tungumál taka á mörgum gagnrýnisatriða Pascal og eru ætluð öðrum notendahóp, o.s.frv. en ekkert þeirra hefur náð jafn mikilli útbreiðslu eða vinsældum eins og Pascal. == Meira efni == {{Wikibookspar||Programming:Pascal}} * [[ALGOL]] * [[C (programming language)|C forritunarmálið]] * [[Ada programming language]]: Afkomandi Pascal gerður af Bandaríska varnarmálaráðuneytinu. Hannað til að vera ítarlegra og öflugra en Pascal. * [[Delphi programming language]]: * [[Modula programming language]]: * [[Modula 2]] * [[Oberon programming language]] * [[Object Pascal]] * [[Pascal and C]]: Samanburður á Pascal og C. * [[IP Pascal]] * [[Chrome programming language]]: Object Pascal fyrir .Net framework. == Tenglar == === Tilvísunarefni === * [[Bill Catambay]], [http://pascal-central.com/ppl/index.html The Pascal Programming Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080228010208/http://www.pascal-central.com/ppl/index.html |date=2008-02-28 }} === Kennsluefni === * [http://www.allegro.com/papers/htpp.html How To Code: Pascal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070316175945/http://www.allegro.com/papers/htpp.html |date=2007-03-16 }} === Bækur === * [[Kathleen Jensen]] and Niklaus Wirth: ''PASCAL - User Manual and Report.'' Springer-Verlag, 1974, 1985, 1991, ISBN 0-387-97649-3 and ISBN 3-540-97649-3[http://www.cs.inf.ethz.ch/~wirth/books/Pascal/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050314152247/http://www.cs.inf.ethz.ch/~wirth/books/Pascal/ |date=2005-03-14 }} *: also in N. Wirth, and A. I. Wasserman, ed: ''Programming Language Design.'' IEEE Computer Society Press, 1980 * Þú finnur ókeypis Pascal bók á netinu hér: [https://web.archive.org/web/20100703203724/http://writerguy.users.btopenworld.com/ Joe Dorward's]. === Dagbækur === * Niklaus Wirth: ''The Programming Language Pascal.'' Acta Informatica, 1, (Jun 1971) 35-63 === Tilföng === * [http://pascal-central.com/ Pascal Central] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310135522/http://pascal-central.com/ |date=2010-03-10 }} * [http://www.moorecad.com/standardpascal Standard Pascal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070223234523/http://www.moorecad.com/standardpascal/ |date=2007-02-23 }} * [http://www.xsc.de PASCAL XSC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151101160306/http://www.xsc.de/ |date=2015-11-01 }} * [http://www.gdsoft.com/swag/downloads.html SWAG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070314220302/http://www.gdsoft.com/swag/downloads.html |date=2007-03-14 }} * [https://www.turbo-pascal.com/ Turbo-Pascal] free turbo pascal site === Staðlar === * [http://www.pascal-central.com/standards.html Pascal standards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070315072645/http://pascal-central.com/standards.html |date=2007-03-15 }} ISO/IEC 10206: ''Extended Pascal'' * [http://www.moorecad.com/standardpascal/ ANSI-ISO Pascal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070223234523/http://www.moorecad.com/standardpascal/ |date=2007-02-23 }} ISO/IEC 7185: ''PASCAL'' === Saga === * N. Wirth, M. Broy, ed, and E. Denert, ed: [https://www.swissdelphicenter.ch/en/niklauswirth.php ''Pascal and its Successors''] in ''Software Pioneers: Contributions to Software Engineering.'' Springer-Verlag, 2002, ISBN 3-540-43081-4 * N. Wirth: [http://portal.acm.org/citation.cfm?id=155378 ''Recollections about the Development of Pascal.''] ACM SIGPLAN Notices, Volume 28, No 3, March 1993. * [http://www.moorecad.com/standardpascal/pug.html Pascal User's Group Newsletters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070225114149/http://www.moorecad.com/standardpascal/pug.html |date=2007-02-25 }} — An early Pascal history resource that contains many letters from Wirth and others concerning Pascal. === Gagnrýni === * [[Brian W. Kernighan]], [http://www.lysator.liu.se/c/bwk-on-pascal.html Why Pascal is Not My Favorite Programming Language] === Grín === * [https://www.pbm.com/~lindahl/real.programmers.html Real Programmers Don't Use Pascal] — Grín um hvers vegna “alvöru” forritarar nota ekki Pascal. [[Flokkur:Forritunarmál]] gdy4k4nybvchxjw8plk1lyheyi53b5i 0 39422 1980371 1976336 2026-09-26T03:29:35Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980371 wikitext text/x-wiki [[Mynd:OxfordBuilding.JPG|thumb|right|220px|Bodleian bókasafnið]] '''Oxford-háskóli''' ([[enska]] '''University of Oxford''' eða '''Oxford University''') er [[háskóli]] í bænum [[Oxford]] á [[England]]i. Hann er elsti háskólinn í ensku-mælandi landi. Háskólinn á rætur að rekja að minnsta kosti til loka [[12. öld|12. aldar]] en ekki er vitað nákvæmlega hvenær skólinn var stofnaður. Sagan hermir að [[óeirðir]] hafi brotist út á milli nemenda og þorpsbúa árið [[1209]] og þá hafi sumir fræðimenn flúið norðaustur til bæjarins [[Cambridge]] og stofnað þar [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]]. Skólarnir hafa æ síðan att kappi hvor við annan og hafa löngum þótt bestu háskólar [[Bretland]]s. Dagblaðið ''[[The Times]]'' telur Oxford-háskóla vera besta breska háskólann árið [[2007]] ''Times Higher Education Supplement'' taldi skólann 3. besta háskóla heims árið [[2005]]. Nemendur við skólann eru um 23 þúsund. Þar af eru um 15.500 grunn-nemar og rúmlega 7 þúsund framhaldsnemar. Einkunnarorð skólans eru: ''Dominus illuminatio mea'' eða „Drottinn er upplýsing mín.“ == Skólar innan skólans == [[Mynd:Somerville_College_Library.jpg|thumb|250px|[[Somerville College]]]] Innan Oxford-háskóla eru 39 smærri skólar (e. colleges) sem eru að einhverju leyti sjálfstæðar stjórnsýslu einingar en lúta að öðru leyti sameiginlegri yfirstjórn háskólans. {| class="wikitable" |- !Nafn skóla!!Stofnaður!!Heimasíða!!Systurskóli í [[Cambridge-háskóli|Cambridge]] |- |'''[[All Souls College, Oxford|All Souls College]]'''||[[1438]]||[http://www.all-souls.ox.ac.uk/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020091346/http://www.all-souls.ox.ac.uk/ |date=2013-10-20 }}||[[Trinity Hall, Cambridge|Trinity Hall]] |- |'''[[Balliol College, Oxford|Balliol College]]'''||[[1263]]||[http://www.balliol.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[St John's College, Cambridge|St John's College]] |- |'''[[Brasenose College, Oxford|Brasenose College]]'''||[[1509]]||[http://www.bnc.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Gonville and Caius College, Cambridge|Gonville and Caius College]] |- |'''[[Christ Church, Oxford|Christ Church]]'''||[[1546]]||[http://www.chch.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Trinity College, Cambridge|Trinity College]] |- |'''[[Corpus Christi College, Oxford|Corpus Christi College]]'''||[[1517]]||[http://www.ccc.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Corpus Christi College, Cambridge|Corpus Christi College]] |- |'''[[Exeter College, Oxford|Exeter College]]'''||[[1314]]||[http://www.exeter.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Emmanuel College, Cambridge|Emmanuel College]] |- |'''[[Green College, Oxford|Green College]]'''||[[1979]]||[http://www.green.ox.ac.uk/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405162418/http://www.green.ox.ac.uk/ |date=2007-04-05 }}||[[St Edmund's College, Cambridge|St Edmund's College]] |- |'''[[Harris Manchester College, Oxford|Harris Manchester College]]'''||[[1786]], College síðan [[1996]]||[http://www.hmc.ox.ac.uk/ Heimasíða]|| |- |'''[[Hertford College, Oxford|Hertford College]]'''||[[1282]], College síðan [[1740]]||[http://www.hertford.ox.ac.uk/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230025040/http://mcrweb.hertford.ox.ac.uk/ |date=2011-12-30 }}|| |- |'''[[Jesus College, Oxford|Jesus College]]'''||[[1571]]||[http://www.jesus.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Jesus College, Cambridge|Jesus College]] |- |'''[[Keble College, Oxford|Keble College]]'''||[[1870]]||[http://www.keble.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Selwyn College, Cambridge|Selwyn College]] |- |'''[[Kellogg College, Oxford|Kellogg College]]'''||[[1990]], College síðan [[1994]]||[http://www.kellogg.ox.ac.uk/ Heimasíða]|| |- |'''[[Lady Margaret Hall, Oxford|Lady Margaret Hall]]'''||[[1878]]||[http://www.lmh.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Newnham College, Cambridge|Newnham College]] |- |'''[[Linacre College, Oxford|Linacre College]]'''||[[1962]]||[http://www.linacre.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Wolfson College, Cambridge|Wolfson College]] |- |'''[[Lincoln College, Oxford|Lincoln College]]'''||[[1427]]||[http://www.linc.ox.ac.uk/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123094304/http://www.linc.ox.ac.uk/ |date=2012-11-23 }}||[[Downing College, Cambridge|Downing College]] |- |'''[[Magdalen College, Oxford|Magdalen College]]'''||[[1458]]||[http://www.magd.ox.ac.uk/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222212938/http://www.magd.ox.ac.uk/ |date=2011-02-22 }}||[[Magdalene College, Cambridge|Magdalene College]] |- |'''[[Mansfield College, Oxford|Mansfield College]]'''||[[1886]], College síðan [[1995]]||[http://www.mansfield.ox.ac.uk/ Heimasíða]|| |- |'''[[Merton College, Oxford|Merton College]]'''||[[1264]]||[http://www.merton.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Peterhouse, Cambridge|Peterhouse]] |- |'''[[New College, Oxford|New College]]'''||[[1379]]||[http://www.new.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[King's College, Cambridge|King's College]] |- |'''[[Nuffield College, Oxford|Nuffield College]]'''||[[1937]]||[http://www.nuff.ox.ac.uk/ Heimasíða]|| |- |'''[[Oriel College, Oxford|Oriel College]]'''||[[1326]]||[http://www.oriel.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Clare College, Cambridge|Clare College]] |- |'''[[Pembroke College, Oxford|Pembroke College]]'''||[[1624]]||[http://www.pmb.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Queens' College, Cambridge|Queens' College]] |- |'''[[The Queen's College, Oxford|The Queen's College]]'''||[[1341]]||[http://www.queens.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Pembroke College, Cambridge|Pembroke College]] |- |'''[[Reuben College, Oxford|Reuben College]]'''||[[2019]]||[https://www.reuben.ox.ac.uk/ Heimasíða]|| |- |'''[[St Anne's College, Oxford|St Anne's College]]'''||[[1878]]||[http://www.st-annes.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[New Hall, Cambridge|New Hall]] |- |'''[[St Antony's College, Oxford|St Antony's College]]'''||[[1950]], College síðan [[1963]]||[http://www.sant.ox.ac.uk/ Heimasíða]|| |- |'''[[St Catherine's College, Oxford|St Catherine's College]]'''||[[1963]]||[http://www.stcatz.ox.ac.uk/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161213003614/http://www.stcatz.ox.ac.uk/ |date=2016-12-13 }}||[[Robinson College, Cambridge|Robinson College]] |- |'''[[St Cross College, Oxford|St Cross College]]'''||[[1965]]||[http://www.stx.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Clare Hall, Cambridge|Clare Hall]] |- |'''[[St Edmund Hall, Oxford|St Edmund Hall]]'''||[[1226]], College síðan [[1957]]||[http://www.seh.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Fitzwilliam College, Cambridge|Fitzwilliam College]] |- |'''[[St Hilda's College, Oxford|St Hilda's College]]'''||[[1893]]||[http://www.st-hildas.ox.ac.uk/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161222095109/http://www.st-hildas.ox.ac.uk/ |date=2016-12-22 }}|| |- |'''[[St Hugh's College, Oxford|St Hugh's College]]'''||[[1886]]||[http://www.st-hughs.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Clare College, Cambridge|Clare College]] |- |'''[[St John's College, Oxford|St John's College]]'''||[[1555]]||[http://www.sjc.ox.ac.uk/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161213003613/https://www.sjc.ox.ac.uk/ |date=2016-12-13 }}||[[Sidney Sussex College, Cambridge|Sidney Sussex College]] |- |'''[[St Peter's College, Oxford|St Peter's College]]'''||[[1929]]||[http://www.spc.ox.ac.uk/ Heimasíða]|| |- |'''[[Somerville College]]'''||[[1879]]||[https://web.archive.org/web/20130929104321/http://student.some.ox.ac.uk/mcr/ Heimasíða]||[[Girton College, Cambridge|Girton College]] |- |'''[[Templeton College, Oxford|Templeton College]]'''||[[1965]], College síðan [[1995]]||[http://www.templeton.ox.ac.uk/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070319223156/http://www.templeton.ox.ac.uk/ |date=2007-03-19 }}|| |- |'''[[Trinity College, Oxford|Trinity College]]'''||[[1554]]||[http://www.trinity.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Churchill College, Cambridge|Churchill College]] |- |'''[[University College, Oxford|University College]]'''||[[1249]]||[http://www.univ.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Trinity Hall, Cambridge|Trinity Hall]] |- |'''[[Wadham College, Oxford|Wadham College]]'''||[[1610]]||[http://www.wadham.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Christ's College, Cambridge|Christ's College]] |- |'''[[Wolfson College, Oxford|Wolfson College]]'''||[[1966]], College síðan [[1981]]||[http://www.wolfson.ox.ac.uk/ Heimasíða]||[[Darwin College, Cambridge|Darwin College]] |- |'''[[Worcester College, Oxford|Worcester College]]'''||[[1714]]||[http://www.worcester.ox.ac.uk/ Heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060105090232/http://www.worcester.ox.ac.uk/ |date=2006-01-05 }}||[[St Catharine's College, Cambridge|St Catharine's College]] |} === Skólarígur === Hefðbundinn skólarígur hefur ríkt milli sumra skóla innan háskólans. Oft er slíkur rígur milli nágrannaskóla sem etja t.d. kappi hvor við annan í íþróttum. Sem dæmi má nefna hefðbundinn ríg milli: * [[Exeter College, Oxford|Exeter College]] og [[Jesus College, Oxford|Jesus College]] * [[Brasenose College, Oxford|Brasenose College]] og [[Lincoln College, Oxford|Lincoln College]] * [[The Queen's College, Oxford|The Queen's College]] og [[St Edmund Hall, Oxford|St Edmund Hall]] * [[Balliol College, Oxford|Balliol College]] og [[Trinity College, Oxford|Trinity College]] * [[Christ Church, Oxford|Christ Church]] og [[Pembroke College, Oxford|Pembroke College]] * [[New College, Oxford|New College]] og [[Magdalen College, Oxford|Magdalen College]] * [[St Catherine's College, Oxford]] og [[Magdalen College, Oxford]] * [[Keble College, Oxford|Keble College]] og [[St. John's College, Oxford|St. John's College]] == Stofnanir == === Bókasöfn === * [[Bodleian Library]] er helsta rannsóknarbókasafn skólans. * [[Hooke Library]] er bókasafn fyrir raunvísindin og er formlega hluti af Bodleian bókasafninu. * [[Sackler Library]] er bókasafn fyrir [[fornfræði]], [[Listasaga|listasögu]] og [[fornleifafræði]]. * [[Radcliffe Science Library]] er bókasafn fyrir raunvísindin og er formlega hluti af Bodleian bókasafninu. === Söfn === * [[Ashmolean Museum]] [[list]]a- og [[Sagnfræði|sögusafn]] skólans. * [[Pitt Rivers Museum]] er [[mannfræði]]- og [[Fornleifafræði|fornleifasafn]] skólans. * [[Oxford University Museum of Natural History]] er nátturgripasafn skólans. * [[Museum of the History of Science, Oxford|Museum of the History of Science]] er [[Vísindasaga|vísindasögusafn]] skólans. == Markverðir nemendur == Margt frægt fólk hefur numið við Oxford-háskóla. Þar á meðal eru fjórir breskir og að minnsta kosti átta aðrir konungar eða drottningar, 47 [[Nóbelsverðlaunin|nóbelsverðlaunahafar]], þrír handhafar [[Fields-orðan|Fields-orðunnar]], 25 forsætisráðherrar Bretlands (meðal þeirra má nefna [[Theresa May]] og [[Margaret Thatcher]]), 28 forsetar og forsætisráðherrar annarra landa, sjö dýrlingar, 86 erkibispupar, 18 kardinálar og einn [[páfi]]. Sjö af síðustu ellefu forsætisráðherrum Bretlands hafa brautskráðst frá Oxford-háskóla. Margir vísindamenn og listamenn hafa numið við Oxford-háskóla, m.a. [[Stephen Hawking]], [[Richard Dawkins]], [[Ghil'ad Zuckermann]], nóbelsverðlaunahafinn [[Anthony James Leggett]]. Einnig [[Tim Berners Lee]] sem var einn þeirra sem fundu upp [[Veraldarvefurinn|veraldarvefinn]]. Leikararnir [[Hugh Grant]], [[Kate Beckinsale]], [[Dudley Moore]], [[Michael Palin]], [[Terry Jones]] og [[Richard Burton]] námu við háskólann og kvikmyndagerðamaðurinn [[Ken Loach]]. [[T. E. Lawrence]] var bæði nemandi og kennari við Oxford-háskóla. [[Walter Raleigh|Sir Walter Raleigh]] og [[Rupert Murdoch]] námu einnig við skólann. [[John Wesley]], upphafsmaður meþódismans nam við Christ Church College og var kjörinn félagi við Lincoln College. nóbelsverðlaunahafinn og lýðræðissinninn [[Aung San Suu Kyi]] frá [[Búrma]] var nemandi við St Hugh's College. Fjölmargir rithöfundar hafa hlotið menntun sína við skólann og sumir kennt við hann. Meðal þeirra má nefna [[Evelyn Waugh]], [[Lewis Carroll]], [[Aldous Huxley]], [[Oscar Wilde]], [[C. S. Lewis]], [[J.R.R. Tolkien]], [[Phillip Pullman]], [[Vikram Seth]] og [[Plum Sykes]], skáldin [[Percy Bysshe Shelley]], [[John Donne]], [[A.E. Housman]], [[W. H. Auden]] og [[Philip Larkin]], [[Thomas Warton]], [[Henry James Pye]], [[Robert Southey]], [[Robert Bridges]], [[Cecil Day-Lewis]], [[John Betjeman|Sir John Betjeman]] og [[Andrew Motion]]. [[Flokkur:Háskólar á Bretlandi]] [[Flokkur:Oxford]] d3pj6rtok916hzi79p519p0w65axty3 0 40089 1980275 1951686 2026-09-25T21:47:12Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980275 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Erro.png|thumb|Erró]] '''Erró (Guðmundur Guðmundsson),''' fæddur í [[Ólafsvík]] [[19. júlí]] [[1932]], er íslenskur [[myndlist]]armaður, sem starfar í anda [[póstmódernismi|póstmódernisma]]. Hann bjó á [[Kirkjubæjarklaustur|Kirkjubæjarklaustri]] áður en hann fluttist til [[Reykjavík]]ur og hóf nám þar. Erró er núna búsettur í [[Frakkland]]i. Árið [[1989]] gaf Erró [[Listasafn Reykjavíkur|Listasafni Reykjavíkur]] um 2000 af verkum sínum og hefur verið opnuð vefsíða með myndum af þeim. Fyrst málaði Erró undir listamannsnafninu ''Ferró'', en var gert að breyta því. Faðir hans var [[Guðmundur frá Miðdal]] og eru þeir Erró og [[Ari Trausti Guðmundsson]], [[jarðfræði]]ngur, hálfbræður. == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20140511161913/http://safneign.listasafnreykjavikur.is/is/Erro Verk Errós í eigu LR] * [http://www.timarit.is/?issueID=436134&pageSelected=5&lang=0 ''Ung og ástfangin í Flórens''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1996]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=420527&pageSelected=6&lang=0 ''Undir súðinni gengur allt á fullu''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1979]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419600&pageSelected=4&lang=0 ''Erró og staða hans í samtímanum''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1971]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=436111&pageSelected=4&lang=0 ''Frásögnin í verkum Errós''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1996]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1396866 ''Erró''; grein í Morgunblaðinu 1968] ;Erlendir * [http://www.moreeuw.com/histoire-art/erro.htm Erró] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110419222008/http://www.moreeuw.com/histoire-art/erro.htm |date=2011-04-19 }} {{Stubbur|æviágrip}} {{f|1932}} [[Flokkur:Íslenskir myndlistarmenn]] jjhj966sc9uatt78zsf68zi1rp862dt 0 40281 1980270 1702262 2026-09-25T21:28:47Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980270 wikitext text/x-wiki '''E-efni''' kallast þau aukefni í mat, samþykkt af [[ESB]], notuð í stað [[sykur]]s eða til að kalla fram ákveðinn lit, bragð eða áferð eða jafnvel til að auka geymsluþol. Alls eru um 340 viðurkennd e-efni. Eftirfarandi er yfirlit yfir e-efni: == E100 - E180 [[Litarefni]] == === Gul litarefni === * [[E-100]] Kúrkúmín ([[gullinrót]]arlitur) * [[E-101]] [[Ribóflavín]], Riboflavin-5-phosphat * [[E-102]] Tartrasín * [[E-104]] Kínólíngult * [[E-110]] Sunset Yellow FCF === Rauð litarefni === * [[E-120]] [[Karmín]] (karmínsýrur) * [[E-122]] Asórúbín (karmóísín) * [[E-123]] [[Amarant]] * [[E-124]] Ponceau 4R * [[E-127]] Erý * [[E-128]] Rautt 2G * [[E-129]] Allúra rautt AC === Blá litarefni === * [[E-131]] Patent blátt V * [[E-132]] Indigótín (indigókarmín) * [[E-133]] Briljant blátt FCF === Græn litarefni === * [[E-140]] [[Klórófyll]] (klórófyllín) * [[E-141]] Klórófyll-koparkomplex (klórófyllín-koparkomplex) * [[E-142]] Grænt S === Brún og svört litarefni === * [[E-150a]] Karamellubrúnt * [[E-150b]] Karamellubrúnt, basískt, súlfíterað * [[E-150c]] Karamellubrúnt, ammóníerað * [[E-150d]] Karamellubrúnt, ammóníerað, súlfíterað * [[E-151]] Briljant svart PN * [[E-153]] Viðarkolsvart * [[E-154]] Brúnt FK * [[E-155]] Brúnt HT === Jurtaseyði === * [[E-160a]] [[Beta-karótín]] * [[E-160b]] Annattólausnir (bixín, norbixín) * [[E-160c]] Papríkuóleóresín (kapsantín, kapsórúbín) * [[E-160d]] Lykópen * [[E-160e]] Beta-apó-karótenal * [[E-160f]] Beta-apó-karótensýruetýlester * [[E-161b]] Lútín * [[E-161g]] Kantaxantín * [[E-162]] [[Rauðrófa|Rauðrófulitur]] (betanín) * [[E-163]] [[Antósýanlausnir]] === Önnur litarefni === * [[E-170]] [[Kalsíumkarbónat]] (kalsíumvetniskarbónat) * [[E-171]] [[Títandíoxíð]] * [[E-172]] [[Járn]]oxíð og járnhydroxíð * [[E-173]] [[Ál]] * [[E-174]] [[Silfur]] * [[E-175]] [[Gull]] * [[E-180]] Litólrúbín BK == E200 - E297 [[Rotvarnarefni]] == * [[E-211]] [[Natríumbensóat]] * [[E-250]] [[Natríumnítrít]] * [[E-270]] [[Mjólkursýra]] * [[E-296]] [[Eplasýra]] == E300 - E385 [[Þráavarnarefni]] == * [[E-300]] [[Askorbínsýra]] ([[C-vítamín]]) * [[E-330]] [[Sítrónusýra]] * [[E-334]] [[Vínsýra]] * [[E-338]] [[Fosfórsýra]] * [[E-363]] [[Succinic sýra]] == E400 - E495 [[Bindiefni]], [[ýruefni]] og [[þykkingarefni]] == * [[E-401]] [[Natríumalgínat]] * [[E-406]] [[Agar]] * [[E-407]] [[Karragenan]] * [[E-415]] [[Xanthan Gum]] * [[E-422]] [[Glýseról]] * [[E-464]] [[Hydroxíprópýlmetýlsellulósa]] == E500 - E530 [[Sýrustillar]] == * [[E-500]] Natríumkarbónat, [[Natron]] * [[E-501]] Kalíumkarbónat, [[Pottaska]] * [[E-503]] [[Hjartarsalt]] (ammóníumkarbónat, ammóníumvetniskarbónat) * [[E-507]] [[Saltsýra]] * [[E-510]] [[Ammóníumklóríð]] * [[E-513]] [[Brennisteinssýra]] == E535 - E585 [[Kekkjavarnarefni]] == == E620 - E900 [[Bragðaukandi efni]] == * [[E-620]] Glútamínsýra * [[E-621]] [[Mononatríumglútamat]] (MSG, þriðja kryddið) * [[E-622]] Monokalíumglútamat * [[E-623]] Kalsíumdiglútamat * [[E-624]] Monoammóníumglútamat * [[E-625]] Magnesíumdiglútamat * [[E-626]] Gúanýlsýra * [[E-627]] Dinatríumgúanýlat * [[E-628]] Dikalíumgúanýlat * [[E-629]] Kalsíumgúanýlat * [[E-630]] Inósínsýra * [[E-631]] Dinatríuminósínat * [[E-632]] Dikalíuminósínat * [[E-633]] Kalsíuminósínat * [[E-634]] Kalsíumríbónúkleótíð * [[E-635]] Dinatríumríbónúkleótíð * [[E-640]] Glýsín, natríumglýsín * [[E-650]] Zinkasetat == E901 - E927 [[Húðunarefni]] == * [[E-901]] [[Bívax]] (hvítt og gult) == E938 - E949 [[Loftskiptar]] og [[drifgös]] == * [[E-938]] [[Argon]] * [[E-939]] [[Helíum]] * [[E-941]] [[Köfnunarefni]] * [[E-948]] [[Súrefni]] * [[E-949]] [[Vetni]] == E950 - E967 [[Sætuefni]] == * [[E-950]] [[Asesúlfam-K]] * [[E-951]] [[Aspartam]] * [[E-952]] [[Cyklamat]] * [[E-953]] [[Isomalt]] * [[E-954]] [[Sakkarín]] * [[E-955]] [[Súklarósi]] * [[E-957]] [[Támatín]] * [[E-965]] [[Maltitól]] * [[E-966]] [[Laktitól]] * [[E-967]] [[Xylitól]] == E999 - E1520 Önnur efni sem ekki er skylt að tilkynna flokksheiti == * [[E-999]] [[Quillaia]]-útdráttur * [[E-1200]] [[Polydextrósi]] (fjölliðudextrósi) * [[E-1201]] [[Polyvinýlpyrrolidón]] == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|197|Hvað eru E-efni sem notuð eru í matvæli og hvers vegna heita þau þessu nafni?}} * {{Vísindavefurinn|305|Hvaða skaðleg áhrif hefur sætuefnið aspartam á líkamann?}} * {{Vísindavefurinn|850|Hvar getur maður fundið nánari skilgreiningu á E-efnum, til dæmis E 440, E 330, E 104, hvað þau innihalda nákvæmlega?}} * {{Vísindavefurinn|2263|Hversu skaðleg eru E-efni líkamanum?}} * [https://web.archive.org/web/20160314090446/http://mast.is/uploads/document/baeklingar/baeklingur_aukefni_zsp08.pdf Listi yfir númer aukaefna í matvælum @ Matvælastofnun]. Skoðað 19. október 2010. [[Flokkur:Matur og drykkir]] [[Flokkur:Matvælafræði]] 1whspfwctxbim8yahojfk7gu9m9munz 0 41338 1980301 1978239 2026-09-25T23:35:57Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980301 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = Kong Harald åpner Sametinget 1993 (cropped).jpg |titill = Noregskonungur |ætt = [[Lukkuborgarætt|Lukkuborgarar]] |skjaldarmerki = Royal CoA of Norway.svg |nafn = Haraldur 5. |ríkisár = 17. janúar 1991 – 28. ágúst 2026 |skírnarnafn = Harald |kjörorð = |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1937|2|21}} |fæðingarstaður = [[Skaugum]], [[Akershus]] nærri [[Osló]] |dánardagur = {{dánardagur og aldur|2026|8|28|1937|2|21}} |dánarstaður = [[Ósló]], Noregi |grafinn = [[Akurshúskastali|Akurshúskastala]], Noregi |undirskrift = Harald V of Norway Signature.svg |faðir = [[Ólafur 5.]] Noregskonungur |móðir = [[Marta krónprinsessa Noregs|Marta krónprinsessa]] |titill_maka = Drottning |maki = [[Sonja Noregsdrottning|Sonja Haraldsen]] |börn =[[Marta Lovísa Noregsprinsessa|Marta Lovísa]] (f. [[1971]])<br>[[Hákon 8.]] (f. [[1973]]) }} '''Haraldur 5.''' (21. febrúar 1937 – 28. ágúst 2026) var [[konungur Noregs]]. Haraldur var settur inn í konungsembættið [[17. janúar]] [[1991]] og gegndi því til dauðadags. Haraldur var af [[Lukkuborgarætt]]. Hann var þriðja barn [[Ólafur 5.|Ólafs 5.]] Noregskonungs og [[Marta krónprinsessa Noregs|Mörthu krónprinsessu]] en eini sonur þeirra. Þegar hann fæddist var afi hans [[Hákon 7. Noregskonungur|Hákon 7.]] konungur en Haraldur annar í erfðaröð á eftir föður sínum. Haraldur dvaldi í útlegð með fjölskyldu sinni í [[Svíþjóð]] og [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] á meðan Noregur var hernuminn í [[Seinni heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjöldinni]]. Hann varð krónprins við fráfall afa síns árið [[1957]]. Haraldur stundaði [[siglingar]] á yngri árum og keppti í þeim fyrir hönd Noregs á [[Sumarólympíuleikarnir 1964|Ólympíuleikum 1964]], [[Sumarólympíuleikarnir 1968|1968]] og [[Sumarólympíuleikarnir 1972|1972]]. Hann vann til heimsmeistaratitils í siglingum árið 1987.<ref>{{Tímarit.is|1770903|Koma konungshjónanna|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=6. september 1992|höfundur=Urður Gunnarsdóttir|blaðsíða=1–2}}</ref> Haraldur lést eftir stutta sjúkdómslegu á nítugasta aldursári þann 28. ágúst 2026.<ref>{{Vefheimild|titill=Haraldur Noregskonungur er látinn|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-08-28-haraldur-noregskonungur-er-latinn-484776|útgefandi=[[RÚV]]|dags=28. ágúst 2026|skoðað=28. ágúst 2026|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Haraldur V Noregs­konungur er látinn|url=https://www.visir.is/g/20262926676d/haraldur-v-noregs-konungur-er-latinn|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=28. ágúst 2026|skoðað=28. ágúst 2026|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> Hann var borinn til grafar 9. september 2026 og lagður til hinstu hvílu í konunglegu grafhvelfingunni í [[Akurshúskastali|Akurshúskastala]].<ref>{{Vefheimild|titill=Haraldur Noregs­konungur borinn til grafar|url=https://www.visir.is/g/20262932416d/haraldur-noregs-konungur-borinn-til-grafar|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=9. september 2026|skoðað=10. september 2026|höfundur=Silja Rún Sigurbjörnsdóttir|höfundur2=Bjarki Sigurðsson}}</ref> == Fjölskylda == Haraldur giftist [[Sonja Noregsdrottning|Sonju Haraldsen]] árið [[1968]]. Þau eiga tvö börn: * '''[[Marta Lovísa Noregsprinsessa|Mörtu Lovísu]]''' (f. [[1971]]). Hún á þrjár dætur með fyrrverandi manni sínum [[Ari Behn|Ara Behn]] rithöfundi: **[[Maud Angelica Behn]] (f. [[2003]]) ** [[Leah Isadora Behn]] (f. [[2005]]) ** [[Emma Tallulah Behn]] (f. [[2008]]) * '''[[Hákon 8.|Hákon Magnús]]''' (f. [[1973]]). Hann á tvö börn með eiginkonu sinni [[Mette-Marit Noregsdrottning|Mette-Marit]]: ** [[Ingiríður Alexandra Noregskrónprinsessa|Ingiríði Alexöndru]] (f. [[2004]]) ** [[Sverrir Magnús Noregsprins|Sverri Magnús]] (f. [[2005]]) ==Tilvísanir== <references/> == Tenglar == *[https://web.archive.org/web/20071111211105/http://www.kongehuset.no/ Kongehuset]. Skoðað 18. október 2010. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Ólafur 5.]] | eftir=[[Hákon 8.]] | frá=1991 | til=2026| titill=[[Noregskonungar|Noregskonungur]] }} {{Töfluendir}} {{Norskir einvaldar}} {{stubbur|æviágrip|saga}} {{fd|1937|2026}} [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Noregskonungar]] [[Flokkur:Norska konungsfjölskyldan]] [[Flokkur:Lukkuborgarætt]] 9iv104zx4vhim0qv4813j2a8daupb1r 0 41694 1980294 1771526 2026-09-25T23:07:09Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980294 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | name = Gulrót | image = CarrotDiversityLg.jpg | image_width = 250px | image_caption = Nokkur afbrigði af gulrót | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Sveipjurtabálkur]] (''Apiales'') | familia = [[Sveipjurtaætt]] (''Apiaceae'') | genus = ''[[Daucus]]'' | species = '''''D. carota''''' | binomial = ''Daucus carota'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] }} [[File:Daucus carota subsp. maximus MHNT.BOT.2007.40.407.jpg|thumb|''Daucus carota subsp. maximus'']] '''Gulrót''' ([[fræðiheiti]]: ''Daucus carota'') er [[rótargrænmeti]] af [[Sveipjurtaætt|sveipjurtaætt]]. Plöntuhlutinn sem mest er nýttur er [[stólparót]]in. Gulrætur eru [[tvíær jurt|tvíærar]] þar sem plantan safnar næringarforða í rótina fyrra árið en blómgast seinna árið. Blómstilkurinn verður um [[metri]] á hæð og ber uppi [[blómsveipur|blómsveip]] með hvítum blómum. Gulrætur finnast í hvítum, fjólubláum, rauðum, gulum og appelsínugulum afbrigðum en við þekkjum appelsínugul afbrigðið best, ==Uppruni== [[Mynd:Gemeine Möhre (Wiener Dioskurides).png|thumb|left|220px|Appelsínugulum gulrótum er lýst í riti frá því um 512 e.Kr.]] Villtar gulrætur vaxa í mörgum afbrigðum víða á [[Temprað belti|tempruðum]] svæðum en þær eru best þekktar í [[Asía|Asíu]] og við [[Miðjarðarhafið]]. Talið er að menn hafi nýtt gulrætur sem [[krydd]] og til [[lækningar|lækninga]] í mörg þúsund ár og löngu áður en farið var að rækta þær sem rótargrænmeti. [[Villtar gulrætur]] eru forfeður þeirra gulróta sem nú eru ræktaðar. Upphaflega voru gulrætur grannar, greinóttar og fölar. Enda höfðu menn í upphafi ekki áhuga á rót plöntunnar, heldur [[Fræ|fræjunum]]. Að baki gulrótanna eins og við þekkjum þær í dag er margra alda vinna að [[kynbætur|kynbótum]]. Talið er að ræktun með áherslu á rót plöntunnar, hafi hafist í [[Afganistan]], [[Íran]] og [[Írak]] fyrir 1000 árum. Þá voru þær gular eða fjólubláar á litinn. Þegar þær bárust til [[Evrópa|Evrópu]] á [[14. öld]] voru afbrigðin gul, hvít og fjólublá. Appelsínugula afbrigðið varð þekkt í Evrópu á [[15. öld]] en allt bendir til að þær hafi komið fram á sjónarvöllinn á [[6. öld]]. [[Holland|Hollendingar]] tóku appelsínugula afbrigðið að sér og á [[19. öld]] höfðu þeir náð miklum árangri í að rækta fram sætar og stökkar rætur. Í dag er appelsínugula afbrigðið ríkjandi í ræktun gulróta. Fjólublá afbrigði eru enn ræktað í Afganistan og úr þeim [[brugg|bruggað]] sterkt [[áfengi]]. Sagan segir að Hollendingar hafi ræktað fram appelsínugular gulrætur á [[17. öld]] til heiðurs [[William Orange]] sem leiddi sjálfstæðisbaráttu Hollendinga undan [[Spánn|spænskum]] yfirráðum og varð síðan konungur. Ekki eru til neinar heimildir sem styðja við þessa sögu enda var appelsínugula afbrigðið komið fram löngu fyrr. ==Notkun í lækningaskyni== Fræ gulrótarplöntunnar voru notuð í lækningaskini meðal annars við sársaukafullum [[þvaglát|þvaglátum]] og óreglulegum [[tíðablæðingar|tíðablæðingum]]. Í dag eru gulrætur taldar geta bætt [[melting|meltingu]], minnkað [[náttblinda|náttblindu]] og gagnast [[krabbamein|krabbameinsveikum]]. ==Næringargildi== Í gulrótum er mikið af litarefniu [[beta-karóten]]. Líkaminn getur notað karoten til að búa til [[A-vítamín|A-vítamín.]] Auk þess er í gulrótum [[B-vítamín|B]]- og [[C-vítamín]] ásamt mikilvægum [[steinefni|steinefnum]] eins og [[kalíum]], [[Kalk|kalki]], [[járn|járni]] og [[fosfór]]. Líkaminn á auðveldara með að taka upp beta-karoten úr gulrótum ef þær eru steiktar eða bakaðar í olíu. Í matreiðslu eru gulrætur notaðar á fjölbreyttan hátt, í salöt, grænmetisrétti, súpur, kökur og búðinga. Gulrætur innihalda sáralitla sterkju. Mjög mikil neysla á gulrótum veldur því að húðin verður appelsínugul. ==Ræktun== Gulrætur eru upprunnar í mun hlýrra loftslagi en er á Íslandi. Í gulrótnarækt til heimilisnota verður því að búa svo um að þær fái aukinn varma. Hægt er að nálgast greinagóðar upplýsingar um það hvernig mest er að bera sig að hjá Garðyrkjufélagi Íslands. <ref>Garðyrkjuritið 1994</ref> Bændur rækta gulrætur í sífellt stærra mæli. Árið [[2008]] voru framleidd 653 tonn af gulrótum á <ref>Hagtölur landbúnaðarins 2010</ref>Íslandi. ==Tilvísanir== <references/> ==Heimildir== * http://www.carrotmuseum.co.uk/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223054224/http://carrotmuseum.co.uk/ |date=2011-02-23 }} * http://www.islenskt.is/?pageid=18&uid=87 * https://en.wikipedia.org/wiki/Carrot * https://web.archive.org/web/20160305123936/http://gardurinn.is/default.asp?sid_id=39847&tid=1 {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Sveipjurtaætt]] [[Flokkur:Rótargrænmeti]] [[Flokkur:Lækningajurtir]] ns45d0ojxqwkwebje0yqaqt66xz69x6 0 42078 1980290 1948338 2026-09-25T22:55:58Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980290 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Gudbrandur.jpg|thumb|right|Guðbrandur Þorláksson á málverki frá 17. öld]] '''Gormánuður''' samkvæmt gamla [[Norræna tímatalið|norræna tímatalinu]] er fyrsti mánuður vetrar og hefst á laugardegi frá 21. til 27. október, nema í [[rímspillisár|rímspillisárum]], þá 28. október. Gormánuður virðist ekki hafa átt önnur nöfn að fornu og nafnið vísar til sláturtíðar. [[Guðbrandur Þorláksson]] kallar október slátrunarmánuð, en heiti gormánaðar á dönsku er ''slagtemåned''. Fyrsti dagur gormánaðar er jafnframt haldinn hátíðlegur sem [[Fyrsti vetrardagur|fyrsti vetrardagurinn]]. Frá því um 1500 og fram yfir 1800 hófst vetur hinsvegar á föstudegi og í [[Gamli stíll|gamla stíl]] lenti það þá á bilinu 10.-17. október. Eins og [[Sumardagurinn fyrsti|sumardagurinn fyrsti]] var hann [[messudagur]] fram til 1744, en sérstakar hugvekjur voru lesnar í heimahúsum lengi eftir það. == Vetrarboð eða blót fyrsta vetrardag == Veturnáttaboða um [[veturnætur]] er oft getið í fornsögum, sem eiga að gerast fyrir eða um [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitöku]], svo sem [[Gísla saga Súrssonar|Gísla sögu Súrssonar]], [[Laxdæla saga|Laxdælu]], [[Reykdæla saga|Reykdæla sögu]], [[Njála|Njálu]] og [[Landnámabók|Landnámu]]. Raunar má segja, að engin árstíðabundin boð eða blót séu nefnd eins oft nema um jólaleytið. Þetta á sér líklega þá náttúrulegu skýringu að á haustin var mest til af nýju sláturkjöti, og var það nánast nauðsyn að neyta þess nýmetis þá í sem ríkustum mæli vegna þeirra vandkvæða, sem þá voru á geymslu þess, þegar ekki voru til frystihús og salt. Kornuppskeru var þá einnig lokið, hafi hún verið einhver. Veturnáttboða er aftur á móti ekki getið í samtíðarsögum frá 12. og 13. öld, þótt til að mynda jólaveislur haldi áfram og síst minni í sniðum. Þessi munur gæti átt sér þá eðlilegu skýringu að öllum veislum af þessu tagi fylgja nokkrir helgisiðir og í heiðnum sið virðist hafa verið blótað til árs og friðar móti vetri og drukkin full heiðinna goða og vætta. En í rauninni var lítil ástæða til að fagna komu Veturs konungs, sem síst hefur þótt neinn aufúsugestur. Svo mjög hafa menn óttast þessa árstíð að í gamalli vísu frá 17. öld stendur: ''Öllu verri er veturinn en Tyrkinn.'' Og er þar vísað til hræðslu manna við sjóræningja þá sem kenndir voru við Tyrki. Því er líklegt að í veturnáttaboðum hafi heiðnar vættir verið blótaðar í þeim tilgangi að fá þær til að milda veturinn, líkt og líklega hafi verið með þorrablót. Þegar svo kirkjan tekur að berjast fyrir afnámi heiðinna siða, treysti hún sér sjaldnast til að afleggja veisluhöldin sjálf, því að fólkið vill hafa sína leiki og brauð, heldur leitaðist hún við að breyta trúarlegu inntaki þeirra og hnikar tímasetningunni til. Varla hefur því mannfagnaður í vetrarbyrjun verið látinn með öllu niður falla. [[Ólafur Tryggvason]] færði haustöl til [[Mikjálsmessa|Mikjálsmessu]], en sá dagur hefur ekki hentað hér, þar sem sláturtíð var vart hafin. Líkur benda hinsvegar til þess, að annar dagur nærri vetrarbyrjun, [[allraheilagramessa]], hafi komið í staðinn. == Veðurspá fyrir vetri == Eins og fyrir sumarbyrjun hafa menn gert sér far um að spá með ýmsum hætti fyrir veðurfari vetrarins. Einna kunnastar voru þær aðferðir að spá í [[Vetrarbrautin|vetrarbrautina]], kindagarnir eða milta úr stórgripum. === Vetrarbrautin === Vetrarbrautina átti að lesa frá austri til vesturs, en hún þótti sjást best í nóvember. Henni var skipt í þrjá hluta og vetrinum sömuleiðis. Þar sem voru þykkir kaflar í vetrarbrautinni átti að verða snjóþungt um veturinn á samsvarandi tíma. === Sauðagarnir === Þegar spá skyldi í sauðagarnir, var aðeins mark takandi á fyrstu kindinni, sem slátrað var heima á haustin. Byrjað var að skoða garnirnar hjá vinstrinni og táknaði hún upphaf vetrar. Síðan var haldið ofaneftir. Jafnan er nokkuð um tóma bletti í görnunum og áttu þeir að boða harðindakafla á vetrinum. === Milta === Þegar spáð var í milta, voru skornir tveir eða þrír skurðir í það, helst blindandi, og það síðan hengt upp á vegg. Menn greinir lítið eitt á um það, hvort taka ætti mark á skurðunum sjálfum, hversu djúpir þeir yrðu, eða þeim hlutum miltans, sem urðu á milli þeirra, og virðist það algengara. Miltað hvítnar smám saman, þegar það hangir og þornar, og áttu þeir hlutar þess, sem fyrst hvítnuðu, að segja fyrir um snjóasömustu kafla vetrarins. === Atferli dýra === Talsvert mark var og tekið á ýmsu í atferli dýra. Þetta átti bæði við um húsdýrin, en líka önnur nábýlisdýr svo sem [[Mús|mýs]], [[Hrafn|hrafna]] og [[Refurinn|refi]], jafnvel [[Ormar|orma]] og [[pöddur]]. == Heimildir == * {{bókaheimild|höfundur=Árni Björnsson|titill=Saga daganna|ár=2000}} * {{bókaheimild|höfundur=Björn Halldórsson|titill=Atli|ár=1780}} == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20160304220827/http://baekur.is/bok/000043615/atli_edr_raadagiordir Atli - útgáfa frá 1777 á Bækur.is] {{Norrænir_mánuðir}} [[Flokkur:Tímatöl]] [[Flokkur:Dagatal]] todk2ow1wevt6nmo2qcjf8im2dmduxe 0 42084 1980304 1948360 2026-09-25T23:54:15Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980304 wikitext text/x-wiki '''Heyannir''' er tíundi [[mánuður]] ársins og fjórði sumarmánuður samkvæmt gamla [[Norræna_tímatalið|norræna tímatalinu]]. Hann hefst alltaf á [[Sunnudagur|sunnudegi]] eftir [[Aukanætur|aukanætur]] á miðju sumri og var því oft sjálfur nefndur ''Miðsumar'', í 14. viku sumars annars þeirri 15. ef [[sumarauki]] er, á tímabilinu [[23. júlí|23.]] til [[30. júlí]]. Svo lýsir [[Björn Halldórsson]] í Sauðlauksdal mánuðinum í riti sínu, [[Atli (ritverk)|Atli]] frá árinu [[1780]]: :''Heyannir er mánuður sá, sem sól hleypur um [[Ljónsmerkið|ljónsmerki]]. Nafn þessa mánaðar sýnir hvað þá skal iðja. Því nú er komið að því ábatasamasta verki hér á landi, sem er að afla heys, og meta það flestir menn öðrum framar. Sláttur byrjar venjulega að miðju sumri. Vökva menn plöntur einu sinni í viku, með sjóvatni en öðru vatni annars, ef miklir þurkar ganga. Nú má safna [[Burknar|Burkna]], hann er góður að geyma í honum vel þurrum egg, rætur og epli, sem ei mega út springa, hann ver og [[Mygla|mokku]] og fúa. Líka hafa menn brúkað ösku í hans stað. [[Kornsúra|Kornsúru]] og [[Kúmen|kúmeni]] má nú safna. Mitt í þessum mánuði er [[Söl|sölvatekjutími]].'' == Heimildir == * {{bókaheimild|höfundur=Björn Halldórsson|titill=Atli|ár=1780}} ==Tenglar== * [https://web.archive.org/web/20160304220827/http://baekur.is/bok/000043615/atli_edr_raadagiordir Atli - útgáfa frá 1777 á Bækur.is] {{Norrænir_mánuðir}} [[Flokkur:Tímatöl]] [[Flokkur:Dagatal]] pvadbuq7yyp6kihxjw8wu8bf73ik18w 0 43082 1980402 1754639 2026-09-26T04:19:02Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980402 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Idioma esloveno.png|thumb|right|Kort sem sýnir landfræðilega dreifingu helstu mælenda slóvensku.]] '''Slóvenska''' (slóvenska ''slovenski jezik'' eða ''slovenščina'') er [[indó-evrópsk tungumál|indó-evrópskt tungumál]] sem tilheyrir [[slavnesk tungumál|slavneskum tungumálum]], nánar tiltekið suður-slavneskum tungumálum. Um 2,4 milljónir manna tala slóvensku, mestmegnis [[Slóvenía|Slóvenar]]. Slóvenska hefur þá sérstöðu að vera eitt fárra tungumála sem notast við [[tvítala|tvítölu]]. Þar sem Slóvenía er aðildarríki [[ESB]] er slóvenska eitt af 23 opinberum tungumálum þess. Til slóvenskur teljast 48 fjölbreyttar [[mállýska|mállýskur]]. Meðal frægustu rithöfunda sem skrifa á slóvensku eru [[Ivan Cankar]] og ljóskáldið [[France Prešeren]]. Meira en 100 þúsund íbúa [[Ítalía|Ítalíu]] tala slóvensku, 25 þúsund í [[Austurríki]], 12-13 þúsund í [[Króatía|Króatíu]] og um sex þúsund í [[Ungverjaland]]i. == Saga == Elsta heimild slavneskrar tungu eru [[Freising handritin]] sem talin eru hafa verið rituð einhvern tímann á bilinu [[972]] til [[1093]]. Slóvensku í nútímalegri mynd varð vart á [[16. öld]] í verkum [[Primož Trubar]], [[Adam Bohorič]] og [[Jurij Dalmatin]] sem voru undir áhrifum [[Endurreisnin|Endurreisnarinnar]]. Á [[19. öld]] þegar Slóvenía var hluti [[Austurrísk-ungverska keisaradæmið|Austurrísk-ungverska keisaradæmisins]] talaði slóvenskur aðall [[þýska|þýsku]] og almúginn slóvensku. Slóvenska mótaðist því að nokkru leyti af þýsku, dæmi um [[tökuorð]] eru þýska nafnorðið ''Polster'' sem þýðir koddi og til eru tvö slóvensk orð yfir ''blazina'' og ''poušter''. Annað dæmi er ''izvijač '' sem þýðir skrúfjárn og ''šrauf'ncigr'' sem á rætur sínar að rekja til þýska orðsins ''Schraubenzieher''. Vísinda- og fræðimenn notuðu gjarnan þýsku í verkum sínum fram á þriðja áratug 20. aldar. Menningarbylgjur [[Illyrismi|Illyrisma]], þjóðernishreyfing Króata, og [[Pan-Slavismi|Pan-Slavisma]], sameinaðri þjóðernishreyfingu Slava, höfðu einnig áhrif á þróun slóvensku. [[Josip Jurčič]] einn fyrsti rithöfundur Slóvena sem skrifaði bækur á slóvensku nýtti [[serbneska|serbnesk]] orð í bók sinni [[Tíundi bróðirinn]] sem kom út [[1866]]. Á tímum [[seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]] var Slóvenía hernumin af [[Öxulveldin|Öxulveldunum]]: Ítalíu, Þýskalandi og Ungverjalandi. Slóvensk menning var barin niður og áróðri dreift sem hvatti Slóvena til þess að tala þýsku. Eftir stríðið varð Slóvenía hluti af [[Júgóslavía|Júgóslavíu]], í stjórnartíð [[Josip Broz Tito]] varð slóvenska eitt af opinberum tungumálum ríkisins og notuð á öllum sviðum daglegs lífs. Eina undantekningin var júgóslavneski herinn þar sem serbo-króatíska var notuð eingöngu. Þegar Slóvenía hlaut sjálfstæði [[1991]] varð slóvenska að opinberu tungumáli einnig innan slóvenska hersins. == Málfræði == Hvorki tiltekinn né ótiltekinn greinir. 6 föll; tækisfall og staðarfall auk þeirra fjögurra sem við þekkjum. Ekkert ávarpsfall. == Sjá líka == * [[Transmurska]] * [[Resianska]] == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Slovene language | mánuðurskoðað = 10. maí | árskoðað = 2007}} == Tenglar == {{InterWiki|code=sl}} === Saga tungumálsins === * [http://www.chass.utoronto.ca/~stermole/searchnormrev1744.html Megiser's Dictionary (1744)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070524004717/http://www.chass.utoronto.ca/~stermole/searchnormrev1744.html |date=2007-05-24 }} === Almennir tenglar tengdir slóvensku === * [http://fidaplus.net/ 600 M words corpus of Slovenian FidaPLUS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070428220916/http://www.fidaplus.net/ |date=2007-04-28 }} * [http://bos.zrc-sazu.si/a_beseda.html 200 M words corpus of Slovenian Nova beseda] * [http://nl.ijs.si/elan/ Slovenian-English Parallel Corpus] * [http://nl.ijs.si/sdjt/sdjt-www-en.html The Slovenian Language Technologies Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070320025726/http://nl.ijs.si/sdjt/sdjt-www-en.html |date=2007-03-20 }} * [http://www.websters-online-dictionary.org/definition/Slovene-english/ Slovenian - English Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223164907/http://www.websters-online-dictionary.org/ |date=2012-02-23 }} * [http://bos.zrc-sazu.si/sskj.html Dictionary of Slovenian literary language] {{Sl icon}} === Slóvenska fyrir útlendinga === * [http://www.ff.uni-lj.si/center-slo Centre for Slovenian as a Second/Foreign Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041209062540/http://www.ff.uni-lj.si/center-slo/ |date=2004-12-09 }} * [http://www.e-slovenscina.si/login_snd_eng.asp Distance Slovene - Free Online Course] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621193102/http://www.e-slovenscina.si/login_snd_eng.asp |date=2007-06-21 }} * [http://www.slovenskiotroci.ch Slovenian Language and Culture Lessons in Switzerland and Austria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215223023/http://www.slovenskiotroci.ch/ |date=2018-12-15 }} * [https://web.archive.org/web/20080509103619/http://www2.ku.edu/~slovene/ Slovene at the University of Kansas, USA] * [https://web.archive.org/web/20060113060418/http://miejipang.homestead.com/untitled14.html Lithuanian and Slovenian language with Japanese translation] {{Slavnesk tungumál}} [[Flokkur:Slóvenska]] [[Flokkur:Slavnesk tungumál]] 1q5bm58g89rb3f8d2ldarqb8pthom63 0 43325 1980244 1861118 2026-09-25T19:47:36Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980244 wikitext text/x-wiki Með hugtakinu '''''austrænu rétttrúnaðarkirkjurnar''''' er átt við þær kirkjudeildir sem einungis viðurkenna fyrstu þrjú ökumenísku kirkjuþingin — Fyrsta Níkeu-þingið, Fyrsta þingið í Konstantínópel og þingið í [[Efesos]]. Kirkjudeildirnar afneita einnig þeim trúarsetningum sem samþykktar voru við kirkjuþingið í Kalkedon 451. Þessar kirkjudeildir eru einnig nefndar '''fornu austurkirkjurnar'''. Þrátt fyrir að nöfnin sér snarlík eru austrænu rétttrúnaðarkirkjurnar algjörlega aðskildar frá þeim rétttrúnaðarkirkjum sem oft eru nefndar á íslensku gríska og rússneska kirkjan. [[Mynd:Archangel Michael's Coptic Orthodox Cathedral, built in the Coptic style 2006-10-EGYPT-ASWAN.jpg|thumbnail|Koptiska dómkirkjan í Aswan í Egyptalandi, kennd við heilagan Mikael]] Litið er á [[Koptíska rétttrúnaðarkirkjan í Alexandríu|koptísku rétttrúnaðarkirkjuna í Alexandríu]] og páfa og patríarka þeirrar kirkju sem andlegan leiðtoga annarra austrænna rétttrúnaðarkirkna. Páfi og patríarki koptísku kirkjunnar hefur þó á engan hátt vald yfir hinum kirkjudeildunum, hvorki í andlegum né veraldlegu efnum. == Saga == Klofningur austrænu rétttrúnaðarkirknanna frá því sem seinna varð [[kaþólska kirkjan]] og [[Rétttrúnaðarkirkjan|rétttrúnaðarkirkjurnar í Grikklandi og slavnesku löndunum]] átti sér stað á [[5. öld]]. Dioscorus páfi, patríarkinn í Alexandríu, neitaði að gangast undir þær samþykktir [[Kirkjuþingið í Kalkedon|kirkjuþingsins í Kalkedon]] um [[eðli]] [[Jesús]] sem sögðu um að hann hafði tvö eðli - guðlegt og mannlegt. Dioscorus og fylgismenn hans álitu þetta vera guðlast og nánast [[Nestoríanar|nestoríanisma]]. Austrænu kirkjurnar eru því oft kallaðar „Eineðliskirkjur“, þar sem þær álíta að eðli Jesú hafi einungis verið eitt, guðlegt og mannlegt í einu. Kalkedon samþykktin segir eðli Jesú hafi verið tvö, guðlegt og mannlegt samtímis. Þó deilurnar um eðli [[Kristur|Krists]] hafi skipt miklu máli réði einnig deilur um stjórnmál og kirkjulegt skipulag og stjórnum miklu máli við klofninginn. Það var þó ekki fyrr en [[518]] að keisari [[Justinus 1.]] skipaði svo um, að óskum [[Páfi|patríarkans í Róm]], að allir prestar og biskupar kirkjunnar játuðust undir samþykktir Kalkedon-þingsins og yrðu annars [[Bannfæra|bannfærðir]]. Frá [[525]] hófu rómversk yfirvöld og kirkjudeildir sem þeim fylgdu að ofsækja alla þó sem ekki gengust undir þetta. Þessum ofsóknum á hendur austrænu kirkjunum lauk ekki fyrr en [[íslam]] hafði lagt undir sig að mestu þau lönd þar sem þær störfuðu í. Frá [[Annað Vatíkan-þingið|öðru Vatíkan-þinginu]] á sjöunda áratug 20. aldar hefur samband austrænu kirknanna við kaþólsku kirkjuna batnað mjög. == Útbreiðsla == Austrænu kirkjurnar hafa víða útbreiðslu, sérlega í [[Asía|Asíu]] og [[Afríka|Afríku]]. Í [[Armenía|Armeníu]] aðhyllast 94% íbúanna kirkjuna og 51% í [[Eþíópía|Eþíópíu]] (kristnir menn eru þar 62% af íbúum). Í [[Eritrea|Eritreu]] er hún jafn stór og íslam með 50% íbúa. Í [[Egyptaland]]i tilheyrir minnihluti þessari kirkju (15%), í [[Súdan]] (3-5% prósentueiningar af þeim 15% sem eru kristnir í landinu) og í [[Sýrland]]i (2-3% prósentueiningar af þeim 10% sem eru kristnir í landinu). Kirkjudeildin er einnig fjölmenn í [[Kerala]] á [[Indland]]i (8% prósentueiningar af þeim 23% sem eru kristnir í landinu). == Austrænar kirkjur == Þessar kirkjur mynda trúarsamfélag austrænu rétttrúarkirkjunnar: * [[Armeníska postulakirkjan]] * [[Koptíska rétttrúnaðarkirkjan]] * [[Eþíópíska rétttrúnaðarkirkjan]] * Eritreiska rétttrúnaðarkirkjan * Indverska rétttrúnaðarkirkjan, einnig nefnd Malankara rétttrúnaðarkirkjan * Sýríska rétttrúnaðarkirkjan í Antiokkíu == Assýríska austurkirkjan == [[Assýríska austurkirkjan]] er stundum flokkuð með austrænu rétttrúnaðarkirkjunum þó það sé alls ekki rétt. Kirkjan starfaði aðallega í [[Persía|Persíu]] og sagði skipulagslega skilið við kirkjuna í [[Rómaveldi]] um ár 400 og rauf allt samstarf eftir [[kirkjuþingið í Efesos]] 431. Assýríska austurkirkjan fylgir kenningum [[Nestoríanar|Nestoríana]] sem er algjörlega hafnað af austrænu rétttrúnaðarkirkjunum. == Heimildir == * Betts, Robert B., [http://www.anagnosis.gr/index.php?pageID=295&la=eng&page=2 ''Christians in the Arab East''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104203646/http://www.anagnosis.gr/index.php?pageID=295&la=eng&page=2 |date=2013-11-04 }} (Aena: Lycabbetus Press, 1978). * Charles, R. H. ''The Chronicle of John, Bishop of Nikiu: Translated from Zotenberg's Ethiopic Text'' (Evolution Publishing, 1916, endurpr. 2007). [http://www.evolpub.com/CRE/CREseries.html#CRE4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150607154228/http://www.evolpub.com/CRE/CREseries.html#CRE4 |date=2015-06-07 }} * Ingmar Karlsson, ''Korset och halvmånen : en bok om de religiösa minoriteterna i Mellanöstern'' ([[Wahlström & Widstrand]], 2005). == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20160306042827/http://nazret.com/directory/index.php?c=57%2F Eþíópíska rétttrúnaðarkirkjan] * [http://sor.cua.edu/ Upplýsingar um Sýrísku rétttrúnaðarkirkjuna] * [http://www.prounione.urbe.it/dia-int/oo-rc_syrindia/doc/i_oo-rc_syrindia_1984.html Sameiginleg yfirlýsing Jóhannesar Páls II páfa og Hans Heilagleika Mar Ignatius Zakka I Iwas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719013554/http://www.prounione.urbe.it/dia-int/oo-rc_syrindia/doc/i_oo-rc_syrindia_1984.html |date=2011-07-19 }} * [http://St-Takla.org/ Koptíska réttrúnaðarkirkja Heilags Takla Haymanot - Alexandría - Egyptalandi)] * [http://www.syrianchurch.org/ Upplýsingar um Malankara (indversku) Sýrísku kirkjuna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205083210/http://www.syrianchurch.org/ |date=2007-02-05 }} * [http://www.NiranamChurch.com/ Sýríska rétttrúnaðarkirkja Heilagrar Maríu, Niranam, Indlandi (söfnuður sem stofnaður var af Tómasi postula ár 54)] * [http://www.icon.org.in/ Indverska rétttrúnaðarkirkjan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210223145151/http://www.icon.org.in/ |date=2021-02-23 }} * [http://www.ArmenianChurchLibrary.com/ Vefur á þremur túngumálum um Armenísku kirkjunna] * [http://www.armenianpatriarchate.org.tr/ Armeníski patríarkinn í Istanbúl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051228101457/http://www.armenianpatriarchate.org.tr/ |date=2005-12-28 }} * [http://www.armenian-patriarchate.org/ Armeníski patríarkinn í Jerúsalem] [[Flokkur:Kristni]] [[Flokkur:Kristnar kirkjudeildir]] [[Flokkur:Austrænar rétttrúnaðarkirkjur]] rdf5tiq3x6qrqteauus705b7axmnahm 0 44271 1980201 1960006 2026-09-25T13:34:17Z TKSnaevarr 53243 1980201 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Georges Pompidou | mynd = Georges Pompidou 1969 (cropped).jpg | myndatexti1 = Pompidou árið 1969. | titill= [[Forseti Frakklands]] | stjórnartíð_start = [[20. júní]] [[1969]] | stjórnartíð_end = [[2. apríl]] [[1974]] | forsætisráðherra = [[Jacques Chaban-Delmas]]<br>[[Pierre Messmer]] | forveri = [[Charles de Gaulle]] | eftirmaður = [[Valéry Giscard d'Estaing]] | titill2= [[Forsætisráðherra Frakklands]] | stjórnartíð_start2 = [[14. apríl]] [[1962]] | stjórnartíð_end2 = [[10. júlí]] [[1968]] | forseti2 = [[Charles de Gaulle]] | forveri2 = [[Michel Debré]] | eftirmaður2 = [[Maurice Couve de Murville]] | fæðingarnafn = Georges Jean Raymond Pompidou | fæddur = [[5. júlí]] [[1911]] | fæðingarstaður = [[Montboudif]], [[Þriðja franska lýðveldið|Frakkland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1974|4|2|1911|7|5}} | dánarstaður = [[París]], [[Frakkland]]i | stjórnmálaflokkur = [[Lýðveldissambandið]] | maki = Claude Cahour (g. 1935) | börn = Alain | háskóli = [[École Normale Supérieure]]<br>[[Sciences Po]] |undirskrift = Signature of Georges Pompidou.svg }} '''Georges Jean Raymond Pompidou''' ([[5. júlí]] [[1911]] – [[2. apríl]] [[1974]]) var [[forseti Frakklands]] frá [[1969]] þar til hann lést árið [[1974]]. Hann var [[forsætisráðherra Frakklands]] í forsetatíð [[Charles de Gaulle]] frá [[1962]] til [[1968]] og vann forsetakosningarnar eftir að de Gaulle hafði sagt af sér [[1969]]. Pompidou hafði lengi verið einn nánasti samstarfsmaður de Gaulle og þótti eðlilegur arftaki hans. Sem forseti var hann hófsamur íhaldsmaður sem bætti samskipti Frakklands við [[Bandaríkin]] og stofnaði til jákvæðra sambanda við nýsjálfstæðar fyrrum nýlendur Frakka í Afríku. Pompidou styrkti stjórnmálaflokk þeirra de Gaulle, Bandalag lýðræðissinna fyrir lýðveldið (''Union des démocrates pour la République'') og gerði hann að helstu hreyfingu [[Gaullismi|Gaullista]] í Frakklandi. Sem forseti tók Pompidou þátt í skipulagningu [[Evrópubandalagið|evrópska efnahagsbandalagsins]] og samþykkti aðild Bretlands að bandalaginu. De Gaulle hafði verið mjög andsnúinn því að Bretar hlytu aðild þar sem hann taldi þá of nána Bandaríkjamönnum, og hafði sem forseti beitt neitunarvaldi sínu gegn samþykkt á aðild þeirra. Pompidou var þekktur fyrir dálæti sitt á nútímalist. Hann stóð fyrir byggingu ýmissa nýtískulegra mannvirkja í París, þar á meðal [[Pompidou-safnið|Pompidou-safnsins]], sem var nefnt eftir honum eftir dauða hans. == Tenglar == * {{Tímarit.is|3289468|Georges Pompidou|blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]]|útgáfudagsetning=19. september 1965|blaðsíða=2; 11}} * {{Tímarit.is|8009224|Frakki á meðal Frakka|blað=[[Úrval]]|útgáfudagsetning=1. febrúar 1970|blaðsíða=13–20|höfundur=Irvin Ross}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill=[[Forsætisráðherra Frakklands]] |frá=[[20. júní]] [[1962]] |til=[[10. júlí]] [[1968]] |fyrir=[[Michel Debré]] |eftir=[[Maurice Couve de Murville]] }} {{Erfðatafla |titill=[[Forseti Frakklands]] |frá=[[20. júní]] [[1969]] |til=[[2. apríl]] [[1974]] |fyrir=[[Charles de Gaulle]] |eftir=[[Valéry Giscard d'Estaing]] }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Frakklands}} {{Forsætisráðherrar Frakklands}} {{Stubbur|Frakkland|stjórnmál}} {{fde|1911|1974|Pompidou, Georges}} {{DEFAULTSORT:Pompidou, Georges}} [[Flokkur:Forsetar Frakklands|Pompidou, Georges]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Frakklands|Pompidou, Georges]] 47l1eclkup84d4a5q248e1v5f8422k9 0 49534 1980228 1915580 2026-09-25T18:41:00Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980228 wikitext text/x-wiki '''.kw''' er [[þjóðarlén]] [[Kúveit]]. == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20070405152029/http://www.kw/ Whois upplýsingar] hjá [[IANA]] {{Þjóðarlén}} [[Flokkur:Þjóðarlén|kw]] [[sv:Toppdomän#K]] rpzw1tv69gfbzpmgj7pih41q0kgz02k 0 52127 1980327 1770600 2026-09-26T01:42:03Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980327 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Kelly Clarkson | búseta = | mynd = Kelly Clarkson 57th Presidential Inauguration-cropped.jpg | myndastærð = 220px | myndatexti = Clarkson árið 2013 | fæðingarnafn = Kelly Brianne Clarkson | fæðingardagur = {{Fæðingardagur og aldur|1982|4|24}} | fæðingarstaður = {{USA}}, Fort Worth, [[Texas]] | dauðadagur = | dauðastaður = | orsök_dauða = | þekktur_fyrir = Söngkona | starf = Söngkona, lagahöfundur, leikkona | titill = | laun = | trú = | maki = | börn = | foreldrar = | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = }} '''Kelly Brianne Clarkson''' (fædd [[24. apríl]] [[1982]]) er [[Bandaríkin|bandarísk]] söngkona, lagasmiður og leikkona. Hún gaf út fyrstu plötuna sína með [[RCA Records]] eftir að hafa unnið fyrstu þáttaröð [[American Idol]] árið 2002. Clarkson hefur gefið út fjórar plötur: tvöfaldu platínum plötuna ''Thankful'' (2003), margfalda platínum plötu, ''Breakaway'' (2004) - vann tvö [[Grammy-verðlaunin|Grammy-verðlaun]], ''My December'' (2007), og nýjustu plötuna, ''All I Ever Wanted'' (2009). Plöturnar fjórar hafa selst í meira en 10,5 milljónum eintaka í Bandaríkjunum. Clarkson er eini sigurvegari American Idol sem hefur náð á topp breska listans. Hún náði því þann 1. mars 2009 með laginu ''My Life Would Suck Without You''. Hún hefur selt yfir 20 milljónir platna um alan heim og er söluhæsti sigurvegari American Idol. Ellefu af smáskífum Clarkson náðu topp 20 á [[Billboard Hot 100]] listanum. Smáskífan, ''My Life Would Suck Without You'' fór úr 97. sæti upp í það fyrsta á Hot 100 listanum fyrstu vikuna og sló metið fyrir stærsta stökkið á toppinn í sögu listans. Kelly átti mest seldu American Idol-plötuna í Bandaríkjunum, þangað til í nóvember 2009, þegar [[Carrie Underwood]] náði þeim stóra titli með 100.000 fleiri plötum. Clarkson er samt sem áður áfram söluhæsti þátttakandi í American Idol. == Æska == Kelly Brianne Clarkson fæddist í Fort Worth í [[Texas]] og ólst upp í litlum bæ sem heitir Burleson, í úthverfi Fort Worth. Hún er þriðja og yngsta barn Jeanne Rose, 1. bekkjar kennara, og Stepehens Michael Clarkson. Kelly á bæði bróður og systur, Jason og Alyssu. Þegar Kelly var sex ára skildu foreldrar hennar eftir sautján ára hjónaband. Fjölskyldan settist að í Buerlson þar sem móðir hennar gifstist seinni eiginmanni sínum, Jimmy Taylor. Fjölskylda Clarkson átti í fjárhagsvandræðum og eftir að skilnað foreldra hennar leitaði Kelly skjóls í tónlistinni. Hún gekk í Pauline G. Hughes grunnskólann og menntaskólann í Burleson. Hún vildi verða sjávarlíffræðingur en skipti um skoðun eftir að hafa séð myndina [[Jaws]]. Í sjöunda bekk heyðir kennarinn hennar hana syngja á ganginum og bað hana að koma í áheyrnaprufur fyrir skólakórinn; Kelly sagði henni að hún hefði aldrei fengið formlega söngþjálfun. Í menntaskóla tók Clarkson þátt í söngleikjum, til að mynda í ''Annie Get Your Gun'', ''Seven Brides for Steven Brothers'' og ''Brigadoon''. Hún söng í hæfileikakeppni í skólanum sínum og eftir það sagði einn áhorfandinn við hana: „Guð hefur gefið þér þessa gjöf. Þú verður að syngja. Það eru örlög þín“. Clarkson hélt áfram að syngja og byrjaði fljótlega í klassískri þjálfun og vonaði að tónlistin myndi veita henni háskólastyrk. Eftir útskrift úr menntaskóla var Clarkson boðinn fullur skólastyrkur til háskólanáms í háskólann í Austin, Texas, háskóla Norður-Texas og Berklee en hún ákvað að fara ekki í háskóla, þar sem hún hafði nú þegar samið svo mikið af tónlist að hún vildi prófa sig áfram og hún sagði að maður er aldrei of gamall til að fara í háskóla. == Tónlistarferill == === 2002-2003: American Idol og World Idol === Clarkson vann fyrstu þáttaröð [[American Idol]] þann 4. september 2002 og hafði fengið 58% atkvæða. Á meðan hún barðist við tárin söng hún ballöðuna ''A Moment Like This'' en lagið var samið sérstaklega fyrir sigurvegara kvöldins og var lagið á fyrstu plötunni hennar, ''Thankful''. Þegar lagið kom út sem smáskífa í október 2002 setti það met í sögu Billboard Hot 100-listans þegar það fór úr 52. sæti upp í það fyrsta. Þessi árangur var aðallega undir áhrifum frá American Idol og seldist geisladiskurinn í 236.000 eintökum í fyrstu vikunni og var fimm vikur í fyrsta sæti á vinsældarlista í [[Kanada]]. Í desember 2003 var haldin keppni sem bar nafnið World Idol, í [[London]], [[England]]i þar sem sigurvegarar úr fyrstu þáttaröðum Idol alls staðar úr heiminum kepptu. Clarkson var samningsbundin til að taka þátt og lenti í öðru sæti á eftir [[Noregur|norska]] idolinu, Kurt Nielson. Hún sögn lag [[Aretha Franklin|Arethu Franklin]], ''(You Make Me Feel Like) a Natural Woman''. [[Mynd:Kelly Clarkson Blue Angels.jpg|thumb|Kelly Clarkson árið 2006]] === 2003-2004: ''Thankful'' === Stuttu eftir lok 1. þáttaraðar Idolsins, var Kelly sökuð um að hafa unnið með plötufyrirtæki. Samkvæmt reglum keppninnar má keppandi ekki taka þátt ef hann hefur unnið með plötuútgáfufyrirtæki. Stuttu seinna var hún sýknuð af öllum ásökunum. == Útgefið efni == === Hljómplötur === * ''[[Thankful]]'' ([[2003]]) * ''[[Breakaway]]'' ([[2004]]) * ''[[My December]]'' ([[2007]]) * ''[[All I Ever Wanted]]'' ([[2009]]) * ''[[Stronger]]'' (2011) * ''[[Wrapped in Red]]'' (2013) * ''[[Piece by Piece]]'' (2015) * [[Meaning of Life|''Meaning of Life'']] (2017) == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20070715042910/http://www.kellyclarkson.com/site.php Opinber vefsíða Kelly Clarkson] {{commons|Kelly Clarkson}} {{stubbur|æviágrip|tónlist}} {{DEFAULTSORT:Clarkson, Kelly}} {{f|1982}} [[Flokkur:Bandarískir söngvarar]] 3u6fleiol46np3qvsupmc8x6okyf5zj 0 52431 1980456 1380489 2026-09-26T10:07:39Z Akigka 183 1980456 wikitext text/x-wiki [[Mynd:TextEdit_1.19_screenshot.png|thumb|Skjáskot af TextEdit.]] '''TextEdit''' er [[opinn hugbúnaður|opinn]] [[textaritill]] fyrir [[Mac OS X]]. Forritið er [[staðalbúnaður]] í Mac OS X. Það var upphaflega þróað fyrir stýrikerfi [[NeXT]], [[NeXTSTEP]].<ref>{{Cite web | title=Tarun: "Happy thirtieth birthday to TextEdit!" - Mastodon | url=https://mastodon.social/@tarunuday/116813326329238520 | access-date=2026-08-09 | website=mastodon.social}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Apple forrit}} {{Stubbur|Apple}} [[Flokkur:Tölvuforrit frá Apple]] [[Flokkur:Textaritlar]] p2u1hfvc0aqfkq5snvi0nhkog7wcq65 1980457 1980456 2026-09-26T10:08:20Z Akigka 183 1980457 wikitext text/x-wiki [[Mynd:TextEdit_1.19_screenshot.png|thumb|Skjáskot af TextEdit.]] '''TextEdit''' er [[opinn hugbúnaður|opinn]] [[textaritill]] fyrir [[Mac OS X]]. Forritið er staðalbúnaður í Mac OS X. Það var upphaflega þróað fyrir stýrikerfi [[NeXT]], [[NeXTSTEP]].<ref>{{Cite web | title=Tarun: "Happy thirtieth birthday to TextEdit!" - Mastodon | url=https://mastodon.social/@tarunuday/116813326329238520 | access-date=2026-08-09 | website=mastodon.social}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Apple forrit}} {{Stubbur|Apple}} [[Flokkur:Tölvuforrit frá Apple]] [[Flokkur:Textaritlar]] smzzf505uoxoc00vkfsk3h4nuhbzsr0 0 53388 1980273 1961126 2026-09-25T21:43:40Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980273 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Pretty flamingos - geograph.org.uk - 578705.jpg|thumb|230px|Vindmyllur í [[Norðvestur-England]]i. Vindmyllur umbreyta [[vindorka|vindorku]] í rafmagn.]] '''Endurnýjanleg orka''' er [[orka]] sem kemur frá [[endurnýjanleg auðlind|endurnýjanlegri orkulind]] sem minnkar ekki, heldur endurnýjar sig stöðugt þegar tekið er af henni og helst þannig í jafnvægi. Endurnýjanlegar orkulindir eru til dæmis [[sólarljós]], [[vindur]], hreyfingar [[vatn]]s og [[jarðhiti]].<ref>{{cite journal |last1=Owusu |first1=Phebe Asantewaa |last2=Asumadu-Sarkodie |first2=Samuel |title=A review of renewable energy sources, sustainability issues and climate change mitigation |journal=Cogent Engineering |date=2016 |volume=3 |issue=1 |pages=1167990 |doi=10.1080/23311916.2016.1167990 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Ellabban | first1 = Omar | last2 = Abu-Rub | first2 = Haitham | last3 = Blaabjerg | first3 = Frede | year = 2014 | title = Renewable energy resources: Current status, future prospects and their enabling technology | journal = [[Renewable and Sustainable Energy Reviews]] | volume = 39 | pages = 748–764 [749] | doi = 10.1016/j.rser.2014.07.113 }}</ref> Nýting endurnýjanlegra orkulinda getur verið [[sjálfbærni|sjálfbær]]; en stundum er hún það ekki, eins og þegar [[lífmassi]] er nýttur hraðar en hann nær að endurnýja sig.<ref name="CarbonBrief1">{{cite web|url=https://www.carbonbrief.org/biomass-subsidies-not-fit-for-purpose-chatham-house|title=Biomass subsidies 'not fit for purpose', says Chatham House|first=Jocelyn|last=Timperly|date=23 February 2017|publisher=Carbon Brief Ltd © 2020 - Company No. 07222041|access-date=31. október 2020|archive-date=6 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201106210822/https://www.carbonbrief.org/biomass-subsidies-not-fit-for-purpose-chatham-house|url-status=live}}</ref><ref name="SciAm">{{cite web |url=https://www.scientificamerican.com/article/congress-says-biomass-is-carbon-neutral-but-scientists-disagree/|title=Congress Says Biomass Is Carbon Neutral but Scientists Disagree - Using wood as fuel source could actually increase CO2 emissions|last1=Harvey|first1=Chelsea|last2=Heikkinen|first2=Niina|date=23 March 2018|publisher=Scientific American|access-date=31. október 2020|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101214057/https://www.scientificamerican.com/article/congress-says-biomass-is-carbon-neutral-but-scientists-disagree/|url-status=live}}</ref> Hagnýting endurnýjanlegrar orku á sér oftast stað á stórum skala, en hentar líka fyrir [[dreifbýli]] og [[þróunarland|þróunarlönd]] þar sem orkan skiptir miklu máli fyrir [[þróun]] samfélaga.<ref>{{Cite journal |last=Alazraque-Cherni |first=Judith |date=1 April 2008 |title=Renewable Energy for Rural Sustainability in Developing Countries |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0270467607313956 |url-status=live |journal=Bulletin of Science, Technology & Society |volume=28 |issue=2 |pages=105–114 |doi=10.1177/0270467607313956 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319030916/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0270467607313956 |archive-date=19 March 2021 |access-date=2 December 2020 |s2cid=67817602}}</ref><ref>World Energy Assessment (2001). [http://www.undp.org/energy/activities/wea/drafts-frame.html Renewable energy technologies] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609101755/http://www.undp.org/energy/activities/wea/drafts-frame.html|date=9 June 2007}}, p. 221.</ref> Hagnýting endurnýjanlegrar orku fer oft saman við [[rafvæðing]]u sem hefur ýmsa kosti, meðal annars þann að vera [[hrein orka]] þar sem hennar er neytt í dag .<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Frá 2011 til 2021 hefur hlutur endurnýjanlegrar orku í raforkuframleiðslu heimsins vaxið úr 20% í 28%. Á sama tíma hefur hlutur [[jarðefnaeldsneyti]]s minnkað úr 68% í 62% og hlutur [[kjarnorka|kjarnorku]] minnkað úr 12% í 10%. Hlutur vatnsafls minnkaði úr 16% í 15%, en hlutfall vindorku jókst úr 2% í 10%. Hlutfall orku úr lífmassa og jarðhita fór úr 2% í 3%. Uppsett orka er 3.146 gígavött í 135 löndum, og 156 lönd hafa sett lög um endurnýjanlega orku.<ref>{{cite journal |title=Renewables 2022 |journal=Global Status Report |date=14 June 2019 |issue=renewable energies |page=44 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |access-date=5 September 2022 |archive-date=24 maí 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |url-status=dead }}</ref> Árið 2021 var nær helmingur aukningar í nýtingu endurnýjanlegrar orku í [[Kína]].<ref>{{Cite web |title=Renewables – Global Energy Review 2021 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2021/renewables |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211123021051/https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2021/renewables |archive-date=23. nóvember 2021 |access-date=2021-11-22 |website=IEA}}</ref> Á heimsvísu er áætlað að um 10 milljón störf séu í endurnýjanlega orkugeiranum, flest við framleiðslu á [[sólarsella|sólarsellum]].<ref>{{Cite web|title=Renewable Energy and Jobs – Annual Review 2020 |url=https://www.irena.org/publications/2020/Sep/Renewable-Energy-and-Jobs-Annual-Review-2020|access-date=2. desember 2020|website=irena.org|date=29 September 2020 |archive-date=6. desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206154355/https://irena.org/publications/2020/Sep/Renewable-Energy-and-Jobs-Annual-Review-2020|url-status=live}}</ref> Framleiðsla á endurnýjanlegri orku hefur þróast hratt og orðið hagkvæmari og ódýrari um leið og hlutur hennar í heildarorkunotkun heimsins hefur farið vaxandi.<ref>{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html|title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights|access-date=28. janúar 2019|archive-date=29. janúar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html|url-status=live}}</ref> Stór hluti af nýrri rafmagnsframleiðslu heimsins byggist á endurnýjanlegum orkulindum.<ref>{{Cite web|title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity|access-date=2. desember 2020|website=irena.org|date=2. apríl 2019 |archive-date=2. apríl 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity|url-status=live}}</ref> Í flestum löndum eru sólarorkuver eða vindorkuver ódýrustu endurnýjanlegu orkukostirnir.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report | author= IEA | year= 2020 | title= Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025 | url= https://www.iea.org/reports/renewables-2020 | access-date= 27. apríl 2021 | page= 12 | archive-date= 26. apríl 2021 | archive-url= https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020 | url-status= live }}</ref> Mörg lönd uppfylla yfir 20% af orkuþörf sinni með endurnýjanlegri orku og í nokkrum fjölda ríkja stendur endurnýjanleg orka undir yfir helmingi raforkuframleiðslu.<ref>{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |last2=Roser |first2=Max |last3=Rosado |first3=Pablo |date=2020-11-28 |title=Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=Our World in Data}}</ref> Fjögur lönd framleiða 100% af sinni raforku með endurnýjanlegri orku: [[Albanía]], [[Paragvæ]], [[Ísland]] og [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]].<ref>{{Cite web |last=Sensiba |first=Jennifer |date=2021-10-28 |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |access-date=2021-11-22 |website=CleanTechnica}}</ref> Áætlað er að markaðurinn fyrir endurnýjanlega orku muni vaxa hratt á [[2021-2030|3. áratug]] 21. aldar. Samkvæmt [[Alþjóðaorkustofnunin]]ni þurfa 90% af raforkuframleiðslu heimsins að koma frá endurnýjanlegum orkulindum ef takast á að ná [[kolefnishlutleysi]] fyrir árið 2050.<ref name=":0">{{Cite web |title=Net Zero by 2050 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |access-date=2023-03-19 |website=IEA |language=en-GB}}</ref> Sumar rannsóknir benda til þess að skipti yfir í 100% endurnýjanlega orku á öllum sviðum orkunotkunar - raforku, húshitun, flutningum og iðnaði - séu bæði möguleg og fýsileg.<ref name="Bogdanov-2021">{{Cite journal |last1=Bogdanov |first1=Dmitrii |last2=Gulagi |first2=Ashish |last3=Fasihi |first3=Mahdi |last4=Breyer |first4=Christian |date=2021-02-01 |title=Full energy sector transition towards 100% renewable energy supply: Integrating power, heat, transport and industry sectors including desalination |journal=Applied Energy |language=en |volume=283 |pages=116273 |doi=10.1016/j.apenergy.2020.116273 |issn=0306-2619 |doi-access=free}}</ref><ref name="Teske-2019">{{Cite book |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-05843-2 |title=Achieving the Paris Climate Agreement Goals |journal=<!---->|year=2019 |language=en |doi=10.1007/978-3-030-05843-2|isbn=978-3-030-05842-5 |s2cid=198078901 |editor-last1=Teske |editor-first1=Sven }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jacobson |first1=Mark Z. |last2=von Krauland |first2=Anna-Katharina |last3=Coughlin |first3=Stephen J. |last4=Dukas |first4=Emily |last5=Nelson |first5=Alexander J. H. |last6=Palmer |first6=Frances C. |last7=Rasmussen |first7=Kylie R. |date=2022 |title=Low-cost solutions to global warming, air pollution, and energy insecurity for 145 countries |url=http://xlink.rsc.org/?DOI=D2EE00722C |journal=Energy & Environmental Science |volume=15 |issue=8 |language=en |pages=3343–3359 |doi=10.1039/D2EE00722C |s2cid=250126767 |issn=1754-5692}}</ref> Endurnýjanlegar orkulindir finnast nánast um allan heim, andstætt jarðefnaeldsneyti, sem finnst í vinnanlegu magni aðeins í nokkrum ríkjum. Aukin notkun endurnýjanlegrar orku hefur því veruleg áhrif á [[orkuöryggi]], [[loftslagsbreytingar]] og efnahagslíf einstakra ríkja.<ref name="International Energy Agency 2012">{{cite web |url=https://webstore.iea.org/energy-technology-perspectives-2012 |title=Energy Technology Perspectives 2012 |author=International Energy Agency |year=2012 |access-date=2. desember 2020 |archive-date=28. maí 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528013114/https://webstore.iea.org/energy-technology-perspectives-2012 |url-status=live }}</ref> Eitt af því sem stendur í vegi fyrir hagnýtingu endurnýjanlegrar orku eru styrkir til vinnslu á jarðefnaeldsneyti.<ref>{{Cite journal|last=Timperley|first=Jocelyn|date=2021-10-20|title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill|url=https://www.nature.com/articles/d41586-021-02847-2|journal=Nature|volume=598|issue=7881 |pages=403–405|doi=10.1038/d41586-021-02847-2|pmid=34671143|bibcode=2021Natur.598..403T|s2cid=239052649|access-date=22. nóvember 2021|archive-date=17 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117190044/https://www.nature.com/articles/d41586-021-02847-2|url-status=live}}</ref> Alþjóðlegar skoðanakannanir hafa sýnt mikinn stuðning almennings við endurnýjanlega orkukosti eins og sólarorku og vindorku.<ref name="UNEP">{{cite web |title = Global Trends in Sustainable Energy Investment 2007: Analysis of Trends and Issues in the Financing of Renewable Energy and Energy Efficiency in OECD and Developing Countries |url = http://www.unep.org/pdf/72_Glob_Sust_Energy_Inv_Report_(2007).pdf |website = unep.org |publisher = United Nations Environment Programme |access-date = 13 October 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304114134/http://www.unep.org/pdf/72_Glob_Sust_Energy_Inv_Report_(2007).pdf |archive-date = 4 March 2016 |page = 3 |year = 2007 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Sütterlin|first1=B.|last2=Siegrist|first2=Michael|date=2017|title=Public acceptance of renewable energy technologies from an abstract versus concrete perspective and the positive imagery of solar power|journal=Energy Policy|volume=106|pages=356–366|doi=10.1016/j.enpol.2017.03.061}}</ref> Árið 2022 gaf Alþjóðaorkustofnunin út tilmæli til aðildarríkja um að fjarlægja lagalegar og fjárhagslegar hindranir sem stæðu í vegi fyrir aukningu framleiðslu á endurnýjanlegri orku, til að ná markmiðinu um kolefnishlutleysi árið 2050.<ref>{{Cite web |title=Executive summary – Renewables 2022 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2022/executive-summary |access-date=2023-03-13 |website=IEA |language=en-GB}}</ref> == Skilgreining == Ekki má rugla saman hugtökunum „endur'''nýtan'''legur“ og „endur'''nýjan'''legur“. Orðið „endurnýtanlegur“ vísar til þess að hægt sé að nýta eitthvað aftur. Sem dæmi má nefna [[dagblað|dagblöð]] og [[flaska|flöskur]] sem við förum með til [[endurvinnsla|endurvinnslu]]. Orðið „endurnýjanlegur“ vísar hins vegar til þess að eitthvað endurnýjar sig þegar tekið er af því. Einnig kemur fyrir að hugtökunum „sjálfbær“ og „endurnýjanlegur“ er ruglað saman, en hafa skal í huga að sjálfbærni lýsir því hvernig orkulind er nýtt en endurnýjanleiki lýsir eðli hennar. Ekki er rétt að segja að orka sé endurnýtanleg, og ekki er heldur alveg rétt að segja að orka sé endurnýjanleg. Það sem átt er við þegar talað er um endurnýjanlega orku er að hún komi frá endurnýjanlegri orkulind.<ref>{{vefheimild|url=https://isor.is/jardhiti/endurnyjanlegar-orkulindir/|titill=Endurnýjanlegar orkulindir|vefsíða=ÍSOR|skoðað=21.6.2023}}</ref> Samkvæmt tilskipun [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] frá árinu [[2009]] er endurnýjanleg orka skilgreind þannig: orka sem ekki kemur frá [[jarðefnaeldsneyti]] heldur úr endurnýjanlegum orkulindum, þ.e.a.s. [[sólin|sól]], [[vindur|vindi]], [[jarðhiti|jarðhita]], [[sjávarfallaorka|haforku]], [[lofthiti|lofthita]], varma úr grunn- og yfirborðsvatni og [[vatnsorka|vatnsorku]], [[lífmassi|lífmassa]], [[haugagas|hauggas]]i, [[skólphreinsun|skolphreinsistöðvum]] og [[lífgas]]i.<ref>http://www.eutrainingsite.com/download/newsletter_june_2009.pdf{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, skoðað 1.apríl 2010</ref> == Orkulindir == Orkulindir jarðefna, þ.e. [[olía|olíu]], [[kol]]a og [[gas]]s, teljast ekki endurnýjanlegar sökum þess hversu langur nýmyndunartími þeirra er miðað við nýtingarhraðann.<ref>http://www.landsvirkjun.is/i-orkuumraedunni/nr/780{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Ekki er vitað með nákvæmni hversu langan tíma jarðefnaeldsneyti er að myndast, en ljóst er að um er að ræða þúsundir eða milljónir ára, eftir aðstæðum. Flest ef ekki öll lönd eru mjög háð jarðefnaeldsneyti, en sökum þess hversu hratt gengur á þær birgðir sem til eru, með tilheyrandi verðhækkunum, sem og losun [[koltvísýringur|koltvísýrings]] (CO2) við [[bruni|bruna]] þess, hefur þörfin fyrir endurnýjanlega orkugjafa aukist til muna undanfarin ár.<ref>http://www.geotech.org/survey/geotech/Oil.pdf, skoðað 1.apríl</ref> === Jarðhiti === [[Mynd:NesjavellirPowerPlant edit2.jpg|thumb|Jarðhiti er endurnýjanleg orkuauðlind sé hún nýtt á sjálfbæran hátt ([[Nesjavallavirkjun]])]] {{Aðalgrein|Jarðhiti}} Hugtakið jarðhiti er í dag fyrst og fremst notað um það fyrirbæri þegar heitt vatn og gufa koma upp úr jörðinni á svokölluðum jarðhitasvæðum, auk fyrirbæra sem tengjast þessu, s.s. efnaútfellingar. Þessi svæði skiptast í [[lághitasvæði|lág-]] og [[háhitasvæði]]. Forsenda jarðhita í þessum skilningi er að jarðskorpan sé gljúp sem gerir vatni kleift að hripa niður og flytja svo með sér varmaorku frá neðri jarðlögum. Hitastigið hækkar eftir því sem neðar dregur og á það sérstaklega við á [[eldstöð|eldfjallasvæðum]] og [[heitur reitur|heitum reitum]] líkt og á [[Ísland]]i.<ref>{{vísindavefurinn|2687|Hvað er jarðhiti?|höfundur=Guðmundur Pálmason|dags=25.9.2002}}</ref> Orðið „jarðvarmi“ er notað um orkuna þegar greina þarf á milli jarðhitans sem almenns fyrirbæris og orkunnar sem berst með [[vatn]]i og [[gufa|gufu]] upp til yfirborðsins.<ref>{{cite book|author=Guðmundur Pálmason|year=2005|title=Jarðhitabók Eðli og nýting auðlindar|publisher=Hið íslenska bókmenntafélag}}</ref> === Vatnsorka === {{Aðalgrein|Vatnsafl}} [[Mynd:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|thumb|right|Þriggjagljúfrastíflan í Kína.]] [[Vatn]] er orkumiðill og vatnsorka sú orka sem vatn býr yfir á vissum stað í náttúrulegri [[hringrás vatns|hringrás]] sinni, en mikil orka felst í [[vatnsfall|vatnsföllum]]. Fyrir tilstuðlan sólarinnar gufar vatn í sífellu upp af jörðinni. Við það að kólna þéttist gufan í [[ský]], sem aftur skilar sér til jarðar sem úrkoma. Vatn sem rennur til sjávar ber orku sem fólgin er í falli þess. Þetta er sú orka sem beisluð er með [[vatnsaflsvirkjun]]um.<ref>http://www.landsvirkjun.is/media/fraedsla/samk_veggspj_1_solarorka_A4.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305235411/http://www.landsvirkjun.is/media/fraedsla/samk_veggspj_1_solarorka_a4.pdf |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305235411/http://www.landsvirkjun.is/media/fraedsla/samk_veggspj_1_solarorka_a4.pdf |date=2016-03-05 }}, sótt 5.apríl 2010</ref> Vatnsafl er virkjað til þess að framleiða rafmagn. Það er gert þannig að vatnið er látið falla, og þungi þess og fallhæð nýtt til þess að knýja hverfla. Því meira vatnsmagn og fallhæð, því meiri orka. Sögulega hefur mest af raforkuvinnslu með vatnsaflsvirkjunum farið fram með því að reisa stórar [[stífla|stíflur]] með [[miðlunarlón]]um.<ref>{{Cite journal|last1=Moran |first1=Emilio F. |last2=Lopez|first2=Maria Claudia|last3=Moore|first3=Nathan|last4=Müller|first4=Norbert |last5=Hyndman|first5=David W.|date=2018|title=Sustainable hydropower in the 21st century |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=115|issue=47|pages=11891–11898 |doi=10.1073/pnas.1809426115|pmid=30397145|issn=0027-8424|pmc=6255148|bibcode=2018PNAS..11511891M |doi-access=free}}</ref> Stærstu stíflur heims eru [[Þriggjagljúfrastíflan]] og [[Baihetan-stíflan]] í Kína, og [[Itaipu-stíflan]] milli Brasilíu og Paragvæ. Fjöldi [[smávirkjun|smávirkjana]] og [[örvirkjun|örvirkjana]] fer vaxandi um allan heim. Í Kína eru yfir 45.000 slíkar virkjanir.<ref>{{cite web |url=https://www.irena.org/DocumentDownloads/Publications/RE_Technologies_Cost_Analysis-HYDROPOWER.pdf |title=DocHdl2OnPN-PRINTRDY-01tmpTarget |access-date=26 March 2019 |archive-date=9. nóvember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181109085415/https://www.irena.org/documentdownloads/publications/re_technologies_cost_analysis-hydropower.pdf |url-status=dead }}</ref> Margar smávirkjanir eru [[rennslisvirkju|rennslisvirkjanir]] sem hafa ekkert miðlunarlón.<ref>{{cite web|title=Run-of-the-river hydroelectricity|url=https://energyeducation.ca/encyclopedia/Run-of-the-river_hydroelectricity |last=Afework|first=Bethel|date=3 September 2018|work=Energy Education|access-date=27. apríl 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190427184803/https://energyeducation.ca/encyclopedia/Run-of-the-river_hydroelectricity|archive-date=27. apríl 2019|url-status=live}}</ref> === Vindorka === {{Aðalgrein|Vindorka}} [[Mynd:Global_Map_of_Wind_Power_Density_Potential.png|thumb|right|Kort sem sýnir möguleika til vindorkuvinnslu.]] Vindorka er orka á formi [[hreyfiorka|hreyfiorku]] sem vindurinn felur í sér og á uppruna í geislum sólar. Maðurinn hefur beislað þessa orku í vel yfir 5500 ár, upphaflega með seglum báta og skipa. Talið er að fyrstu vindmyllurnar hafi verið hannaðar á 7. öld e.Kr., en þær gerðu mönnum kleift að nýta þessa orku til þess að mala korn og dæla vatni á milli staða. Síðar var farið að nota hana til þess að knýja ýmsan vélbúnað. Það var þó ekki fyrr en upp úr aldamótunum 1900 að vindmyllur voru fyrst notaðar til rafmagnsframleiðslu. Þróun vindmylla var hæg allt til ársins 1990 þegar stórt stökk varð í kjölfar umræðna um umhverfismál. Vindorka er ókeypis og ótæmandi orkulind sem hefur ýmsa kosti varðandi nýtingu. Hún er vissulega ódýr virkjunarkostur, veldur lítilli röskun á umhverfi og er almennt talin umhverfisvæn (þótt sumir setji fyrirvara við þá ályktun).<ref>{{vefheimild|url=https://www.vb.is/skodun/hvad-ef-ekki-andar-vindum-/|titill=Hvað ef ekki andar vindum þýðum?|höfundur=Þórður Gunnarsson|vefsíða=Viðskiptablaðið|dags=1. apríl 2023|skoðað=21.6.2023}}</ref><ref>{{vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20212154651d/hid-skituga-leyndar-mal-vindorkunnar|titill=Hið skítuga leyndarmál vindorkunnar|höfundur=Ágústa Ágústsdóttir|dags=11. september 2021|vefsíða=Vísir.is|skoðað=21.6.2023}}</ref> Þó eru ýmsir vankantar á og má þar helst nefna hversu óstöðug orkulind vindurinn er og hversu illa [[vindmylla|vindmyllur]] endast. Vindmylla þarf lágmarks [[vindhraði|vindhraða]] um 4 m/s til þess að framleiða rafmagn og nær fullum afköstum við 15 m/s. Þeim heldur hún að 25 m/s en þá aftengist hún þar til vindhraði er kominn niður undir 20 m/s. Það getur því verið vandasamt að finna góða staðsetningu fyrir vindorkuver og þar að auki er nauðsynlegt að hafa varaaflstöð til þess að tryggja stöðuga orku. === Sólarorka === {{Aðalgrein|Sólarorka}} [[Mynd:World_GHI_Solar-resource-map_GlobalSolarAtlas_World-Bank-Esmap-Solargis.png|thumb|right|Kort sem sýnir styrk [[ágeislun]]ar sólar á heimsvísu.]] [[Sólin]] gefur á hverri sekúndu frá sér um <math>3,9 \cdot 10^{26}</math> júl af orku á formi [[rafsegulgeislun]]ar. Til samanburðar samsvarar heildarorkuframleiðsla á jörðinni á ári því sem sólin framleiðir á einum billjónasta hluta úr sekúndu. Þessi orka er kölluð sólarorka og hluti af henni streymir til jarðar. [[Andrúmsloft jarðar|Gufuhvolfið]] endurkastar svo eða gleypir flestalla skaðlega geisla áður en þeir ná til yfirborðs jarðar. <ref>{{cite book|author=Gordon J. Aubrecht|year=2006|title=Energy Physical, Environmental, and Social Impact|url=https://archive.org/details/energyphysicalen0000aubr_3rded|publisher=Pearson Prentice Hall|isbn=0-13-093222-1}}</ref> Sólarorkan er uppspretta allra orkulinda jarðar að undanskildum jarðhitanum og [[kjarnorka|kjarnorku]]. Hún er orkan sem drífur veðrakerfi og hafstrauma jarðar og því má rekja upptök vind- og vatnsorku til sólarinnar. Sama gildir um þá orku sem losnar við brennslu [[tré|trjáa]] og [[jurt|plantna]], því sú orka er í raun sólarorkan sem plönturnar beisluðu við vöxt sinn. Þetta gildir einnig um jarðefnaeldsneyti enda myndast það úr gömlum jurtaleifum og má þess vegna rekja til sólar.<ref>http://www.sesseljuhus.is/Template1.asp?SID_NR=556&VS=1VS1.asp {{Webarchive|url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070502132656/www.sesseljuhus.is/Template1.asp?SID_NR=556&VS=1VS1.asp |date=2007-05-02 }}, skoðað 5.apríl 2010</ref> Hægt er að nýta sólarorku á ýmsa vegu, bæði í iðnaði og á heimilum, til dæmis til hitunar vatns og lýsingar. Sólarljósið er þó ekki stöðugt og orkumagnið á hverjum stað misjafnt. Það fer eftir hnattstöðu, árstíma, tíma dags og veðráttu og því hentar best að beisla þessa orku á sólríkari svæðum.<ref>{{cite web |url=http://tonto.eia.doe.gov/kids/energy.cfm?page=solar_home-basics |title=Geymd eintak |access-date=2010-04-13 |archive-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323012033/http://tonto.eia.doe.gov/kids/energy.cfm?page=solar_home-basics |url-status=dead }}</ref> === Lífmassi === [[Mynd:Hampur1.jpeg|thumb|Dæmi um framleiðslu lífmassa, hampræktun á Möðruvöllum 2008]] {{aðalgrein|Lífmassi}} Lífmassi er í grunninn lífrænt efni sem gengur af í líffræðilegum ferlum.<ref>http://www.calderasybiomasa.com/is/que-es-la-biomasa/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221020090649/http://www.calderasybiomasa.com/is/que-es-la-biomasa/ |date=2022-10-20 }}, skoðað 12.apríl 2010</ref> „Þegar rætt er um lífmassa sem orkulind er yfirleitt átt við afurðir eða aukaafurðir úr skógrækt og landbúnaði, en [[etanól]], [[metan]] og [[lífdísill]] eru helstu miðlar lífmassaorku. Því kemur ekki á óvart að þau lönd sem komin eru einna lengst í þróun á lífmassa sem [[eldsneyti]] í stað jarðefnaeldsneytis eru [[Brasilía]], þar sem [[sykurreyr]] er hráefnið og [[Svíþjóð]] og [[Finnland]], þar sem skóglendi er mikið. Fleiri lönd standa þó einnig framarlega í þessum efnum.“ <ref>http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?radnr=1151568, sótt 12.apríl 2010</ref> Lífmassi er meðal þeirra orkugjafa sem munu koma í stað jarðefnaeldsneytis til að draga úr aukningu gróðurhúsaáhrifa. Með því að vinna gas úr sorpi og búfjáráburði er einnig dregið úr losun metans sem er mjög virk [[gróðurhúsalofttegund]], og afgangar úr grisjun skóga og timburvinnslu eru mikilvægt hráefni. [[Úrgangur]] sem til fellur dugir þó skammt. Á Íslandi kemur til greina að hirða lífmassa af túnum eða rækta [[tún]] sérstaklega með tegundum eins og [[strandreyr]], [[bygg]]i og [[alaskalúpína|alaskalúpínu]]. Víði ætti að mega rækta með góðum árangri. Minni líkur eru á að rækta megi olíujurtir til að fá [[dísilolía|dísileldsneyti]].<ref>http://www.landbunadur.is/landbunadur/wgsamvef.nsf/0/f576196d6d2cbbaf002571010047ed48/$FILE/41.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221517/http://www.landbunadur.is/landbunadur/wgsamvef.nsf/0/f576196d6d2cbbaf002571010047ed48/$FILE/41.pdf |date=2016-03-04 }}, sótt 12.apríl 2010</ref> Orkan sem fæst úr lífmassa er ekki jafn þétt og sú úr jarðefnaeldsneyti og því þarf aukna tækni til þess að lífmassaorka sé samkeppnisfær. Því er ljóst að landbúnaðurinn og iðnaður þarf meiri gróður og hagkvæmari vinnslu til þess að unnt sé að auka notkun lífmassa. Mögulegar afurðir úr lífmassa er eldsneyti í vökva- og gasformi auk fleiri gagnlegra efnasambanda sem nú eru framleidd úr jarðefnum.<ref>http://wayback.vefsafn.is/wayback/20051101164047/www.umhverfisvefurinn.is/2/Files/Skra_0003971.pdf</ref> == Endurnýjanleg orka á Íslandi == [[Ísland]] hefur mikla sérstöðu þegar kemur að orkumálum. Hver íbúi notar meiri orku en þekkist annars staðar og sömuleiðis er hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa óvenju hátt. Orkubúskapurinn byggist aðallega á jarðhita, vatnsafli og innfluttu jarðefnaeldsneyti.<ref>http://www.rammaaaetlun.is/kynningar--og-umsagnarferli/virkjunarkostir-2.-afanga/orkukostir-og-orkunotkun/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821140921/http://www.rammaaaetlun.is/kynningar--og-umsagnarferli/virkjunarkostir-2.-afanga/orkukostir-og-orkunotkun/ |date=2014-08-21 }}, skoðað 3.apríl 2010</ref> Samkvæmt [[Hagstofa Íslands|Hagstofu Íslands]] var heildarorkunotkun þjóðarinnar árið 2020, 246 PJ (petajúl). Rúmlega 89% kom frá innlendum og endurnýjanlegum orkulindum og 10% úr innfluttu jarðefnaeldsneyti,<ref name="hagstofan">{{vefheimild|url=https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Umhverfi/Umhverfi__4_orkumal__2_framleidslaognotkun/IDN02102.px/table/tableViewLayout2/|titill=Heildarnotkun orku eftir uppruna 1940-2020|vefsíða=Hagstofa Íslands|skoðað=21.6.2023}}</ref> en þessi hlutföll eru öfug við það sem gerist annars staðar í heiminum. Af innlendri orku kom árið 2019 18,2% frá vatnsafli, en mest eða 65,5% frá jarðhita. Notkun jarðefnaeldsneytis einskorðast að mestu við bíla- og skipaflotann eða um 14,5% og um 1,8% eru kol sem notuð eru í iðnaði.<ref name="hagstofan" /> === Íslensk stjórnsýsla === Ísland er í samstarfi á alþjóðavettvangi um orkumál og hefur þannig tækifæri til þess að miðla reynslu og upplýsingum á þessu sviði. Í dag heyra orkumál undir [[umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti Íslands]].<ref>{{vefheimild|url=https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2022/12/20/Nytt-skipurit-umhverfis-orku-og-loftslagsraduneytisins/|titill=Nýtt skipurit umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins|vefsíða=Stjórnarráð Íslands|dags=20. desember 2022|skoðað=21.6.2023}}</ref> [[Orkustofnun]] er stjórnsýslustofnun orkumála í umboði stjórnvalda og gefur ráðleggingar í þeim efnum. Stofnunin aflar þekkingar um orkumál og varðveitir þann þekkingarbrunn; aflar undirstöðugagna um vatnafar og vatnsbúskap, jarðhita, náttúrufar og umhverfi; og miðlar þurfandi þjóðum af þekkingu okkar í rannsóknum og nýtingu á jarðhita.<ref>http://www.althingi.is/lagas/128b/2003087.html</ref> Kröfur um samræmda stefnu og aðgerðir á heimsvísu hafa aukist mjög og því er alþjóðlegt samstarf engu síður mikilvægt svo markmiðum verði náð. Slíkt samstarf er sérstaklega mikilvægt fyrir Ísland sem að miklu leyti byggir efnahag sinn á sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda og hreinni náttúru.<ref>http://www.utanrikisraduneyti.is/nyr-starfssvid/althjoda-og-oryggismal/audlinda-og-umhverfismal/verkefni//nr/4552, skoðað 16.apríl 2010</ref> Vinna að aukinni þekkingu og tækniþróunar á sviði endurnýjanlegrar orku hefur verið sett í forgang á [[Norðurlöndin|Norðurlöndunum]]. Náttúrulegar aðstæður eru þó mjög mismunandi á milli landa eða svæða, og því misjafnt hvaða orkulindir hentar að nýta á hverjum stað. Þær orkulindir sem mest er horft til eru vindorka, vatnsorka, jarðhiti, lífræn orka og sólarorka.<ref>http://www.norden.org/is/samstarfssvith/orkumal {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100509235143/http://www.norden.org/is/samstarfssvith/orkumal |date=2010-05-09 }}, skoðað 1.apríl 2010</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.landsvirkjun.is/ Landsvirkjun] * [https://orkustofnun.is/ Orkustofnun] * [https://orkusetur.is/ Orkusetur] * [http://www.orkuskiptaspa.is/ Orkuskiptaspá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230621101326/http://www.orkuskiptaspa.is/ |date=2023-06-21 }} * [http://www.ust.is/ Umhverfisstofnun] * [http://www.iea.org/ Alþjóðaorkustofnunin] {{Endurnýjanleg orka}} [[Flokkur:Endurnýjanleg orka| ]] cmce6gfr2g4b2h2jj0elkdgqz98rk5n 0 56440 1980279 1968058 2026-09-25T21:58:10Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980279 wikitext text/x-wiki {{coord|19|54|03|N |75|05|59|W|display=title}} [[Mynd:Camp x-ray detainees.jpg|right|thumb|Fangar við komu til Camp X-Ray í janúar 2002.]] '''Fangabúðirnar við Guantanamo-flóa'''<ref>Búðirnar eru oft einfaldlega nefndar '''Guantanamo''' eða '''Gitmo''' sem er vísun í styttinguna '''GTMO''' sem er notuð innan bandaríska hersins.</ref> eru fangabúðir við [[herstöðin við Guantánamo-flóa|herstöðina við Guantánamo-flóa]] sem hafa verið í umsjá [[Joint Task Force Guantanamo]] frá árinu 2002.<ref name=Wapo020111>[https://web.archive.org/web/20190501170433/https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A16565-2002Jan8/?language=printer Afghan Prisoners Going to Gray Area: Military Unsure What Follows Transfer to U.S. Base in Cuba], ''[[Washington Post]]'', [[9. janúar]] [[2002]]</ref> Búðunum er skipt í þrjú svæði: [[Camp Delta]] (sem [[Camp Echo]] er hluti af), [[Camp Iguana]] og [[Camp X-Ray]] (sem nú er búið að loka). Tilgangur búðanna er að einangra og yfirheyra meinta hryðjuverkamenn sem tengjast [[al-Qaeda]] eða [[Talíbanar|Talíbönunum]] en þar er einnig fjölda manna haldið sem taldir eru saklausir en bíða þess að vera fluttir annað. Þeir sem fluttir eru til búðanna hafa verið skilgreindir af bandarískum yfirvöldum sem ''[[óvinveittur bardagamaður|óvinveittir bardagamenn]]'' og þannig komist hjá því að veita þeim þá réttarstöðu sem þeim væri að öðrum kosti tryggð með [[Genfarsáttmálarnir|Genfarsáttmálunum]] og bandarískum lögum. Niðurstaðan er því sú að bandaríska ríkisstjórnin hefur nær ótakmarkað vald yfir þessum mönnum og hefur þetta verið umdeilt umfjöllunarefni. Frá því að [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|stríðið í Afghanistan]] hófst í lok árs 2001 hafa 775 fangar verið fluttir til Guantánamo-fangabúðanna, þar af hafa 420 verið látnir lausir. Um 335 fangar eru þar í dag, fimmtungur þeirra bíða þess að vera látnir lausir. Bandarísk yfirvöld hafa gefið það út að þau muni sleppa flestum en sækja á bilinu 60-80 til saka. ==Tilvísanir== <div class="references-small">{{reflist}}</div> ==Heimild== * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Guantanamo Bay detention camp | mánuðurskoðað = 9. nóvember | árskoðað = 2007}} ==Tenglar== * [https://web.archive.org/web/20070713095706/http://www.cnic.navy.mil/guantanamo/index.htm Heimasíða fangabúðanna] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050301132404/www.amnesty.is/Guantanamo Amnesty International: Guantánamo] (sjá einnig [http://www.amnesty.is/media/Guantanamo/Greinargerd_um_Guantanamo.pdf greinargerð] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070202001238/http://www.amnesty.is/media/Guantanamo/Greinargerd_um_Guantanamo.pdf |date=2007-02-02 }}). * [http://www.althingi.is/altext/135/s/0107.html Þingsályktunartillaga frá Alþingi um að loka eigi Guantánamo] * {{vísindavefurinn|2345|Hvers vegna er bandarísk herstöð á Kúbu?}} {{s|2002}} [[Flokkur:Bandaríski herinn]] [[Flokkur:Bandarísk stjórnmál]] [[Flokkur:Stríðið gegn hryðjuverkum]] na2bj5yddank09k9b0ih06o0pkumid6 0 57198 1980256 1718300 2026-09-25T20:26:59Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980256 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Breinigerberg.jpg|thumb|Breinigerberg]] '''Breinigerberg''' er [[þéttbýli]] í vesturhluta [[Þýskaland]]s, u.þ.b. 15 km vestan við [[Aachen]] og 15 km austan [[Holland|hollensku]] landamæranna. Árið [[2005]] var mannfjöldi bæjarins um 971 manns. == Tenglar == * [http://www.Breinig.de Breinig] * [https://web.archive.org/web/20200622101920/http://www.breinigerberg.de/ Breinigerberg] {{Stubbur|Landafræði|Þýskaland}} [[Flokkur:Bæir í Þýskalandi]] ers8vpw4j4i8n8s43m88896owlpbyor 0 57744 1980354 1914947 2026-09-26T02:59:23Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980354 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Mekong river location.jpg|thumb|Kort yfir Mekong-svæðið]]'''Mekong''' er eitt af mestu [[Á (landform)|fljótum]] í heimi. Það er talið vera í ellefta sæti hvað lengd varðar og 12. ef vatnsmagn er reiknað (ber fram um 475 km³ af vatni á ári). Áætluð lengd er 4880 km, og aðrennslissvæði er um 810,000 km².<ref>{{cite web |url=http://www.shangri-la-river-expeditions.com/1stdes/mekong/mekongsource/IGSNRR2001.html |title=Geymd eintak |access-date=2007-12-08 |archive-date=2010-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914094214/http://www.shangri-la-river-expeditions.com/1stdes/mekong/mekongsource/IGSNRR2001.html |url-status=dead }}</ref> Upptök eru á [[Tíbet|tíbetska hálendinu]], það rennur suður í gegnum [[Yunnan]]-hérað í [[Kína]], [[Burma]], [[Taíland]], [[Laos]], [[Kambódía|Kambódíu]] og [[Víetnam]]. Gífurlegur munur er á vatnsmagni fljótsins eftir árstíma og gerir það ásamt fossum og gljúfrum mjög erfitt til siglinga á sumum svæðum þó svo að það sé afar mikilvæg samgönguleið á öðrum. == Nöfn == Mekong heitir á [[Tíbetska|tíbetsku]] ''Dza-chu''; (扎曲; skrifað með [[Pīnyīn]]: Zā Qū), á [[Kínverska|kínversku]] 澜沧江/瀾滄江 ''Láncāng Jiāng'' („Umhleypingafljótið“) eða 湄公河 ''Méigōng hé''; á [[Burmíska|burmísku]] ''Mae Khaung''; á [[Taílenska|taílensku]] og [[Laoska|laosku]] แม่น้ำโขง ''Mae Nam Khong'' (''Mae Nam'' þýðir „Móðir vatnana“), og einnig ''Maekong''; á [[khmer]] ''Mékôngk'' eða ''Tonle Thom'' („Vatnið mikla“); á [[Víetnamska|víetnömsku]] ''Sông Lớn'' („Stóra fljótið“), ''Sông Cửu Long'' („Fljót drekanna níu“) og einnig ''Sông Mê Kông'' („Langa drekafljótið“). Evrópska nafnið Mekong er sennilegast dregið af taílensk-laoska nafninu Mékôngk eða kínveska Méigōng. == Farvegur == [[Mynd:Mekongboat.jpg|thumb|280px|right|Bátar á Mekong-fljót í norður Laos.]] [[Mynd:MekongSouthernLaos.jpg|thumb|280px|right|Mekong-fljót í suður Laos.]] [[Mynd:mekong_delta.jpg|thumb|280px|Árósar Mekong-fljóts séðir utan úr geymi í febrúar 1996 (suðurátt sýr upp)]] Eins og gefur að skilja eru margir lækir sem telja má sem upphaf Mekong. Samkvæmt kínverskum jarðfræðingum ber að telja Lasagongma uppsprettuna sem upphaf fljótsins, þessi uppspretta er í fjallinu Guozongmucha í 5224 metra hæð.<ref>{{cite web |url=http://www.jac.or.jp/english/jan/vol2/mekong.pdf |title=Geymd eintak |access-date=2007-12-08 |archive-date=2007-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071031160226/http://www.jac.or.jp/english/jan/vol2/mekong.pdf |url-status=dead }}</ref> Fjall þetta liggur í kínverska héraðinu [[Qinghai]] sem áður var hluti af Tíbet. Úr uppsprettunni rennur áin Zayaqu. Franski jarð og mannfræðingurinn Michel Piessel, sem hafði tekið þátt í mörgum leiðöngrum á þessu svæði, hafði áður ályktað að upphaf fljótsins væri árin Zanaqu sem kemur upp í Rupsa-La dalnum (sem er vestar en Guozongmucha og liggur á 4975 metra hæð).<ref>{{cite web |url=http://www.shangri-la-river-expeditions.com/1stdes/mekong/mekongsource/GJcorrespondence2002.html |title=Geymd eintak |access-date=2007-12-08 |archive-date=2007-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071227184427/http://www.shangri-la-river-expeditions.com/1stdes/mekong/mekongsource/GJcorrespondence2002.html |url-status=dead }}</ref> Af þessum ástæðum ber útreikningum á lengd fljótsins ekki saman, er það talið allt frá 4350 til 4909 km. Um það bil helmingur af lengd fljótsins rennur í gegnum Kína (2198 km, heitir það ''Dza Chu'' á tíbetönsku en sá hluti sem rennur í gegnum Kína er kallaður ''Lancang'' (澜沧江) (einnig stafað Láncāng Jiāng) á kínversku (sem þýðir um það bil „umhleypingafljótið“). Megnið af leiðinni rennur fljótið í djúpum gljúfrum og það er í einungis um 500 metra hæð yfir sjávarmáli þar sem það rennur suður úr Kína þó fjöllin umhverfis séu í mörg þúsund metra hæð. Fljótið í heild sinni heitir ''Meigong'' á kínversku (湄公河 eða Méigōng Hé). Fljótið myndar landamæri Burma og Laos næstu 200 km. Þar sem landmærin enda sameinast áin Ruak Mekongfljóti. Þar skilur einnig á milli þess sem nefnt er Efri og Neðri Mekong. [[Mynd:Ferry berth Xaignabouri.jpg|thumb|280px|Ferjustaður á Mekong-fljóti í norður Laos]] Fljótið myndar síðan landamæri Laos og Taílands í um 80 km áður en það rennur um skeið einungis inni í Laos. Fljótið heitir ''Maè Nam Khong'' ("móðir vatnana") (แม่น้ำโขง) bæði á laosku og taílensku. Þar sem það rennur inni í Laos einkennist það af gljúfrum og flúðum. Fyrir sunnan borgina [[Luang Prabang]] breiðir það mjög úr sér og er allt að 4 km á breidd og 10 metra djúpt. Þar fyrir sunnan myndar fljótið að nýju landamæri Laos og Taílands og á bökkum þess stendur meðal annars [[Vientiane]], höfuðborg Laos. Syðst í Laos rennur það að nýju nokkurn spöl inn í Laos. Þar syðst er Si Phan Don ("fjögur þúsund eyja") svæðið og [[Khone fossarnir]] rétt norðan við landmæri Kambódíu. Á þessu svæði má meðal annars sjá hina annars afar sjaldgæfu [[Irrawaddy höfrungar|Irrawaddy höfrunga]] (''Orcaella brevirostris''). Í Kambódíu er fljótið ýmist nefnt ''Mékôngk'' eða ''Tonle Thom'' ("stóra fljótið"). Sambor -flúðirnar norðan við borgina Kratie í norðaustur Kambódíu er síðast hindrunin fyrir siglingar á fljótinu. Við höfðuborgina [[Phnom Penh]] sameinast Mekong við fljótið [[Tonle Sap]]. Skammt sunnan við Phnom Penh skiptist fljótið í tvær nokkrun vegin jafn vatnsmiklar kvíslar, suðurfljótið er nefnt [[Bassac -fljótið|Bassac]] en það nyrðra heldur nafninu Mekong. Báðar kvíslarnar mynda sameiginlega Mekong-óseyrarnar í Víetnam. Á [[Víetnamska|víetnömsku]] er fljótið í heild sinni nefnt ''Mê Kông''. Sá hluti sem rennur í gegnum Víetnam heitir oftast ''Sông Cửu Long'' ("fljót drekanna níu"), en meginkvíslin sem í Kambodíu er nefnd Mekong heitir hér ''Tiền Giang'' ("framáin") og sú sem nefnd er Bassac heitir ''Hậu Giang'' ("bakáin"). En fljótið rennur út í [[Suður-Kínahaf]] í níu kvíslum og er víetnamska nafnið dregið af því. Um 90 milljónir manna byggja Mekong-svæðið, það er að segja Yunnan hérað í Kína, Burma, Laos, Taíland, Kambódía og Víetnam.<ref>http://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/mekong.pdf</ref> Aðalatvinnuvegur og lifibrauð er hrísgrjónaræktum og hrísgrjónaakrar þekja um 140,000 km² á þessu svæði.<ref>{{cite web |url=http://www.irri.org/mrc2004/default.htm |title=Geymd eintak |access-date=2007-12-08 |archive-date=2007-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070817055119/http://www.irri.org/mrc2004/default.htm |url-status=dead }}</ref> Gífurlegur fjöldi hrísgrjónaafbrigða eru ræktuð hér, greind hafa verið um 40 000 á Mekongsvæðinu.<ref>http://www.springerlink.com/index/U3730661374W8T02.pdf{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == * Milton Osborne. 1976. ''River Road to China: The Mekong River Expedition 1866-1873''. George Allen & Unwin. * Milton Osborne. 2000. ''The Mekong, Turbulent Past, Uncertain Future'' Atlantic Monthly Press, New York. ISBN 0-87113-806-9 * Edward A. Gargan. 2002. ''The River's Tale''. First published by Alfred A. Knopf. * Fredenburg, P. and B. Hill. 2006. Sharing Rice for Peace and Prosperity in the Greater Mekong Subregion. Sid Harta Publishers, Victoria. ISBN 1-921206-08-X. pp271. == Ítarefni == {{commonscat|Mekong}} * [http://www.mrcmekong.org Mekong River Commission] * [http://www.ppl.nl/bibliographies/all/?bibliography=water Bibliography on Water Resources and International Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209113341/http://www.ppl.nl/bibliographies/all/?bibliography=water |date=2011-02-09 }} Sjá '''Mekong River'''. Peace Palace Library * [http://cantho.cool.ne.jp/mekong/outline/mekong_river_e.html Ýmsar heimildir og kort af Mekong-svæðinu Mekong River] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070903122840/http://cantho.cool.ne.jp/mekong/outline/mekong_river_e.html |date=2007-09-03 }} * [https://web.archive.org/web/20050525005148/http://www.ntu.edu.sg/idss/workingpapers/wp69.pdf Institute of Defense and Strategic Studies, Singapore] "China in the Mekong River Basin: The Regional Security Implications of Resource Development on the Lancang Jiang" by Evelyn Goh, Working Paper No. 69 * [http://www.wittick.com/photos/album/Travels/Laos/Mekong%20Laos/index.html Myndir frá Mekong í norður Laos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027123417/http://www.wittick.com/photos/album/Travels/Laos/Mekong%20Laos/index.html |date=2007-10-27 }} [[Flokkur:Fljót í Laos]] [[Flokkur:Fljót í Kína]] [[Flokkur:Fljót í Taílandi]] [[Flokkur:Fljót í Kambódíu]] [[Flokkur:Fljót í Mjanmar]] [[Flokkur:Fljót í Víetnam]] k7nwv1sx6ls3z9ejmokazajhy91e9ks 0 58207 1980418 1941923 2026-09-26T05:08:59Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980418 wikitext text/x-wiki :''Þessi grein fjallar um málfræðihugtakið umsögn. Umsögn getur líka átt við [[gagnrýni]].'' '''Umsögn''' {{skammstsem|ums.}} er í [[málfræði]], [[sagnorð|sögn]] í [[persónuháttur|persónuhætti]]. Umsögn er vanalega [[aðalsögn]] setningarinnar og er hún höfuð [[sagnliður|sagnliðarins]] í setningunni. [[Samsett umsögn|Umsögn getur verið samsett]] úr einni eða fleiri [[hjálparsögn]]um og höfði ([[aðalsögn]]). Umsögnin segir einnig hvað [[frumlag]]ið og [[andlag]]ið fá, gera, verða að þola og svo framvegis. ==Dæmi== *Umsögn getur verið '''[[ósamsett umsögn|ósamsett]]''': *: ''Húsfreyjan '''eldaði''' matinn.'' *: ''Nemandinn '''lærir'''.'' *: ''Drengurinn '''velur''' áfanga.'' *: ''Konan '''fer''' í bíó.'' *: ''Konan '''fór''' í bíó.'' Umsögn getur verið samsett *: ''Konan '''mun fara''' í bíó.'' *: ''Konan '''hefur farið''' í bíó.'' *: ''Konan '''mun hafa farið''' í bíó.'' *: ''Húsfreyjan '''hefur verið að elda''' í allan dag.'' *: ''Sigurborg '''hefur leyst''' vandann.'' ==Gott að Vita== *:''Ef að þú getur tekið sögnina og sett Að fyrir framan hana Þá er þetta umsögn'' == Tengt efni == * [[Umsagnarliður]] * [[Samsett umsögn]] {{skammstsem|ss. us.}} * [[Sagnfylling]] ==Tenglar== *[https://web.archive.org/web/20041109234758/http://www.mh.is/~gudlaugg/setnvefur/umsogn.html Umsögn] *:[https://web.archive.org/web/20160306205227/http://www.mh.is/~gudlaugg/setnvefur/vums.htm Verkefni til að greina umsögn] ==Ítarefni== * Handbók í málfræði eftir Höskuld Þráinsson * Setningafræði eftir Baldur Ragnarsson. {{stubbur|málfræði}} [[Flokkur:Tegundir sagna]] 5dzywktldusr9j09rs4yjxs3qoa55tl 0 58605 1980443 1978186 2026-09-26T07:25:57Z ~2026-51654-18 121153 /* Ameríka */ Bætt við ártali því ekki er víst að allir skilji hvað "Alþingisárið" þýðir. 1980443 wikitext text/x-wiki '''Bjarni Björnsson''' ([[5. maí]] [[1890]] – [[26. febrúar]] [[1942]]) var [[Ísland|íslenskur]] [[leikari]] sem starfaði með [[Leikfélag Reykjavíkur|Leikfélagi Reykjavíkur]], lék á sviði í [[Kaupmannahöfn]], í Íslendingabyggðum í vesturheimi og í kvikmyndum í [[Hollywood]]. Hann var fyrsti íslenski [[kvikmyndaleikari]]nn og fyrsti leikarinn sem gerði leiklistina að ævistarfi. == Bernskuár == Bjarni fæddist að Álftatungu á Mýrum. Þegar hann var þriggja ára gamall brá faðir hans búi og fluttist vestur um haf ásamt konu sinni og þremur elstu börnum þeirra hjóna. Móðurbróðir Bjarna, [[Markús Bjarnason]], skólastjóri [[Stýrimannaskólinn|Stýrimannaskólans]], tók Bjarna í fóstur og ólst hann upp á heimili Markúsar til fimmtán ára aldurs. Þá siglid hann til Kaupmannahafnar til náms á málaraskóla. == Stúdentaárin í Kaupmannahöfn == Bjarni hafði ekki verið lengi í Kaupmannahöfn þegar hann komst í félag við unga danska leikara sem héldu leiksýningar upp á eigin spýtur í stóra salnum á ''Hotel Kongen av Danmark''. Gerðist Bjarni leikari með þeim, og lék einnig í stúdenta-revíum og nokkur smáhlutverk í Dagmar-leikhúsinu. == Í Reykjavík == Bjarni kom aftur heim árið [[1910]] og fékk þá nokkurn starfa hjá Leikfélagi Reykjavíkur, lék m.a. Bergkónginn í [[Systrunum á Kinnarhvoli]] og [[Sherlock Holmes]] í samnefndu leikriti. Hann hafði brennandi áhuga á leiklist og vildi gera hana að ævistarfi, en þess var þá enginn kostur eins og á stóð. Þá tók hann það ráð að halda skemmtanir fyrir eigin reikning og skemmti hann þar með eftirhermum og gamanvísum, en fyrir þessar skemmtanir sínar varð hann þjóðfrægur maður. Var framkoma hans ávallt prúðmannleg og skop hans um náungann græskulaust. == Nordisk Film == Eftir tveggja ára dvöl heima réðst Bjarni enn til utanferðar og gekk hann nú í þjónustu [[Nordisk film]] sem þá var starfandi í Kaupmannahöfn og helsta kvikmyndafélag Norðurlanda. Þessar myndir voru sýndar hér á landi og þótti það talsverður viðburður þegar fyrsti íslenski kvikmyndaleikarinn sást á hvíta tjaldinu. == Ameríka == Þegar ófriðurinn skall á [[1914]] varð Nordisk film að hætta störfum og hvarf Bjarni þá heim aftur, en hafði skamma viðdvöl. Lagði hann nú leið sína til [[Ameríka|Ameríku]], þar sem kvikmyndaiðnaðurinn stóð með miklum blóma á ófriðarárunum. Þar dvaldist hann í þrettán ár og vann þar ýmist að málarastörfum eða sem kvikmyndaleikari hjá ýmsum félögum. Skemmtanir hélt hann auk þess í byggðum Vestur-Íslendinga og þar lék hann ásamt frú [[Stefanía Guðmundsdóttir|Stefaníu Guðmundsdóttur]] leikonu, þegar hún fór leikför sína vestur um haf. Í Hollywood lék Bjarni t.d. Sendiherrann frá Montenegro í kvikmynd [[Erich von Stroheim]]s: ''The Wedding March'' ([[1928]]). [[Alþingisárið]] 1930 kom Bjarni alkominn heim aftur. Þá voru talmyndirnar komnar til sögunnar og útlendingum sem unnu í kvikmyndaiðnaðinum var sagt upp í þúsundatali. Meðal þeirra var Bjarni, fyrsti íslenski kvikmyndaleikarinn og fyrsti íslendingurinn sem gerði leiklistina að ævistarfi sínu. == Kominn til Reykjavíkur á ný == Síðustu árin lék Bjarni talsvert með Leikfélagi Reykjavíkur og þar lék hann sitt síðasta hlutverk, hreppstjórann í leikritinu [[Gullna hliðið]]. Eftir heimkomuna gekk Bjarni að eiga heitkonu sína, ''Torfhildi Dalhoff'', eða árið [[1930]]. <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=14381 Alþýðublaðið 1930]</ref> Eignuðust þau hjón tvær dætur, Katrínu og Björgu. == Andlát == Miðvikudagsnóttina [[25. febrúar]] [[1942]] vaknaði fólk í húsinu þar sem Bjarni bjó við það að hann datt í stiganum og lá meðvitundarlaus á gólfinu þegar að var komið. Var hann fluttur á Landsspítalann og þar andaðist hann 26. febrúar og komst aldrei til meðvitundar. Hefur banamein hans sennilega verið heilablóðfall. Bjarni var aðeins 51 árs að aldri.<ref>[https://timarit.is/files/1810790 Bjarni Björnsson leikari látinn; Alýðublaðið 1942, 27. febrúar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Úr blöðunum == * [[1912]] - Hr. Bjarni Björnsson leikari stofnar til kvöldskemmtunar í [[Iðnó]] á morgun. Ætlar hann þar að gera mönnum margt til skemmtunar. [..] Auk þess ætlar hr. B.B. að sýna nokkrar eftirhemur eftir þekktum íslenskum leikurum, o.m.fl. ([[Ísafold (tímarit)|Ísafold]]) * [[1914]] - Bjarni Björnsson skopleikari fór í gær með Ceres til Vestmanneya og býst við að dvelja þar um þrjár vikur. ([[Vísir (dagblað)|Vísir]]). * [[1931]] - Bjarni Björnsson leikari og frú hans eru nýkomin heim frá útlöndum. Fóru þau til [[Berlín]]ar og söng Bjarni þar á nokkrar grammófónplötur. Nú er hann að búa sig undir það að skemmta Reykvíkingum, áður en langt um líður. ([[Morgunblaðið]]) * [[1934]] - Bjarni Björnsson gamanvísnasöngvari og leikari fór héðan með „Esju“ í gærkvöld austur á firði. Ætlar hann að hafa þar skemmtanir víða, og fer síðan upp í [[Hallormsstaðaskógur|Hallormsstaðaskóg]] og málar þar í sumar. (Morgunblaðið) * [[1937]] - Bjarni Björnsson leikari var meðal farþega á Brúarfossi nú síðast. Hefir hann dvalist erlendis að undanförnu og kynnt sér leiklist á [[Norðurlönd]]um. (Morgunblaðið) == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * ''[https://glatkistan.com/2018/08/28/bjarni-bjornsson/ Glatkistan]'' * [http://www.timarit.is/?issueID=416627&pageSelected=4&lang=0 ''Bjarni Björnsson leikari''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1936]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=416182&pageSelected=6&lang=0 ''Bjarni Björnsson - hermileikari''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1928]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=765356 ''Íslenskir leikarar í Hollywood''; grein á mbl.is] * [https://timarit.is/page/1066870#page/n1/mode/2up ''Bjarni Björnsson lýsir leikstarfsemi sinni''; grein í Sunnudagsblaði Alþýðublaðsins 1936] [[Flokkur:Íslenskir leikarar]] {{fd|1890|1942}} exf3eip4oijqj4q5ovg48qehq2kt7n5 0 58887 1980382 1739541 2026-09-26T03:47:22Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980382 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Rauðar Íslenskar.jpg|thumb|Rauðar Íslenskar]] '''Rauðar íslenskar''' eru [[yrki]] af [[kartafla|kartöflum]] sem algengt er í ræktun á [[Ísland]]i. Þær þykja bragðgóðar og hafa mikið þurrefnainnihald. Þær eru viðkvæmar fyrir [[kartöflumygla|kartöflumyglu]]. Talið er að rauðar íslenskar séu komnar frá kartöflum sem [[Björn Halldórsson]] í [[Sauðlauksdalur|Sauðlauksdal]] setti niður árið [[1760]] og séu sama yrki og gömul [[Noregur|norsk]] og [[Svíþjóð|sænsk]] t.d. ''Gammel svensk röd''. [[1936]] til [[1942]] vann Ólafur Jónsson ráðunautur að því að velja úr íslenskum rauðum til að jafna stærð og þyngd og var sá stofn kallaður '''Ólafsrauðar.''' == Heimildir == * {{Vísindavefurinn|2414|Út af hverju eru íslenskar kartöflur rauðar?}} * [https://web.archive.org/web/20160305161838/http://landbunadur.is/landbunadur/wgsamvef.nsf/8bbba2777ac88c4000256a89000a2ddb/9dff2491099ab13100256af70078e400?opendocument Kartöflumyglan - ógn í fortíð og framtíð] {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Kartöfluyrki]] 82qo3rt903tby9950wiulh16gsjc5oq 0 58927 1980229 1915689 2026-09-25T18:41:57Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980229 wikitext text/x-wiki [[.vc]] er [[þjóðarlén]] [[Sankti Vinsent og Grenadíneyjar|Sankti Vinsent og Grenadíneyja]]. == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20040917021522/http://www.vc/ Whois upplýsingar] hjá [[IANA]] {{Þjóðarlén}} [[Flokkur:Þjóðarlén|vc]] [[sv:Toppdomän#V]] 812wzz21lcdacfrikrb9ajabahjcihl 0 59180 1980393 1954655 2026-09-26T04:06:33Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980393 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Isl Seljavallalaug framan.JPG|thumb|Seljavallalaug að framan.]] '''Seljavallalaug'''<ref>Seljavallalaug er stundum ranglega nefnd ''Seljalandslaug'' en þá er ruglað saman við [[Seljalandsfoss]] sem er skammt undan en tilheyrir bænum Seljalandi sem er ekki sama land og Seljavellir.</ref> er 25 metra [[Listi yfir friðuð hús á Íslandi|friðuð]] [[Sundlaugar á Íslandi|útisundlaug á Íslandi]] fremst í [[Laugarárgil]]i undir [[Eyjafjöll|Austur-Eyjafjallasveit]].<ref name="vst">[http://www.verkis.is/media/frettabref/Gangverk020201.pdf Gangverk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304171915/http://www.verkis.is/media/frettabref/gangverk020201.pdf |date=2016-03-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304171915/http://www.verkis.is/media/frettabref/gangverk020201.pdf |date=2016-03-04 }}- fréttabréf [[Verkís hf]] á bls. 13 „Þrjár hliðar og fjallshlíð“</ref> Laugin er ein elsta sundlaug á Íslandi og var fyrst hlaðin með grjóti árið [[1923]]<ref name="vst"/> og svo steypt ári seinna. Seljavallalaug er skammt frá bænum Seljavöllum. Hvatamaður að hleðslu hennar var [[Björn Andrésson]] í Berjaneskoti sem fékk [[Ungmennafélagið Eyfellingur|Ungmennafélagið Eyfelling]] til liðs við sig við verkið. Hafin var sundkennsla í lauginni, sem hluti af skyldunámi, árið [[1927]], sama ár og slíkt nám hófst í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]]. Laugin er um 25 metrar á lengd og 10 á breidd og var stærsta sundlaug á Íslandi þar til árið [[1936]].<ref name="vst"/> Árið [[1990]] var byggð ný laug um 2 km utar í dalnum, en enn má fólk fara í gömlu laugina sér að kostnaðarlausu en á eigin ábyrgð. Laugin er hreinsuð einu sinni á sumri. Fram að því er hún einatt þakin þykku slýi sem kallar á aðgát. Eftir [[eldgosið í Eyjafjallajökli 2010]] fylltist Seljavallalaug af ösku. Snemmsumars [[2011]] kom saman hópur sjálfboðaliða til að hreinsa laugina með skóflum og gröfum.<ref>[http://mbl.is/frettir/innlent/2011/05/14/mokudu_osku_ur_seljavallalaug/ Mokuðu ösku úr Seljavallalaug]</ref> ==Ljósmyndir== <gallery> Mynd:Isl Seljavallalaug.JPG|Seljavallalaug Mynd:Isl Seljavallalaug nyrri.JPG|Seljavallalaug hin nýrri, inn eftir dalnum er eldri laugin Mynd:Isl Seljavallalaug uppls.JPG|Upplýsingaskilti um Seljavallalaug á húsinu þar sem búningsklefarnir eru File:Seljavallalaug changeroom close.JPG|Nærmynd af búningsklefanum File:Seljavallalaug changeroom.JPG|Búningsklefarnir File:Seljavallalaug close-up.JPG|Yfir vatnið File:Seljavallalaug hills.JPG|Hlíðarnar í kring um laugina </gallery> </center> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimild== {{commons}} * [https://web.archive.org/web/20040601082008/http://www.simnet.is/seljavallalaug/sundk_v_Seljav_laug_.html skyndiminnisafrit Google af http://www.simnet.is/seljavallalaug/sundk_v_Seljav_laug_.html] == Tenglar == * [http://www.nat.is/travelguide/ahugav_st_seljavallalaug.htm Nat.is - SELJAVALLALAUG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714012644/http://www.nat.is/travelguide/ahugav_st_seljavallalaug.htm |date=2008-07-14 }} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070829123721/www.eyjafjoll.is/pdf/seljavallalaug.pdf Gönguleið að Seljavallalaug] * [http://www.timarit.is/?issueID=435348&pageSelected=6&lang=0 ''Seljavallalaug''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1982]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Stubbur}} {{Friðuð hús á Suðurlandi}} [[Flokkur:Sundlaugar á Suðurlandi]] [[Flokkur:Rangárþing eystra]] otw66tl8qcypc95xi6yu5pvxmdyr88w 0 61248 1980340 1779487 2026-09-26T02:25:04Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980340 wikitext text/x-wiki '''Landssamband íslenskra útvegsmanna''' (LÍÚ) eru [[hagsmunasamtök]] útvegsmanna á Íslandi og eiga allir meðlimir svæðisbundins útvegsmannafélags, sem er meðlimur í LÍÚ, aðild að félaginu. Félagið er aðildarfélag [[Samtök atvinnulífsins|Samtaka atvinnulífsins]] og eru því allir meðlimir LÍÚ félagar í Samtökum atvinnulífsins. Um miðbik [[20. öld|20. aldar]] og allt fram undir lok hennar var [[íslenskur sjávarútvegur]] undirstaða [[Efnahagur Íslands|íslensks atvinnulífs]]. Þá var það hlutverk LÍÚ að vera samningsaðili fyrir hönd þeirra sem gerðu út veiðibáta, bæði til sjómanna sem og stjórnvalda. Þótt sjávarútvegur sé ekki jafn mikilvægur og það var áður fyrr er LÍÚ enn mikilvæg samtök. ==Saga== LÍÚ var stofnað af 50 útgerðarmönnum á fundi í [[Reykjavík]] þann [[17. janúar]] [[1939]]. Alþingismennirnir [[Jóhann Þ. Jósefsson]] og [[Sigurður Kristjánsson]] og útgerðarmaðurinn Elías Þorsteinsson frá [[Keflavík]] höfðu verið fengnir til þess að undirbúa stofnunina. Áður var búið að stofna [[Útvegsbændafélag Vestmannaeyja]] og [[Félag íslenskra botnvörpuskipaeigenda]]. LÍÚ var stofnað svo að hagsmunum útgerðarmanna um land allt gæti verið gætt af einu og sama félaginu. Árið [[1944]] kom upp hagsmunadeila milli þeirra útgerðarmanna sem gerðu út [[togari|togara]] annars vegar og smábáta hins vegar. Þá var sambandinu skipti í tvær deildir eftir þessu. Haustið [[1945]] var innkaupadeild LÍÚ sem hafði því hlutverki að gegna að útvega aðildarfélögum veiðarfæri sem erfitt var að nálgast á meðan [[seinni heimsstyrjöldin]] geysaði. Innkaupsdeildin var rekin allt til [[1993]] þegar hún var lögð niður vegna mikillar samkeppni. Á tímabilinu [[1944]] til [[1960]] voru mikil samskipti milli LÍÚ og íslenskra stjórnvalda. Það var vegna þess að [[íslensk króna|íslenska krónan]] var rangt skráð og því þurfti ''uppbóta- og millifærslukerfi'' til þess að jafna dæmið. [[Viðreisnarstjórnin]] afnam þetta fyrirkomulag með því að skrá raunvirði krónunnar frá og með [[1960]]. Árið [[1961]] var [[Verðlagsráð sjávarútvegsins]] stofnað því samningar höfðu tekist árið áður um að sjómenn fengju til sín hluta af aflaverðmæti og annar kostnaður við útgerð sem áður hafði lent á þeim felldur niður. Í ráðið voru skipaðir aðilar frá útgerðarmönnum, sjómönnum og fiskverkurum auk þess sem ríkið kom einum að. Þetta fyrirkomulag var lagt af [[1992]]. ==Meðlimir<ref>{{cite web |url=http://www.liu.is/template1.asp?Id=154&sid=84 |title=Heimasíða LÍÚ |access-date=2009-09-06 |archive-date=2009-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207195818/http://liu.is/template1.asp?Id=154&sid=84 |url-status=dead }}</ref>== *[[Útvegsmannafélag Reykjavíkur]] * [[Útvegsmannafélag Akraness]] * [[Útvegsmannafélag Snæfellsness]] * [[Útvegsmannafélag Vestfjarða]] * [[Útvegsmannafélag Norðurlands]] * [[Útvegsmannafélag Austfjarða]] * [[Útvegsmannafélag Hornafjarðar]] * [[Útvegsbændafélag Vestmannaeyja]] * [[Útvegsbændafélagið Heimaey]] * [[Útvegsmannafélag Þorlákshafnar]] * [[Útvegsmannafélag Suðurnesja]] * [[Útvegsmannafélag Hafnarfjarðar]] ==Tilvísanir== <references/> ==Heimild== * {{vefheimild|url=http://www.liu.is/files/%7B11E480BA-66F1-4AB2-9172-01FED704A061%7D_1999%20UTV%201.%20tbl.pdf|titill=Landssamband íslenskra útvegsmanna 60 ára|höfundur=Kristján Ragnarsson|útgefandi=Landssamband íslenskra útvegsmanna|ár=1999|mánuður=Janúar|snið=pdf}} ==Tenglar== * [http://www.liu.is/ Heimasíða LÍÚ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080208124132/http://liu.is/ |date=2008-02-08 }} * [https://web.archive.org/web/20100710225425/http://www.pressan.is/Frettir/Lesafrett/framkvaemdastjori-liu-hofum-engan-ahuga-a-ad-ganga-i-esb-tho-vid-gerum-upp-i-evrum ''Framkvæmdastjóri LÍÚ - höfum engan áhuga að ganga í ESB þó við gerum upp í Evrum''; grein af Pressunni.is 2010] {{Aðildarfélög SA}} [[Flokkur:Íslensk félagasamtök]] [[Flokkur:Íslenskur sjávarútvegur]] {{s|1939}} r2ui2h2ew067nz7meuijgb25ovq9wk6 0 61297 1980203 1855293 2026-09-25T13:36:20Z TKSnaevarr 53243 1980203 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Stríð Sovétríkjanna og Póllands | image = Battle_of_Niemen.jpg | image_size = 300px | caption =Hermenn í skotgröf í orrustunni við Niemen. | date = 14. febrúar 1919{{sfn|Chwalba|2020|p=13}} – 18. mars 1921 <br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=02|day1=14|year1=1919|month2=03|day2=18|year2=1921}}) | place = [[Mið-Evrópa|Mið-]] og [[Austur-Evrópa]] | result = Pólskur sigur * Útþensla Sovétmanna til vesturs stöðvuð * Sovétmönnum mistekst að breiða kommúnisma til Evrópu * Austurlandamæri Póllands tryggð handan við [[Curzon-línan|Curzon-línuna]] sem Vesturlönd höfðu lagt * [[Riga-sáttmálinn]] undirritaður | territory = * Pólland tók yfir [[Vestur-Úkraína|Vestur-Úkraínu]] og [[Vestur-Belarús]] (Kresy í Póllandi á millistríðsárunum) * Sovétríkin tóku yfir [[Austur-Úkraína|Austur-Úkraínu]] og [[Austur-Belarús]] | combatant1 = {{plainlist| * {{flagicon|Rússland|1918}} '''[[Sovétlýðveldið Rússland]]''' * {{flag|Sovétlýðveldið Úkraína|1919}} * {{flag|Sovétlýðveldið Hvíta-Rússland|1919}} * [[File:Red flag.svg|20px]] [[Pólska bráðabirgðabyltingarnefndin|Polrewkom]]}} {{clist|bullets=yes|title=Stuðningur: |{{flagicon|Litáen}} [[Litáen]]}} | combatant2 = {{plainlist| * {{flagicon|Pólland|1919}} '''[[Pólland]]''' * {{flagicon|Úkraína|1918}} [[Alþýðulýðveldið Úkraína]] (1920) * {{flagicon|Hvíta-Rússland|1991}} [[Alþýðulýðveldið Hvíta-Rússland]] * {{flagicon|Lettland}} [[Lettland]] (1920) {{efn|[[Orrustan við Daugavpils]]|name="Latvia"}}}} {{clist|bullets=yes|title=Stuðningur: | {{flagicon|Ungverjaland|1920}} [[Ungverjaland]] | {{flagicon|Frakkland}} [[Frakkland]] | {{flagicon|Rúmenía|1866}} [[Rúmenía]]<ref>{{cite web |url=https://chwalazapomniana.pl/rumunia-zapomniany-sojusznik/ |title=Rumunia – zapomniany sojusznik |language=pl |trans-title=Rúmenía – gleymdur bandamaður |website=Chwała Zapomniana|date=6 March 2019 }}</ref> |{{flagicon|Bretland}} [[Bretland]] {{efn|[[Flugsveit Kościuszkos|Sjálfboðaliðar]]|name="Volunteers"}} |{{flagicon|Bandaríkin|1912}} [[Bandaríkin]]{{efn|name="Volunteers"}} }} | commander1 = {{plainlist| * {{flagicon|Rússland|1918}} '''[[Vladímír Lenín]]''' * {{flagicon|Rússland|1918}} [[Lev Trotskíj]] * {{flagicon|Rússland|1918}} [[Sergej Kamenev]] * {{flagicon|Rússland|1918}} [[Jósef Stalín]] * {{nowrap|{{flagicon|Rússland|1918}} [[Míkhaíl Túkhatsjevskíj]]}} * {{flagicon|Rússland|1918}} [[Semjon Búdjonnyj]] * {{flagicon|Rússland|1918}} [[Agúst Kork]] * {{flagicon|Rússland|1918}} [[Gaja Gaj|Hajk Bzhíshkjan]] * {{flagicon|Rússland|1918}} [[Níkolaj Sollogúb]] * {{flagicon|Rússland|1918}} [[Aleksandr Jegorov (hermaður)|Aleksandr Jegorov]] * {{flagicon|Rússland|1918}} [[Aleksandr Vasílevskíj]] * [[File:Red flag.svg|20px]] [[Felíks Dzerzhínskíj]] }} | commander2 = {{plainlist| * {{flagicon|Pólland|1919}} '''[[Józef Piłsudski]]''' * {{flagicon|Pólland|1919}} [[Józef Haller]] * {{flagicon|Pólland|1919}} [[Franciszek Latinik]] * {{nowrap|{{flagicon|Pólland|1919}} [[Tadeusz Jordan-Rozwadowski|T. Jordan-Rozwadowski]]}} * {{flagicon|Pólland|1919}} [[Władysław Sikorski]] * {{flagicon|Pólland|1919}} [[Kazimierz Sosnkowski]] * {{flagicon|Pólland|1919}} [[Leonard Skierski]] * {{flagicon|Pólland|1919}} [[Edward Rydz-Śmigły]] * {{flagicon|Pólland|1919}} [[Stanisław Szeptycki]] * {{flagicon|Úkraína|1918}} [[Symon Petljúra]] * {{nowrap|{{flagicon|Pólland|1919}}{{flagicon|Hvíta-Rússland|1991}} [[Stanisław Bułak-Bałachowicz|S. Bułak-Bałachowicz]]}} * {{flagicon|Latvia}} [[Jānis Puriņš]] }} | strength1 = '''Snemma árs 1919:''' ~50.000{{sfn|Davies|2003|p=39}}<br>'''Sumarið 1920:'''<br>800.000–950.000{{sfn|Davies|2003|p=142}} | strength2 = '''Snemma árs 1919:''' ~80.000{{sfn|Davies|2003|p=41}}<br>'''Sumarið 1920:'''<br>Í kringum 1.000.000{{sfn|Czubiński|2012|pp=115–118}}<br/>Úkraína: 20.000<ref name="RUS">[https://wielkahistoria.pl/bilans-wojny-polsko-bolszewickiej-liczba-zolnierzy-zabici-ranni-i-wzieci-do-niewoli/ Bilans wojny polsko-bolszewickiej. Liczba żołnierzy, zabici, ranni i wzięci do niewoli]</ref><br/>Rússneskir sjálfboðaliðar: 20.000<ref name="RUS"/><br/> | casualties1 = '''Alls tilkynnt: 140.000–145.000'''<hr>u. þ. b. 60.000 látin<ref name="Rummel1990">{{cite book|author=Rudolph J. Rummel|title=Lethal politics: Soviet genocide and mass murder since 1917|url=https://books.google.com/books?id=sK5CJFpb2DAC&pg=PA55|access-date=5 March 2011|date=1990|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-56000-887-3|page=55}}</ref> <br>óþekktur fjöldi særðra<br>u. þ. b. 80.000–85.000 teknir höndum{{sfn|Chwalba|2020|pp=306–307}} | casualties2 = '''Alls tilkynnt: 212.420'''<hr>47.551 látin<br>113.518 særð<br>51.351 tekin höndum eða týnd{{sfn|Chwalba|2020|pp=279–281}}<ref name=whiteeagle>{{cite book |first=Norman |last=Davies |author-link=Norman Davies |title=White eagle, red star: the Polish-Soviet war, 1919–20 |url=https://books.google.com/books?id=2ES0AAAAIAAJ |access-date=23 October 2011 |year=1972 |publisher=Macdonald and Co. |page=247 |isbn=978-0356040134 |via=[[Google Books]]}}</ref><ref name="Karpus_zwyciezcy">[[Zbigniew Karpus|Karpus, Zbigniew]], Alexandrowicz Stanisław, [[Waldemar Rezmer]], ''Zwycięzcy za drutami. Jeńcy polscy w niewoli (1919–1922). Dokumenty i materiały'' (Sigurvegarar á bak við gaddavír: Pólskir stríðsfangar 1919–1922: Skjöl og gögn), Toruń, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, 1995, {{ISBN|978-83-231-0627-2}}.</ref> }} '''Stríð Sovétríkjanna og Póllands''' (febrúar [[1919]] – mars [[1921]]) var stríð milli [[Sovétlýðveldið Rússland|Rússlands]] og [[Sovétlýðveldið Úkraína|Sovéska sósíalíska lýðveldisins Úkraínu]] annars vegar og [[Pólland]]s og [[Alþýðulýðveldið Úkraína|Alþýðulýðveldisins Úkraínu]] hins vegar. Stríðið var afleiðing árekstra í útþenslustefnu ríkjanna. Pólland reyndi að tryggja sér landsvæði sem það hafði tapað seint á [[18. öld]]. Sovétríkin stefnu á að halda yfirráðum yfir þessu sama landsvæði sem hafði tilheyrt Rússneska keisaradæminu fram að [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni. Bæði ríkin lýstu yfir sigri í stríðinu. Landamæri Rússlands og Póllands höfðu ekki verið skilgreind í [[Versalasamningarnir|Versalasamningunum]] og ýmsir atburðir undir lok styrjaldarinnar og í kjölfar hennar ógnuðu stöðugleika í Austur-Evrópu: [[Rússneska byltingin 1917]] og hrun [[Rússneska keisaraveldið|Rússneska]], [[Þýska keisaraveldið|Þýska]] og [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríska]] keisaraveldisins; [[Borgarastríðið í Rússlandi]]; brotthvarf miðveldanna frá austurvígstöðvunum; og tilraunir [[Úkraína|Úkraínu]] og [[Hvíta-Rússland]]s til að öðlast sjálfstæði. [[Józef Piłsudski]], leiðtogi Pólverja, taldi að rétti tíminn væri til þess að færa út landamæri Póllands í austurátt svo langt sem hægt væri og þanning mætti varna gegn uppgangi þýskrar og rússneskrar heimsveldisstefnu. [[Vladimir Lenín|Lenín]] leit aftur á móti á Pólland sem brúna sem [[Rauði herinn]] yrði að fara yfir til að geta komið [[Kommúnismi|kommúnistum]] í [[Þýskaland]]i til hjálpar og öðrum byltingaröflum í Vestur-Evrópu. Undir árslok 1919 hafði pólskum hersveitum tekist að ná yfirráðum yfir stórum hluta að Vestur-Úkraínu. Bolsévikar höfðu á sama tíma náð yfirhöndinni í borgarastríðinu í Rússlandi. Vorið [[1920]] náðu sovéskar hersveitir að brjóta á bak aftur pólska herinn og hrekja hann alla leið aftur til höfuðborgarinnar [[Varsjá]]r. Í Vestur-Evrópu vaknaði ótti við sovéskar hersveitir sem nálguðust óðum landamæri Þýskalands. Um mitt sumarið var útlið fyrir að Varsjá myndi falla en um miðjan ágúst höfðu pólskar hersveitir betur í [[Orrustan um Varsjá (1920)|Orrustunni um Varsjá]] og sneru vörn í sókn. Þá hófu Sovétmenn friðarumleitanir og stríðinu lauk með vopnahléi sem tók gildi í október [[1920]]. Friðarsamningarnir, [[Riga-sáttmálinn]], var undirritaður [[18. mars]] [[1921]] en þar var kveðið á um skiptingu landsvæðisins sem deilt var um. ==Heimildir== * {{cite book |last=Chwalba |first=Andrzej |author-link=Andrzej Chwalba |title=Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 |language=pl|publisher=Wydawnictwo Czarne |location=Wołowiec |date=2020 |isbn=978-83-8191-059-0}} * {{cite book |last=Czubiński |first=Antoni |author-link=Antoni Czubiński |title=Historia Polski XX wieku |language=pl |trans-title=Saga Póllands á 20. öldinni |publisher=Wydawnictwo Nauka i Innowacje |location=Poznań |date=2012 |isbn=978-83-63795-01-6}} * {{Cite book |last=Davies |first=Norman Richard |author-link=Norman Davies |title=White Eagle, Red Star: the Polish-Soviet War, 1919–20|edition=New |publisher=Pimlico / [[Random House]] Inc. |year=2003 |orig-year=1972 |location=New York |isbn=978-0-7126-0694-3 |title-link=White Eagle, Red Star}} == Neðanmálsgreinar == <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Stríð á 20. öld]] [[Flokkur:Saga Póllands]] [[Flokkur:Saga Sovétríkjanna]] b4j81u0u8cnfy3z95mo131qd2hwk0js 0 61336 1980363 1741429 2026-09-26T03:10:57Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980363 wikitext text/x-wiki '''Míníbridds''' er einfölduð útgáfa af spilinu [[bridds]] sem spiluð er á venjulegan [[spilastokkur|spilastokk]] og er eitt útbreiddasta og vinsælasta spil sem þekkist í dag. Míníbridds var fundið upp í [[Holland]]i í þeim tilgangi að kenna skólabörnum að spila bridds. Fljótlega varð það þó ljóst að míníbridds var tilvalið til að kenna í [[bridds]] fyrir alla aldurshópa enda getur spilið verið flókið að læra. Ástæða þess að bridds þykir æskilegt til kennslu í grunnskólum er sú að það þykir góð þjálfun í [[stærðfræði]]kunnáttu, samskipti og [[rökfræði]] nemenda. Hægt er að auka erfiðleikastigið jafnt og þétt við kennslu og þar sem ein höndin (spil eins spilarans) eru sýnileg öllum þá býður það upp á mikla möguleika í að reikna út líkur á að spil hinna séu með ákveðnum hætti til að ákvarða bestu spilaleiðir. == Reglur == Spilið er spilað þannig að fjórir spilarar sitja við borðið og eru þeir sem sitja andspænis hvorum öðrum eru par. Pörin eru oft kölluð norður/suður og austur/vestur og sitja þá í viðeigandi áttum. Spilararnir skiptast á að gefa og gefa þeir hverjum spilara 13 spil. Næst telja spilarar punktana sína þannig að ás telur sem 4 punktar, kóngur 3, drottning 2 og gosi 1. Spilararnir segja síðan upphátt hversu marga punkta þeir hafa á hendi. Það spilapar sem hefur samanlagt fleiri punkta ráða því hvað er spilað. Það er þeir ákvarða hvaða litur, ef einhver er „tromp“. Það fer þannig fram að sá í parinu sem hefur fleiri punkta spilar spilið en hinn leggur spilin sín á borðið þannig að allir sjái. Sá spilari tekur ekki meiri þátt í spilinu og kallast „blindur“. Oft er þó heppilegt þegar um börn er að ræða að sá gangi aftur fyrir félaga sinn og hjálpi honum við ákvarðanatökur. Sá sem spilar kallast sagnhafi og ber saman spilin sín og samherja síns til að ákvarða heppilegan tromplit (hér er miðað við að samanlagður fjöldi spila í litnum sé a.m.k. átta). Hann getur líka ákveðið að enginn litur sé tromp og þá er spilað „grand“. Hann þarf líka að ákvarða hversu marga slagi hann ætlar sér að taka. Hinir tveir spilararnir spila í vörn og eiga að reyna að hnekkja spilinu fyrir sagnhafa með því að koma í veg fyrir að hann nái þeim slögum sem hann sagðist ætla að ná. == Stigagjöf == Stigagjöf er þannig háttað að sagnhafi (og félagi hans, blindur) fá stig fyrir hvern slag umfram 6 sem þeir taka ef þeir standa við sögnina. Mismunandi er hvað fæst fyrir hvern slag eftir því hvaða litur er tromp eða hvort spilað er grand. * ef spilað er í láglitum <math>\clubsuit</math>/<math>\diamondsuit</math> eru gefin 20 stig fyrir hvern slag umfram 6. * ef spilað er í hálitum <math>\heartsuit</math>/<math>\spadesuit</math> eru gefin 30 stig fyrir hvern slag umfram 6. * ef spilað er í grandi er gefið 40 stig fyrir sjöunda slag og 30 stig fyrir hvern slag umfram það. Þar að auki fær sagnhafi bónus eftir því hvort spilaður var stubbur eða geim. Allir lágir samningar eru stubbar og er gefið 50 aukastig fyrir að standast stubbinn. En ef sagnhafi vill spila geim fær hann 300 bónusstig. Til þess að sagnhafi nái geimi þarf hann að segjast ætla að fá ákveðið marga slagi (og síðan fá þá). Til þess að spila geim í: * gröndum þarf að fá a.m.k. 9 slagi * hálitum <math>\heartsuit</math>/<math>\spadesuit</math> þarf að fá a.m.k. 10 slagi * láglitum <math>\clubsuit</math>/<math>\diamondsuit</math> þarf að fá a.m.k. 11 slagi == Heimildir == * [http://www.ebu.co.uk/education/minibridge/default.htm http://www.ebu.co.uk/education/minibridge/default.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080228161215/http://www.ebu.co.uk/education/minibridge/default.htm |date=2008-02-28 }} * [https://web.archive.org/web/20080223094156/http://www.bluechipbridge.co.uk/MiniBridge.htm https://web.archive.org/web/20080223094156/http://www.bluechipbridge.co.uk/MiniBridge.htm] {{stubbur}} [[Flokkur:Spilastokksspil]] fykdcakmaym5sfvhic5exu4570i95p1 0 62063 1980387 1975136 2026-09-26T03:56:28Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980387 wikitext text/x-wiki {{ Færa | til = [[Rytmablús]] | vegna = þess að það er tökuorð sem hefur verið notað meira (meðal annars af rúv og morgunblaðinu) [https://bin.arnastofnun.is/beyging/548385 BÍN rytmablús] | sjá = [[Spjall:Ryþmablús]] }} {{Tónlistarstefna | nafn=Ryþmablús | litur=white | bakgrunns-litur=#0000E1 | uppruni=[[Djass]]<br />[[Blús]] ([[Stökk Blús|Stökk]], [[Rafmagns]])<br />[[Gospel]]<br /> | vinsældir=Stóðu hæst frá 1940 til 1960; stöðutákn þar á eftir | tengdar-stefnur=[[Fönk]] – [[Ska]] – [[Sálartónlist]] – [[Rokk]] – [[Reggae]] – [[Diskó]] }} '''Ryþmablús''' eða '''taktur og tregi''' (e. ''rhythm and blues'' eða [[skammstöfun|skammstafað]] sem ''R&B'') er [[tónlistarstefna]] sem sameinar [[jazz]], [[gospel]] og [[blús]]. Ryþmablús var þróað meðal blökkumanna í Bandaríkjunum. Tónlistarstefnan er upprunnin á fimmta áratugnum en hún hafði verið að þróast síðan á fjórða áratugnum.<ref name="dictionary" >Rhythm and blues. [http://dictionary.reference.com/browse/rhythm+and+blues „rhythm and blues“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121116220717/http://dictionary.reference.com/browse/Rhythm+and+blues |date=2012-11-16 }}, [http://dictionary.reference.com/''Dictionary.com'']. Sótt 2. mars 2012.</ref> <ref name="brit" >Charlie Gillett, Ed Ward [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/501938/rhythm-and-blues „rhythm and blues“], [http://www.britannica.com/''Britannica Online Encyclopedia'']. Sótt 2. mars 2012.</ref> <ref name="orda"> ''Ensk-íslensk Orðabók'', (Örn og Örlygur, 1984) Sótt 9. mars 2012.</ref> Markhópur ryþmablús var fyrst og fremst blökkumenn í Bandaríkjunum, en tónlistin hreif síðar kynslóðir af öllum kynþáttum og uppruna um nánast allan heim. Upphaflega var ryþmablús byggð af minni tónlistarmönnum sem bættu djassi, gospel og blús í lögin sín. Tónlist þeirra var undir sterkum áhrifum frá djass og [["stökk tónlist"]] og ennfremur gospel og blökkumanna [[bebop]]. Á sjötta áratugnum fékk klassískt ryþmablús einkenni sitt með því að færa sig yfir á aðrar tónlistarstefnur, svo sem djass og [[Rokk og Ról|rokk (rokk og ról)]] og má segja að það hafi verið þróað sem ákveðið viðskiptaform inn í sjálft rokkið. <ref name="dictionary"/> <ref name="brotha" >Mybrotha.Com Staff Writer. [http://www.mybrotha.com/randb_history.asp„The History of Rhythm and Blues “]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, [http://www.mybrotha.com/''Mybrotha'']. Sótt 3. mars 2012.</ref> Ryþmablús er sífellt að breytast og þróast og er enn vinsælt tjáningarform í menningu blökkumanna í Bandaríkjunum og samfélögum svarta nánast hvar sem er í heiminum. <ref name="brotha"/> == Uppruni nafnsins == Ryþmablús heitið kom upp á fimmta áratugnum í staðin fyrir hugtakið kynþáttar tónlist, sem var talið niðrandi. [[Jerry Wexler]] bjó til hugtakið þegar hann var að vinna hjá [[Billboard Magazine]]. Á áttunda áratugnum var skammstöfunin R&B síðan nánast eingöngu notuð sem samheiti þessarar tónlistarstefnu. <ref name="brotha"/> <ref name="mark" >Mark Edward Nero. [http://randb.about.com/od/rb12/a/Rhythm_Blues.htm „ What is R&B Music? A Definition of the Genre “] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020113545/http://randb.about.com/od/rb12/a/Rhythm_Blues.htm |date=2011-10-20 }}, [http://www. about.com / ''About.com'']. Sótt 4. mars 2012.</ref> <ref name="credible" >Brief R&b History. [http://www.crediblereviews.com/music/2150/brief-rb-history „Brief R&b History“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121031005835/http://www.crediblereviews.com/music/2150/brief-rb-history |date=2012-10-31 }}, [http://www.crediblereviews.com/ ''Credible Reviewa'']. Sótt 28. Feb 2012.</ref> == Saga == Flæði blökkumanna í Bandaríkjunum til Chicago, Detroit, New York, Los Angeles og víðar á þriðja og fjórða áratug tuttugustu aldarinnar skapaði nýja markaði fyrir djass, blús og sambærilega tónlist. Undanfari ryþmablús kom úr djass og blús heimum, sem voru að byrja að koma saman á fjórðaáratugnum. Söngvarinn og píanóleikarinn Leroy Carr var fyrstur af Delta blús söngvurum til að blanda jazz áhrifum og “urban” stíl inn í blúsinn. Frá byrjun fjórða áratugarins þar til að hann dó árið 1935, var hann einn af áhrifamestu manneskjunum í blúsheiminum. Louis Jordan var hins vegar mikilvægasti jazz tónlistamaðurinn í að þróa ryþmablús. Hann er sagður nánast hafa búið til "stökk blús." Eins og svo mikið af tónlist frá fimmta áratugnum, kom stökk blús úr “swing big” bandinu hans Count Basie. Jordan umbreytti “big bandinu” sínu Basie í lítinn hóp útsettra hljóðfæra, með glensi og gríni. Jordan réð ríkjum á topplistunum í tónlist snemma á fimmta áratugnum. Jordan tók upp sína tónlist hjá Decca útgáfufyrirtækinu. <ref name="piero" >Piero Scaruffi. [http://www.scaruffi.com/history/rb.html „A brief history of Rhythm'n'Blues “], [http://www.scaruffi.com/''Scaruffi'']. Sótt 3. mars 2012.</ref> <ref name="tad" >Tad Richards. [http://findarticles.com/p/articles/mi_g1epc/is_tov/ai_2419101026/?tag=content;col1 „ Rhythm and Blues “] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091207042839/http://findarticles.com/p/articles/mi_g1epc/is_tov/ai_2419101026/?tag=content;col1 |date=2009-12-07 }}, [http://findarticles.com/ ''Mybrotha''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151229022012/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158 |date=2015-12-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151229022012/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158 |date=2015-12-29 }}. Sótt 4. mars 2012.</ref> <ref name="canada" >The Canadian Ecyclopedia of Music in Canada. [http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/emc/rhythm-and-blues„ Rhythm and Blues “]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, [http://www.thecanadianencyclopedia.com/ ''The Canadian Ecyclopedia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080827201219/http://thecanadianencyclopedia.com/ |date=2008-08-27 }}. Sótt 4. mars 2012.</ref> <ref name="official" >R&B History. [http://the60sofficialsite.com/Rhythm_and_Blues_Music_of_the_1960s.html „ Rhythm and Blues Music of the 1960s “] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307115656/http://www.the60sofficialsite.com/Rhythm_and_Blues_Music_of_the_1960s.html |date=2012-03-07 }}, [http://the60sofficialsite.com/ ''The 60s Official Site'']. Sótt 4. mars 2012.</ref> Nýju ryþmablúsflytjendur á fimmta áratugnum komu flestir frá nýjum sjálfstæðum útgáfufyrirtækjum og mikið af þeim voru staðsett í New York og Los Angeles og átti ákveðinn hlut í þróun ryþmablúshljóðsins en útgáfufyrirtækið Savoy var eitt af mikilvægustu sjálfstæðu fyrirtækjunum. Savoy var stofnað 1942 af Herman Lubinsky, frá Newark, New Jersey. Savoy var eitt af fáum útgáfufyrirtækjum sem sérhæfði sig í megin tónlistarstílum blökkumanna á fimmta áratugnum, bebop og ryþmablús. Los Angeles var á þessum árum miðstöð fyrir upptöku takts og blús. Fyrsta fræga ryþmablús lagið var "I wonder", sem var tekið upp af Private Cecil Gant í kjallarastúdíó og gefið út árið 1944 af Gilt Edge Records, sem var skammlíft útgáfufyrirtæki í Los Angeles. Þegar "I wonder" fór á topp Billboard vinsældarlistans, þá byrjaði fjöldi útgáfufyrirtækja að gefa út Leroy Carr-blús stíl sem Gant hafði gert vinsælann. Farsælast þeirra var Modern Records, sem náði bestum árangri með T-Bone Walker. Aladdin útgáfufyrirtækið gerði samning við Charles Brown, sem leiddi djass-poppið. Swingtime tók upp Lowell Fulson, sem setti saman “smooth” LA hljóð undir áhrifum frá T-Bone Walker gítar stílnum og Charles Brown söngvara og píanóleikara sem síðar þróaði sinn eigin byltingarkennda stíl. <ref name="piero"/> <ref name="official"/> <ref name="canada"/><ref name="tad"/> Tvö mikilvægustu sjálfstæðu útgáfufyrirtækin frá Los Angeles eftir heimstýrjöldina síðari voru Imperial og Specialty. Imperial var stofnað af framleiðandanum Lew Chudd árið 1945 og átti stóran þátt í uppbyggingu ryþmablús og breytti m.a. ásjónu þess þegar hann flutti hæfileika leit sína frá Los Angeles til New Orleans og gerði samning með Fats Domino. Domino hafði örlítið af þessum “smooth LA” stíl, en hann hafði einnig sterka orku eins og Big Joe Turner. Imperial gerði einnig samning við aðra New Orleans ryþmablús flytjendur eins og Smiley Lewis og Guitar Slim. Domino var einn af fyrstu ryþmablús listamönnum sem var undir áhrifum kántrý tónlistar hvítra manna. Tónlistar sagnfræðingar benda á hvíta söngvara eins og Elvis Presley og Carl Perkins sem frumkvöðla rokksins, en raunverulega voru það Domino og síðar Chuck Berry sem voru frumkvöðlarnir. Önnur Los Angeles útgáfufyrirtæki byrjuðu að leita til New Orleans eftir nýjum hæfileikaríkum listamönnum. Aladdin gerði samning við Shirley og Lee, sem áttu mörg fræg lög á sjötta áratugnum. Art Rupe frá Specialty KimiRecords útgáfufyrirtæknu í Los Angeles náði mestum árangri í New Orleans. Rupe, sem byrjaði hjá Specialty árið 1946, hafði þróað lítið útgáfufyrirtæki , sem upphaflega gerði samninga við stökk blús hljómsveitir eins og Joe Liggins og Honeydrippers, sem og fyrrum Swingtime listamanninn Percy Mayfield. Mayfield var söngvari sem fylgdi Los Angeles stílnum og hann er álitinn einn af bestu lagasmiðum þessarar aldar. Á sjötta áratugnum fór klassískt ryþmablús út fyrir sitt tónlistarsvið og yfir á aðrar tónlistarstefnur, svo sem djass og rokk og ról. Þetta var sterkur taktbundinn stíll sem flæddi yfir í hefðbundna blús tónlist sem á rætur að rekja til New Orleans. Fyrsta hljóðritun Mayfield fyrir Specialty kom út árið 1950 og var "Please Send Me Someone to Love." Specialty átti marga góða smelli eins og t.d. "The Things I Used to Do” með Guitar Slim (ásamt Ray Charles) sem kom út árið 1954. En mikilvægasti flytjandi þeirra var þó Little Richard. Richard hafði gert nokkur fræg lög fyrir Peacock útgáfufyrirtækið í Houston, sem var í eigu Don Robey, einn af fáum svörtu athafnamönnunum í ryþmablús. Með Specialty þróaði Richard nýjan öfgafullan stíl sem var kenndur við hann. Fyrsta smáskífa hans, "Tutti Frutti," kom út árið 1955, þetta lag var einn af mikilvægustu þáttum í sameiningu ryþmablús og rokksins. <ref name="piero"/> <ref name="official"/> <ref name="canada"/><ref name="tad"/> Árið 1947 stofnaði Ahmet Ertegun Atlantic Record í New York City, en hann var mikill djass aðdáandi og sonur tyrkneska diplómata. Þetta færði geirann mikið yfir til New York City. Árið 1953 kom Jerry Wexler inn í fyrirtækið og hann ásamt Ertegun léku lykilhlutverk í að koma ryþmablús á framfæri. Þeir kynntu til leiks margar af aðal söngkonum ryþmablús þess tíma eins og Ruth Brown og Lavern Baker. Þeir fengu líka Ray Charles í Atlantic, sem hafði verð að líkja eftir Charles Brown og hjálpuðu honum að finna nýja stefnu sem myndi seinna þróast í sálartónlist. Wexler og Ertegun unnu mjög náið með Clyde McPhatter og Chuck Willis sem báðir voru mikilvægir í árangri ryþmablús á sjötta áratugnum. King Records í Cincinnati, Ohio, the Chess og Vee Jay fyrirtæki í Chicago, og Duke/Peacock Records í Houston, Texas, léku einnig mikilvæg hlutverki í útbreiðslu ryþmablús. <ref name="piero"/> <ref name="brit"/> <ref name="canada"/><ref name="tad"/> Einn af mikilvægustu eiginleikum ryþmablús kom fram þegar hópar byrjuðu að raddsetja í stíl sem varð þekktur sem doo-wop. Sonny Til og Orioles tóku forystu og nutu landshylli með ryþmablús smellinum "It's Too Soon To Know" árið 1948. Þegar rokkið varð vinsælt á sjötta áratugnum má segja að það hafi byrjað með hvítum söngvurum að syngja lög eftir ryþmablús flytjendur. Þá var lítill greinarmunur gerður á milli rokks og ryþmablús. Á þessum tímapunkti, voru topp ryþmablús flytjendur eins og Chuck Berry og Fats Domino taldir vera rokk stjörnur of voru af sama sess og hvítir tónlistarmenn á borð við Bill Haley og Elvis Presley. Það var svo ekki fyrr en með tilkomu Motown fyrirbærisins og Memphis sál hljóðinu á sjöunda áratugnum (hópar eins og Supremes, The Temptations, Aretha Franklin, Otis Redding) að aftur var hægt að greina stíl blökkumanna frá rokkinu með því að kalla það ryþmablús. <ref name="brotha"/> == Nútíma ryþmablús == {{Aðalgrein|Nútíma ryþmablús}} Á sjöunda, áttunda og níunda áratugnum komu fram nýir stílar af ryþmablús, þar á meðal fönk og diskó. Á níunda áratugnum vara hugtakið R&B skilgreint sem stíll samtíma blökkumanna í Bandaríkjunum og var um að ræða tónlist sem sameinaði þætti frá sál, fönk og popp tónlist, sem er upprunnin eftir diskó þemað fjaraði út. Á seinni hluta níunda áratugarins varð hip hop og rapp betur skilgreint og mörg lög notuði upptökur af klassískum ryþmablús lögum. Michael Jackson gaf út plötuna Thriller árið 1982 og varð hún mest selda plata allra tíma. Þar mátti finna leifar af diskó tímabilinu sem hafði veruleg áhrif á nútíma ryþmablús tónlist. Aðrir söngvarar og sönghópar eins og Patti Labelle, Luther Vandross, Prince og New Edition tóku tónlistarheiminn yfir með þessum nýja stíl af ryþmablús. Gladys Knight, Melba Moore og Whitney Houston mótuðu einnig ryþmablús menninguna á níunda áratugnum, og sá stíll naut meiri vinsælda sem tónlistarhefð á tíunda áratugnum. Á þeim áratug tóku ryþmablús raularar eins og Keith Sweat, LeVert, Guy, Jodeci, BellBivDeVoe, ryþmablús ástarlög á annað stig. Fleiri listamenn eins og til dæmis Mariah Carey, Brian McKnight, TLC, R. Kelly, Mary J. Blige og Boyz II Men kveiktu einnig áhuga á ný á klassíkri sálartónlist og raddsettum lögum. Afleiðingin af þessari fjölbreyttu tegund af tónlist var sú að það spruttu upp fullt af nýjum undirstefnum eins og New Jack Swing, Hip-hop sál og ný sál. Ryþmablús er sífellt að breytast og mun halda áfram að þróast og vera vinsæll tjáningarmáti fyrir ameríska blökkumenn og samfélög blökkumanna víðast hvar í heiminum. <ref name="brotha"/> == Heimildir == {{reflist}} [[Flokkur:Taktur og tregi| ]] gbwsf70j3or2bbkpozpnt3cdg3l6d8e 0 64418 1980193 1636940 2026-09-25T13:10:44Z Akigka 183 1980193 wikitext text/x-wiki [[File:Kalidas.jpg|thumb|Kalidasa.]] '''Kālidāsa''' ([[devanagari]]: कालिदास) var [[skáld]] og [[leikskáld]] á [[sanskrít]] sem skipar svipaðan sess í bókmenntum á sanskrít og [[William Shakespeare]] gerir í enskum bókmenntum. Verk hans byggja á [[hindúatrú|hindúskri hefð]]. Ekki er vitað hvenær hann var uppi, en líklega var það á [[4. öldin|4.]] eða [[5. öldin|5. öld]]. {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Fornindversk skáld]] [[Flokkur:Fornindversk leikskáld]] t0zgw8y8xe366trlavzo57qwnlakw1k 0 65221 1980233 1697531 2026-09-25T19:07:17Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980233 wikitext text/x-wiki '''Akureyrarveikin''' var [[Smitsjúkdómur|smitsjúkdómsfaraldur]] sem gekk yfir á [[Akureyri]] veturinn 1948–49 og í smærri faröldrum á landinu. Sjúkdómurinn olli einkennum sem líktu eftir [[mænusótt]] ''(polio)'' og voru helstu einkennin [[síþreyta]] ásamt verkjum í [[vöðvi|vöðvum]] eða [[bein|beinum]] samfara [[Hitasótt|hita]] og einkennum frá [[heili|heila]] og [[mæna|mænu]]. Veikin olli varanlegri lífsgæðaskerðingu hjá mörgum sjúklingum. Fyrsta tilfelli Akureyrarveikinnar var greint í september 1948. Um veturinn gekk faraldurinn yfir [[Akureyri]] og veiktust 465 manns eða 7% af íbúum Akureyrar. Veikin breiddist út og stök tilvik af Akureyrarveiki komu upp um allt land. Faraldrar gengu á [[Þórshöfn (Langanesi)|Þórshöfn]] og á [[Patreksfjörður|Patreksfirði]] árin 1953 og 1955. Engin tilvik hafa verið greind frá árinu 1955. Akureyrarveikin lýsti sér með sótthita, bein- og liðverkjum og vöðvasærindum en einnig særindum í hálsi og óþægindum í [[meltingarvegur|meltingarvegi]], höfuðverk og stífleika á hálslið, streitu og kvíða og máttleysi og dofa í hluta líkamans. Allir lifðu af, en aðeins 15% þeirra sem veiktust náðu fullum bata. Flestir náðu allgóðum bata en um 25% þeirra sem veiktust jöfnuðu sig aldrei og hafa alla ævi verið þreyttir bæði andlega og líkamlega og nánast allir fengið [[vefjagigt]] sem svo hefur aukið á þreytuna. Afbrigði af [[Parkinsonsveiki]] er algengara meðal þeirra sem veiktust af Akureyrarveikinni en ætla mætti og er það talið vera afleiðing [[heilabólga|heilabólgu]] sem var hluti veikinnar. Fleiri konur en karlar veiktust og var hlutfallslega mest ungt fólk, á aldrinum 15 til 19 ára. Sjaldgæft var að börn veiktust. Ekki er vitað hver nákvæm orsök Akureyrarveikinnar var. == Heimildir == * {{Vísindavefurinn|6288|Hvað er Akureyrarveikin?}} * [http://www.vefjagigt.is/grein.php?id_grein=58 Vefjagigt.is: Hvað er síþreyta?] * [https://web.archive.org/web/20160804193939/http://www.name-us.org/defintionspages/DefinitionsArticles/Acheson1959.pdf E.D. Acheson, D.M., M.R.C.P,The Clinical Syndrome Variously Called Benign Myalgic Encephalomyelitis, Iceland Disease and Epidemic Neuromyasthenia, American Journal of Medicine, 1959.] [[Flokkur:Smitsjúkdómar]] [[Flokkur:Akureyri]] gwnjb3ozvpskc9swp55vqc8lj2r8ro4 0 65281 1980405 1956751 2026-09-26T04:31:27Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980405 wikitext text/x-wiki '''Suffocation''' er [[Bandaríkin|bandarísk]] [[dauðarokk]]s-hljómsveit. Hljómsveitin var stofnuð 1990 og hefur síðan gefið frá sér margar hljómplötur, þar á meðal fyrsta geisladiskinn sem var gefinn út hjá útgáfufyrirtækinu [[Relapse Records]], [[EP]] plötuna ''[[Human Waste]]''. == Saga == Suffocation tók upp plöturnar ''[[Human Waste]]'', ''[[Effigy of the Forgotten]]'', ''[[Breeding the Spawn]]'', ''[[Pierced from Within]]'', og ''[[Despise the Sun]]'' áður en þeir hættu árið 1998. Suffocation komu aftur saman árið 2003, og með þeim var þá upprunalegi trommari hljómsveitarinnar Mike Smith. Hljómsveitin gaf frá sér ''[[Souls to Deny]]'' árið 2004 og fór á heimstónleikaferðalag til að koma nýju plötunni á framfæri. Eftir yfir 200 tónleika tók hljómsveitin upp sinn fyrsta tónleikadisk og gaf hann út undir heitinu ''Close Of A Chapter: Live In Quebec City''. [[Suffocation (plata)|Sjálf-titluð plata]] var gefin út árið 2006 af [[Relapse Records]], og í kjölfarið fylgdi heimsferðalag. Árið 2007 voru Suffocation fengnir í auglýsingu fyrir [[History Channel]] þáttinn ''The Dark Ages''.<ref>{{cite web |url=http://www.heavilycaffeinated.com/recent1.html |title=Artclie @ Heavily Caffeinated |access-date=2008-05-05 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011233425/http://heavilycaffeinated.com/recent1.html |url-status=dead }}</ref> Þann [[4. júní]] [[2007]] skildu leiðir Suffocation og útgáfufyrirtækisins sem þeir höfðu verið hjá fram til þess, [[Relapse Records]].<ref>[http://www.lambgoat.com/news/view.aspx?id=8944 Article @ Lambgoat]</ref> Hvað sem því líður þá er hljómsveitin enn starfandi. ==Stíll og áhrif == Suffocation fullkomnuðu ríkjandi taktstíla eldri dauðarokkshljómsveita með flóknum lagabyggingum og melódískri næmni. Þeir eru jafnan sagðir hafa fundið upp [[brutal death metal]]-undirflokkinn og kynntu til sögunnar marga nýja hluti. Til að bæta við það, hafa flóknar lagabyggingar þeirra og hljóðfæraleikur þeirra verið áhrifarík í þróuninni á tæknilegur dauðarokki. Þar af leiðandi er þeim oft lýst sem „brutal technical death metal“ og eru skráðir sem slíkir á [[The Metal Archives]].<ref>http://www.metal-archives.com/band.php?id=119</ref> Suffocation er sett við hliðiná hljómsveitum eins og [[Immolation (hljómsveit)|Immolation]], [[Mortician (hljómsveit)|Mortician]] og [[Incantation (hljómsveit)|Incantation]] sem verandi partur af death metal senu sem kallast „New York death metal“ eða „NYDM“. Þrátt fyrir það hefur hver og ein þessara hljómsveita mjög mismunandi hljóm og þar af leiðandi er NYDM notað aðallega til að lýsa New York senunni á tíunda áratugnum en ekki neinum ákveðnum stíl. == Diskar == === Stúdíó-plötur === * ''[[Effigy of the Forgotten]]'' (1991) * ''[[Breeding the Spawn]]'' (1993) * ''[[Pierced from Within]]'' (1995) * ''[[Souls to Deny]]'' (2004) * ''[[Suffocation (album)|Suffocation]]'' (2006) * ''[[Blood Oath]]'' (2009) * ''[[Pinnacle of Bedlam]]'' (2013) === Aðrar plötur === * ''Reincremated'' (demo, 1990) * ''[[Human Waste]]'' (EP, 1991) * ''Live Death'' (Split, 1994) * ''[[Despise the Sun]]'' (EP, 1998) * ''Live in Quebec - The Close of a Chapter'' (tónleika plata, 2005) == Meðlimir == === Núverandi meðlimir === * [[Frank Mullen]] - söngur (1990–1998, 2003–Í dag) * [[Terrance Hobbs]] - gítar (1990–1998, 2003–Í dag) * Guy Marchais - gítar (1990, 2003–Í dag) * Derek Boyer - bassi (2004–Í dag) * [[Mike Smith (tónlistarmaður)|Mike Smith]] - trommur (1990–1994, 2003–Í dag) === Fyrrverandi meðlimir === * [[Doug Cerrito]] - gítar (1990–1998) * Josh Barohn - bassi (1990–1993, 2003) * Chris Richards - bassi (1992–1998) * Doug Bohn - trommur (1994–1996) * [[Dave Culross]] - trommur (1996–1998) * [[Kevin Talley]] - trommur (1998 túr aðeins) * Todd German - gítar (1990 leystur af hólmi af [[Doug Cerrito]]) == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20091101224935/http://www.suffocation.us// Heimasíða Suffocation] * [http://www.rockdetector.com/interviews/artist,8702.sm?id=100 Viðtal við Suffocation] * [http://www.burningmisery.com/ Viðtal við Mike Smith] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522152740/http://www.burningmisery.com/ |date=2009-05-22 }} * [http://www.rockdetector.com/artist,8702.sm Suffocation] á Rockdetector * [https://www.allmusic.com/artist/p14414 Suffocation] á All Music Guide [[Flokkur:Bandarískar þungarokkshljómsveitir]] {{S|1990}} pfxjn73ipmxa6jzmna4hl73zpqx19lu 0 65354 1980190 1851654 2026-09-25T12:37:26Z Godurpenni 112217 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1980190 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Thorbjør Egner - OB.F13341.jpg|thumb|Egner árið 1960]] '''Thorbjørn Egner''' ([[12. desember]] [[1912]] í [[Ósló]] (þá Kristjaníu) – [[24. desember]] [[1990]] á sama stað) var [[Noregur|norskur]] [[rithöfundur]], [[leikskáld]], [[myndskreytir]] og [[tónskáld]] sem skrifaði bækur og myndskreytti, samdi vísur og lög, og hannaði búninga og [[leikmynd]]ir við eigin [[leikrit]]. == Barnæska og menntun == Faðir Thorbjörns hét Magnus Egner og móðir hans Anna. Thorbjörn var yngstur af 3 börnum. Þau bjuggu í hverfinu [[Kampen (Ósló)|Kampen]] í útjaðri Ósló í fjölbýlishúsi og á allri neðstu hæðinni voru verslanir svo sem bakarí, skósmiður, mjólkurbúð og nýlenduvöruverslun, en það voru foreldrar Thorbjörns sem áttu og ráku nýlenduvöruverslunina. Frá því Thorbjörn var lítill var mikill söngur og tónlist í kringum hann. Faðir hans og bróðir spiluðu á fiðlu, systir hans á píanó og sjálfur spilaði hann seinna meir á píanó, gítar og banjó. Thorbjörn hafði margvíslega hæfileika. Hann var áhugasamur um tónlist og söng, einnig um að teikna og mála og þegar hann hafði lært að skrifa fór hann að skrifa sögur. Þar sem hann var svona hæfileikaríkur átti hann í erfiðleikum með að velja hvað hann vildi gera. Faðir hans vildi að hann fengi góða menntun og því gekk Thorbjörn í verslunarskóla þegar hann var 16 ára gamall. Að loknum verslunarskólanum reyndi hann við ýmis störf. Löngunin til að verða betri í að teikna og mála gerði það að verkum að tvítugur fór hann í Lista- og handinðaskóla þar sem hann lærði undir leiðsögn annarra málara og myndskreyta. Að loknu námi hóf hann starf á auglýsingastofu og vann þar til 1940 þegar hann var 28 ára að hann sagði upp og ákvað að verða rithöfundur og teiknari í fullu starfi. == Ferill == Sama ár, 1940, kom út fyrsta bókin hans sem hann skrifaði með vini sínum [[Sigurd Winsnes]]. Bókin hét ''Barnabókin'' og í henni voru ævintýri, frásagnir, vísur, krossgátur og leikir. Alls komu þrjár bækur út í þessum flokki sem þeir Winsnes skrifuðu saman en eftir það skrifaði Thorbjörn allar bækur sínar einn. Á árunum 1940 – 1945 komu út alls 22 bækur eftir Thorbjörn, að meðtöldum bókunum sem hann skrifaði með Winsnes, 20 þeirra voru barnabækur en tvær fullorðinsbækur. Auk þess að skrifa bækurnar myndskreytti hann þær allar, samdi vísurnar og söngvana. Seinna meir þegar hann skrifaði leikrit upp úr bókum sínum og þau voru sett upp í leikhúsi, teiknaði hann leikmyndirnar og hannaði búningana og mörgum sinnum bjó hann leiktjöldin til. Egner kom að barnatímum í [[NRK|norska útvarpinu]] frá árinu 1946. Fyrst á laugardögum þar sem hann var með leikrit, en árið 1951 var ákveðið að hafa barnatíma fyrir yngstu börnin alla virka daga. Þar voru sagðar sögur, sungið og leikin tónlist. Það var hér sem Egner lagði grunninn að frægð sinni. Hann hafði einkar þægilega og hlýja rödd, sagði sögur og söng. Í fyrstu las hann þekktar barnabækur sem hann hafði þýtt á norsku, svo sem ''[[Bangsímon]]'', en síðar hafði hann eingöngu eigið efni. Hann las oft sögur og leikrit í barnatímanum sem hann skrifaði, gerði við þær vísur og lög sem hann söng sjálfur. Þarna kynnti hann ýmsar persónur sem síðar komu fram í sögubókum hans og leikritum. Fyrsta sögubókin sem Egnar gaf út var um ''[[Karíus og Baktus]]''. Hann hafði áður skrifað frásögn um þá í ''Barnabókina'' sem kom út árið 1941 og leikrit var flutt í barnatímanum 1947 en bókin sjálf með myndskreytingum Egners kom út árið 1949. Nú gátu lesendur séð hvernig Egnar sá þessa litlu tannálfa. Egner hefur sagt að hugmyndin að sögunni hafi komið frá því að hann þurfti oft að fara til tannlæknis sem barn. Í verslun foreldra hans var sælgæti til sölu og gaukuðu þau því að honum þegar hann var á vappi hjá þeim sem lítill drengur. ''[[Dýrin í Hálsaskógi]]'' kom út í bókarformi árið 1953, en áður hafði hann flutt textann með söngvum í útvarpi. Egner lýsti Hálsaskógi þannig: Hálsaskógur er lítill skáldaður heimur, sem getur á margan hátt minnt á okkar stóra heim. Dýrin í skóginum eru ævintýrapersónur sem fá persónueinkenni bæði frá dýrum og mönnum. Þau bera dýranöfn og dýralegt útlit, en eru í fötum og ganga upprétt á tveim fótum - og minna okkur á fólk í mörgu af því sem þau gera og segja. Bangsapabbi og Bangsamamma eru táknræn fyrir vinsemd og öryggi, Mikki refur er sá hættulegi og óútreiknanlegi sem við góðar aðstæður getur einnig breytt rétt. Marteinn skógarmús er skynsami og vinnusami samborgarinn sem einnig hugsar um morgundaginn, á meðan Lilli klifurmús, góðvinur hans er áhyggjulaus trúbador sem vill helst spila á gítar, yrkja og syngja vísur - listamaður. Hann er sá í skóginum sem best skilur gagnsemina af því ógagnlega. Egner fannst hann eiga margt sameiginlegt með Lilla klifurmús. Dýrin í Hálsaskógi var sýnt sem brúðuleikhús árið 1959 og sá Egner um að breyta sögunni í leikrit, samdi lögin, gerði leiktjöldin og bjó til brúðurnar. Það var síðan árið 1962 sem leikritið var fyrst sýnt sem venjuleg leikskýning í [[Þjóðleikhúsið|Þjóðleikhúsinu]] i Reykjavík í fyrsta sinn. ''[[Kardemommubærinn]]'' kom út í bókarformi árið 1955 í fyrsta skipti, en sagan hafði áður komið fyrir í útvarpi. Þetta er ímyndaður bær og í honum miðjum er hár turn og lítil hús í kring. Um göturnar ganga asnar og kameldýr og þar vaxa pálmatré, ásamt sporvagni sem gengur frá norðri til suðurs. Þegar Egner hafði skapað umgjörðina setti hann persónur inn í bæinn, bæjarstjórann Bastian og konu hans, Soffíu frænka og Kamillu litlu, Tobías sem bjó í turninum, kaupmanninn, pyslugerðarmanninn og bakarann að ógleymdum ræningjunum þremur og ljóninu þeirra svo einhverjir séu nefndir. Frá 1949 ferðaðist Egner oft til Frakklands, Ítalíu, Alsír og [[Marokkó]], þar sem hann teiknaði ýmislegt af því sem fyrir augu bar. Áhrifa af þessum ferðum gætir í Kardemommubænum. Hann færði söguna yfir í leikrit og var það frumsýnt árið 1956 í þremur borgum samtímis, Ósló, [[Björgvin]] og [[Þrándheimur|Þrándheimi]]. Á árunum 1949 – 1972 skrifaði Egner 16 lestrarbækur fyrir grunnskólabörn. Hann hafði lengi átt þann draum að skrifa nýja gerð af skólabókum, þær áttu að skapa áhuga, vekja lestrarlöngun og lesgleði hjá börnum. Einnig vildi hann skapa tilfinningu fyrir list, því áttu bækurnar að vera ríkulega myndskreyttar. == Fjölskylda og einkalíf == Egner var kvæntur Annie sem hann kynntist í verslunarskólanum og eignuðust þau fjögur börn, Björn sem er fæddur árið 1938 og á næstu 8 árum fæddust Turi, Harald og Marit. Á þessum tíma bjó fjölskyldan í þriggja herbergja íbúð í Ósló og vann Egner heima, fyrstu bækurnar sína skrifaði hann og myndskreytti á stofuborðinu á meðan börnin léku sér í kringum hann. Haustið 1952 flutti fjölskyldan í einbýlishús sem Óslóborg hafði byggt á lóð við safn Edvards Munch. Þar fékk Egner loksins sér vinnustofu. Annie sá um heimilið og börnin en að auki var hún ritari Egners og sá um allt reikningshald. Þar fyrir utan var hún faglegur ráðgjafi og hún las allt sem hann skrifaði og gaf álit sitt á því, áður en það fór lengra. Thorbjörn Egner hlotnaðist ýmis heiður um ævina fyrir störf sín, m.a. var hann sleginn til riddara af St. Olavs orðunni, fékk heiðursverðlaun Óslóborgar og Cappelen verðlaunin. Frímerki með mynd af honum kom út 1984. == Verk sem komið hafa út á íslensku == Karíus og Baktus hafa komið út í bókarformi og einnig sem hljómplata og síðar sem geisladiskur. Kardemommubærinn var gefin út á hljómplötu og var þar um að ræða leiksýningu sem var sett upp í þjóðleikhúsinu en var síðan hljóðrituð í Ríkisútvarpinu í desember árið 1963 og gefið út af SG-hljómplötum. Það sama á við um Dýrin í Hálsaskógi, þar var sýning úr Þjóðleikhúsinu hljóðrituð í Ríkisútvarpinu í desember árið 1966 og gefin út á hljómplötu. Bæði leikritin hafa síðar komið út á geisladiskum. [[Síglaðir söngvarar]] voru hljóðritaðir í Ríkisútvarpinu árið 1973 og komu út á geisladisk ásamt Karíusi og Baktusi. Verkstæði jólasveinanna kom út á hljómplötu og síðar á geisladisk. == Heimildir == * Viermyr, Marianne: Tusenkunstneren THORBJÖRN EGNER, N. W. Damm & Son AS 2003 == Tengt efni == * [[Karius og Baktus (hljómplata)]] * [[Ýmsir - Dýrin í Hálsaskógi (plata)|Dýrin í Hálsaskógi (hljómplata)]] * [[Kardemommubærinn - leikrit á hljómplötu]] * [[Verkstæði jólasveinanna - Barnaleikrit eftir Thorbjörn Egner]] == Tenglar == * [https://glatkistan.com/2017/12/06/thorbjorn-egner/ Glatkistan] {{DEFAULTSORT:Egner, Thorbjorn}} [[Flokkur:Norsk leikskáld]] [[Flokkur:Norskir rithöfundar]] {{fd|1912|1990}} aglf6k3c66g07aaonrtkqcrxhxh8o09 0 66647 1980345 1947915 2026-09-26T02:36:13Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980345 wikitext text/x-wiki Þetta er '''listi yfir elstu manneskjur heims''', raðað eftir [[ævilengd]]. {|class="wikitable" |- !Sæti !Nafn !Kyn !Fæðingard !Dauðdagi !Aldur !Land |- !1 |[[Jeanne Calment]] |align=center|Kona |21. febrúar 1875 |4. ágúst 1997 |122 ár, 164 dagar |{{FRA}} [[Frakkland]] |- !2 |Kane Tanaka |align=center|Kona |2. janúar 1903 |19. apríl 2022 |119 ár, 107 dagar |{{JPN}} [[Japan]] |- !3 |Sarah Knauss |align=center|Kona |24. september 1880 |30. desember 1999 |119 ár, 97 dagar |{{USA}} [[Bandaríkin]] |- !4 |Lucile Randon |align=center|Kona |11. febrúar 1904 |17. janúar 2023 |118 ár, 340 dagar |{{FRA}} [[Frakkland]] |- !5 |Nabi Tajima |align=center|Kona |4. ágúst 1900 |21. apríl 2018 |117 ár, 260 dagar |{{JPN}} [[Japan]] |- !6 |Marie-Louise Meilleur |align=center|Kona |29. ágúst 1880 |16. apríl 1998 |117 ár, 230 dagar |{{CAN}} [[Kanada]] |- !7 |Violet Brown |align=center|Kona |10. mars 1900 |15. september 2017 |117 ár, 189 dagar |{{JAM}} [[Jamaica]] |- !8 |Maria Branyas Morera |align=center|Kona |4. mars 1907 |19. august 2024 |117 ár, 168 dagar |{{ESP}} [[Spánn]] |- !9 |Emma Morano |align=center|Kona |29. nóvember 1899 |15. apríl 2017 |117 ár, 137 dagar |{{ITA}} [[Ítalía]] |- !10 |Chiyo Miyako |align=center|Kona |2. maí 1901 |22. júlí 2018 |117 ár, 81 dagar |{{JPN}} [[Japan]] |} == Heimild == *[https://grg.org/WSRL/TableE.aspx GRG World Supercentenarian Rankings List] Gerontology Research Group *[https://www.grg-supercentenarians.org/world-supercentenarian-ranking-list/ GRG World Supercentenarian Rankings List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230320075436/https://www.grg-supercentenarians.org/world-supercentenarian-ranking-list/ |date=2023-03-20 }} Gerontology Research Group *[https://gerontology.fandom.com/wiki/List_of_oldest_verified_people List of oldest verified people] Gerontology Wiki *[https://web.archive.org/web/20230530154345/https://gerontology.fandom.com/wiki/Oldest_validated_supercentenarians_All-Time Oldest Validated supercentenarians All-Time] Gerontology Wiki *[https://longeviquest.com/directory/ Discover facts about our official, verified supercentenarians around the globe] LongeviQuest (LQ) [[Flokkur:Listar yfir fólk]] c9dzyo7ug17hv221sx7267bq49577cj 0 66778 1980319 1845268 2026-09-26T01:26:52Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980319 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css" /> {| class="infobox football" style="width: 16em; text-align: center;" |- ! style="font-size: 16px;" | KR-Útvarpið |- | style="font-size: 11px; line-height: 15px;" |[[Mynd:KR-útvarpið.png|170px]] |- | style="font-size: 12px; background: #BFD7FF;" | '''Fyrsta útsending''' |- | style="font-size: 12px;" | [[15. maí]] [[1999]] |- | style="font-size: 12px; background: #BFD7FF;" | '''Þjónustusvæði''' |- | style="font-size: 12px;" | Útsendir í Hafnarfirði sem nær allt til Reykjaness og Borgarness auk netútsendingar |- | style="font-size: 12px; background: #BFD7FF;" | '''Tíðni''' |- | style="font-size: 12px;" | 98,3 (MHz) |- | style="font-size: 12px; background: #BFD7FF;" | '''Útvarpsstjóri''' |- | style="font-size: 12px;" | Höskuldur Þór Höskuldsson |- | style="font-size: 12px; background: #BFD7FF;" | '''Formaður útvarpsráðs''' |- | style="font-size: 12px;" | Þröstur Emilsson |- | style="font-size: 12px; background: #BFD7FF;" | '''Heimasíða''' |- | style="font-size: 12px;" | [http://www.netheimur.is/?page_id=58 http://www.netheimur.is/?page_id=58] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080924170525/http://www.netheimur.is/?page_id=58 |date=2008-09-24 }} |- |} '''KR-útvarpið''' er útvarp [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|Knattspyrnufélags Reykjavíkur]] og hefur það verið starfrækt frá árinu [[1999]]. KR-útvarpið hefur frá árinu 1999 sent beint frá öllum [[Landsbankadeild karla í knattspyrnu|deildar]]-, [[VISA-bikar karla|bikar]]- og [[Meistaradeild Evrópu|evrópuleikjum]] meistaraflokks karla í knattspyrnu, auk þess sem stundum hafa verið sendir út annálar og frá dráttum í evrópukeppnum. Á KR-útvarpinu hafa margir þekktir fjölmiðlamenn starfað og starfa margir enn.<ref>http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070830134011/www.kr.is/knattspyrna/upload/files/knattspyrnudeild/kr-kef.pdf</ref> Útvarpið er á sínu 15. starfsári í ár. ==Saga== Það voru þeir Höskuldur Þór Höskuldsson, [[Sigurjón M. Egilsson]] og Daníel M. Guðlaugsson þáverandi formaður [[KR-Klúbburinn|KR-klúbbsins]] sem ræddu fyrstir um það hvernig hægt væri að gera starfsemi [[KR-Klúbburinn|KR-klúbbsins]] enn öflugari og kviknaði þar hugmyndin um útvarps útsendingar. Sigurjón leiddi útvarpsmálið fyrst um sinn og náði samningum við Halldór Árna í Almiðlun um að senda út KR-útvarpið. Útvarpsleyfi fékkst síðan nokkrum dögum fyrir mót. Strax var hafist handa við að finna fleiri fjölmiðlamenn innan KR sem gætu komið og lýst leikjum fyrir útvarpið og voru þeir Bogi Ágústsson, Haukur Hólm og Þröstur Emilsson fengnir, auk þess sem að Kristinn Kjærnested og Pétur Pétursson lýstu nokkrum leikjum. Fyrsta útsending KR-útvarpsins, sem þá var á tíðninni 104,5 (MHz), var laugardaginn [[15. maí]] [[1999]], sent var út frá Rauða Ljóninu á Eiðstorgi. Það var tilrauna útsending og heppnaðist hún mjög vel.<ref>http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070830133744/www.kr.is/knattspyrna/upload/files/knattspyrnudeild/kr-vik-ka.pdf</ref> Þriðjudaginn þann 18. maí var síðan fyrsti leikur [[KR]] á [[Landssímadeild karla í knattspyrnu 1999|Íslandsmótinu 1999]], leikurinn var gegn ÍA og endaði 1-0 fyrir [[KR]]. Höskuldur Þór Höskuldsson var snemma í júní skipaður útvarpsstjóri, en mikil ánægja var með starfsemi útvarpsins. Seinnihluta sumars náðust síðan samningar við Margmiðlun um að senda KR-útvarpið út á netinu. KR-ingar út um allan heim gátu nú hlustað á útsendingar frá leikjum KR. Netheimur sér núna um útsendingu KR-útvarpsins á netinu. Ásamt því að hafa ferðast til [[Akureyri|Akureyrar]], [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyja]] og [[Ólafsfjörður|Ólafsfjarðar]] hefur KR-útvarpið einnig fylgt meistaraflokki KR til [[Albanía|Albaníu]], [[Armenía|Armeníu]], [[Svíþjóð]]ar, [[Danmörk|Danmerkur]], [[Írland]]s, [[Grikkland]]s, [[Slóvakía|Slóvakíu]], [[Færeyjar|Færeyja]], [[Úkraína|Úkraínu]], [[Norður-Írland]]s, [[Sviss]] og [[Malta|Möltu]] til að lýsa leikjum KR í [[Meistaradeild Evrópu]] eða [[UEFA bikarinn|UEFA Bikarnum]].<ref>http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070830133744/www.kr.is/knattspyrna/upload/files/knattspyrnudeild/kr-vik-ka.pdf</ref> KR-útvarpið hefur núna verið sent út 396<ref>Síðast uppfært 23. september 2013</ref> sinnum frá árinu 1999. Sendir KR-útvarpsins er staðsettur í Hafnarfirði og nást útsendingar þess á stórhöfuðborgarsvæðinu og [[Akranes]]i. ==Starfsmenn== ===Núverandi starfsmenn=== Núverandi starfsmenn á KR-útvarpinu eru: *[[Ágúst Bogason]] *[[Bjarni Felixson]] *[[Bogi Ágústsson]] *[[Guðmundur Kristjánsson - Denni]] *[[Hallgrímur Indriðason]] *[[Haukur Harðarson]] *[[Haukur Holm]] *[[Höskuldur Kári Schram]] *[[Höskuldur Þór Höskuldsson]] *[[Páll Sævar Guðjónsson]] *[[Þórunn Elísabet Bogadóttir]] *[[Þröstur Emilsson]] ===Fyrrum starfsmenn=== Á meðal fyrrum starfsfólks KR-útvarpsins eru: *[[Egill Helgason]] *[[Freyr Eyjólfsson]] *[[Gísli Marteinn Baldursson]] *[[Guðmundur Benediktsson]] *[[Heimir Guðjónsson]] *[[Henry Birgir Gunnarsson]] *[[Hilmar Guðjónsson]] *[[Jóhann Hlíðar Harðarson]] *[[Kristín Þorsteinsdóttir]] *[[Kristinn Kjærnested]] *[[Pétur Pétursson]] *[[Sigurður Pétur Harðarson]] *[[Willum Þór Þórsson]] ==Tenglar== *[https://web.archive.org/web/20080924170525/http://www.netheimur.is/?page_id=58 Síða KR-útvarpsins] *[https://www.netheimur.is/kr-utvarpid/ Hlustaðu á útvarpið í beinni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240117034655/https://www.netheimur.is/kr-utvarpid/ |date=2024-01-17 }} ==Tilvísanir== <references/> {{Knattspyrnufélag Reykjavíkur}} [[Flokkur:Knattspyrnufélag Reykjavíkur]] sygfr7os12fu91mkj49o4mkbl1mzfqp 0 67449 1980328 1727138 2026-09-26T01:50:22Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980328 wikitext text/x-wiki '''Klámvæðing''' er [[hugtak]] sem vísar til ýmissa breytinga á [[fjölmiðill|fjölmiðlum]], einkum með tilkomu alþjóðlegra [[sjónvarpsstöð]]va og [[internetið|internetsins]], sem urðu undir lok [[20. öldin|20. aldar]] og fólu í sér aukið aðgengi að [[klám]]i um leið og þær gerðu það erfitt eða ómögulegt að framfylgja takmörkunum eða banni á sölu þess. Á sama tíma urðu endalok [[Kalda stríðið|Kalda stríðsins]] og þróun [[skipulögð glæpastarfsemi|skipulagðrar glæpastarfsemi]] til þess að breyta framboði og samsetningu bæði klámútgáfu og [[vændi]]s í [[Evrópa|Evrópu]]. Þetta hefur leitt til ótta við [[siðferði]]lega hnignun með því að [[kynlífsiðnaður]]inn í heild verði smám saman viðurkenndur og samþykktur, ekki aðeins [[útgáfa]] klámefnis, heldur einnig hlutir eins og [[nektardans]] og vændi sem margir hafa bent á að tengist [[nútímaþrælahald]]i ([[mansal]]i) og [[kynbundið ofbeldi|kynbundnu ofbeldi]] og sumir vilja jafnvel meina að feli þetta óhjákvæmilega í sér. Oft er talað um að í tiltekinni þróun [[afþreyingariðnaður|afþreyingariðnaðarins]]; t.d. [[auglýsing]]a, [[tíska|tísku]] og [[tónlist]]ar, sjáist merki klámvæðingarinnar. Umræða um nauðsyn þess að sporna við klámvæðingu hefur verið áberandi innan ýmissa hópa sem láta sig siðferðismál varða, t.d. [[trú]]arhópa sem tengja klámvæðinguna við almenna [[kynlífsvæðing]]u samfélagsins. Þannig hefur [[BNA|bandaríska]] útvarpskonan [[Laura Ingraham]] meðal annars gagnrýnt fólk á borð við [[Howard Stern]] og [[Hugh Hefner]] fyrir að smita bandarískt samfélag af klámi. Á [[Ísland]]i hefur umræða um klámvæðingu einkum tengst þriðju bylgju [[femínismi|femínisma]]ns sem hefur fordæmt aukið vægi kynlífsiðnaðar í íslensku samfélagi, til dæmis með tilkomu [[nektardans]]staða, sem ýti undir [[kynferðisleg hlutgerving|kynferðislega hlutgervingu]] kvenna og kynbundið ofbeldi. == Tenglar == * {{vísindavefurinn|6429|Hvað einkennir svokallaða klámkynslóð?}} * [https://www.education.gov.uk/publications/standard/publicationDetail/Page1/CM%208078 Letting Children be Children - Report of an Independent Review of the Commercialisation and Sexualisation of Childhood], opinber skýrsla breska menningarmálaráðuneytisins frá júní 2011 * [http://www.childrenscommissioner.gov.uk/content/publications/content_667 “Basically... porn is everywhere”: A Rapid Evidence Assessment on the Effects that Access and Exposure to Pornography has on Children and Young People] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130612074744/http://www.childrenscommissioner.gov.uk/content/publications/content_667 |date=2013-06-12 }}, höfundar Miranda A.H. Horvath, Llian Alys, Kristina Massey, Afroditi Pina, Mia Scally og Joanna R. Adler fyrir umboðsmann barna í Bretlandi * [http://www.apa.org/pi/women/programs/girls/report.aspx Report of the APA Task Force on the Sexualization of Girls], skýrsla Félags sálfræðinga í Bandaríkjunum um áhrif klámvæðingar á stúlkur [http://www.apa.org/pi/women/programs/girls/report-summary.pdf pdf] * [http://www.scottish.parliament.uk/s3/committees/equal/reports-10/eor10-02.htm Sexualised goods aimed at children: a report to the Scottish Parliament Equal Opportunities Committee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826102758/http://www.scottish.parliament.uk/s3/committees/equal/reports-10/eor10-02.htm |date=2011-08-26 }}, skýrsla fyrir skoska þingið 12. janúar 2011 * [https://web.archive.org/web/20110906064429/http://www.aph.gov.au/SENATE/committee/eca_ctte/sexualisation_of_children/index.htm Inquiry into the sexualisation of children in the contemporary media environment], skýrsla á vegum ástralska þingsins, 2007 * [http://www.psychologytoday.com/files/attachments/30012/thegreatpornexp.pdf The Great Porn Experiment] (pdf), grein eftir Marnia Robinson í fræðitímaritinu Psychology Today, 2011 * [http://www.pornofrit.dk/ Pornofrit miljø] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718075947/http://www.pornofrit.dk/ |date=2011-07-18 }}, dönsk herferð beint gegn klámi í [[almannarými]] * [http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2011/dec/01/feminists-pornification-of-women Moral panic? No. We are resisting the pornification of women], grein á breska blaðið [[Guardian]], 1. desember 2011 * [http://www.reykjavik.is/Portaldata/1/Resources//baeklingurbrochure.pdf Klámvæðing er kynferðisleg áreitni]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, bæklingur á vegum Reykjarvíkurborgar === Íslenskar fréttir === * [http://www.dv.is/frettir/2010/9/17/leynilegur-hopur-benti-barnaklam/ Leynilegur hópur benti á barnaklám] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919003827/http://www.dv.is/frettir/2010/9/17/leynilegur-hopur-benti-barnaklam/ |date=2010-09-19 }}, frétt í DV 17. september 2010 * [http://www.visir.is/klamvaeding-hefur-alvarlegar-afleidingar-fyrir-karlmenn/article/2010560331861 Klámvæðing hefur alvarlegar afleiðingar fyrir karlmenn], frétt á Vísi.is 27. september 2010 * [http://www.visir.is/finnst-stada-kvenna-hafa-versnad-/article/2010371596921 Finnst staða kvenna hafa versnað], viðtal við Þórhildi Þorleifsdóttur, fyrrverandi þingmann [[Kvennalistinn|Kvennalistans]]. * [http://www.visir.is/article/2009155311597 Ungum kynferðisbrotamönnum fjölgar], 5. mars 2009 * [http://www.visir.is/article/2011110429682 Tvær klukkustundur í að horfa á klám], 24. april 2011 * [http://www.visir.is/article/2011110319000 Mikil klámnotkun meðal danskra unglinga], 18. mars 2011 * [http://www.visir.is/article/2004412280390 Vaxandi klámvæðing dægurmenningar], 28. desember 2004 * [http://www.visir.is/article/2011706039900 Klámkynslóðin?], 8. júní 2011 * [https://web.archive.org/web/20111028152116/http://www.pressan.is/Frettir/Lesafrett/klam-a-netinu-skemmir-unga-karlmenn-ofaerir-um-ad-stunda-edlilegt-kynlif-med-alvoru-konum Klám á netinu skemmir unga karlmenn: Ófærir um að stunda eðlilegt kynlíf með „alvöru“ konum], Pressan 22. október 2011 * [http://www.ru.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=11568 Piltar skoða klám og stúlkur fyrri til kynlífs]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, Morgunblaðið 6. maí 2006 * [http://www.pressan.is/Frettir/Lesafrett/stor-hluti-islenskra-ungmenna-telur-endatharmsmok-ekki-kynlif-og-hatt-hlutfall-faer-klamydiu Stór hluti íslenskra ungmenna telur endaþarmsmök ekki kynlíf og hátt hlutfall fær klamydíu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820141713/http://www.pressan.is/Frettir/Lesafrett/stor-hluti-islenskra-ungmenna-telur-endatharmsmok-ekki-kynlif-og-hatt-hlutfall-faer-klamydiu |date=2011-08-20 }}, 28. maí 2011 * [http://smugan.is/2011/11/klamvaedd-modurast/ Klámvædd móðurást?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118163252/http://smugan.is/2011/11/klamvaedd-modurast/ |date=2011-11-18 }}, 16. nóvember 2011 * [http://www.visir.is/skituga-kvoldid-i-kopavogi/article/2011711199947 Skítuga kvöldið í Kópavogi], 19. nóvember 2011 * [http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=818511 Klámvæðing og réttur einstaklinga], grein eftir Jónínu Bjartmarz og Rannveigu Guðmundsdóttir þingkonur 15. september, 2004 * [http://visir.is/11-ara-born-horfa-reglulega-a-klam/article/2011111219229 11 ára börn horfa reglulega á klám], 16. desember 2011 {{stubbur|kynlíf}} [[Flokkur:Klám]] [[Flokkur:Femínismi]] sil0y8m3w1p50chwf16i5pdb8nbl72h 0 67537 1980249 1951359 2026-09-25T20:10:13Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980249 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill}} [[Mynd:Beowulf Cotton MS Vitellius A XV f. 132r.jpg|thumb|right|Fyrsta síðan í handriti Bjólfskviðu, molnað hefur af spássíunum.]] '''Bjólfskviða''', sem á ensku heitir ''Beowulf'', er [[Engilsaxar|engilsaxneskt]] eða [[Fornenska|fornenskt]] [[miðaldir|miðaldakvæði]] sem segir af hetjunni og stríðsmanninum Bjólfi og viðureign hans við risann [[Grendill|Grendil]], móður ''Grendils'' og síðar við [[Dreki (goðsagnavera)|dreka]], þegar hann er orðinn konungur í [[Gautland]]i. Bjólfskviða var skrifuð á [[England]]i en sögusviðið er [[Skandinavía]] á [[8. öld|8.]] eða [[9. öld]]. Kviðan er [[söguljóð]] um atburði og hetjur fortíðar. Bjólfskviða er eitt af höfuðritum fornenskrar tungu, en höfundur er ókunnur. Ástæðan fyrir því að danskar og norrænar sagnir eru í þessu fornenska handriti, er sú að danskir og norskir menn höfðu hertekið og numið land víða á Englandi, einkum í [[Danalög]]um, og hafa sagnirnar borist með þeim. Að lokum náðu [[Danakonungar]] Englandi á sitt vald, [[Sveinn tjúguskegg]] 1013–1014 og [[Knútur ríki]] 1016–1035. Kvæðið er 3183 línur og hefur aðeins varðveist í einu handriti, sem talið er frá því um [[1000]]. Handritið er í safni [[Robert Bruce Cotton]]s í [[British Library]] og ber nafnið ''Cotton Vitellius A XV'', eða ''Nowell Codex'', eða einfaldlega ''Handrit Bjólfskviðu'' þó að fleiri ritverk séu í því. Árið 1731 lenti handritið í eldsvoða og sviðnaði og skemmdist, sem varð til þess að á 18. og 19. öld molnaði utan af spássíunum svo að nú vantar víða bókstafi og orð eða þau eru ólæsileg. [[Grímur Jónsson Thorkelín]] skrifaði fyrstur upp handritið um [[1787]], þegar hann vann að sagnfræðirannsóknum á Englandi fyrir dönsk stjórnvöld; hann gaf Bjólfskviðu svo út [[1815]]. Grímur hafði tvö eftirrit með sér til Danmerkur, annað gerði hann sjálfur, en hitt eftirritið fékk hann starfsmann [[British Museum]] til að gera, líklega James Matthews. Vegna síðari skemmda á frumhandritinu er uppskrift Thorkelíns mikilvæg fyrir þá sem rannsaka Bjólfskviðu. [[Halldóra B. Björnsson]] hefur þýtt Bjólfskviðu á íslensku, og kom kviðan út hjá Fjölva árið 1983. Í þýðingunni reynir Halldóra að fylgja bragarhætti fornenska textans, sem er náskyldur [[fornyrðislag]]i. [[Bjólfskviða (2006 kvikmynd)|Kvikmyndin Bjólfskviða]] byggir á miðaldakvæðinu. Kvikmyndin var tekin upp á Íslandi árið 2006. == Heimild == {{wpheimild | tungumál = en | titill = Beowulf | mánuðurskoðað = 18. júlí | árskoðað = 2008}} == Tenglar == * [http://www3.hi.is/~peturk/3T/bjolfskvida.html Íslensk þýðing Halldóru B. Björnsson á Bjólfskviðu (Fjölvi, 1983)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061220210526/http://www.hi.is/~peturk/3T/bjolfskvida.html |date=2006-12-20 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=436236&pageSelected=8&lang=0 ''Allt annar handleggur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1998]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} === Erlendir tenglar === * [http://www.nvcc.edu/home/vpoulakis/Translation/beowulf1.htm Samanburður á nokkrum enskum þýðingum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529045924/http://www.nvcc.edu/home/vpoulakis/translation/beowulf1.htm |date=2010-05-29 }} * [http://www.library.unr.edu/subjects/guides/beowulf.html Heimildasafn um rannsóknir á Bjólfskviðu] - University of Nevada * [http://www.heorot.dk/beo-links.html Heimildasafn um Bjólfskviðu og skyld efni] * [http://www.bl.uk/onlinegallery/themes/englishlit/beowulf.html Handrit Bjólfskviðu – Gögn sem hægt er að fá frá The British Library's Online Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080730202257/http://www.bl.uk/onlinegallery/themes/englishlit/beowulf.html |date=2008-07-30 }} * [http://publicliterature.org/books/beowulf/xaa.php Bjólfskviða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509203040/http://publicliterature.org/books/beowulf/xaa.php |date=2008-05-09 }} Enskur texti og hljóðupptaka. * [http://wikisummaries.org/Beowulf Bjólfskviða – Enskur efnisútdráttur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921132356/http://www.wikisummaries.org/Beowulf |date=2010-09-21 }} * [https://web.archive.org/web/20180702114713/http://literapedia.wikispaces.com/ Bjólfskviða – Söguþráður kviðunnar (á ensku)] – [http://literapedia.wikispaces.com/ Literapedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180702114713/http://literapedia.wikispaces.com/ |date=2018-07-02 }} * [http://thebeowulf.altervista.org/thebeowulf_beowulf.html Texti ''Beowulf'' í forn ensku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501000344/http://thebeowulf.altervista.org/thebeowulf_beowulf.html |date=2011-05-01 }} [[Flokkur:Miðaldabókmenntir]] s4mk1fgwe85wkmivdfdsykvpskqjf7x 0 68984 1980342 1970162 2026-09-26T02:27:37Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980342 wikitext text/x-wiki {{hnit|64.145953|-21.879821|display=title|region:IS_type:event}} [[File:Laugardalslaug.JPG|thumb|Laugardalslaug árið 2007]] [[Mynd:MAÓ 751.jpg|thumb|Sundkennsla í sundlaugunum í Laugardal árið 1909.]] '''Laugardalslaug''' (einnig '''Sundlaugin í Laugardal''')<ref name="hotspring">[http://hot-springs.org/Badlaugar/Sundlaugar/Reykjanes%20og%20Reykjavik/Laugardalslaug/laugardalslaug.html grein um Laugardalslaug]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} á hot-springs.org</ref> er stór [[sundlaugar á Íslandi|íslensk sundlaug]] á [[Sundlaugarvegur|Sundlaugarvegi 30]] í [[Laugardalur|104 Reykjavík]] sem byggð var árið [[1968]].<ref name="laugard">[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050302061726/isisport.is/mannvirki/mannvirki_skoda.asp?id=207 Laugardalslaug]- lýsing mannvirkis</ref><ref>[http://www.verkis.is/media/frettabref/Gangverk020201.pdf Gangverk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304171915/http://www.verkis.is/media/frettabref/gangverk020201.pdf |date=2016-03-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304171915/http://www.verkis.is/media/frettabref/gangverk020201.pdf|date=2016-03-04}}- fréttabréf [[Verkís hf]] á bls. 5 „Mikil fjölgun“</ref><ref>{{vísindavefurinn|3588|Hvað heitir stærsta sundlaugin á Íslandi og hvar er hún?}}</ref> Sundlaugin var teiknuð á teiknistofu húsameistara Reykjavíkurborgar, [[Einar Sveinsson|Einars Sveinssonar]]. <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2368260 Morgunblaðið 1963]</ref> Í Laugardalslaug er að finna þrjár laugar og fjóra búningsklefa, eina upphitaða útilaug sem er 28 C° heit, 50 [[metri|metrar]] á lengd og 22 m á breidd með átta brautum.<ref name="laugard"/> Við hlið hennar er 30 m laug, en vatnið í henni er hlýrra en vatnið í 50 m lauginni sem hún liggur við. Árið [[2004]]<ref name="laugard"/> bættist við 25 m breið og 50 m löng innilaug sem hefur færanlegan bakka og 10 brautir. Einnig eru [[heitur pottur|heitir pottar]],<ref name="laugard"/> eimbað, nuddpottar, ljósabekkir og 86 m löng rennibraut.<ref name="hotspring"/> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tenglar == {{commonscat}} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20061115103740/www.rvk.is/desktopdefault.aspx/tabid-283/ Grein um Laugardalslaug] sem finna má á vef Reykjavíkurborgar * [http://www.sundlaugar.is/lokaverkefni_07/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=2 Umfjöllun um Laugardalslaug] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080922044952/http://sundlaugar.is/lokaverkefni_07/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=2 |date=2008-09-22 }} á [http://www.sundlaugar.is/ www.sundlaugum.is] {{Reykjavík}} [[Flokkur:Sundlaugar í Reykjavík]] {{s|1968}} 0xuvx5up3028l4rrdkon79fn3rsnscp 0 68985 1980403 1964036 2026-09-26T04:19:57Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980403 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Snorralaug10.JPG|thumb|right|270px|Snorralaug í Reykholti]] {{tilvísun|Snorralaug|text=En það getur líka átt við fyrirtækið [[Snorralaug ehf]]}} '''Snorralaug í Reykholti''' eða '''Snorralaug''' er [[sundlaugar á Íslandi|íslensk laug]] sem finna má í [[Reykholt (Borgarfirði)|Reykholti]]. Snorralaug var ein af hinum 10 fyrstu friðlýstu fornminjunum á Íslandi. Hún er ein af þrettán laugum sem vitað er um að notaðar hafi verið til forna, og ein af fjórum sem enn eru nothæf.<ref>[http://www.verkis.is/media/frettabref/Gangverk020201.pdf Gangverk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304171915/http://www.verkis.is/media/frettabref/gangverk020201.pdf |date=2016-03-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304171915/http://www.verkis.is/media/frettabref/gangverk020201.pdf |date=2016-03-04 }}- fréttabréf [[Verkís hf]] á bls. 4 „Landnámsöld“</ref> ==Saga== Talið er að laugin hafi verið hlaðin á [[13. öld]], og er hún kennd við [[Snorri Sturluson|Snorra Sturluson]], en fyrstu heimildir um að það hafi verið laug í Reykholti eru frá dögum Snorra Sturlusonar (sem var uppi frá 1178-1241), en fyrirfinnast líka í [[Landnámabók]] og [[Sturlunga saga|Sturlunga sögu]]. Tveir hverir finnast þar helstir, Skrifla og Dynkur. Var vatni veitt í Snorralaug úr Skriflu eftir um 120 m löngum neðanjarðarstokki og er baðlauga í Reykholti oft getið í gömlum heimildum. Snorralaug er með elstu mannvirkjum sem varðveist hafa hér á landi. Frá lauginni lágu jarðgöng til bæjarhúsa Snorra og hafa þau verið grafinn upp að hluta. {{tilvitnun2|Hallbjörn son Odds frá Kiðjabergi Hallkelssonar, bróður Ketilbjarnar hins gamla, fékk Hallgerðar, dóttur Tungu-Odds. Þau voru með Oddi hinn fyrsta vetur; þar var Snæbjörn galti. Óástúðligt var með þeim hjónum. Hallbjörn bjó för sína um vorið að fardögum; en er hann var að búnaði, fór Oddur frá húsi til '''laugar í Reykjaholt'''; þar voru sauðahús hans; vildi hann eigi vera við, er Hallbjörn færi, því að hann grunaði, hvort Hallgerður mundi fara vilja með honum.|Úr [[Landnámabók|Landnámu]] ([http://is.wikisource.org/wiki/Landn%C3%A1mab%C3%B3k text], [http://is.wikisource.org/wiki/Landn%C3%A1mab%C3%B3k/51._kafli kafli 51])}} En talið er að laug hafi verið á Reykvöllum frá árinu [[960]] eða fyrr á grundvelli [[Landnámabók|Landnámu]] en þar segir frá því að [[Tungu-Oddur]], sonur [[Önundur breiðskeggur|Önundar breiðskeggs]] á [[Breiðabólstaður (Reykholtsdal)|Breiðabólstað]] fór „frá húsi til laugar í Reykjaholt; þar voru sauðahús hans;“<ref>''Landnámabók (Sturlubók)'', 51. kafli.</ref> Árið [[2004]] sýndi séra Geir Waage [[sóknarprestur]] í [[Reykholt]]skirkju [[Noregur|norsku]] [[krónprins]]hjónunum frá Reykholti og sýndi þeim ásamt öðrum stöðum Snorralaug. <ref>{{mbl|innlent/2004/06/29/norsku_kronprinshjonin_fraeddust_um_snorra_sturluso|Norsku krónprinshjónin fræddust um Snorra Sturluson}}</ref> ==Lýsing== Laugin er u.þ.b. 4 [[metri|metrar]] í [[þvermál]]; og þar sem botn laugarinnar er ójafn er hún misdjúp, en dýptin er breytileg á milli 0.70 til 1 [[metri|metra]] djúp. Þrep liggja niður í laugina, og er hlaðin úr tilhöggnu [[hver|hveragrjót]]. Fyrir tilstilli [[Fornleifafræði|fornleifauppgraftar]] hefur það verið leitt í ljós að tvær rennur veittu heitu vatni í laugina úr hverinum [[Skrifla|Skriflu]] sem hefur nú verið eyðilögð. Á barmi aðrennslisins má sjá [[fangamerki]]ð ''V.Th. 1858.'' á steini og er það fangamark [[Vernharður Þorkelsson|Sr. Vernharðs Þorkelssonar]] sem lét gera við laugina það ár. Lauginni er fyrst lýst í riti frá circa. [[1724]] eftir [[Páll Vídalín|Páls Vídalíns]] („Um fornyrði [[Jónsbók]]ar“). ==Heimildir== <references/> * {{bókaheimild|höfundur=Þorsteinn Jósepsson, Steindór Steindórsson og Páll Líndal|titill=Landið þitt Ísland, S-T|útgefandi=Örn og Örlygur|ár=1982|ISBN=}} * {{bókaheimild|höfundur=Björn Hróarsson|titill= Á ferð um landið, Borgarfjörður og Mýrar|útgefandi=Mál og menning|ár=1994|ISBN= 9979-3-0657-2}} ==Tengt efni== *[[Fornminjar í Reykholti]] ==Tenglar== *[http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/IcelOnline/IcelOnline-idx?type=HTML&rgn=DIV2&byte=162279 Icelandic Online Dictionary and Readings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619184301/http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/IcelOnline/IcelOnline-idx?type=HTML&rgn=DIV2&byte=162279 |date=2010-06-19 }} Jarðhiti *[http://www.snorrastofa.is/default.asp?sid_id=14271&tre_rod=001%7C005%7C003%7C001%7C&tId=1 Grein um Snorralaug] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150204223244/http://www.snorrastofa.is/default.asp?sid_id=14271&tre_rod=001%7C005%7C003%7C001%7C&tId=1 |date=2015-02-04 }} á Snorrastofu *[http://sundlaugar.is/lokaverkefni_07/index.php?option=com_content&task=view&id=90&Itemid=2 Grein um Snorralaug] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080922045153/http://sundlaugar.is/lokaverkefni_07/index.php?option=com_content&task=view&id=90&Itemid=2 |date=2008-09-22 }} á www.sundlaugum.is *[http://hot-springs.org/Badlaugar/Natturulaugar/Vesturland/Snorralaug/Snorralaug.html Umfjöllun um Snorralaug] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919122927/http://hot-springs.org/Badlaugar/Natturulaugar/Vesturland/Snorralaug/Snorralaug.html |date=2008-09-19 }} á www.hot-springs.org/ *[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1609/ Snorralaug] á [[Heimsminjaskrá]] [[UNESCO]] :'''Myndir:''' *[https://www.menntamalaraduneyti.is/raduneyti/Myndasafn/album/90/mynd/1475/ Myndasafn á Menntamálaráðuneytinu] - Krónprins Noregs í heimsókn 28. júní 2004 [[Flokkur:Fornar laugar á Íslandi]] 4mp4fdhjslwk6iz554bf6nx6conrtpx 0 69494 1980423 1824694 2026-09-26T05:10:30Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980423 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Urriðafoss í Þjórsá.jpg|thumb|right|Urriðafoss í Þjórsá]] '''Urriðafossvirkjun''' er fyrirhuguð [[virkjun]] við [[Urriðafoss]] í neðri hluta [[Þjórsá]]r. Virkjunin var fyrst á teikniborðinu árið [[1928]], en vegna fjárskorts var ekki farið út í framkvæmdir.<ref>''Fossafélagið Títan''. Landsvirkjun - Nýjar virkjanir á Suðurlandi. http://www.thjorsa.is/category.aspx?catID=42 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714171026/http://www.thjorsa.is/category.aspx?catID=42 |date=2007-07-14 }}. Skoðuð 05.04.2011</ref> Urriðafossvirkjun var aftur komin á teikniborðið árið 2007, en var mjög umdeild.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2007678664d/motmaela-urridafossvirkjun|title=Mótmæla Urriðafossvirkjun - Vísir|date=2007-06-20|website=visir.is|language=is|access-date=2023-09-01}}</ref> Fyrirhuguð virkjun yrði u.þ.b. 130 [[MW]] að afli og orkugeta virkjunarinnar yrði allt að 980 GWh/ári. Framkvæmdaraðili yrði [[Landsvirkjun]].<ref>[http://www.landsvirkjun.is/starfsemin/framkvaemdir/nyjar-virkjanir-i-thjorsa/|''Virkjanir í Þjórsá'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Landsvirkjun. Skoðuð 06.04.2011</ref> == Um framkvæmdina == === Virkjunin === Urriðafossvirkjun er ein þriggja [[vatnsaflsvirkjun|vatnsaflsvirkjana]] sem fyrirhugað er að reisa í neðri hluta [[Þjórsá]]r. Gangi áætlanir eftir verður hún þeirra stærst, 130 MW að [[afl]]i og verður orkugeta hennar 980 GWh/ári. Nafn [[virkjun]]arinnar kemur frá [[Urriðafoss]]i í Þjórsá. Gert er ráð fyrir að [[inntakslón|inntakslón]] virkjunarinnar, [[Heiðarlón]], verði myndað með [[stífla|stíflu]] í [[Þjórsá]] við Heiðartanga og [[stífla|stíflugörðum]] á vesturbakka árinnar. Einnig er gert ráð fyrir að inntaksmannvirki verði í Heiðartanga og stöðvarhús verði neðanjarðar nærri [[Þjórsártún]]i. Frárennslisgöng munu liggja frá stöðvarhúsinu og opnast út í [[Þjórsá]] neðan [[Urriðafoss]].<ref>''Urriðafossvirkjun''. Landsvirkjun - Nýjar virkjanir á Suðurlandi. http://www.thjorsa.is/category.aspx?catID=12 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722022957/http://www.thjorsa.is/Category.aspx?catID=12 |date=2011-07-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722022957/http://www.thjorsa.is/Category.aspx?catID=12 |date=2011-07-22 }}. Skoðuð 05.04.2011</ref> Vatnasvið Þjórsár er um 7.600 km² að stærð og er meðalrennsli árinnar 344 m³/sek. Virkjað rennsli verður 370 m³/sek. Áætluð hæð [[Heiðarlón]]s er 50 m.y.s. og mun stærð [[uppistöðulón|lónsins]] við þá hæð vera um 9 km². Heildarlengd á stíflum og görðum verður um 7.600 m og verður mesta hæð þeirra 11 m. Stöðvarhúsið sjálft verður neðanjarðar og verður það 62 m að lengd, 16,3 m að breidd og 48 m langt. Mun stöðvarhúsið innihalda tvær 65 MW Kaplan vatnsvélar. Fallgöng verða tvö og verða hvor göngin 50 m löng og 7 m breið. Þá verða reist um 3000 m frárennslisgöng, 17 m há og 13,5 m breið. Virkjað fall verður 40,6 m.<ref>''Virkjunin í tölum''. Landsvirkjun - Nýjar virkjanir á Suðurlandi. http://www.thjorsa.is/category.aspx?catID=39 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714170133/http://www.thjorsa.is/category.aspx?catID=39 |date=2007-07-14 }}. Skoðuð 06.04.2011</ref> === Áhrifa gætir víða === Framkvæmdasvæði virkjunarinnar mun ná til fjögurra [[hreppur|hreppa]] í tveimur [[sýsla|sýslum]]. Í [[Árnessýsla|Árnessýslu]] fellur svæðið undir Flóahrepp og Skeiða- og Gnúpverjahrepp. Í [[Rangárvallasýsla|Rangárvallasýslu]] tilheyrir það Ásahreppi og Rangárþingi ytra. Um 20 kílómetrar eru í næstu þéttbýlisstaði beggja vegna [[Þjórsá]]r og [[Þjóðvegur 1|Þjóðvegur nr. 1]] liggur um neðri hluta framkvæmdasvæðisins, því má segja að framkvæmdasvæðið sé í alfaraleið. Helsta landnotkun á framkvæmdasvæði er [[landbúnaður]] og kemur fyrirhugð framkvæmd til með að hafa áhrif á um 20 jarðir. Náttúrufar er fjölbreytt innan framkvæmdasvæðisins en áhrifa mannsins gætir þar víðast hvar og nokkur röskun hefur þegar orðið. Gróðurfar er nokkuð fjölbreytt á svæðinu og votlendi er að finna á nokkrum stöðum innan þess. Á svæðinu eru einnig eldhraun ([[Þjórsárhraunið mikla]]), strengir og flúðir í Þjórsá og heitar laugar en engin friðlönd eða friðlýst [[náttúruvætti]]. Fuglalíf er nokkuð fjölbreytt á svæðinu og sambærilegt við önnur lík svæði á Suðurlandi, eru [[mófugl]]ar þar í meirihluta. Einnig er nokkuð um [[fornleifar]] á fyrirhuguðu virkjanasvæði og eru nokkrar þeirra taldar hafa hátt minjagildi.<ref>''Framkvæmdasvæðið''. Landsvirkjun - Nýjar virkjanir á Suðurlandi. http://www.thjorsa.is/category.aspx?catID=38 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714170209/http://www.thjorsa.is/category.aspx?catID=38 |date=2007-07-14 }}. Skoðuð 06.04.2011</ref> === Framkvæmdir tengdar virkjuninni === Fyrir utan þær framkvæmdir sem tilheyra [[virkjun]]inni sjálfri þurfa aðrar framkvæmdir einnig að eiga sér stað svo virkjunin starfi eins og áætlanir gera ráð fyrir. Ís- og krapamyndun í [[Þjórsá]] getur haft óæskileg áhrif og til að sporna við því er ætlunin að dýpka farveg árinnar á um 3 km kafla ofan [[Heiðarlón]]s, upp undir Árnessporð. Einnig þarf að leggja vegi að helstu [[mannvirki|mannvirkjum]] og athafnasvæðum. Ekki er gert ráð fyrir að nýjar námur verði opnaðar vegna virkjunarinnar þar sem jarðvinna í tengslum við framkvæmdina sjálfa muni sjá fyrir nægjanlegu efni. Umframefni verður komið fyrir á landi.<ref>''Tengdar framkvæmdir''. Landsvirkjun - Nýjar virkjanir á Suðurlandi. http://www.thjorsa.is/category.aspx?catID=46 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714170235/http://www.thjorsa.is/category.aspx?catID=46 |date=2007-07-14 }}. Skoðuð 06.04.2011</ref> Einnig er gert ráð fyrir að flutningskerfi [[Landsvirkjun]]ar verði nýtt til orkuflutninga en það krefst breytinga á Búrfellslínu 2 sem liggur í næsta nágrenni við fyrirhugaða Urriðafossvirkjun.<ref>''Urriðafoss - Mat á umhverfisáhrifum: Matsskýrsla''. http://thjorsa.is/files/Mau_URR_matsskyrsla.pdf{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Skoðuð 06.04.2011</ref> [[Mynd:Urriðafossvirkjun Gottfred Sætersmoen 1918.jpg|thumb|250px|Teikning frá 1918 eftir Gottfred Sætersmoen sem sýnir mögulega útfærslu Urriðafossvirkjunar.]] == Títan-félagið hyggur á virkjun == Hugmyndir um virkjun neðri hluta Þjórsár hafa verið til allt frá fyrri hluta [[20. öld|20. aldar]]. Árið [[1928]] veitti [[Alþingi]] [[atvinnumálaráðherra]] heimild til að leyfa [[Fossafélagið Títan|Títan-félaginu]] norska að reisa 112 MW raforkuver við Urriðafoss, leggja þaðan háspennulínu og [[járnbraut]] til [[Reykjavík]]ur og reisa þar verksmiðju til framleiðslu á [[Köfnunarefnisáburður|köfnunarefnisáburði]]. Heimild Alþingis var bundin því skilyrði að framkvæmdir væru hafnar [[1. júlí]] [[1933]]. Að öðrum kosti félli hún niður. Framkvæmdir voru ekki hafnar þá og því féll heimildin niður. Aðalorsök þess að menn hófust ekki handa var annars vegar [[heimskreppan]] og hins vegar ný tækni til framleiðslu köfnunarefnisáburðar sem ekki byggðist á raforku.<ref>Lesbók Morgunblaðsins 2008, 20.09.</ref> == Virkjunaráform Landsvirkjunar == === Upphaf og undirbúningur === Samkvæmt 1. viðauka laga nr. 106/2000 um [[mat á umhverfisáhrifum]] var ljóst í upphafi að meta þyrfti umhverfisáhrif fyrirhugaðrar Urriðafossvirkjunar þar sem uppsett [[afl]] hennar yrði meira en 10 MW.<ref>[http://www.althingi.is/dba-bin/unds.pl?txti=/wwwtext/html/lagasofn/139a/2000106.html&leito=mast\0mastu\0mat\0matar\0mati\0matinn\0matinu\0mati%F0\0matnum\0mats\0matsins\0matur\0maturinn\0mest\0met\0meta\0metast\0meti\0metir\0metir%F0u\0metist\0meti%F0\0metjist\0mettu\0metum\0metumst\0metur\0metur%F0u\0m%E1tu\0m%E1tum\0m%E1tumst\0m%E1tust\0m%E1tu%F0\0m%E6ti\0m%E6tir\0m%E6tir%F0u\0m%E6tist\0m%E6tjumst\0m%E6tu\0m%E6tum\0m%E6tumst\0m%E6tust\0m%E6tu%F0\0umhverfa\0umhverfanna\0umhverfi\0umhverfin\0umhverfinu\0umhverfis\0umhverfisins\0umhverfi%F0\0umhverfum\0umhverfunum#word1|''Lög um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000'']. Alþingisvefurinn. Skoðað 06.04.2011</ref> Í ágúst [[2001]] lagði [[Landsvirkjun]] fram tillögu að matsáætlun. Ákvörðun [[Skipulagsstofnun]]ar var á þá leið að fallist var á tillöguna með athugasemdum.<ref>''Ákvörðun Skipulagsstofnunar um tillögu að matsáætlun''. Skipulagsstofnun. http://www.skipulagsstofnun.is/focal/webguard.nsf/5ed2a07393fec5fa002569b300397c5a/b118f6280da9be8b00256e29005d7951/$FILE/2001010072.PDF{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Skoðað 07.04.2011</ref> Er ákvörðun [[Skipulagsstofnun]]ar lá fyrir hófst vinna við gerð matsskýrslunnar og lauk þeirri vinnu sumarið [[2003]] þegar skýrslunni var skilað til [[Skipulagsstofnun]]ar til athugunar. Í ágúst [[2003]] úrskurðaði [[Skipulagsstofnun]] í málinu og féllst á framkvæmdina með skilyrðum. Úrskurður [[Skipulagsstofnun]]ar var kærður og í apríl [[2004]] lá fyrir úrskurður [[Umhverfisráðuneyti Íslands|umhverfisráðherra]] sem staðfesti úrskurð [[Skipulagsstofnun]]ar með viðbótarskilyrðum.<ref>''Mat á umhverfisáhrifum: Urriðafossvirkjun''. Skipulagsstofnun. http://www.skipulagsstofnun.is/focal/webguard.nsf/key2/sasn5vmn6d.html{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Skoðað 06.04.2011</ref><ref>''Úrskurður umhverfisráðherra''. Skipulagsstofnun. http://www.rettarheimild.is/Umhverfis/UrskurdirRaduneytisins/2004/04/29/nr/1647. Skoðuð 07.04.2011</ref> === Enn er unnið að undirbúningi === Miklar deilur hafa staðið um framkvæmd Urriðafossvirkjunar og annarra fyrirhugaðra virkjana í neðri hluta [[Þjórsá]]r. Hefur ágreiningur milli hagsmunaðila haft mikil áhrif á framgang undirbúningsvinnunnar. [[Landsvirkjun]] mun halda áfram undirbúningi vegna virkjananna auk þess sem beðið er niðurstöðu [[Rammaáætlun]]ar sem fjallar um virkjanakosti í Neðri-Þjórsá.<ref>''Landsvirkjun í biðstöðu''. Fréttavefur Morgunblaðsins mbl.is, frétt frá 11.02.2011. http://feeds.mbl.is/frettir/innlent/2011/02/11/landsvirkjun_i_bidstodu/. Skoðað 07.04.2011</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070502105455/www.landsvirkjun.is/category.asp?catID=450 ''Urriðafossvirkjun''; af heimasíðu Landsvirkjunar] * [http://www.rammaaaetlun.is/|''Rammaáætlun um vernd og nýtingu náttúrusvæða'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.skipulagsstofnun.is/|''Heimasíða Skipulagsstofnunar'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Vatnsaflsvirkjanir á Íslandi]] [[Flokkur:Árnessýsla]] [[Flokkur:Þjórsá]] h4qfdyfsedwxslelslwfwkzy7sha2vn 0 69585 1980309 1865478 2026-09-26T00:28:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980309 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | name = Hvítsmári | status = secure | image = trifolium-repens.jpg | image_width = 240px | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Belgjurtabálkur]] (''Fabales''') | familia = [[Ertublómaætt]] (''Fabaceae'') | subfamilia = ''[[Faboideae]]'' | genus = [[Smárar]] (''Trifolium'') | species = '''Hvítsmári''' | binomial = ''Trifolium repens'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] }} '''Hvítsmári''' (eða '''hrútafífill''' og börn nefna stundum '''sápublóm''') ([[fræðiheiti]]: ''Trifolium repens'') er lágvaxin, [[fjölær jurt]] af [[ertublómaætt]]. Heimkynni hvítsmára eru [[Evrópa]], Norður-[[Afríka]] og Vestur-[[Asía]]. Hvítsmári hefur verið fluttur víða annars staðar því hann er ágæt beitarjurt og hann er algengur á grassvæðum í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Hvítsmári er niturbindandi eins og margar [[Belgjurtabálkur|belgjurtir]] og skríður út til jaðranna og byggir jarðveginn upp. Oft má sjá grasvöxt inn í smárahringjunum. Hvítsmári er notaður í kynbótaverkefnum þar sem honum er víxlað við aðrar tegundir.<ref>{{Cite web |url=https://www.aber.ac.uk/en/media/departmental/ibers/pdf/innovations/97/ch5.pdf |title=Geymd eintak |access-date=2017-08-09 |archive-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423144928/https://www.aber.ac.uk/en/media/departmental/ibers/pdf/innovations/97/ch5.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/j.1439-0523.2007.01374.x|titill=Interspecific hybridization in the genus Trifolium|höfundur=M. T. Abberton|útgefandi=Wiley Online Library|mánuður=06 júní|ár=2007|mánuðurskoðað=júlí|árskoðað=2022|tungumál=enska}}</ref> == Ræktun og nytjar == === Beitarjurt === Hvítsmári er talinn ein mikilvægasta beitarjurtin af ertublómaætt á tempruðum svæðum.<ref>Elgersma, Anjo, and Jan Hassink. "Effects of white clover (''Trifolium repens'' L.) on plant and soil nitrogen and soil organic matter in mixtures with perennial ryegrass (''Lolium perenne'' L.)." Plant and Soil 197, no. 2 (1997): 177-186.</ref> Niturbinding (allt að 545kg N á hektara á ári,<ref>Carlsson, G., and K. Huss-Danell. "Nitrogen fixation in perennial forage legumes in the field." Plant and Soil 253, no. 2 (2003): 353-372.</ref> þó yfirleitt mun minna, þ.e. um 110 til 170 kg N N á hektara á ári<ref>Andrae, John. 2004. White clover establishment and management guide. B 1251. Univ. of Georgia Extension.</ref>) í gerlahnúðum hvítsmára dregur úr eða eyðir þörf á nituráburði til að viðhalda frjósemi á beitarlöndum. Hvítsmári er oft notaður í blöndum með beitargrösum, svo sem [[vallarrýgresi]](''Lolium perenne''),<ref>Ulyatt, M. J., D. J. Thomson, D. E. Beever, R. T. Evans, and M. J. Haines. "The digestion of perennial ryegrass (''Lolium perenne'' cv. Melle) and white clover (''Trifolium repens'' cv. Blanca) by grazing cattle." British Journal of Nutrition 60, no. 01 (1988): 137-149.</ref><ref>Evans, D. R., and T. A. Williams. "The effect of cutting and grazing managements on dry matter yield of white clover varieties (''Trifolium repens'') when grown with S23 perennial ryegrass." Grass and Forage Science 42, no. 2 (1987): 153-159.</ref><ref>Moseley, G., and J. R. Jones. "The physical digestion of perennial ryegrass (''Lolium perenne'') and white clover (''Trifolium repens'') in the foregut of sheep." British Journal of Nutrition 52, no. 02 (1984): 381-390.</ref> Slíkar blöndur auka afurðir búfjár og minnka hættuna á því að það fái þembu sem kemur helst fyrir í hreinræktun.<ref>Wolfe, E. C., and Alec Lazenby. "Bloat incidence and liveweight gain in beef cattle on pastures containing different proportions of white clover (''Trifolium repens'')." Animal Production Science 12, no. 55 (1972): 119-125.</ref> Slíkar blöndur koma einnig í veg fyrir vandamál sem eru tengd við "cyanogenic glycoside" (linamarin og lotaustralin) upptöku á hreinum eða nær hreinum ökrum sumra hvítsmára afbrigða.<ref>Crush, J. R., and J. R. Caradus. "Cyanogenesis potential and iodine concentration in white clover (''Trifolium repens'' L.) cultivars." New Zealand Journal of Agricultural Research 38, no. 3 (1995): 309-316.</ref> Hinsvegar, vandamál koma ekkert endilega í einræktun hvítsmára, og yfirburða framleiðsla jórturdýra næst stundum á einræktun hvítsmára.<ref>Orr, R. J., A. J. Parsons, P. D. Penning, and T. T. Treacher. "Sward composition, animal performance and the potential production of grass/white clover swards continuously stocked with sheep." Grass and Forage Science 45, no. 3 (1990): 325-336.</ref><ref>Lane, L. A., J. F. Ayres and J. V. Lovett. "The pastoral significance, adaptive characteristics, and grazing value of white clover (''Trifolium repens'' L.) in dryland environments in Australia: a review." Animal Production Science 40, no. 7 (2000): 1033-1046.</ref><ref>Caradus, J. R. "Genetic diversity within white clover (''Trifolium repens'' L.)." In Proceedings Agronomy Society of NZ, vol. 24, p. 2. 1994.</ref> === Grænn áburður og þekja === Hvítsmári á vel við með öðrum beitarjurtum, korni, og á milli raða með grænmeti.<ref name=wotn/> Hvítsmári þolir að sleginn stutt eða mikið beittur, og hann þrífst í margskonar jarðvegi og mismunandi sýrustigi (þó að hann þrífist best í [[leir]]kenndum jarðvegi).<ref name="wotn">Richard H. Uva, Joseph C. Neal and Joseph M. Ditomaso, ''Weeds of The Northeast'', (Ithaca, NY: Cornell University Press, 1997), Pp. 236-237.</ref> Sem belgjurt og harðgerð planta, er hann talinn nytsamlegur hluti náttúrulegs og ræktaðs beitilands og lóðahirðu vegna hæfileika síns til að binda nitur og kæfa [[illgresi]] (mosa). Náttúruleg niturbinding vinnur gegn næringartapi og viðheldur jarðvegsheilbrigði sem dragur úr mörgum lóðavandamálum sem myndu aukast við notkun tilbúnis áburðar.<ref name="Tukey">''The Organic Lawn Care Manual'', Tukey, Storey Publishing. p 183.</ref> Af þessum ástæðum er hann oft notaður sem grænn áburður og "[[cover crop]]". === Til matar === [[File:Four-leaved clover.jpg|thumb|Hvítsmári með [[Fjögurra laufa smári|fjögur lauf]].]] Auk þess að vera frábær beitarplanta fyrir [[búfé]],<ref name="urlTrifolium repens">{{cite web|last =Coladonato|first =Milo|authorlink =|title = ''Trifolium repens''|work =|publisher = U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory|date =1993|url =http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/forb/trirep/all.html|doi =|accessdate = 2015-07-26}}</ref> eru smárar verðmæt neyðarfæða: [[prótein]]ríkir, algengir, og í miklu magni. Ferskar plönturnar hafa verið nýttar um aldir sem viðbót við [[salat (matargerð)|salöt]]. Þær eru ekki auðmeltanlegar fyrir manneskjur hráar, hinsvegar er það auðleyst með því að sjóða þær í 5 til 10 mínútur. <ref name="ewp">Lee Allen Peterson, ''Edible Wild Plants'', (New York City: Houghton Mifflin Company, 1977), P. 56. </ref> Á Íslandi var hann soðinn í mjólk eða saxaður í salat ("kál").<ref name="grasnytjar">Björn Halldórsson, ''Rit Björns Halldórssonar Sauðlauksdal - Grasnytjar'', (Reykjavík: Búnaðarfélag Íslands, 1983), bls. 338. </ref> [[File:4-leaf clover.JPG|thumb|Four leaf ''Trifolium repens'', in its natural setting. Three-leaf shamrocks can be seen]] ''T. repens'' er einnig álitinn lækningajurt í Indlandi gegn innyflaormum og rannsóknir í tilraunaglösum "in vivo" staðfesti að sprotar af ''T. repens'' hafa umtalsverða virkni gegn sníkjudýrum. <ref>Yadav, A. K. 2004. Anticestodal activity of ''Trifolium repens'' extract. Pharmaceutical Biology 42: 656-658.</ref> == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == {{wikiorðabók|hvítsmári}} * [https://web.archive.org/web/20200803150924/http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=3900&fl=1 ''Trifolium repens''; af Lystigarður.akureyri.is] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041020131130/www.floraislands.is/triforep.htm Flóra Íslands: Hvítsmári] {{wikilífverur|Trifolium repens}} {{Commons|Trifolium repens}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Smárar]] [[Flokkur:Niturbindandi plöntur]] [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] gkewalohjxfk883zm0khhmvqvmuv590 0 69873 1980420 1925787 2026-09-26T05:09:57Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980420 wikitext text/x-wiki [[Mynd:UCL Portico Building.jpg|thumb|250px|Aðalbygging UCL.]] '''University College London''' (skammstafaður sem '''UCL''') er fjöldeilda [[háskóli]] á [[Bretland]]i staðsettur aðallega í [[London]]. Hann er hluti [[Háskólinn í London|Háskólans í London]], og var stofnaður árið [[1826]] sem ''London University''. UCL var fyrsti háskóli í London og var sá fyrsti á Bretlandi sem stofnaður var á veraldlegum grundvelli. Hann var líka fyrsti háskólinn til að viðurkenna fólk án tilits til kynþáttar, stéttar, trúar eða kyns.<ref>{{cite web |url=http://www.fulbright.co.uk/fulbright-awards/for-us-citizens/postgraduate-student-awards/university-partners/ucl |title=Geymd eintak |access-date=2009-09-08 |archive-date=2009-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090309060847/http://www.fulbright.co.uk/fulbright-awards/for-us-citizens/postgraduate-student-awards/university-partners/ucl |url-status=dead }}</ref> Árið [[1836]] stofnsettu London University og [[King's College London]] „háskólann í London“ og þá var UCL gefið núverandi nafn. Löngu hefur verið mikið keppni milli UCL og King's þó að þeir séu meðlimir í sama háskólanum. Enda þótt UCL sé hluti háskólans í London er hann hliðstæður við frístandandi, sjáfstæða og fjármagnaða á óháðan hátt háskóla því hann úthlutar gráður hann sjálfir. Í dag starfa um það bil 8.000 manns við skólann og nemendur eru 22.000. Skólinn er stærri en aðrir háskólar á Bretlandi. Árið [[2008]] var velta UCL 635 milljónir [[breskt pund|breskra punda]] og var hrein eign hans 581 milljónir breskra punda. Núverandi yfirmaður og forseti UCL er prófessor [[Malcolm Grant]]. UCL er eini háskólinn á Bretlandi þar sem hægt er að læra [[íslenska|íslensku]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.ucl.ac.uk/selcs/undergraduate/programme-diets/scandinavian-diets/icelandic|titill=UCL - BA Icelandic|árskoðað=2011|mánuðurskoðað=6. febrúar}}</ref> == Staðsetning == [[Mynd:University_College_London_-quadrant-11Sept2006_(1).jpg|thumb|200px|Aðalbygging UCL sumarið 2006.]] UCL er staðsettur í [[Bloomsbury]] í [[Mið-London]]. [[Aðalbygging UCL|Háskólalóðin]] er við [[Gower Street]] og það eru líka aðrar byggingar í eigu UCL um London. Háskólalóðin við Gower Street inniheldur aðal- og vísindabókasöfn, tungumáladeildir, sagnfræðadeildir, [[Bloomsbury-leikhúsið]], líffræði- og eðlisfræðideildir og [[Petrie Museum of Egyptian Archaeology]]. Annar hópur bygginga við Gordon Street og [[Gordon Square]] hýsir [[Fornleifafræðastofnun]]ina, efnifræðadeild, heimspekideild, [[The Bartlett]] borgarfræðaskóla og [[School of Slavonic and East European Studies]] (SSEES).<ref>{{cite web |url=http://www.ucl.ac.uk/about-ucl/location/maps |title=Geymd eintak |access-date=2009-09-08 |archive-date=2008-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527180840/http://www.ucl.ac.uk/about-ucl/location/maps |url-status=dead }}</ref> Nokkrar aðrar stofnanir eru staðsettar á svæðinu sem umkringir UCL, eins og [[Þjóðbókasafn Bretlands]], [[Þjóðminjasafn Bretlands]], [[Royal Academy of Art]], [[British Medical Association]] og [[Wellcome Trust]]. Nálægt liggja margir skólar og stofnanir háskólans í London, eins og [[School of Oriental and African Studies|SOAS]], [[Birkbeck, University of London|Birkbeck]], [[háskólinn í London|Háskólann í London]], [[Institute of Education]], [[School of Advanced Study]] og [[Senate House-bókasafn]]ið sem hýsir rannsóknarsöfn háskólans í London um listir, fornmenntir og þjóðfélagsvísindi. Allir nemendur sem taka gráður hjá UCL og allt starfsfólk háskólans hefur aðgang að þessu bókasafni og innihaldinu þess. Næsta [[neðanjarðarlestakerfi Lundúnaborgar|neðanjarðarlestarstöðin]] við UCL-háskólalóðina er [[Euston Square-neðanjarðarlestarstöð|Euston Square]]. Hinar nærliggjandi lestarstöðvar eru [[Warren Street-neðanjarðarlestarstöð|Warren Street]], [[Russell Square-neðanjarðarlestarstöð|Russell Square]] og [[Euston-lestarstöð|Euston]]. == Saga == [[Mynd:Jeremy Bentham Auto-Icon.jpg|thumb|200px|Lík Jeremy Bentham í fötum sínum.]] UCL var stofnaður árið 1826 undir heitinu ''London University'' sem [[veraldarhyggja|veraldlegt]] val á móti [[Oxford-háskóli|Oxford]] og [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]]. Því er hann kallaður þriðji elsti háskólinn á [[England]]i enda þótt aðrir háskólar reyni stundum að eigna sér það sæti. Heimspekingurinn [[Jeremy Bentham]] er talinn að vera frumkvöðull að stofnun háskólans en hann átti enga hlutdeild í sköpuninni sinni. Hugtök Jeremy Bentham blésu stofnendunum [[James Mill]] (1773-1836) og [[Henry Brougham]] (1778-1868) í brjóst og mótaði sköpun háskólans. Árið 1836 varð ''London University'' þekktur sem University College London og vann við [[King's College London]] til að mynda sambandsháskólann [[háskólinn í London|háskólans í London]]. == Rannsóknir == UCL er einn besti rannsóknarháskóli Bretlands. Hann er meðlimur [[Russell-hópurinn|Russell-háskólahópsins]] og vann 174 rannsóknarverðlaun eiga 81.365.000 [[breskt pund|breskra punda]] árið [[2008]].<ref>http://www.timeshighereducation.co.uk/Journals/THE/THE/3_September_2009/attachments/Copy%20of%20success%20rates%20final.xls</ref> == Merkilegir útskrifaðir nemendur == Margt merkilegt fólk hefur verið nemendur við UCL, til dæmis [[Mahatma Gandhi]] og [[Alexander Graham Bell]], [[Ricky Gervais]] og allir meðlimir hljómsveitarinnar [[Coldplay]] og auk þess tveir meðlimir hljómsveitarinnar [[Keane]]. Meðal frægra rithöfunda sem hafa lært þar eru [[Stella Gibbons]], [[Robert Browning]], [[Rabindranath Tagore]] (útskrifaðist ekki), [[Raymond Briggs]] og [[G. K. Chesterton]]. Meðal vísindamanna og verkfræðinga úr skólanum eru [[Francis Crick]], [[John Ambrose Fleming]], [[John Ambrose Fleming]], [[Joseph Lister]], [[Roger Penrose]], [[Colin Chapman]], [[Patrick Head]], [[Paul Davies]] eðlisfræðingur, [[John Maynard Smith]] þróunarlíffræðingur og líka áðurnefndur Alexander Graham Bell. Nokkrir listamenn, arkitektar og hönnuðir sem lærðu þar eru [[William Coldstream]], [[Eduardo Paolozzi]], [[Ben Nicholson]] og [[David Mlinaric]]. Margir stjórnmálmenn lærðu þar, nokkrir merkilegir einstaklingar eru [[Sir Stafford Cripps]] (fjármálaráðherra Bretlands), [[William Wedgwood Benn, 1st Viscount Stansgate]] (Verkamannaflokksmaður), fyrsti og fyrri forsætisráðherrar Japan ([[Hirobumi Ito]] og [[Junichiro Koizumi]] hver um sig) og [[Chaim Herzog]], forseti [[Ísrael]]s. Fyrsti forseti [[Kenýa]], [[Jomo Kenyatta]], var nemandi við UCL. [[Wu Tingfang]] (Ng Choy), sem var starfandi forsætisráðherra [[lýðveldið Kína|lýðveldisins Kína]], lærði við UCL. Margir blaðamenn hafa verið nemendur við UCL. Til dæmis hafa þrír fyrri ritstjórar ''[[The Economist]]'' allir lært þar. Nokkrar söngvarar og sjónvarpskynnar sem eru vinsælar í Bretlandi hafa lært þar, til dæmis [[Justine Frischmann]], [[Jack Peñate]], [[Jonathan Dimbleby]] og [[Jonathan Ross]]. Kaupsýslumaður [[Edwin Waterhouse]], sem stofnaði [[PricewaterhouseCoopers]], lærði þar. [[Christopher Nolan]], leikstjóri ''[[The Dark Knight]]'' og fleira var nemandi við UCL. Við UCL starfa fleiri [[prófessor]]ar en hjá öllum hinum háskólunum á Bretlandi. Þar eru 35 meðlimir [[Royal Society]], 27 meðlimir [[British Academy]] og 77 meðlimir [[Academy of Medical Sciences]]. Fræðimönnum og nemendum UCL hafa verið veidd 21 [[Nóbelsverðlaun]]. Allir [[eðallofttegund]]irnar fimm voru uppgötvaðar við UCL af [[Sir William Ramsay]] sem var stjóri eðlisfræðisdeildarinnar á þeim tíma. == Heimildir == {{reflist|2}} == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20020125091106/http://www./ Vefsíða UCL] {{S|1826}} [[Flokkur:Háskólar á Bretlandi]] [[Flokkur:University College London|University College London]] [[Flokkur:Háskólinn í London]] 6qkg08k3ne7zzc5mqfxnoinuefjnrc8 0 72022 1980330 1899080 2026-09-26T01:53:32Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980330 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Koichi Tanaka 2003.jpg|right|thumb|Koichi Tanaka árið 2003.]] '''Koichi Tanaka''' (japanska: 田中 耕一 Tanaka Kōichi) (f. [[3. ágúst]] [[1959]] í [[Toyama]] í [[Japan]]) er japanskur [[Nóbelsverðlaunin|nóbelsverðlaunahafi]], en hann deildi helmingnum af nóbelsverðlaununum í [[efnafræði]] [[2002]] með [[John B. Fenn]] ([[Kurt Wüthrich]] hlaut hinn helminginn). Hann hlaut verðlaunin fyrir þróun á [[massagreining]]artækni fyrir [[risasameind]]ir <ref>{{cite journal |author1=Tanaka K.|author2= Waki, H.|author3= Ido, Y.|author4= Akita, S.|author5= Yoshida, Y.|author6= Yoshida, T. |title=Protein and Polymer Analyses up to m/z 100 000 by Laser Ionization Time-of flight Mass Spectrometry |journal=Rapid Communications in Mass Spectrometry |volume=2 |issue=20 |pages=151–153 |year=1988|issn= |doi=10.1002/rcm.1290020802}}</ref>, en fram að þeim tíma voru einungis smásameindir tækar til greiningar með massagreini. Flugtíma-massagreinar starfa þannig að efnið sem greina á svífur í [[rafsvið]]i að nema og er [[massi]]nn metinn út frá sviftímanum. Efnið þarf því að vera bæði [[hleðsla|hlaðið]] og í [[loft]]kenndu ástandi. Til að massagreining risasameindar á borð við [[prótín]] sé möguleg þarf því að [[jón (efnafræði)|jóna]] sameindina og koma henni í gasfasa, og er það gert með [[leysigeisli|leysigeislun]]. Sé reynt að jóna risasameindir á þennan hátt, án þess að vernda byggingu þeirra gegn niðurbroti í aflmiklum geislanum, brotna þær niður í stutta búta og massagreiningin verður marklaus. Árið 1985 þróaði Tanaka aðferð þar sem [[sviflausn]] af örfínu málmdufti í [[glýseról]]i var notuð sem stoðefni (e. ''matrix'') og var þá mögulegt að jóna prótín með 330 [[nanómetri|nm]] leysigeisla án teljandi niðurbrots<ref>{{cite web | last =Markides | first =K | authorlink = |author2=Gräslund, A | title =Advanced information on the Nobel Prize in Chemistry 2002 | work = | publisher = | date = | url =http://nobelprize.org/chemistry/laureates/2002/chemadv02.pdf | format =PDF | doi = | accessdate = }}</ref>. Aðferð Tanaka, sem kölluð er SLD (e. ''soft laser desorption''), er raunar ekki mikið notuð í dag og hlaut nóbelnefndin nokkra gagnrýni fyrir að hafa veitt Tanaka verðlaunin fremur en [[Franz Hillenkamp]] og [[Michael Karas]], en þeir þróuðu svipaða aðferð, MALDI (e. ''matrix-assisted laser desorption/ionization'') <ref>{{cite journal |author1=Karas, M.|author2=Bachmann, D.|author3= Hillenkamp, F. |title=Influence of the Wavelength in High-Irradiance Ultraviolet Laser Desorption Mass Spectrometry of Organic Molecules |journal=Analytical Chemistry |volume=57 |issue= |pages=2935–2939 |year=1985|issn= |doi=10.1021/ac00291a042}}</ref> sem nú er mun meira notuð, einkum við greiningu [[prótínmengi|prótínmengja]]. Þeir Hillenkamp og Karas notuðu þó MALDI aðferðina ekki á risasameindir fyrr en nokkru eftir að Tanaka hafði sýnt fram á notagildi SLD við massagreiningu prótína<ref>{{cite journal |author1=Karas M|author2= Hillenkamp F |title=Laser desorption ionization of proteins with molecular masses exceeding 10,000 daltons |journal=Anal. Chem. |volume=60 |issue=20 |pages=2299–2301 |year=1988 |pmid=3239801 |url=http://www.klinikum.uni-muenster.de/institute/impb/research/hillenkamp/ac_60_1988_2299.pdf |doi=10.1021/ac00171a028 |access-date=2008-12-14 |archive-date=2006-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060623164731/http://www.klinikum.uni-muenster.de/institute/impb/research/hillenkamp/ac_60_1988_2299.pdf |url-status=dead }}</ref>. == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://nobelprize.org/chemistry/laureates/2002/index.html Nóbelsverðlaunin í efnafræði 2002] (á ensku) * [https://web.archive.org/web/20080605151723/http://www.jce.divched.org/JCEWWW/features/echemists/document.php?chemid=62 Æviágrip Koichi Tanaka] (á ensku) {{Nóbelsverðlaun í efnafræði}} {{fe|1959|Tanaka, Koichi}} [[Flokkur:Nóbelsverðlaunahafar í efnafræði|Tanaka, Koichi]] [[Flokkur:Japanskir vísindamenn|Tanaka, Koichi]] jugnkvu72frl4igz11trtbrmw5fly2i 0 72613 1980448 1943292 2026-09-26T09:36:25Z ~2026-51654-18 121153 /* */ Bætt úr - það vantaði orð inn í textann. 1980448 wikitext text/x-wiki [[File:Árni Björnsson 2011.jpg|thumb|Árni Björnsson, 2011]] '''Árni Björnsson''' (f. [[16. janúar]] [[1932]]) er [[þjóðháttafræði|doktor í menningarsögu]], oft kallaður þjóðháttafræðingur. Hann fæddist og ólst upp í Dölum. Hann varð stúdent frá MR 1953 og tók cand.-mag.-próf í íslenskum fræðum við Háskóla Íslands í janúar 1961. Veturinn 1956 til 1957 var hann í Prag sem fulltrúi Stúdentaráðs HÍ hjá Alþjóðasamtökum stúdenta. Íslenskukennari við háskólann i Greifswald, þá Austur-Þýskalandi, 1961 til 1962, og við Freie Universität í Berlín (þá Vestur-Berlín) 1963 til 1965. Kom aftur til Íslands og kenndi íslensku og þýsku við MR 1965 til 1969, en vann jafnframt á Handritastofnun Íslands, forvera Árnastofnunar, og gaf þar út Laurentíusar sögu biskups frá 14. öld. Hann var síðan forstöðumaður þjóðháttadeildar [[Þjóðminjasafn Íslands|Þjóðminjasafns Íslands]] frá 1969 til 2002. Árni er einkum þekktur fyrir rit sín um íslenskar hátíðir og tyllidaga, og siði og þjóðtrú sem tengjast þeim. Þekktasta verk hans er líklega ''Saga daganna'' (1993) en sú bók er jafnframt doktorsritgerð hans. Árni var sæmdur Fálkaorðunni árið 2018. Erlendis er Árni einkum kunnur meðal áhugamanna um tónlist og leikverk Wagners eftir að úr kom bók hans um Wagner og Völsunga, þar sem sýnt er fram á að efniviður í Niflungahring Wagners er einkum sóttur í íslenskar eða norrænar fornbókmenntir. Í tilefni af 85 ára afmæli Árna 2017 var gefið út mikið safn greina eftir hann undir nafninu ''Í hálfkæringi og alvöru''. Þar eru þættir um fræði, skáldlist, menningarsögu, heimsmálin og einkennilega menn. Bókin er 848 síður að stærð og var útgefandi Hið íslenska bókmenntafélag. ==Helstu rit== * ''Jól á Íslandi'' - 1963 * ''Almennir þjóðhættir'' (Saga Íslands II) 1975. * ''Saga daganna'' (frumgerð) - 1977 * ''Icelandic Feasts and Holidays'' - 1980 * ''Merkisdagar á mannsævinni'' (frumgerð) 1981 * ''Í jólaskapi'' - Myndir eftir [[Hringur Jóhannesson|Hring Jóhannesson]] 1983 * ''Gamlar þjóðlífsmyndir'' - ásamt Halldóri J. Jónssyni 1984 * ''Þorrablót á Íslandi'' - 1986 * ''Íslandsmyndir Mayers'' - ásamt Ásgeiri S. Björnssyni 1986 * ''Hræranlegar hátíðir'' - 1987 * ''Eyjar í Snæfellsnes- og Dalasýslu'' - Árbók [[Ferðafélag Íslands|Ferðafélags Íslands]] 1989 * ''Tímatal'' (Íslensk þjóðmenning VII) 1990. * ''Íslenskt vættatal'' - 1990 * ''Saga daganna'' - doktorsrit 1993 * ''High Days and Holidays in Iceland'' - 1995 * ''Merkisdagar á mannsævinni'' - lengri gerð 1996 * ''Dalaheiði'' - Árbók Ferðafélags Íslands 1997 * ''Wagner og Völsungar'' - 2000 (þýsk og ensk þýðing 2003) * ''Íslenskt mannlíf milli stríða -'' 2003 (Úr torfbæjum inn í tækniöld I, 11--281) * ''Saga jólanna'' - 2006 * ''Kirkjustaðir í Snæfellsnessprófastsdæmi'' (með öðrum, Kirkjur Íslands 15) 2010. * Kirkjustaðir í Dalaprófastsdæmi (með öðrum, Kirkjur Íslands 16) 2010. * ''Í Dali vestur'' - Árbók Ferðafélags Íslands 2011 * ''Sigursveinn, baráttuglaður brautryðjandi. Ævisaga Sigursveins D. Kristinssonar'' - 2017 * ''Í hálfkæringi og alvöru. Þættir um fræði, skáldlist, menningarsögu, heimsmálin og einkennilega menn í 85 ár'' - Afmælisrit 2017 * ''Kirkjustaðir í Vestfjarðaprófastsdæm''i (með öðrum, Kirkjur Íslands 26) 2017. * „Um vésögn Sóleyjarkvæðis“ - Í bókinni ''Sóley sólufegri'' í ritstjórn Silju Aðalsteinsdóttur 2017 * ''Söguslóðir í Dölum'' - 2020 == Tenglar == * [http://thjodminjasafnidvefur.eplica.is/thjodminjar/thjodhaettir/um_thjodhattarannsoknir/arni_bjornsson/ Ritaskrá Árna Björnssonar – Af vef Þjóðminjasafns]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.tindur.is/index.php?pid=66 Kynning á bókinni ''Saga jólanna''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091214034243/http://www.tindur.is/index.php?pid=66 |date=2009-12-14 }} * [http://www.fi.is/utgafa/hofundar/nr/93/ Framlag ÁB til ''Árbóka Ferðafélags Íslands'' – Af vef Ferðafélagsins]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://servefir.ruv.is/jonleifs/ab_grein.html Árni Björnsson: Hljóðritasafnið í Berlín og Jón Leifs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070906021620/http://servefir.ruv.is/jonleifs/ab_grein.html |date=2007-09-06 }} * [http://www.visir.is/article/&Dato=20081029&Kategori=JOL&Lopenr=71115043&Ref=AR Úr ''Sögu daganna''. – Af Visir.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101213050219/http://www.visir.is/article/%26Dato%3D20081029%26Kategori%3DJOL%26Lopenr%3D71115043%26Ref%3DAR |date=2010-12-13 }} *[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=76916 Hvaða rannsóknir hefur Árni Björnsson stundað - Vísindavefur] [[Flokkur:Íslenskir þjóðfræðingar]] [[Flokkur:Íslenskir sagnfræðingar]] [[Flokkur:Íslenskir íslenskufræðingar]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] {{f|1932}} h1ryal9gssu6xvb453elybxqtopduts 0 73048 1980205 1975693 2026-09-25T13:41:51Z Bjarki S 9 1980205 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Sigmundur Davíð Gunnlaugsson | búseta = | mynd = Sigmundur Davíð Gunnlaugsson 2026.jpg | myndatexti1 = Sigmundur Davíð árið 2026. | myndastærð = | titill= [[Forsætisráðherra Íslands]] | stjórnartíð_start = [[23. maí]] [[2013]] | stjórnartíð_end = [[7. apríl]] [[2016]] | forseti = [[Ólafur Ragnar Grímsson]] | forveri = [[Jóhanna Sigurðardóttir]] | eftirmaður = [[Sigurður Ingi Jóhannsson]] | titill2 = [[Dómsmálaráðherrar á Íslandi|Dómsmálaráðherra]] | stjórnartíð_start2 =[[26. ágúst]] [[2014]] | stjórnartíð_end2 = [[4. desember]] [[2014]] | forsætisráðherra2 = Hann sjálfur | forveri2 = [[Hanna Birna Kristjánsdóttir]] {{small|(innanríkisráðherra)}} | eftirmaður2 = [[Ólöf Nordal]] {{small|(innanríkisráðherra)}} | titill3= Formaður [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokksins]] | stjórnartíð_start4 =[[24. september]] [[2017]] | forveri4 = ''Embætti stofnað'' | titill5= Formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]] | stjórnartíð_start5 =[[18. janúar]] [[2009]] | stjórnartíð_end5 =[[2. október]] [[2016]] | forveri5 = [[Valgerður Sverrisdóttir]] | eftirmaður5 =[[Sigurður Ingi Jóhannsson]] |stjórnmálaflokkur = [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] (2017–)<br>[[Framsóknarflokkurinn]] (2009–2017) |AÞ_CV = 729 |AÞ_frá1 = 2009 |AÞ_til1 = 2013 |AÞ_kjördæmi1= [[Reykjavíkurkjördæmi norður|Reykjavík n.]] |AÞ_flokkur1 = Framsóknarflokkurinn |AÞ_frá2 = 2013 |AÞ_til2 = 2017 |AÞ_kjördæmi2= [[Norðausturkjördæmi|Norðaustur]] |AÞ_flokkur2 = Framsóknarflokkurinn |AÞ_frá3 = 2017 |AÞ_til3 = |AÞ_kjördæmi3= [[Norðausturkjördæmi|Norðaustur]] |AÞ_flokkur3= Miðflokkurinn (Ísland) | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1975|3|12}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]], [[Ísland]]i | maki = Anna Sigurlaug Pálsdóttir​ | háskóli = [[Háskóli Íslands]]<br>[[Wolfson College, Oxford]]<br>[[Cambridge-háskóli]] | börn = 1 | vefsíða = {{URL|sigmundurdavid.is}} }} '''Sigmundur Davíð Gunnlaugsson''' (fæddur í [[Reykjavík]], [[12. mars]] [[1975]]) er núverandi formaður og stofnandi [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokksins]] frá [[2017]] eftir að hafa yfirgefið [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokkinn]]. Sigmundur var áður formaður Framsóknarflokksins frá [[2009]] til [[2016]]. Sigmundur var [[forsætisráðherra Íslands]] frá [[2013]] til [[2016]]. Sigmundur hefur oft verið kallaður einn umdeildasti stjórnmálamaður Íslandsögunnar og hefur hann komið nálagt ýmsum hneyklismálum eins og [[Panamaskjölin|Panamaskjölunum]] árið [[2016]] og [[Klaustursupptökurnar|Klaustursmálinu]] árið [[2018]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mannlif.is/frettir/virdist-geta-stadid-flest-allt-af-ser/|title=Virðist geta staðið flest allt af sér -|last=Kjarnans|first=Ritstjórn|date=2019-04-08|website=Mannlíf.is|language=is|access-date=2024-07-31}}</ref> == Menntun og fyrri störf == Sigmundur Davíð lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] 1995 og B.S. prófi í viðskiptafræði frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] árið 2005.<ref>{{Vefheimild|höfundur=Háskóli Íslands|titill=Lokaritgerðir 2005|url=https://www.hi.is/sites/default/files/oldSchool/office/lokaritger__ir_2005.xls| skoðað-dags = 28. maí 2014}}</ref> Sigmundur lagði stund á hlutanám í fjölmiðlafræði samhliða háskólanámi. Þaðan lá leið hans í skiptinám við [[Plekhanov-háskóli|Plekhanov-háskóla]] í [[Moskva|Moskvu]] og [[alþjóðasamskipti|alþjóðasamskiptum]] og opinberri stjórnsýslu við stjórnmálafræðideild [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]]. Einnig lagði hann stund á nám í [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] með áherslu á tengsl hagrænnar þróunar og skipulagsmála. Sigmundur lauk engri gráðu eftir veru sína í erlendum háskólum.<ref>{{Vefheimild|titill=Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|url=https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=729|publisher=Forsætisráðuneytið| skoðað-dags = 29. maí 2014}}</ref> Sigmundur Davíð hlaut Chevening-styrk árið 2004 til náms í Bretlandi. Átta Íslendingar hlutu styrkinn.<ref>[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/814862 Átta hlutu styrk til háskólanáms í Bretlandi], 23. ágúst 2004. Morgunblaðið</ref> Styrkurinn er veittur árlega af breska utanríkisráðuneytinu til styrkþega utan ESB og Bandaríkjanna. Skólaárið 2015–2016 munu yfir 600 manns hljóta styrkinn.<ref>{{Vefheimild|titill=About us|url=https://www.chevening.org/about_us/| skoðað-dags = 29. maí 2014}}</ref> Sigmundur Davíð starfaði sem blaðamaður og sem fréttamaður og þáttastjórnandi á [[RÚV]] með námi 2000–2007. Þá var hann forseti [[NESU - Félag viðskipta- og hagfræðinema á Norðurlöndum|Nordiska Ekonomie Studerander Union]] 2000–2002 og fulltrúi í skipulagsráði [[Reykjavíkurborg|Reykjavíkurborgar]] 2008–2010.<ref name=":0">[https://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=729 Æviágrip: Sigmundur Davíð Gunnlaugsson] Alþingi</ref> Eftir fall bankanna tók Sigmundur þátt í stofnun samtakanna In Defence of Iceland sem almennt gengu undir nafninu InDefence og kom fram fyrir hönd samtakanna. Samtökin sem voru óformleg grasrótarsamtök fólks sem átti það helst sameiginlegt að hafa stundað nám í Bretlandi og börðust gegn því að bresk stjórnvöld hefðu beitt hryðjuverkalöggjöf landsins gegn Íslendingum vegna bankahrunsins. Í því skyni stóðu samtökin fyrir áróðri á samfélagsmiðlum og í fjölmiðlum, innlendum sem erlendum og stóðu fyrir stærstu undirskriftasöfnun sem fram hafði farið á Íslandi. Afhenti Sigmundur ásamt öðrum félögum í samtökunum 83.000 undirskriftir fulltrúa breska þingsins.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=278475&pageId=4010502&lang=is&q=Indefence|titill=Fréttablaðið – 314. tölublað (16.11.2008) |date=16.11.2008 |Bls= 40 |höfundur=|útgefandi=| dags = | skoðað-dags = |safnár=}}</ref> == Formennska í Framsóknarflokknum == Í desember 2008 hvöttu nokkrir félagar í Framsóknarflokknum Sigmund til að bjóða sig fram til formennsku í flokknum en Sigmundur var þá ekki skráður í flokkinn. [https://www.agl.is/umraedan/grasrt-framsknar-austurlandi-vill-sigmund-dav-sem-leitoga] Sigmundur Davíð var kjörinn formaður Framsóknarflokksins á flokksþingi 18. janúar 2009 og tók hann við formennsku af [[Valgerður Sverrisdóttir|Valgerði Sverrisdóttur]]. Hann hafði þá aldrei starfað í Framsóknarflokknum og skráði sig í hann tveimur vikum áður en hann bauð sig fram til formennsku.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090509111651/www.amx.is/stjornmal/1816/ Sigmundur Davíð býður sig fram til formanns Framsóknar­flokksins] AMX</ref> Sigmundur Davíð hlaut 56% atkvæða í seinni umferð formannskosninganna á 30. flokksþingi framsóknarmanna 40,9% í fyrri umferðinni. Tveir aðrir voru í formlega í framboði.<ref>[http://eyjan.pressan.is/frettir/2009/01/18/hoskuldur-kjorinn-formadur-framsoknarflokksins-tvaer-umferdir-thurfti-til-ad-fa-nidurstodu/ Sigmundur Davíð kjörinn formaður Framsóknar. Uppákoma: Höskuldur áður lýstur formaður fyrir mistök] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140418220449/http://eyjan.pressan.is/frettir/2009/01/18/hoskuldur-kjorinn-formadur-framsoknarflokksins-tvaer-umferdir-thurfti-til-ad-fa-nidurstodu/ |date=2014-04-18 }} Pressan<br>[https://www.mbl.is/frettir/kosning/2009/02/19/sigmundur_david_bydur_sig_fram_i_reykjavik/ Sigmundur Davíð býður sig fram í Reykjavík] Morgunblaðið</ref> Á flokksþingi Framsóknarflokksins 2011 var hann endurkjörinn með 92% greiddra atkvæða, en samkvæmt lögum Framsóknarflokksins eru allir flokksmenn í kjöri. Á flokksþingi Framsóknarflokksins 2016 fékk hann 46,7% atkvæða er hann tapaði fyrir [[Sigurður Ingi Jóhannsson|Sigurði Inga Jóhannssyni]], eftirmanni sínum á stóli forsætisráðherra. == Þingstörf == Sigmundur Davíð Gunnlaugsson var kjörinn á [[Alþingi]] fyrir [[Reykjavíkurkjördæmi norður]] 25. apríl 2009.<ref>[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2008/12/30/sigmundur_david_bydur_sig_fram_til_formanns/ Sigmundur Davíð býður sig fram til formanns] Morgunblaðið</ref> Hann hefur setið í utanríkismálanefnd fyrir Framsóknarflokkinn frá 2009, Íslandsdeild EFTA 2009–2011, Íslandsdeild þingmannanefnda EFTA og EES 2011–2013, í starfshóp utanríkismálanefndar um Evrópumál og þingmannanefnd Íslands og Evrópusambandsins af hálfu Alþingis. Með helstu baráttuefni Sigmundar Davíðs á stjórnmálaferilnum hans hafa verið [[Icesave]]deilan og [[skuldamál heimilanna]]. Ásamt [[InDefence]]-hópnum og fleirum, barðist Sigmundur Davíð gegn því að [[Icesave]]-samningarnir yrðu samþykktir.<ref>Sigurður Már Jónsson, 2011, Icesavesamningarnir – afleikur aldarinnar? Almenna Bókafélagið, Reykjavík, bls 214.</ref> Gagnrýni Sigmundar Davíðs snéri helst að ágöllum á samningunum; að fyrirvarar myndu ekki halda lagalega, greiðslurnar væru í erlendri mynt, vaxtagreiðslur væru svo verulegar að þjóðin myndi vera í ánauð vegna þeirra og að ekki hefðu verið kannaðar aðrar leiðir eins og möguleiki á skuldajöfnun við Breta vegna beitingar hryðjuverkalaga í [[Bankahrunið á Íslandi|efnahagshruninu 2008]].<ref>[https://www.visir.is/icesave-atridin-10/article/2011704059997 Icesave-atriðin 10]</ref> Annað baráttumál Sigmundar Davíðs, skuldamál heimilanna, varð eitt helsta kosningamál [[Alþingiskosningar 2013|alþingiskosninganna 2013]].<ref>[https://www.mbl.is/frettir/kosning/2013/04/11/eg_utiloka_ekkert_4/ ''"Ég útiloka ekkert"'']: mbl.is</ref> Hann hafði ásamt þingflokki framsóknarmanna lagt fram þrjár tillögur um lausn á vandanum á því kjörtímabili sem var að ljúka. 2009–2011 var það hin svokallaða ''20% leið''<ref>[https://www.althingi.is/altext/137/s/0049.html Þingsályktunartillaga: Afskriftir af höfuðstóli lána íslenskra heimila og rekstrarfyrirtækja] Alþingi</ref> og tillaga um samvinnuráð um þjóðarsátt.<ref>[https://www.althingi.is/altext/138/s/1294.html Þingsáætlunartillaga: Samvinnuráð um þjóðarsátt] Alþingi</ref> 2011–2012 átti hann þátt í að leggja fram þingsályktunatillögu um stöðugleika í efnahagsmálum og vefinn ''www.planb.is''.<ref>[https://www.althingi.is/altext/140/s/0005.html Þingsáætlunartillaga: Stöðugleiki í efnahagsmálum] Alþingi</ref> === Fyrsta ráðuneyti Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar === Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn mynduðu meirihlutaríkisstjórn eftir Alþingiskosningarnar 2013 og var fyrsti ríkisstjórnarfundurinn haldinn 24. maí 2013.<ref>[https://www.forsaetisraduneyti.is/frettir/nr/7591 Fyrsti ríkisstjórnarfundur ráðuneytis Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar haldinn í dag]</ref> Um mitt sumar vakti það nokkra athygli þegar Sigmundur birti í Morgunblaðinu og á bloggi sínu pistil undir fyrirsögninni „''Fyrsti mánuður loftárása''“ þar sem hann setti út á það hversu harðri gagnrýni væri beint að núverandi ríkisstjórn sem væri aðeins nýtekin við stjórnartaumunum.<ref>[https://sigmundurdavid.is/fyrsti-manudur-loftarasa/ ''Fyrsti mánuður loftárása''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130901154205/http://sigmundurdavid.is/fyrsti-manudur-loftarasa/ |date=2013-09-01 }}, 25. júní 2013</ref> Í framhaldi af umdeildri eign eiginkonu Sigmundar í aflandsfélaginu Wintris sagði hann af sér forsætisembættinu 6. apríl 2016 og [[Sigurður Ingi Jóhannsson|Sigurðar Ingi Jóhannsson]] tók við embættinu.<ref>{{vefheimild|url=https://ruv.is/frett/kosningar-i-haust-lilja-verdur-radherra|titill=https://ruv.is/frett/kosningar-i-haust-lilja-verdur-radherra|höfundur=RÚV|mánuðurskoðað=7. apríl|árskoðað=2016}}</ref> == Wintris-málið og afsögn == Þann 3. apríl 2016 átti sér stað stærsti gagnaleki sögunnar, kallaður Panamalekinn eða [[Panamaskjölin]]. Í honum léku 2,6 terabæti af gögnum úr einni stærstu lögfræðistofu Panama, Mossack Fonseca.<ref>[https://panamapapers.sueddeutsche.de/articles/56febff0a1bb8d3c3495adf4/] Süddeutsche Zeitung.</ref> Panamaskjölin opnuðu upp á gátt harðlæstar hirslur aflandsfélaga í skattaskjólum víðs vegar um heiminn. Mossack Fonseca hefur verið ásakað um að hjálpa við peningaþvætti, ólöglega vopnasölu, stórfelld skattsvik og skipulögð glæpastarfsemi.<ref name=":2" /> Gífurleg fréttaumfjöllun var um lekann en var sú staðreynd að forsætisráðherra Íslands væri á skrá yfir eigendur skattaskjólsfélaga var, ásamt tengingum [[Vladímír Pútín|Vladímírs Pútíns]] Rússlandsforseta við slíka starfsemi, ein helsta ástæða þess að augu flestra fjölmiðla heims beintust að Rússlandi og Íslandi. Í þeim gögnum kom í ljós að Sigmundur Davíð var helmingseigandi [[aflandsfélag]]sins Wintris Inc. frá því í nóvember 2007 og til ársloka 2009.<ref name=":1">{{vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/timalinan-i-wintris-malinu|titill=Tímalínan í Wintris-málinu|höfundur=RÚV|mánuðurskoðað=4. apríl|árskoðað=2016}}</ref> Félagið var stofnað þann 27. nóvember 2007 en félagið var á lista yfir tilbúin aflandsfélög í umsjón Mossack Fonseca í Panama. Félagið er staðsett á eyjunni Tortóla sem er hluti af Bresku Jómfrúareyjunum. Starfsmaður eignastýringar Landsbankans í Lúxemborg óskar eftir að Wintris Inc. sé tekið frá. Þann 28. nóvember 2007 sendi sami starfsmaður Landsbankans í Lúxemborg fyrirmæli til Panama vegna Wintris og óskaði eftir að prófkúruhafar yrðu tveir, Anna Sigurlaug Pálsdóttir og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. 50% ættu að vera í eigu Önnu Sigurlaugar og 50% í eigu Sigmundar Davíðs. Wintris Inc., gerði kröfu upp á tæplega 400 milljónir króna í slitabú Kaupþings og gamla Landsbankans (LBI). Samþykktar kröfur félagsins í slitabú Kaupþings og Landsbankans námu samtals um 260 milljónum króna. Ein lýst krafa félagsins upp á ríflega 134 milljónir í bú Kaupþings var hins vegar hafnað af slitastjórn.<ref>{{vefheimild|url=https://www.dv.is/frettir/2016/3/16/wintris-fekk-riflega-20-milljonir-ur-slitabui-kaupthings/|titill=Wintris fær um 46 milljónir úr slitabúum Kaupþings og Landsbankans|höfundur=DV|mánuðurskoðað=4. apríl|árskoðað=2016}}</ref> Þann 25. apríl 2009 var Sigmundur Davíð kjörinn á Alþingi Íslendinga. Hann skráði félagið Wintris Inc. ekki í hagsmunaskráningu þingmanna eftir að hann var kjörinn á þing, þrátt fyrir að hafa verið prófkúruhafi á þeim tíma.<ref>{{vefheimild|url=https://www.althingi.is/altext/cv/is/hagsmunaskra/|titill=Hagsmunaskrá|höfundur=Alþingi|mánuðurskoðað=4. apríl|árskoðað=2016}}</ref> Þann 31. desember árið 2009 seldi Sigmundur Davíð eiginkonu sinni, Önnu Sigurlaugu, hlut sinn í Wintris Inc. á einn bandaríkjadollara ($1), degi áður en breytingar á lögum um tekjuskatt taka gildi.<ref>{{vefheimild|url=https://www.althingi.is/lagas/nuna/2003090.html|titill=Lög um tekjuskatt|höfundur=Alþingi|mánuðurskoðað=4. apríl|árskoðað=2016}}</ref> Lögin kveða á um að tekjur erlendra fyrirtækja í lágskattaríkjum beri að skattleggja hjá eigendum þeirra. Í september 2010 tók Anna Sigurlaug yfir framkvæmdastjórn Wintris Inc., en engin gögn eru til um það að prófkúruhafaréttur Sigmundar Davíðs hafi verið afturkallaður.<ref name=":1" /> === Viðtal SVT við Sigmund === Þann 11. mars 2016 mætti Sigmundur Davíð í viðtal hjá Sven Bergman, fréttamanni sænsku ríkissjónvarpsstöðvarinnar [[SVT]], í ráðherrabústaðnum við Tjarnargötu. Þegar Sven spurði Sigmund hvort Sigmundur hefði sjálfur eða haft einhver tengsl við aflandsfélag svaraði Sigmundur neitandi. Sven spurði Sigmund einnig hvað hann gæti sagt sér um aflandsfélagið Wintris. Sigmundur sagðist þá, ef hann myndi rétt, hafa verið stjórnarmeðlimur í fyrirtækinu og að það hafi frá upphafi komið fram á skattskýrslu sinni. Þá skarst í leikinn Jóhannes Kr. Kristjánsson fyrrum fréttamaður fréttamaður [[Kastljós (dægurmálaþáttur)|Kastljóss]] og núverandi fréttamaður Reykjavík Media. Hann spurði Sigmund af hverju hann hefði ekki greint frá því að hann væri tengdur aflandsfélaginu Wintris og skráð þau í hagsmunaskrá þingmanna. Sigmundur sagði þá að öll þau atriði sem hagsmunaskráning þingmanna næði yfir hefðu verið gefin upp. Hann neitaði því einnig að hafa selt félagið á $1.<ref name=":2">{{vefheimild|url=https://www.ruv.is/sarpurinn/ruv/kastljos/20160403|titill=Kastljós 3.3.2016|höfundur=RÚV|mánuðurskoðað=4. apríl|árskoðað=2016}}</ref> Stuttu síður gekk Sigmundur Davíð út úr viðtalinu og reyndu starfsmenn á hans vegum síðar meir að koma í veg fyrir að það færi í birtingu.<ref>{{vefheimild|url=https://stundin.is/frett/forsaetisradherra-reyndi-ad-stodva-birtingu-vidtal/|titill=Forsætisráðherra gekk út úr viðtali og reyndi að stöðva birtingu þess|höfundur=Stundin|mánuðurskoðað=4. apríl|árskoðað=2016}}</ref> Sérstakri útgáfu af fréttaskýringaþættinum Kastljósi var sjónvarpað þann 3. apríl 2016. Þar eru birt gögn um Wintris Inc. og viðtalið við Sigmund Davíð Gunnlaugsson forsætisráðherra þar sem hann gengur út. Fyrr um daginn deildi Sigmundur Davíð bloggfærslu á heimasíðu sinni undir yfirskriftinni „Stóra myndin.“ Þar segir Sigmundur Davíð að umfjöllun RÚV hafi „haft meira yfirbragð þess að segja sögu eða hanna atburðarás fremur en að greina frá staðreyndum.“<ref>{{vefheimild|url=https://sigmundurdavid.is/stora-myndin/|titill=Stóra myndin|höfundur=Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|mánuðurskoðað=4. apríl|árskoðað=2016}}</ref> Fjölmargir íslendingar heimtuðu afsögn Sigmundar í kjölfar umfjöllunar Kastljóss, þar á meðal fyrrverandi forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir.<ref>{{vefheimild|url=https://www.visir.is/-forsaetisradherra-verdur-strax-ad-segja-af-ser-og-rikisstjornin-oll-ad-fara-fra-/article/2016160409617|titill=„Forsætisráðherra verður strax að segja af sér og ríkisstjórnin öll að fara frá“|höfundur=Vísir|mánuðurskoðað=4. apríl|árskoðað=2016}}</ref> Þann 5. apríl 2016 steig Sigmundur Davíð til hliðar sem forsætisráðherra á þingflokksfundi Framsóknarflokksins. Hann hélt þó áfram að gegna starfi formanns flokksins. Lagt var til að [[Sigurður Ingi Jóhannsson]] tæki við embættinu í stað Sigmundar um óákveðinn tíma.<ref>{{vefheimild|url=https://ruv.is/frett/sigurdur-ingi-verdi-nyr-forsaetisradherra|titill=Sigurður Ingi verði nýr forsætisráðherra|höfundur=RÚV|mánuðurskoðað=5. apríl|árskoðað=2016}}</ref> Bjarni Benediktsson og Sigurður Ingi Jóhannsson mynduðu síðan nýja ríkistjórn undir forsæti Sigurðar þann daginn eftir, þann 6. apríl.<ref>{{vefheimild|url=https://ruv.is/frett/kosningar-i-haust-lilja-verdur-radherra|titill=https://ruv.is/frett/kosningar-i-haust-lilja-verdur-radherra|höfundur=RÚV|mánuðurskoðað=6. apríl|árskoðað=2016}}</ref> === Afsögn úr Framsóknarflokknum === 2. október 2016 var haldið flokksþing Framsóknarflokksins og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Sigurður Ingi Jóhansson áttust við í flokksþinginu. Sigurður Ingi hafði betur og hlaut 52,7% atkvæða á meðan Sigmundur hlaut 46,8% atkvæða. Sigmundur var þingmaður fyrir Framsóknarflokkinn í kjörtímabilinu 2016–2017. Þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins, Bjartrar framtíðar og Viðreisn var slitið 15. september 2017 ákvað Sigmundur þann 24. september 2017 að hætta í Framsóknarflokknum og stofna sinn eigin flokk sem átti að taka þátt í alþingiskosningunum 2017 sem áttu að fara fram tæpum mánuði síðar, 28. október 2017. Miðflokkurinn, nýji flokkur Sigmundar var stofnaður 15. október 2017, þrettán dögum fyrir kosningar. == Miðflokkurinn == 24. september 2017 hætti Sigmundur Davíð í Framsóknarflokknum og hyggðist ætla að stofna sinn eigin flokk sem ætlaði að taka þátt í alþingiskosningunum sama ár. Flokkurinn var stofnaður 15. október 2017, þrettán dögum fyrir kosningar og hét Miðflokkurinn. Flokkurinn birti lista í öllum sex kjördæmunum fyrir kosningar. Flokkurinn hlaut sjö þingsæti í kosningunum og 11,1% atkvæða. Í kjölfar Klaustursmálsins svokallaða sem átti sér stað 20. nóvember 2018 þar sem náðist upptaka af fjórum þingmönnum Miðflokksins og tveimur úr Flokki fólksins tala illa um aðra þingmenn á Alþingi voru Ólafur Ísleifsson og Karl Gauti Hjaltason úr Flokki fólksins reknir úr flokknum vegna upptakanna, gengu þeir yfir í Miðflokkinn 23. febrúar 2019 og var flokkurinn þá með níu þingsæti og varð þar með stærsti stjórnarandstöðuflokkurinn. Í alþingiskosningunum 2021 birti flokkurinn lista fyrir öll sex kjördæmin og hlaut einungis 5,4% atkvæða og tvö þingsæti. 9. október 2021 eða tveimur vikum eftir kosningar sagði Birgir Þórarinsson þingmaður flokksins sig úr flokknum og gekk yfir í Sjálfstæðisflokkinn svo Miðflokkurinn fékk einungis tvö þingsæti. == Fjölskylda og einkalíf == Sigmundur Davíð ólst upp í [[Breiðholt]]i en bjó í Washington í Bandaríkjunum milli 1982–1985 meðan faðir hans starfaði fyrir [[Alþjóðabankinn|Alþjóðabankann]].<ref>[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/822291 Víkingur og vaskur til verka] Morgunblaðið</ref> Foreldrar hans eru [[Gunnlaugur Sigmundsson]] framkvæmdastjóri og þingmaður Framsóknarflokksins á árunum 1995–1999, og Sigríður G. Sigurbjörnsdóttir lífeindafræðingur og skrifstofustjóri. Sigmundur er kvæntur Önnu Sigurlaugu Pálsdóttur og eiga þau eina dóttur.<ref name=":0" /> Systir Sigmundar er [[Nanna Margrét Gunnlaugsdóttir]], þingmaður Miðflokksins. Vakti það athygli þegar Sigmundur Davíð lýsti því yfir á heimasíðu sinni 2011 að hann væri farinn í megrun og hyggðist borða einungis íslenskan mat.<ref>[https://sigmundurdavid.is/islenski-kurinn/ Íslenski kúrinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130106122729/http://sigmundurdavid.is/islenski-kurinn/ |date=2013-01-06 }} Bloggsíða Sigmundar Davíðs</ref> Birti hann þyngdartölu sína á hverjum mánudegi á Facebook síðu sinni.<ref>[https://www.pressan.is/Frettir/LesaFrett/formadur-framsoknarflokksins-ryrnar-a-islenska-kurnum---fleiri-undur-verda-upplyst-a-naestunni Megrunarkúr formanns Framsóknarflokksins: 2 kíló fuku fyrstu vikuna – Fleiri undur verða upplýst á næstunni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624181213/http://www.pressan.is/Frettir/LesaFrett/formadur-framsoknarflokksins-ryrnar-a-islenska-kurnum---fleiri-undur-verda-upplyst-a-naestunni |date=2016-06-24 }} Pressan</ref> == Tilvísanir == {{reflist|2}} == Tenglar == {{commonscat|Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni}} * [https://www.althingi.is/altext/cv.php4?nfaerslunr=729 Æviágrip Alþingis] * [https://www.sigmundurdavid.is Heimasíða Sigmundar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210131011523/http://sigmundurdavid.is/ |date=2021-01-31 }} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20110330000000/http://sigmundurdavid.eyjan.is/ Blogg Sigmundar Davíðs á Eyjunni, virkt jan-ágúst 2009] * [https://kjarninn.is/kerfi/wp-content/uploads/2013/08/22_08_2013.pdf Viðmælandi Vikunnar Sigmundur Davíð Gunnlaugsson: Kröfuhafarnir þurfa að sýna frumkvæði] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107022617/http://kjarninn.is/kerfi/wp-content/uploads/2013/08/22_08_2013.pdf |date=2014-01-07 }}, viðtal í 1. útg. Kjarnans * [https://stundin.is/pistill/hvad-sagdi-sigmundur-david/ ''Hvað sagði Sigmundur Davíð''] (Wintris-viðtalið skrifað upp), grein í Stundinni 2016 {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Jóhanna Sigurðardóttir]] | titill=[[Forsætisráðherrar á Íslandi|Forsætisráðherra]] | frá=[[23. maí]] [[2013]] | til=[[7. apríl]] [[2016]] | eftir=[[Sigurður Ingi Jóhannsson]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Valgerður Sverrisdóttir]] | titill=[[Formenn Framsóknarflokksins|Formaður Framsóknarflokksins]] | frá=[[18. janúar]] [[2009]] | til=[[2. október]] [[2016]] | eftir=[[Sigurður Ingi Jóhannsson]]}} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Íslands}} {{Núverandi alþingismenn}} {{Ráðuneyti Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar}} [[Flokkur:Dómsmálaráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Formenn Framsóknarflokksins]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Íslenskir viðskiptafræðingar]] [[Flokkur:Íslenskt fjölmiðlafólk]] {{f|1975}} [[Flokkur:Fólk nefnt í Panamaskjölunum]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] [[Flokkur:Þingmenn Framsóknarflokksins]] [[Flokkur:Þingmenn Miðflokksins]] p5167uuc7iqbcpt3s2c0ie525m13nwn 0 73436 1980362 1958917 2026-09-26T03:05:03Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980362 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Foncia_-_Brest_2008-2.jpg|thumb|right|''Foncia'' sem Desjoyeaux sigldi til sigurs í Vendée Globe 2008-09.]] '''Michel Desjoyeaux''' (f. [[16. júlí]] [[1965]]) er [[Frakkland|franskur]] [[siglingar|siglingamaður]] sem hefur unnið fjölda úthafssiglingakeppna, þar á meðal eina erfiðustu keppni heims, [[Vendée Globe]], tvisvar. ==Tenglar== * [http://webarchive.loc.gov/all/20090217073120/http%3A//www.teamfoncia.com// Vefur Foncia-liðsins] {{stubbur|æviágrip|siglingar|Frakkland}} {{DEFAULTSORT:Desjoyeaux, Michel}} [[Flokkur:Franskir siglingamenn]] {{f|1965}} rv7uanqvndhbciw93su1g8089nq86ux 0 75013 1980444 1918664 2026-09-26T07:29:34Z ~2026-51654-18 121153 /* */ Leiðrétt stafsetningarvilla. 1980444 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Lon Nol | nafn_á_frummáli ={{nobold|លន់ នល់}} | mynd = LonNol.jpg | myndatexti1 = Nol árið 1972. | titill= Forseti Khmer-lýðveldisins | stjórnartíð_start = [[10. mars]] [[1972]] | stjórnartíð_end = [[1. apríl]] [[1975]] | forsætisráðherra = [[Sisowath Sirik Matak]]<br>[[Son Ngoc Thanh]]<br>[[Hang Thun Hak]]<br>[[In Tam]]<br>[[Long Boret]] | forveri = [[Cheng Heng]] | eftirmaður = [[Saukham Khoy]] {{small|(starfandi)}} | titill2= Forsætisráðherra Khmer-lýðveldisins{{efn|Forsætisráðherra Konungsríkisins Kambódíu þar til stofnun lýðveldisstjórnar var tilkynnt þann 9. október 1970.}} | stjórnartíð_start2 = [[14. ágúst]] [[1969]] | stjórnartíð_end2 = [[20. apríl]] [[1971]] | einvaldur2 =[[Sisowath Kossamak]] (1969–1970) | forseti2 = [[Norodom Sihanouk]]<br>[[Cheng Heng]] | forveri2 = [[Penn Nouth]] | eftirmaður2 = [[Sisowath Sirik Matak]] | stjórnartíð_start3 = [[25. október]] [[1966]] | stjórnartíð_end3 = [[1. maí]] [[1967]] | einvaldur3 =[[Sisowath Kossamak]] | forseti3 = [[Norodom Sihanouk]] | forveri3 = [[Norodom Kantol]] | eftirmaður3 = [[Son Sann]] | fæddur = {{fæðingardagur|1913|11|13}} | fæðingarstaður = [[Kampong Leav]], [[Prey Veng]], [[franska Indókína]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1985|11|17|1913|11|13}} | dánarstaður = [[Fullerton]], [[Kalifornía|Kaliforníu]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | þjóðerni = [[Kambódískur]] | stjórnmálaflokkur = Sósíal-repúblikanar (1972–1975)<br>Óflokksbundinn (1970–1972)<br>Sangkum (1955–1970)<br>Khmer-endurnýjunarflokkurinn (1947–1955) | undirskrift = Signature of Lon Nol.png }} '''Lon Nol''' (fæddur [[13. nóvember]] [[1913]], dáinn [[17. nóvember]] [[1985]]) var [[stjórnmál]]amaður og [[hershöfðingi]] í [[Kambódía|Kambódíu]]. Hann gegndi embætti [[forsætisráðherra]] í tvígang og var auk þess [[varnarmálaráðherra]]. Þegar [[Norodom Sihanouk]] var erlendis, [[18. mars]] [[1970]], framkvæmdi Lon Nol valdarán í landinu, setti Sihanouk af og afnumdi konungsveldið og stofnaði ''Khmer-lýðveldið''. Óvíst er hversu stóran þátt [[Bandaríkin]] áttu í valdaráninu en vitað er að þau höfðu mikinn áhuga á því að koma Sihanouk frá völdum. Lon Nol krafðist þess að hersveitir [[Norður-Víetnam]] og skæruliðar frá [[Suður-Víetnam]] yfirgæfu Kambódíu. Austurhluti Kambódíu hafði orðið mikilvæg fluttningaleið og baksvæði í baráttunni gegn bandaríkjaher og bandamönnum þeirra í [[Víetnam]]. [[Rauðu khmerarnir]] hófu harða baráttu gegn stjórn Lon Nol og fengu Sihanouk prins í lið með sér. Fljótlega varð staðan sú að Lon Nol réði einungis yfir höfuðborginni, [[Phnom Penh]], og nokkrum öðrum stærri borgum en kommúnistarnir, undir forystu [[Pol Pot]]s, réðu yfir landsbyggðinni. [[1. apríl|Fyrsta apríl]] [[1975]] gafst Lon Nol upp og flúði til Bandaríkjanna, Rauðu khmerarnir tóku Phnom Penh [[17. apríl]] og tæmdu borgin á næstu dögum. Forsprakkar Khmer Lýðveldisins og fjölskyldur þeirra sem ekki komust úr landi voru öll drepin. Lon Nol lést í Bandaríkjunum [[17. nóvember]] [[1985]]. == Tenglar == * [http://www.khmerkampongspeu.org/lonnol.htm General Lon Nol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923183138/http://www.khmerkampongspeu.org/lonnol.htm |date=2009-09-23 }} * [http://www.edwebproject.org/sideshow/history/coup.html The removal of Sihanouk] * [http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2102-1317961,00.html Pol Pot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202171028/http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2102-1317961,00.html |date=2008-12-02 }} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> [[Flokkur:Forsætisráðherrar Kambódíu|Nol, Lon]] {{fde|1913|1985|Nol, Lon}} gzkiie63k8de420jr0jfuef6uls0z5g 1980461 1980444 2026-09-26T10:24:11Z TKSnaevarr 53243 1980461 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Lon Nol | nafn_á_frummáli ={{nobold|លន់ នល់}} | mynd = LonNol.jpg | myndatexti1 = Nol árið 1972. | titill= Forseti Khmer-lýðveldisins | stjórnartíð_start = [[10. mars]] [[1972]] | stjórnartíð_end = [[1. apríl]] [[1975]] | forsætisráðherra = [[Sisowath Sirik Matak]]<br>[[Son Ngoc Thanh]]<br>[[Hang Thun Hak]]<br>[[In Tam]]<br>[[Long Boret]] | forveri = [[Cheng Heng]] | eftirmaður = [[Saukham Khoy]] {{small|(starfandi)}} | titill2= Forsætisráðherra Khmer-lýðveldisins{{efn|Forsætisráðherra Konungsríkisins Kambódíu þar til stofnun lýðveldisstjórnar var tilkynnt þann 9. október 1970.}} | stjórnartíð_start2 = [[14. ágúst]] [[1969]] | stjórnartíð_end2 = [[20. apríl]] [[1971]] | einvaldur2 =[[Sisowath Kossamak]] (1969–1970) | forseti2 = [[Norodom Sihanouk]]<br>[[Cheng Heng]] | forveri2 = [[Penn Nouth]] | eftirmaður2 = [[Sisowath Sirik Matak]] | stjórnartíð_start3 = [[25. október]] [[1966]] | stjórnartíð_end3 = [[1. maí]] [[1967]] | einvaldur3 =[[Sisowath Kossamak]] | forseti3 = [[Norodom Sihanouk]] | forveri3 = [[Norodom Kantol]] | eftirmaður3 = [[Son Sann]] | fæddur = {{fæðingardagur|1913|11|13}} | fæðingarstaður = [[Kampong Leav]], [[Prey Veng]], [[franska Indókína]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1985|11|17|1913|11|13}} | dánarstaður = [[Fullerton]], [[Kalifornía|Kaliforníu]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | þjóðerni = [[Kambódískur]] | stjórnmálaflokkur = Sósíal-repúblikanar (1972–1975)<br>Óflokksbundinn (1970–1972)<br>Sangkum (1955–1970)<br>Khmer-endurnýjunarflokkurinn (1947–1955) | undirskrift = Signature of Lon Nol.png }} '''Lon Nol''' (fæddur [[13. nóvember]] [[1913]], dáinn [[17. nóvember]] [[1985]]) var [[stjórnmál]]amaður og [[hershöfðingi]] í [[Kambódía|Kambódíu]]. Hann gegndi embætti [[forsætisráðherra]] í tvígang og var auk þess [[varnarmálaráðherra]]. Þegar [[Norodom Sihanouk]] var erlendis, [[18. mars]] [[1970]], framkvæmdi Lon Nol valdarán í landinu, setti Sihanouk af og afnumdi konungsveldið og stofnaði ''Khmer-lýðveldið''. Óvíst er hversu stóran þátt [[Bandaríkin]] áttu í valdaráninu en vitað er að þau höfðu mikinn áhuga á því að koma Sihanouk frá völdum. Lon Nol krafðist þess að hersveitir [[Norður-Víetnam]] og skæruliðar frá [[Suður-Víetnam]] yfirgæfu Kambódíu. Austurhluti Kambódíu hafði orðið mikilvæg fluttningaleið og baksvæði í baráttunni gegn bandaríkjaher og bandamönnum þeirra í [[Víetnam]]. [[Rauðu khmerarnir]] hófu harða baráttu gegn stjórn Lon Nol og fengu Sihanouk prins í lið með sér. Fljótlega varð staðan sú að Lon Nol réði einungis yfir höfuðborginni, [[Phnom Penh]], og nokkrum öðrum stærri borgum en kommúnistarnir, undir forystu [[Pol Pot]]s, réðu yfir landsbyggðinni. [[1. apríl|Fyrsta apríl]] [[1975]] gafst Lon Nol upp og flúði til Bandaríkjanna, Rauðu khmerarnir tóku Phnom Penh [[17. apríl]] og tæmdu borgina á næstu dögum. Forsprakkar Khmer-lýðveldisins og fjölskyldur þeirra sem ekki komust úr landi voru öll drepin. Lon Nol lést í Bandaríkjunum [[17. nóvember]] [[1985]]. == Tenglar == * [http://www.khmerkampongspeu.org/lonnol.htm General Lon Nol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923183138/http://www.khmerkampongspeu.org/lonnol.htm |date=2009-09-23 }} * [http://www.edwebproject.org/sideshow/history/coup.html The removal of Sihanouk] * [http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2102-1317961,00.html Pol Pot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202171028/http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2102-1317961,00.html |date=2008-12-02 }} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> [[Flokkur:Forsætisráðherrar Kambódíu|Nol, Lon]] {{fde|1913|1985|Nol, Lon}} m7ga70b5ltnogntcs480nt86ngl8lm6 0 75561 1980430 1860675 2026-09-26T05:29:18Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980430 wikitext text/x-wiki {{athygli|Þarf að uppfæra}} [[File:Ásbrú.jpg|thumb|]] '''Ásbrú''', áður kallað '''Vallarheiði''', er hverfi í [[Reykjanesbær|Reykjanesbæ]] þar sem áður voru íbúðir bandarískra varnarliðsmanna á fyrrum [[Keflavíkurstöðin|varnarsvæði Nató]] við [[Keflavíkurflugvöllur|Keflavíkurflugvöll]] á [[Miðnesheiði]]. Ásbrú tilheyrir Reykjanesbæ. Á svæðinu starfar meðal annars menntafyrirtækið [[Keilir (menntafyrirtæki)|Keilir]]. == Saga == Í október árið 2006 yfirgaf [[Bandaríkjaher|bandaríski herinn]] fyrir fullt og allt varnarstöð sína við Keflavíkurflugvöll eftir tæplega 60 ára dvöl á Miðnesheiði. Þegar mest var, þá bjuggu 5.700 íbúar á stöðinni og taldist hún eitt stærsta byggðalag landsins. Varnarstöðin var langstærsti vinnuveitandi á [[Reykjanesskagi|Reykjanesskaga]] til margra áratuga og hafði gríðarleg áhrif á alla menningu á svæðinu. Þegar herinn fór þá var lögð fram áætlun um fá, markviss verkefni, sem áttu að skapa virði fyrir svæðið sem fyrst. Sérstakt félag, [[Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar]] ehf., eða [[Kadeco]], var stofnað til að koma varnarstöðinni í borgaraleg not.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20061025175335/ruv.is/heim/frettir/mobile/frett/store64/item92185/ „Þróunarfélags Keflavíkurflugvallar stofnað“]{{sic}} á vefsíðu Ríkisútvarpsins.</ref> Fyrstu skrefin voru að menntafyrirtækið Keilir var stofnað vorið 2007<ref>[http://www2.hi.is/Apps/WebObjects/HI.woa/wa/dp?detail=1010481&name=frettasida „Háskóli Íslands aðili að Keili – miðstöð vísinda, fræði og atvinnulífs á Keflavíkurflugvelli“] {{Webarchive|url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070830115034/http://www.hi.is/Apps/WebObjects/HI.woa/wa/dp?detail%3D1010481%26name%3Dfrettasida |date=2007-08-30 }} {{Webarchive|url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070830115034/http://www.hi.is/Apps/WebObjects/HI.woa/wa/dp?detail%3D1010481%26name%3Dfrettasida |date=2007-08-30 }} á Vefsíðu Háskóla Íslands.</ref> en að stofnun Keilis kom [[Háskóli Íslands]] auk einkafyrirtækja. Fyrirtækið [[Háskólavellir]] keypti árið 2008 stóran hluta íbúðahúsnæðis á svæðinu til þess að byggja upp [[háskólagarður|háskólagarða]] fyrir námsfólk.<ref>[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2007/10/05/haskolavellir_kaupa_byggingar_a_keflavikurflugvelli/ „Háskólavellir kaupa byggingar á Keflavíkurflugvelli“] á Mbl.is.</ref> Árið 2009 bjuggu um 1.700 manns í þessum háskólagörðum.<ref>[http://www.vf.is/Frettir/37234/default.aspx „Reykjanesbær: Íbúum fölgaði um eitt Sandgerði milli ára“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208041956/http://www.vf.is/Frettir/37234/default.aspx |date=2008-12-08 }} á Vf.is.</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == * [http://www.asbru.is/ Heimasíða svæðisins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181017062910/http://asbru.is/ |date=2018-10-17 }}. * [http://www.openstreetmap.org/?lat=63.9693&lon=-22.5685&zoom=13&layers=B000FTF Kort af Ásbrú] á [[OpenStreetMap]] [[Flokkur:Reykjanesbær]] ify7j2qztyyqyzi1h2lugslm35rzasx 0 75598 1980427 1701356 2026-09-26T05:22:16Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980427 wikitext text/x-wiki '''WiCell á Íslandi''' hefur aðsetur í [[Grafarvogur|Grafarvogi]], [[Reykjavík]].<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070502152721/www.invest.is/resources/files/invest.is/nimblegen.pdf DNA-örflugur smíðaðar á Íslandi] Morgunblaðið</ref> [[Fyrirtæki]]ð er ekki rekið í hagnaðarskyni en markmið þess er að bæta grunnþekkingu, menntun, aðferðir, rannsóknir og þjálfun [[vísindamaður|vísindamanna]] í stofn [[fósturvísir|fósturvísa]]. Frumkvöðullinn Dr. James Thomson var sá fyrsti til að einangra fósturvísi. [[Fyrirtæki]]ð er styrkt af ríkinu.<ref>About Us http://www.wicell.org/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=11&Itemid=148</ref> Markmið WiCell á Íslandi er að beita örflögutækni sem þróuð hefur verið af NimbleGen til að skoða sérhæfingamynstur stofnfruma.<ref>Stofnfrumurannsóknir á Íslandi http://www2.hi.is/Apps/WebObjects/HI.woa/wa/dp?detail=1004111&name=pistlar {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051127061948/http://www.hi.is/Apps/WebObjects/HI.woa/wa/dp?detail=1004111&name=pistlar |date=2005-11-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051127061948/http://www.hi.is/Apps/WebObjects/HI.woa/wa/dp?detail=1004111&name=pistlar |date=2005-11-27 }}</ref> == Heimildir == <div class="references-small"><references/></div> {{stubbur|heilsa}} [[Flokkur:Íslensk fyrirtæki]] prjbjlub08iwaexz1wjbxs26t02uk7q 0 75687 1980390 1697055 2026-09-26T04:02:23Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980390 wikitext text/x-wiki '''Sammala.is''' var [[undirskriftasöfnun]] áhugamanna til stuðning umsóknar [[Ísland]]s um inngöngu í [[ESB]] í aðdraganda [[kosningar 2009|kosninga 2009]]. Yfirlýsing undirskriftasöfnunarinnar var: {{tilvitnun2|Við erum sammála um að hagsmunum íslensku þjóðarinnar verði best borgið innan ESB og með upptöku evru. Þess vegna viljum við að þegar verði sótt um aðild að ESB og gengið frá aðildarsamningi þar sem heildarhagsmunir þjóðarinnar eru hafðir að leiðarljósi.'' Um þetta erum við sammála þrátt fyrir að vera hópur fólks með margar og ólíkar skoðanir um flest annað. Við erum sammála hvert á eigin forsendum og höfum fyrir því okkar eigin ástæður og rök. Við erum sammála um að aðildarsamning á að bera undir þjóðina til samþykktar eða synjunar í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þá munum við, eins og aðrir Íslendingar, gera endanlega upp hug okkar um hvort við erum enn sömu skoðunar og fyrr og greiða atkvæði í samræmi við það.'' Við erum sammála um að ríkisstjórnin sem tekur við völdum að loknum kosningum 25. apríl eigi að hafa það eitt af sínum forgangsverkefnum að skilgreina samningsmarkmið og sækja um aðild að ESB.}} == Tengill== * [https://web.archive.org/web/20090426065708/http://www.osammala.is/ ''Vefsíða undirskriftasöfnunarinnar''] [[Flokkur:Undirskriftasöfnun]] 8wf7ksjhuxg4552qeqo8fklr061od7r 0 76293 1980339 1964190 2026-09-26T02:24:57Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980339 wikitext text/x-wiki '''Landssamband eldri borgara''' var stofnað 19. júní 1989 á Akureyri af níu félögum eldri borgara víðs vegar um landið. 59 félög eldri borgara, með um 36 þúsund félagsmenn, eiga nú aðild að LEB. Sambandið er sjálfstætt starfandi landssamband sem gætir hlutleysis varðandi trúmál og stjórnmálaflokka. Hlutverk landssambandsins er að vinna að hagsmuna-, velferðar- og áhugamálum aldraðra og koma fram gagnvart stjórnvöldum. Einnig stuðlar LEB að samvinnu félaga eldri borgara og að slík félög séu starfandi í öllum sveitarfélögum landsins. Algengast er að heilt sveitarfélag sé starfssvæði hvers félags eldri borgara en landfræðilegar aðstæður og afleiðingar sameiningar sveitarfélaga gera það að verkum að félög eldri borgara geta spannað fleiri en eitt sveitarfélag eða að fleiri en eitt félag eldri borgara starfar í einu sveitarfélagi. Hvert sveitarfélag ber að hafa á sínum vegum öldungaráð sem að jafnaði er m.a. skipað amk. þremur fulltrúum eldri borgara sem öllu jafna eru fulltrúar félags eldri borgara í sveitarfélaginu. Landsfundur sem haldinn er árlega, fer með æðsta vald í málefnum Landssambands eldri borgara og kýs sambandinu fimm manna stjórn og þrjá til vara. Hvert aðildarfélag á rétt á amk 2 fulltrúum, fleiri eftir stærð aðildarfélaga. Aðild að landssambandinu geta átt félög fólks, sem er 60 ára og eldra, og vinna að hagsmuna-, velferðar- og áhugamálum eldri borgara. Einnig getur félag orðið aðili að LEB þó félagaaðild þess miðist við lægra aldursmark en réttindi og skyldur félagsins miðast við þá félagsmenn sem eru 60 ára og eldri. Aðild nýrra aðildarfélaga er háð samþykki landsfundar LEB en stjórn LEB getur veitt nýju félagi aukaaðild og rétt til þátttöku í starfsemi sambandsins án annarra réttinda fram að næsta landsfundi, þar sem tillaga um aðild verður afgreidd. LEB gefur út tímaritið ''LEB-blaðið'' (áður Listin að lifa) == Myndir == <gallery widths="90px" heights="60px" perrow="5"> Mynd:OB090511-6791 LES.JPG|Á stjórnarfundi 11. maí 2009 Mynd:HH090513-1265 LEB Helgi Hjalmsson.JPG|Landsfundur: Ávarp formanns Mynd:HH090513-1268 LEB Arni Pall Arnason.JPG|Landsfundur: Ræða Árna Páls Árnasonar Mynd:HH090513-1269 LEB Stefan Olafsson.JPG|Landsfundur: Ræða Stefáns Ólafssonar Mynd:HH090513-1287 LEB Margret Margeirsdottir.JPG|Landsfundur: Ræða Margrétar Margeirsdóttur Mynd:OB090513-6792 LES ÁrniPáll Stefán Borgþór.JPG|Landsfundur: Árni Páll, Stefán og Borgþór Mynd:OB090513-6800 LES Fulltrúar.JPG|Á Landsfundi 13.-14. maí 2009 </gallery> == Ytri tenglar == * [http://www.leb.is Landssamband eldri borgara] * [http://www.felagsmalaraduneyti.is/malaflokkar/malefni_aldradra/ Félags- og tryggingamálaráðuneyti - Málefni aldraðra] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20080724135711/www.heilbrigdisraduneyti.is/stofnanir/oldrunarstofnanir/ Heilbrigðisráðuneyti] ** [https://island.is/reglugerdir?rn=hr Reglugerðarsafn heilbrigðisráðuneytis] ** [https://www.stjornarradid.is/verkefni/lif-og-heilsa/oldrunarmal/thjonusta-vid-aldrada/ Stofnanir fyrir aldraða] *[https://www.althingi.is/lagasafn/?leitartegund=5&texti=aldraða&rodun=0 Lagasafn um aldraða] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070502151631/www.tr.is/eldri-borgarar/ Tryggingastofnun - Eldri borgarar] == Erlendir tenglar== * [http://www.losenior.dk/ Dönsk samtök] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091020071743/http://www.losenior.dk/ |date=2009-10-20 }} * [http://www.ifa-fiv.org/ International Federation on Ageing] {{S|1989}} [[Flokkur:Íslensk félagasamtök]] biaz1wzdp94z2qjaq6tuo5ulltkg39k 0 76304 1980246 1956054 2026-09-25T19:50:55Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980246 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Fogitinn10.JPG|thumb|Aðalstræti 10]] '''Aðalstræti 10''' er [[Ísland|íslenskt]] hús sem stendur við [[Aðalstræti]] í [[Reykjavík]]. Það var reist árið [[1762]]<ref name="rkv">[http://www.reykjavik.is/desktopdefault.aspx/tabid-757/521_read-6028/521_page-95/ Uppbyggingu elsta húss miðborgar Reykjavíkur lokið]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} á vef [[Reykjavíkurborg]]ar</ref><ref name="mbl">{{mbl|innlent/2007/03/14/uppbyggingu_elsta_huss_midborgar_reykjavikur_lokid|Uppbyggingu elsta húss miðborgar Reykjavíkur lokið}}</ref> og er elsta hús í [[Miðbær Reykjavíkur|miðbæ Reykjavíkur]].<ref name="rkv"/><ref name="mbl"/> Húsið var byggt sem hluti af [[Innréttingarnar|Innréttingum]] [[Skúli Magnússon|Skúla Magnússonar]]. == Saga hússins fram á 20. öld == Tveir skildir í húsinu vísa til uppbyggingar 8 húsa Innréttingana sem voru reist við mikinn fjárstuðning danska ríkisins. Húsið var byggt árið 1762 fyrir bókhaldara Innréttinganna, klæðageymslu og lóskurð. Þar var íbúð undirforstjóra Innréttinganna en húsið var nefnt „Kontor- og Magazinhus“.<ref>[http://www.icelanddesign.is/files/innrettingar_lettprent_699978021.pdf Innréttingar 2007]</ref> Þegar innréttingarnar voru seldar um [[1800|aldamótin 1800]] keypti kaupmaðurinn [[Westy Petreus]] húsið. Árið [[1807]] fékk biskup Íslands það til íbúðar og var það þá nefnt Biskupsstofan. Biskup og kona hans hans bjuggu í húsinu til 1849. Jens Sigurðsson síðar rektor Lærða skólans bjó í húsinu 1855-1868 og hjá honum mun bróðir hans [[Jón Sigurðsson]] hafa búið þegar hann kom til Alþingis frá Kaupmannahöfn. Á eftir Jens bjuggu í húsinu landlæknir, [[Matthías Johannessen]] kaupmaður og fleiri. == Húsið á 20. öld == Árið [[1926]] keyptu hinir þjóðkunnu kaupmenn, [[Silli og Valdi]], húsið og ráku þar verslun í um hálfa öld. Frá árinu 1984 voru ýmsir veitingastaðir starfræktir þar, meðal annars „Fógetinn“.<ref>[https://visir.is/islensk-honnun-i-fogetahusid/article/2007103160142 Íslensk hönnun í fógetahúsið]</ref> == Endurgerð og hönnun == Reykjavíkurborg keypti húsið árið 2001<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20080317113954/www.argos.is/adalstraeti-10.shtml Aðalstræti 10- Viðgerðir og endursmíði í upphaflega gerð] á heimasíðu [[Argos]]</ref> og hóf að færa það til upprunalegs horfs. Á neðri hæð gamla hússins er Reykjavíkurborg með aðstöðu til sýningarhalds. Að baki hússins var byggt nýtt hús og ný tengibygging úr gleri sem tengir gamla húsið við það nýja. Í nýbyggingunni var starfrækt verslunin Kraum sem seldi íslenska hönnunarvöru. == Heimildir == * Páll Líndal. (1987). ''Reykjavík Sögustaður við Sund.'' Reykjavík: Örn og Örlygur. == Tengt efni == * [[Innréttingarnar|Innréttingarnar]] * [[Viðeyjarstofa]], elsta hús í allri Reykjavík == Tenglar == {{commons|Reykjavik|Reykjavík}} * [http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2007/03/14/uppbyggingu_elsta_huss_midborgar_reykjavikur_lokid/ Frétt um húsið á mbl.is frá í mars 2007] * [https://web.archive.org/web/20160304123252/http://www.argos.is/index.php?option=com_content&view=article&id=90&Itemid=219%2F Efni um endurgerð hússins] * [http://www.kraum.is/ Heimasíða hönnunarverslunarinnar Kraum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090514044418/http://www.kraum.is/ |date=2009-05-14 }} * [https://reykjavik.is/frettir/borgin-kaupir-adalstraeti-10 Borgin kaupir Aðalstræti 10](vefur Reykjavíkurborgar 14. sept 2017) ==Heimildir== <references/> {{coord|64|8|51.70|N|21|56|31.42|W|display=title}} {{Friðuð hús í Reykjavík}} [[Flokkur:Saga Reykjavíkur]] [[Flokkur:Byggingar í Reykjavík]] lqltr9cxnnewb78gbjnbvjejgnveve4 0 77153 1980349 1946054 2026-09-26T02:45:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980349 wikitext text/x-wiki '''Léttlestakerfi höfuðborgarsvæðisins''' er hugmynd að framtíðarsýn almenningssamgangna á [[höfuðborgarsvæði Íslands]]. Þær miðast að því að tengja saman hverfi svæðisins með [[Léttlest|léttlestum]] og þannig bjóða upp á hraðvirkan og sjálfbæran ferðakost. Hugmyndir hafa einnig komið upp um umfangsmeira [[Snarlest|snarlestakerfi]] og ódýrara [[hraðvagn]]akerfi (sbr. [[Borgarlína]]). == Aðalskipulag Reykjavíkur 2001-2024 == [[Mynd:lettlest adalskipulag2001-2024.svg|thumb|320px|Hugmynd ad léttlestakerfi]] Í aðalskipulagi Reykjavíkur 2001-2024 koma fram hugmyndir að sporbundnum almenningssamgöngum innan borgarinnar. Þar er stungið upp á þremur leiðum sem tengjast við [[Kringlan (verslun)|Kringluna]]. „Leið sem lægi frá landfyllingu við Ánanaust um [[Miðborg Reykjavíkur|miðborg]], Landspítala, Lund og [[Smáralind]] í Kópavogi, um Mjódd, Breiðholt, Vatnsenda og Norðlingaholt væri rúmlega 13 km að lengd og miðað við 10 stöðvar gæti þessi leið náð til rúmlega 30 þúsund íbúa og rúmlega 20 þúsund starfa. Slík léttlest færi vel í göturýminu í miðborginni, myndi víða rúmast auðveldlega innan helgunarsvæða stofnbrauta en þyrfti að fara um göng um Kópavogsháls og frá Kringlusvæðinu að Vatnsmýri og víðar. Meðalstofnkostnaður, þar með talin bygging stöðva, gæti verið í kringum 1,5 milljarður á km og þá er miðið við spor í báðar áttir. Önnur 13 km, sem lægi frá háskóla- og vísindaþorpi í Vatnsmýri, um Kringlusvæðið, Skeifu-Fen, Bryggjuhverfi/Elliðaárvog, hátæknihverfi á Keldum, um kjarnann í Hamrahlíð og austur eftir Úlfarsárdal sem samtals 9 stöðvum, næði til ríflega 33 þúsund íbúa og 15 þúsund starfa. Samtals næðu þessar tvær leiðir til 60 þúsund manns og 37 þúsund starfa.“<ref>[http://www.rvk.is/Portaldata/1/Resources/SkipBygg/Adalskipulag_Rvk1/greinargerd_2/ar_14.pdf AR14 Almenningssamgöngur]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Ráðgjafar fengnir til að framkvæma hagkvæmnisathugun komust að þeirri niðurstöðu að ekki væri hagkvæmt að ráðast í slíkar framkvæmdir sökum þess hve dreifbýlt svæðið væri og að samgögnur væru nú þegar frekar greiðar. Þessi athugun mat þó einungis hagkvæmni varðandi kostnað en ekki önnur þjóðhagsleg áhrif, svo sem nýtingu innlendrar orku og bættrar lýðheilsu.<ref>[http://www.althingi.is/altext/135/s/0650.html Tillaga til þingsályktunar um athugun á hagkvæmni lestarsamgangna]</ref> == Athugun á hagkvæmni lestasamgangna == Í febrúar 2008 var lögð fram tillaga á [[Alþingi]] til þingsályktunar um athugun á hagkvæmni lestasamganga milli Keflavíkur og Reykjavíkur annars vegar og léttlestakerfis innan höfuðborgarsvæðisins hins vegar. Að tillögunni komu þingmenn úr öllum flokkum. Flutningsmenn tillögunnar voru: * Árni Þór Sigurðsson * Steinunn Valdís Óskarsdóttir * Björk Guðjónsdóttir * Siv Friðleifsdóttir * Hanna Birna Jóhannsdóttir * Atli Gíslason * Álfheiður Ingadóttir * Ásta R. Jóhannesdóttir * Bjarni Harðarson * Gunnar Svavarsson * Katrín Júlíusdóttir * Kolbrún Halldórsdóttir == Metró-hópurinn == Eftir fyrstu umræðu tillögunnar var hún send til samgöngunefndar Alþingis til skoðunar þar ýmsir hópar voru fengnir til að skila áliti. Innan verkfræðisviðs [[Háskóli_Íslands|Háskóla Íslands]] var settur á fót sérfræðihópur um jarðlestasamgöngur, svokallaður Metró-hópur. Metró-hópurinn samanstendur af: * Birgi Jónssyni, dósent. Kennir meðal annars verkfræðilega jarðfræði * Birni Kristinssyni, áður prófessor. Rafmagnsverkfræðingur * Sigurði Erlingssyni, prófessor. Kennir jarðtækni, grundun, jarðgangagerð og fleira * Þorsteini Þorsteinssyni, aðjunkt. Kennir meðal annars samgöngufræði og hönnun samgöngumannvirkja. Hópurinn mun meðal annars kanna: * Hagkvæmni snarlesta í víðum skilningi. * Línur og staðsetningu stöðva. * Tengikerfi; skutlur/vagnar. * Framkvæmdir - verktækni. * Stefnumörkun og skipulag. Hópurinn skilaði inn umsögn<ref>[http://www.bjornkr.net/wp-content/uploads/2008/09/Ums%C3%B6gn.pdf Umsögn Metró-hóps verkfræðisviðs HÍ]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> þann 2. maí 2008 sem greinir frá mikilvægi þess að athugun Alþingis á hagkvæmni lestarsamgangna nái einnig yfir snarlestarkerfi en ekki einungis léttlestarkerfi. Í umsögninni kom fram sú skoðun hópsins að svokallað metrókerfi sé „það eina sem lítur út fyrir að vera vit í og því ber að kanna þann kost til þrautar miðað við íslenskar aðstæður og sérkenni“. Kostir snarlestarkerfis umfram léttlestarkerfis væri meðal annars: === Aðskilið kerfi === Snarlestarkerfi yrði algjörlega aðskilt annarri umferð, hvort sem um ofanjarðar- eða neðanjarðarkerfi væri að ræða. Það myndi auka skilvirkni kerfisins og stytta ferðatíma. Aðskilið kerfi gagnast einnig allri annarri umferð, hvort heldur sem er akandi, gangandi eða hjólandi. Neðanjarðarkerfi myndi ekki taka götupláss, sem þá hægt væri að ráðstafa til annarra nota. === Innandyra biðstæði === Íslenskt verðurfar stendur í vegi fyrir að núverandi kerfi geti orðið vinsælt. Fjöldi stöðva kemur í veg fyrir að hægt sé að reisa viðunandi biðskýli. Kerfi sem byggir á neðanjarðar samgöngum hefur í för með sér að hvert biðstæði væri innandyra. Slíkt gæti orðið sá hvati til notkunar sem léttlestakerfi gæti ekki boðið upp á. === Hljóðmengun === Hljóð af neðanjarðarlestasamgöngum myndu takmarkast innan kerfisins, svo sem á biðstöðvum. Aðrir staðir myndu ekki verða kerfisins var. Ókostur þess að fara í umfangsmeira snarkerfi er aukinn kostnaður. Hópurinn gerir ráð fyrir að lagning kerfisins myndi kosta um þrjá milljarða króna á hvern kílómetra og hver lestastöð kosti um einn milljarð króna.<ref>Þórður Snær Júlíusson. „Metró í Reykjavík". ''24 stundir'' 26.6.2008:6</ref> Einar Kristjánsson, sviðstjóri þjónustusviðs [[Strætó bs.]], dró kostnaðartölur sérfræðingana í efa og benti á að í svipuðu kerfi, sem verið væri að reisa í Kaupmannahöfn, kostaði hver kílómetri það sem samsvarar 14 milljörðum ISK (miðað við verðlag 2005) og taldi ólíklegt að Íslendingar gætu gert það fyrir minna. „Miðað við þær kostnaðartölur sem eru hjá Dönunum, þá yrði heildarkostnaður vegna þessa um 204 milljarðar króna en miðað við tölurnar í umsögninni mætti ætla að þeirra kostnaður yrði um 36 milljarðar fyrir lestarsporin og 12 milljarðar fyrir lestarstöðvar, eða samtals 48 milljarðar fyrir byggingu kerfisins.“ „Í ofangreindum tölum er einungis stofnkostnaður vegna byggingarframkvæmda, Ekki er reiknað með kaupum á lestum eða með rekstri kerfisins.“<ref>Einar Kristjánsson. „Almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu". ''24 stundir'' 8.7.2008:14</ref> == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.bjornkr.net Heimasíða Björns Kristinssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230111129/http://www.bjornkr.net/ |date=2010-12-30 }} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20061115063341/www.rvk.is/desktopdefault.aspx/tabid-1424/ Aðalskipulag Reykjavíkur 2001-2024] * [http://www.samgongur.is/ Samgönguvefurinn] * [https://web.archive.org/web/20160325180206/http://www.lodmundur.com/main.php?g2_itemId=85%2F Rail system in Iceland - Heimasíða Kjartans P. Sigurðssonar] [[Flokkur:Almenningssamgöngur]] [[Flokkur:Höfuðborgarsvæði Íslands]] gh7loiyp32lbgmb0yk70z5ifwhzbcu5 0 78916 1980223 1927269 2026-09-25T17:55:49Z Godurpenni 112217 stafetningarvilla 1980223 wikitext text/x-wiki '''Krónan''' er [[verslunarkeðja]] [[lágvöruverðsverslun|lágvöruverðsverslana]] á Íslandi. Krónan hefur verið starfræk síðan árið 2000, og er dótturfélag eignarhaldsfélagsins [[Festi]]. Alls eru 27 verslanir frá Krónunni á Íslandi<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/matur/frettir/2020/10/01/kronan_opnar_nyja_verslun_i_hafnarfirdi/|title=Krónan opnar nýja verslun í Hafnarfirði|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2020-10-10}}</ref>, en auk þess af eru 2 smærri krónuverslanir reknar undir merkjum Kr.-.<ref>{{Cite web|url=https://www.dfs.is/2017/08/23/ny-kr-verlslun-opnud-i-vik/|title=Ný Kr. verlslun opnuð í Vík {{!}} DFS.is|last=Pálsson|first=Gunnar Páll|language=is|access-date=2020-10-10}}</ref> Krónan selur einnig dagvöru í gegnum netverslun sína, Snjallverslun. == Saga == Fyrstu verslanir Krónunnar voru opnaðar þann 8. desember árið 2000, en voru þær til húsa í Skeifunni 5, í JL-húsinu við Hringbraut., við Hvaleyrarbraut 3 í Hafnarfirði og við Eyrarveg á Selfossi. Verslanirnar voru í eigu Kaupáss, sem rak einnig verslanir Nóatúns, KÁ og 11-11.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/576794/|title=Löng röð myndaðist þegar Krónubúðirnar voru opnaðar|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2020-10-10|url-access=subscription}}</ref> === Snjallverslun === Krónan hóf sumarið 2020 sölu á dagvöru í gegnum netverslun sína, Snjallverslun. Þar geta viðskiptavinir valið vörur, greitt er fyrir þær og valið um að sækja í verslun eða að fá heimsendingu.<ref>{{Cite web|url=https://www.frettabladid.is/frettir/snjallverslun-er-malid-eftir-covid-19/|title=Snjallverslun er málið eftir Covid-19|website=www.frettabladid.is|access-date=2020-10-10}}</ref> == Verslanir == Krónan rekur alls 25 verslanir um allt land auk Snjallverslunnar og tveggja sem eru reknar undir undirmerkinu Kr.-.<ref>{{Cite web|url=https://kronan.is/um-kronuna/|title=Um Krónuna|website=Krónan|language=is|access-date=2020-10-10}}</ref> === Krónuverslanir á höfuðborgarsvæðinu === * Krónan Austurveri *Krónan Árbæ * Krónan Bíldshöfða * Krónan Borgartúni * Krónan Breiðholti * Krónan Flatahrauni * Krónan Garðabæ * Krónan Grafarholti * Krónan Granda * Krónan Hallveigarstíg * Krónan Hamraborg * Krónan Hvaleyrarbraut * Krónan Lindum * Krónan Mosfellsbæ * Krónan Norðlingaholt (Framkvæmdir ekki hafnar) * Krónan Norðurhella * Krónan Nóatún * Krónan Selfossi * Krónan Skeifunni 11D * Krónan Skeifunni 19 (Opnar mitt ár 2022, leysir af verslun í Skeifunni 11D) * Krónan Vallakór *Krónan Snjallverslun === Krónuverslanir á landsbyggðinni === * Krónan Akureyri * Krónan Akranes * Krónan Hvolsvelli * Krónan Reyðarfirði * Krónan Reykjanesbæ * Krónan Selfossi * Krónan Vestmannaeyjum * Kr.- Vík * Kr.- Þorlákshöfn == Tilvísanir == <references /> {{Norvík}} [[Flokkur:Íslenskar verslunarkeðjur]] [[Flokkur:Íslenskar matvöruverslanir]] n6pm4hhzh8bzpqppww72sz81ribikh8 0 82332 1980213 1952504 2026-09-25T14:57:32Z Arnastjarna 114982 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 1980213 wikitext text/x-wiki '''Sértækir serótónín endurupptökuhemlar''' eða '''SSRI''' ([[enska]] ''selective serotonine reuptake inhibitors'') er flokkur [[þunglyndislyf]]ja sem hefur áhrif á virkni [[serótónín]]s í [[Heilinn|heilanum]]. Lyf í þessum flokki eru m.a. (virka efnið í sviga): * Cipralex (escitalopram), * Cipramil (citalopram), * Seról (fluoxetine), * Zoloft eða Sertral (sertraline) og * Seroxat (paroxetine). == Virkni serótóníns == Serótónín er eitt af [[taugaboðefni|meginboðefnum]] heilans. Á sjötta áratugnum kom fram [[kenning]] að vöntun á serótóníni og [[noradrenalín]]i væri [[orsök]] [[Þunglyndi (geðröskun)|þunglyndis]]. Þessi vöntun er á [[Taugamót|taugamótum]] [[Taugafruma|taugafrumna]] í heilanum og með því að auka þennan styrk, ýmist á serótóníni eða noradrenalíni sem er persónubundið, má minnka þunglyndiseinkenni. Þegar lyfin eru gefin koma efnafræðileg áhrif þeirra strax fram - á mínútum eða klukkustundum. En klínísk áhrif þeirra - minnkun á þunglyndiseinkennum - kemur fram á vikum. Bendir það til boðefnin ein og sér og vöntun þeirra séu ekki orsök þunglyndis. Þegar styrkurinn á efnunum eykst við notkun þunglyndislyfja aðlagast heilinn breytingunum sem tekur nokkrar vikur að koma fram. Breytt genatjáning spilar þarna inn í. Að þetta taki nokkrar vikur að koma fram skýrist t.d. að serótónergar [[Fruma|frumur]], þ.e. frumur sem losa serótónín á aðrar frumur í heilanum eru gífurlega margar. Undirstúkan er eitt undirsvæða heians sem er ítauguð (fær boð '''frá''') frá serótónergum frumum. Ein þekkt meingerð í þunglyndi er svokallaður undirstúku-heiladinguls-nýrnahettu öxull (''e. HPA axis''). Kenningin er að [[Mannsheilinn#undirstúkan|undirstúkan]] losar CRH (''e. corticotropin releasing hormone'') sem hefur áhrif á heiladingulinn. Hann losar ACTH (''e. adrenocortico trophic hormone'') sem hefur bein áhrif á nýrnahetturnar. Þær losa síðan cortisol [[Hormón|hormónið]] sem er hækkað í fólki með þunglyndi. Cortisol hefur síðan þau áhrif á genatjáningu í [[Undirstúka|undirstúku]] að upptaka á serótónín er aukin. Þegar serótónín er tekið upp eykur það á virkni fyrrnefnds öxuls. SSRI lyf verka á þetta kerfi - þau eru sértækir serótónín endurupptökuhemlar og hamla að serótónín sé tekið upp sem aftur hindrar að það verki inni í frumunni. Í því liggur langur virknitími SSRI lyfja m.a., breytt genatjáning tekur vikur að koma fram. Einnig veldur CRH hormónið eitt og sér einkennum sem sjást í þunglyndi: þyngdarmissi, minnkaðrar virkni og kvíða. <ref>{{bókaheimild|höfundur1=Rang, H.P.|höfundur2=Ritter, J.M.|höfundur3=Flower, R.J.|höfundur4=Henderson, G|titill=Rang&Dale's Pharmacology|útgefandi=Elsevier|ár=2016|ISBN=978-0-7020-5363-4}}</ref> <ref>{{Tímaritsgrein|höfundur=Tecott, Laurence H|grein=Serotonin Activates the Hypothalamic–Pituitary–Adrenal Axis via Serotonin 2C Receptor Stimulation|titill=The Journal of Neuroscience|ár=2007|blaðsíðutal=6956-6964}}</ref> {{stubbur}} == Heimildir == [[Flokkur:Geðlyf]] [[Flokkur:Þunglyndislyf]] 2ts3z27s0svwc0mt9t6x4qo4425fw2m 0 82347 1980211 1952514 2026-09-25T14:35:52Z Arnastjarna 114982 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1980211 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Final stem cell differentiation is.svg|thumb|Stofnfruma getur þroskast yfir í sérhæfðari frumur]] '''Stofnfrumur''' eru ósérhæfðar [[fruma|frumur]] sem hafa þá hæfileika að þroskast yfir í sérhæfðari frumur og geta endurnýjað sig með [[frumuskipting]]u ef rétt skilyrði eru fyrir hendi. Þetta gera þær án þess að sýna öldrunareinkenni. Dótturfrumurnar geta þá þroskast yfir í sérhæfðari frumur ef þörf er á eins og t.d. [[vöðvi|vöðvafrumu]] eða [[taugarfruma|taugafrumu]] eða verið áfram sem ósérhæfð fruma.<Ref name=Marta>Marta Konráðsdóttir, Sigríður Hjörleifsdóttir og Sólveig Pétursdóttir. (2004). Erfðir og Líftækni. Mál og Menning</ref> Þannig geta þær viðhaldið fjölda sínum og þjónað sem einskonar viðgerðarkerfi fyrir hina ýmsu vefi líkamans.<Ref name=Campbell>N. A. Campbell, J. B. Reece, L. A. Urry, M. L. Cain, S. A. Wasserman, P. V. Minorsky og R. B. Jackson (2008). ''Biology'', 8. útg. San Francisco: Pearson Education, Inc.</ref> Í sumum líffærum eins og í [[Magi|maganum]] og beinmerg skipta stofnfrumur sér til að viðhalda og endurnýja útslitinn eða skemmdan vef. En hinsvegar í sumum líffærum eins og í [[Bris|brisinu]] og [[Hjarta|hjartanu]] skipta stofnfrumur sér aðeins við sérstækar aðstæður. Til eru tvær gerðir af stofnfrumum eftir uppruna, úr [[Fósturvísir|fóstursvísi]] og fullorðnum einstaklingum.<Ref name=Campbell/> == Stofnfrumur í fósturvísi == Í fósturvísum finnast stofnfrumur sem hafa þann eiginleika að geta myndað sérhæfðar frumur af hvaða gerð sem er. Innan [[kímblaðra|kímblöðru]] fósturvísisins er klasi ósérhæfðra frumna sem síðar mynda fósturlögin þrjú. Þegar fósturvísirinn skiptir sér í fyrsta skipti eru frumurnar ósérhæfðar en smám saman verða til sérhæfðari frumur sem síðan verða að útlimum og líffærum. Til að byrja með eru frumur fósturvísisins því [[alhæf stofnfruma|alhæfar]] (e. ''totipotent''). Þroskunarferlið var talið stefna í eina átt frá ósérhæfðum frumum til sérhæfðari en nýlegar rannsóknir benda þó til þess að sérhæfðar frumur geti snúið aftur að ósérhæfðu ástandi og síðan sérhæfst aftur eftir það.<Ref> Þórarinn Guðjónsson og Eiríkur Steingrímsson (2003) „Eiginleikar stofnfruma:frumusérhæfing og ný meðferðaúrræði“. ''Læknablaðið'' , 89(1):43-48. [http://www.hirsla.lsh.is/lsh/handle/2336/13135 Rafræn útgáfa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305010735/http://hirsla.lsh.is/lsh/handle/2336/13135 |date=2016-03-05 }} </ref> Það er hægt að einangra stofnfrumur úr fósturvísi á fyrstu stigum þess, og í [[Frumurækt|ræktun]] geta stofnfrumurnar fjölgað sér ótakmarkað. Við sérstakar ræktunaraðstæður er hægt að fá þær til að mynda mismunandi tegundir af sérhæfðum frumun jafnvel [[egg]] og [[sæðisfruma|sæðisfrumur]].<Ref name=Campbell/> Eins lengi og stofnfrumurnar eru látnar fjölga sér í ræktinni undir viðeigandi aðstæðum haldast þær enn ósérhæfðar. En ef þær eru látnar klumpa sig saman og mynda fósturvísa, byrja þær að sérhæfast af sjálfdáðum. Þær geta þá myndað [[vöðvi|vöðvafrumur]], [[taugar|taugafrumur]] og margar tegundir af frumum. Þetta er góður vísir fyrir því að ræktin af stofnfrumunum er heilbrigð en ferlið er stjórnlaust og er því óhagkvæm aðferð til að framleiða rækt með sérstökum tegundum af sérhæfðum frumum. Til þess að rækta með sértökum tegundum af sérhæfðum frumum er reynt að hafa stjórn á sérhæfingu stofnfrumanna. Reynt er að breyta efnasamsetningu ræktunarmiðlinum, breyta yfirborði ræktunar skálarinnar eða breyta frumunni með því að skeyta inn sérstöku [[gen]]i. Eftir margra ára tilraunir hafa vísindamenn fundið einskonar uppskrift fyrir stjórnun á sérhæfingu stofnfruma úr fósturvísum í ákveðnar tegundir af frumum.<Ref name=SCB>[http://stemcells.nih.gov/info/basics/ Stofnfrumuvefur ''National Institutes of Health'']</ref> == Stofnfrumur í fullvaxta dýrum == Í fullvaxta dýrum og mönnum eru líka stofnfrumur sem þjóna þeim tilgangi að leysa af hólmi sérhæfðar frumur sem geta ekki endurnýjað sjálfar sig eins og þörf er á. Stofnfrumur fullorðinna geta ekki eins og fósturvísis stofnfrumur myndað allar gerðir af frumun í lífverunni, þó svo að þær geti myndað margar gerðir. Það hefur lengi legið fyrir að líkaminn hefur ákveðna hæfni til viðgerða og endurmyndunar á fullmynduðum sérhæfðum vefjum ýmissa líffæra. Til dæmis getur sérstök gerð af stofnfrumum í beinmerg myndað allar gerðir af blóðkornum og önnur gerð getur myndað bein, brjósk, fitu, vöðva og innri vegg í æðum. Það finnast jafnvel í heilanum stofnfrumur sem endurnýja ákveðnar tegundir af [[Taugafruma|taugafrumum]]. Nýlega hafa vísindamenn fundið stofnfrumur í [[húð]], [[hár]]i, [[auga|augum]] og [[tannkvika|tannkviku]], þó svo að fullorðin [[dýr]] og menn hafi aðeins lítið magn af stofnfrumum hafa vísindamenn fundið leiðir til að þekkja og einangra þessar frumur úr ýmsum vefjum og í sumum tilfellum ræktað þær. Með réttum ræktunaraðstæðum hefur verið hægt að láta þær mynda margar tegundir af sérhæfðum frumum.<Ref name=Campbell/> Það er þó mjög lítið magn af stofnfrumum í hverjum vef og þegar búið er að einangra þær er hæfni þeirra til að skipta sér takmarkaður, sem veldur því að það reynist erfitt að framleiða mikið magn af stofnfrumum. Verið er að reyna að finna betri leiðir til að framleiða mikið magn af fullorðnum stofnfrumum í ræktunum og stjórna þeim þannig til að mynda sérhæfðar frumur sem geta verið notaðar í meðferðum gegn sjúkdómum og meiðslum.<Ref name=SCB/> Með því að nota stofnfrumur úr fullorðnum mönnum er hægt að sneiða hjá mörgum þeirra siðfræðilegu ágreiningsefna sem uppi hafa verið um stofnfrumurannsóknir. == Rannsóknir == Tilgangur með stofnfrumurannsóknum er ekki að [[klónun|einrækta]] lífverur þó það hafi verið gert. Rannsóknir á stofnfrumum hvort sem er um að ræða úr fósturvísi eða fullvaxta dýrum eða mönnum er uppspretta af verðmætum upplýsingum um sérhæfingu fruma og hefur gífurlega möguleika hvað varðar læknavísindin. Hæfileiki þeirra til að endurnýja sig felur í sér mikla möguleika á nýjum meðferðarúrræðum gegn ýmsum sjúkdómum og sködduðum líffærum eins og [[sykursýki]], [[hjartasjúkdómur|hjartasjúkdómum]], [[Parkinsonsveiki|Parkisons]] og svo framvegis. Fullorðnar stofnfrumur úr beinmerg hafa lengi verið notaðar sem uppspretta fyrir ónæmisvarnarfrumur fyrir sjúklinga sem eru með ónæmissjúkdóm eða hafa gengið í gegnum [[geislameðferð]] sökum [[krabbamein]]s. Vísindamenn halda að vefir sem komnir er af fósturvísis og fullorðnum stofnfrumun munu sýna mismunandi viðbrögð gegn höfnun við ígræðslu. Það er haldið að fullorðnar stofnfrumur og vefir sem ræktaðir eru úr þeim muni hafa minni tilhneygingu til að vera hafnað eftir ígræðslu. Þetta er vegna þess að stofnfrumur frá sjúklingnum sjálfum gætu verið ræktaðar og látnar sérhæfast í sérstaka tegund af frumum og svo verið ígrædd í sjúklinginn. Notkun á fullorðins stofnfrumum og vefjum ræktaðir úr stofnfumum sjúklingsins sjálfs þýðir að það eru mun minni lýkur á að [[ónæmiskerfi]] líkamanns hafni því. Þetta hefur mikla kosti þar sem höfnun á ígræddum vefjum er stórt vandamál, því að í flestum tilfellum verður að nota ónæmisbælandi [[lyf]] sem hafa oft miklar aukaverkanir, þar með verður hægt að komast hjá því að nota þessi lyf<Ref name=SCB/> og einnig leyst vandann um siðferðisleg sjónarmið við notkun á stofnfrumum úr fósturvísum. Nýlegar rannsóknir hafa sýnt að það er hægt að rækta fósturvísis stofnfrumur með því að nota sérhæfðar frumur úr fullvaxta einstaklingum. Það er gert með því að snúa ferlinu við þannig að þær afsérhæfast og geta síðan sérhæfst aftur eftir það jafnvel í aðrar frumur en þær voru upprunalega. Þetta var fyrst tilkynnt árið 2007, með húðfrumum músa en síðan þá hefur þetta verið gert með húðfrumum úr mönnum. Í öllum tilfellum umbreyttu vísindamenn [[húð]]frumum í fósturvísis stofnfrumur með því að nota [[retroveira|retroveiru]]. Þannig var hægt að skeyta inn auka klónuðum afritun af fjórum „stofnfrumu“ frumgerðum af stjórnunar genum. Hingað til hafa allar rannsóknir sýnt að umbreyttu frumurnar sem eru kallaðar ''induced pluripotent stem cell'' ([[iPS]]) geta gert allt það sem fósturvísis stofnfrumurnar geta. Fínstilla þarf þessa tækni og hefur orðið mikil framför í þeim efnum. Þessar frumur gætu verið svo sérsniðnar fyrir hvern sjúkling þannig að hætta á höfnun yrði hverfandi.<Ref name=Campbell/> En margt er enn óvitað og eftir er að gera margar rannsóknir til að skilja hvernig hægt er að nota stofnfrumu meðferð til að lækna sjúkdóma, sem oft er nefnt endurnýjandi eða uppbyggjandi læknisfræði (e. ''regenerative'' eða ''reparative medicine''). Rannsóknarvinnan miðast við að reyna að skilja eiginleika frumanna og hvað veldur því að þær mynda sérhæfðar frumur. Einnig hafa rannsóknir leitt í ljós vitneskju um hvernig lífverur þroskast frá einni frumu í fullþroskaða lífveru og hvernig heilbrigðar frumur koma í staðinn fyrir skemmdar frumur í fullorðnum lífverum. == Siðferði rannsókna á fósturvísum == Rannsóknir á fósturvísum eru umdeildar og í mörgum löndum eru ræktun á fósturvísum manna til rannsókna bönnuð. Í sumum löndum eru rannsóknir leyfðar á fósturvísum sem ekki eru nýttir til barneigna eftir [[tæknifrjóvgun|tæknifrjóvgunarmeðferð]] en þá verður samþykki foreldra að liggja fyrir. <Ref name=Marta/> Á Íslandi gilda svipaðar reglur. Rannsóknir á fósturvísum eru bannaðar nema með samþykki kynfrumugjafa þess. Framleiðsla á fósturvísum eingöngu í þeim tilgangi að gera rannsóknir er líka bönnuð.<ref name="althingi">Lög um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa manna til stofnfrumurannsókna nr. 55/1996. [http://www.althingi.is/lagas/nuna/1996055.html]</ref> Ástæður fyrir svona miklum umræðum um þessar rannsóknir eru meðal annars vegna trúarlegar ástæður og hugsanleg brot á [[mannréttindi|mannréttindarlögum]]. Umdeilt er hvenær fósturvísir verður einstaklingur sem hefur grundvallarréttindi. <ref>M. Rickard (2002). Key Ethical Issues in Embryonic Stem Cell Research. Department of the Parliamentary Library nr. 5 2002–03. [http://www.stofnfrumur.is/focal/stofnfrumur/webguard.nsf/Attachment/Stem%20cell%20ethics%20%28Australia%29/$file/Stem%20cell%20ethics%20%28Australia%29.pdf]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot}}</ref> Rannsóknir á fullorðinsstofnfrumum hafa ekki lent inn í þessari umræðu þar sem stofnfrumur eru teknar úr fullorðnum einstaklingi. Rannsóknir eru því mun lengra á veg komnar og má þar nefna blóðmyndandi stofnfrumur sem dæmi. Viðhorf manna á rannsóknum á fósturvísum manna má skipta gróflega í þrennt: [[persónuviðhorf]], [[lífverndunarviðhorf]] og [[sérstöðuviðhorf]]. <ref name="Floki">Flóki Guðmundsson og Trausti Óskarsson, (2003). Notkun stofnfrumna úr fósturvísum tillækninga: Siðfræðileg álitamál. Læknablaðið, 89:321-325. [http://www.laeknabladid.is/media/skjol/2003-4/2003-04-f04.pdf]</ref> Samkvæmt persónuviðhorfi segir að fósturvísar uppfylli ekki þau skilyrði til að njóta siðferðislegra réttinda. Til þess þyrfti lífveran að öðlast einhvers konar [[sjálfsvitund]] þ.e.a.s vera persóna og þau skilyrði uppfylli fósturvísar ekki og því megi rækta þá eingöngu til rannsókna. Fósturvísa megi nota til þess að bæta lífskilyrði persónu. Persónusinnar líta svo á að fyrstu dagana eftir getnað hafi fósturvísirinn lítil auðkenni manns og njóti ekki siðferðisréttar umfram [[frumuklasi|frumuklasa]] annarra dýra. <ref name=Floki/> Lífverndunarsinnar segja að fósturvísir sé í raun smæsta form manneskju og sé í raun sama persóna allt frá getnaði. Fósturvísar njóta því fullra réttinda þar með talið rétt til lífs. Öll afskipti sem ekki eru í þágu fósturvísisins sjálfs séu því með öllu óréttanleg. Lífverndunarsinnar eru algjörlega mótfallnir framleiðslu á fósturvísum til þess að ná úr þeim stofnfrumum. Þeir eru í raun andstaðan á við persónuviðhorfið. <ref name=Floki/> Sérstöðuviðhorf byggir á því að það skuli meta rannsóknir á fósturvísum í stað þess að setja blátt bann á slíkar rannóknir. Bera skuli samt vissa virðingu fyrir fósturvísum þótt þeir séu ekki persónur því þeir hafi alla burði til að þroskast yfir í persónu. Fósturvísarnir hafa því viss réttindi en samt ekki á við réttindi persónu. Það þyrfti að vega og meta hvert tilvik fyrir sig vegna þess að siðferðisstaðan vegur stundum þyngra en persónu og stundum ekki. Með of miklu frjálsræði á rannsóknum á fósturvísum gæti helgi mannlífsins verið skoðuð með meiri léttúð en áður og virðing við mannlífi stefnt í voða. <ref name=Floki/> Rannsóknir á stofnfrumum eru skammt á veg komnar og ljóst er að mikil vinna er framundan áður en hægt verður að fullnýta stofnfrumur við hinum ýmsu sjúkdómum og jafnvel fæðingargöllum. Á komandi árum eiga menn eftir að skilja betur sérhæfingu stofnfrumna og hvernig þær vinna í líkamanum. Með aukinni vitneskju á stofnfrumum verður hægt að bæta lífsskilyrði sjúklinga til muna. == Heimildir == {{Reflist}} == Tenglar == * [http://www.stofnfrumur.is ''Almennar upplýsingar um stofnfrumur'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.althingi.is/lagas/nuna/1996055.html ''Lög um tæknifrjóvgun''] * [http://www.laeknabladid.is/media/skjol/2003-1/2003-01-f04.pdf Guðjónsson Þ, Steingrímsson E, ''Eiginleikar stofnfrumna: frumusérhæfing og ný meðferðarúrræði?'' Læknablaðið 2003; 89: 43-8] [[Flokkur:Líffræði]] [[Flokkur:Læknisfræði]] [[Flokkur:Frumur]] tjxp9dmqaximzwfwprrkkptij1wuids 0 82640 1980428 1980095 2026-09-26T05:22:35Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980428 wikitext text/x-wiki {{hreingera}} {{Infobox Website | favicon = | logo = [[Mynd:Wikileaks logo.svg|150px|alt=Graphic of hourglass, colored in blue and grey; a circular map of the western hemisphere of the world drips from the top to bottom chamber of the hourglass.]] | screenshot = | caption = | url = [http://213.251.145.96/ 213.251.145.96] | commercial = | type = [[Uppljóstranir]] | owner = | author = | revenue = | launch date = Desember 2006 | registration = Private }} '''Wikileaks''' eru formlaus, alþjóðleg samtök af [[Svíþjóð|sænsku]] bergi brotin.<ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/libertycentral/2010/apr/07/wikileaks-collateral-murder-iraq-video |title=Grim truths of Wikileaks Iraq video |work=The Guardian |first=Douglas |last=Haddow |date=7. Apríl 2010 |accessdate=7. Apríl 2010 |quote=... sænsk hagnaðarlaus vefsíða |location=London}}</ref> Samtökin birta greinar sem eru sendar inn nafnlaust og leka á internetið viðkvæmum upplýsingum frá ríkisstjórnum, fyrirtækjum og öðrum samtökum. Wikileaks slær skjaldborg um nafnleysi heimildamanna sinna og gæta þess að þeir séu órekjanlegir í hvívetna. Samtökin hafa ljóstrað upp að þau hafi verið stofnuð af óánægðum Kínverjum, ásamt fjölmiðlamönnum, stærðfræðingum og tæknimönnum sprotafyrirtækja frá [[BNA]], [[Taívan]], [[Evrópa|Evrópu]], [[Ástralía|Ástralíu]], og [[Suður Afríka|Suður Afríku]].<ref name=aboutwikileaks/> Vefsíða samtakanna var sett á laggirnar árið 2006 og er rekin af The Sunshine Press.<ref>[http://wikileaks.org/ Fundraising drive], wikileaks.org. Skoðað [[5. Apríl]], [[2010]].</ref> Greinar í dagblöðum og tímaritinu The New Yorker (7. júní 2010) nefna ástralska fjölmiðlamanninn [[Julian Assange]] stjórnanda þess.<ref name=McGreal>McGreal, Chris. [http://www.guardian.co.uk/world/2010/apr/05/wikileaks-us-army-iraq-attack Wikileaks sýnir frá því þegar flugmenn frá BNA skjóta niður íraska borgara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407021656/http://www.guardian.co.uk/world/2010/apr/05/WikiLeaks-us-army-iraq-attack |date=2010-04-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407021656/http://www.guardian.co.uk/world/2010/apr/05/WikiLeaks-us-army-iraq-attack |date=2010-04-07 }}, The Guardian, 5. Apríl, 2010.</ref> Innan við ári frá stofnun síðunnar var greint frá því að gagnagrunnur hennar hefði stækkað upp í 1,2 milljón skjala.<ref>{{cite web |url=http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#Wikileaks_has_1.2_million_documents.3F |title=Wikileaks has 1.2 million documents? |work=Wikileaks |accessdate=28. Febrúar 2008 |archive-date=2008-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216000537/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#Wikileaks_has_1.2_million_documents.3F |url-status=dead }}</ref> Meðal birtinga Wikileaks er "The collateral murder" einna mest áberandi.<ref name=5sites/><ref>[http://www.independent.co.uk/news/media/current-google-insights-trends-wikileaks-posts-clasified-military-video-masters-1942629.html Current Google Insights trends: Wikileaks posts clasified military video, Masters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827012515/http://www.independent.co.uk/news/media/current-google-insights-trends-wikileaks-posts-clasified-military-video-masters-1942629.html |date=2011-08-27 }}, ''The Independent'', (2010-04-12)</ref> Þeir hafa unnið slatta af fréttamiðla verðlaunum fyrir fréttaskýringar sínar. == Saga == [[Mynd:Julian Assange full.jpg|thumb|right|Julian Assange, æðsti ritsjóri, 2006'']] Wikileaks varð opinbert í janúar 2007, þegar það birtist fyrst á vefnum.<ref>{{cite web |author=Steven Aftergood |title=Wikileaks and untraceable document disclosure |url=http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/01/wikileaks_and_untraceable_docu.html |work=Secrecy News |publisher=Federation of American Scientists |date=3. Janúar 2007 |accessdate=28. Febrúar 2008 |archive-date=2013-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311214041/http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/01/wikileaks_and_untraceable_docu.html |url-status=dead }}</ref> Síðan sjálf greinir frá því að hún hafi verið „stofnuð af kínverskum andófsmönnum, fréttamönnum, stærðfræðingum og tæknimönnum sprotafyrirtækja, frá Bandaríkjunum, Taívan, Evrópu, Ástralíu og Suður Afríku".<ref name=aboutwikileaks>{{cite web |url=http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About |title=Wikileaks:About |publisher=Wikileaks |date= |accessdate=3 Júní 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080314204422/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About |archivedate=14 mars 2008 }}</ref> Höfundar Wikileaks voru ónafngreindir í janúar 2007<ref name=NewScientist1>{{cite web |author=Paul Marks |title=How to leak a secret and not get caught |url=https://www.newscientist.com/channel/tech/mg19325865.500-how-to-leak-a-secret-and-not-get-caught.html |work=New Scientist |date=13 Janúar 2007 |accessdate=28 Febrúar 2008}}</ref>, þó að síðar hafi þeir verið uppljóstraðir af ónafnlausum aðilum eins og Julian Assange sem lýsti sér sem meðlim ráðgjafarstjórnar Wikileaks.<ref name="afp07">{{cite web |author=Agence France Press |work=The Age |title=Chinese cyber-dissidents launch WikiLeaks, a site for whistleblowers |url=https://www.theage.com.au/news/Technology/Chinese-cyberdissidents-launch-WikiLeaks-a-site-forwhistleblowers/2007/01/11/1168105082315.html |date=11 Janúar 2007 |accessdate=2010-06-17}}</ref> Hann var síðar nefndur sem stofnandi Wikileaks.<ref>{{cite web |url=http://www.theaustralian.com.au/news/rudd-government-blacklist-hacker-monitors-police/story-e6frg8yx-1225718288350 |title=Rudd Government blacklist hacker monitors police |publisher=The Australian |author=Richard Guilliatt |date=Maí 30, 2009 |accessdate=2010-06-17}}</ref> Þetta breyttist í júní 2009 þegar að síðan sagði ráðgjafa stjórn sína samanstanda af ''Assange'', ''Phillip Adams'', ''Wang Dan'', ''CJ Hinke'', ''Ben Laurie'', ''Tashi Namgyal Khamsitsang'', ''Xiao Qiang'', ''Chico Whitaker'', og ''Wang Youcai''.<ref>{{cite web |title=WikiLeaks:Advisory Board |url=https://wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:Advisory_Board |publisher=Wikileaks |accessdate=2010-06-16 |archive-date=2010-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100617033041/http://www.wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:Advisory_Board |url-status=dead }}</ref> Á sama tíma var síðan komin með yfir 1.200 skráða sjálfboðaliða.<ref name=aboutwikileaks/> Samkvæmt Mother Jones tímaritinu árið 2010, sagði Khamsitsang að hann hafi aldrei samþykkt að vera ráðgjafi.<ref name=motherjones2>{{cite web |url=https://motherjones.com/politics/2010/04/wikileaks-julian-assange-iraq-video?page=2 |title=Inside WikiLeaks’ Leak Factory |publisher=Mother Jones |date= |accessdate=30 Apríl 2010}}</ref> Wikileaks segja að þeirra „aðaláhugasvið er að opinbera bælandi stjórnarfar í Asíu, fyrrum Sovétríkjunum, sunnanverðri Afríku og í Miðausturlöndunum, en við viljum líka komast til móts við fólk annars staðar frá sem vilja greina frá siðlausu hátterni ríkisstjórna þeirra og fyrirtækja."<ref name=aboutwikileaks/><ref>{{cite web |author= |title=Cyber-dissidents launch WikiLeaks, a site for whistleblowers |url=http://www.asiamedia.ucla.edu/article-eastasia.asp?parentid=60857 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070221224039/http://www.asiamedia.ucla.edu/article-eastasia.asp?parentid=60857 |work=South China Morning Post |archivedate=21 febrúar 2007 |date=11 Janúar 2007 |accessdate=28 Febrúar 2008 |url-status=dead }}</ref> Í janúar 2007, greindi vefsíðan frá því að hún innihéldi yfir 1,2 milljón skjölum sem höfðu lekið og var að undirbúa birtingu þeirra.<ref name=NowPublic1>{{cite web |author=Kearny |title=Wikileaks and Untraceable Document Disclosure |url=http://www.nowpublic.com/wikileaks_and_untraceable_document_disclosure |work=Now Public News |date=11 Janúar 2007 |accessdate=28 Febrúar 2008 |archive-date=27 september 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927224330/http://www.nowpublic.com/wikileaks_and_untraceable_document_disclosure |url-status=dead }}, ''Wikileaks''.</ref> Skjölin voru fengin með því að keyra Tor útgöngupunkt og njósna um notendaumferð, aðallega kínverskra hakkara.<ref>{{cite news|url=https://www.newyorker.com/reporting/2010/06/07/100607fa_fact_khatchadourian?printable=true|title=WikiLeaks and Julian Paul Assange|work=The New Yorker|accessdate=8 Júní 2010}}</ref> Hópurinn hefur síðan þá birt fleiri marktæk skjöl sem hafa orðið forsíðuefni fréttamiðla, alveg frá útgjöldum búnaðar og það sem hefur verið gert upptækt í stríðinu í Afganistan til spillingar í Kenýa.<ref>{{cite web |author= |title=Wikileaks Releases Secret Report on Military Equipment |url=http://www.nysun.com/article/62236 |work=The New York Sun |date=9 September 2007 |accessdate=28 Febrúar 2008 |archive-date=17 nóvember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071117062718/http://www.nysun.com/article/62236 |url-status=dead }}</ref> Þeirra opinbera markmið er að tryggja það að uppljóstrarar og fréttamenn verði ekki settir í fangelsi fyrir að senda netpóst sem inniheldur viðkvæm eða trúnaðarupplýsingar, eins og gerðist fyrir kínverska fréttamanninn ''Shi Tao'' , sem var dæmdur í 10 ára fangelsi árið 2005 eftir að hafa gert opinber email frá kínverskum stjórnvöldum um afmælið á Tiananmen Square slátruninni.<ref name=Scenta-coUK1>{{cite web |author= |title=Leak secrets trouble free |url=http://www.scenta.co.uk/scenta/news.cfm?cit_id=1432293&FAArea1=widgets.content_view_1 |work=Scenta |date=15 Janúar 2007 |accessdate=28 Febrúar 2008 |archive-date=27 nóvember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071127164824/http://www.scenta.co.uk/scenta/news.cfm?cit_id=1432293&FAArea1=widgets.content_view_1 |url-status=dead }}</ref> Verkefnið hefur fengið á sig líkingar við leka ''Daniel Ellsberg'' um ákvarðanatöku Pentagon í Víetnamstríðinu, árið 1971.<ref name=LinuxworldWikileaks1a>Scott Bradner'' [http://www.linuxworld.com.au/index.php/id;1264532314;fp;2;fpid;1 "Wikileaks: a site for exposure"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220143655/http://www.linuxworld.com.au/index.php/id;1264532314;fp;2;fpid;1 |date=2008-12-20 }}, Linuxworld, 18 Janúar 2007. Skoðað þann 18 Janúar 2007.</ref> Í Bandaríkjunum má vernda suma skjalaleka með lögum. Hæstiréttur Bandaríkjana segir að Bandaríska stjórnarskráin tryggi nafnleysi, a.m.k. í pólitískri umræðu.<ref name="LinuxworldWikileaks1">Scott Bradner [http://www.linuxworld.com.au/index.php/id;1264532314;fp;2;fpid;1 "Wikileaks: a site for exposure"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220143655/http://www.linuxworld.com.au/index.php/id;1264532314;fp;2;fpid;1 |date=2008-12-20 }}, ''LinuxWorld.com|Linuxworld'' , 18 Janúar 2007. Skoðað þann 18 Janúar 2007.</ref> Rithöfundurinn og blaðamaðurinn ''Whitley Strieber'' hefur talað um hvaða hag sé hægt að hafa af Wikileaks verkefninu, með tilliti til þess að „að leka ríkisskjölum getur sett mann í fangelsi, en fangelsisdómar fyrir þannig mál geta verið nokkuð stuttir. Sums staðar hinsvegar getur fólk endað lengi í fangelsi eða jafnvel verið leitt til dauða, t.d. í Kína, á ákveðnum stöðum í Afríku og Miðausturlöndunum."<ref>{{cite web |author=Staff Reports |title=Whistleblower Website Coming |url=https://www.freemarketnews.com/WorldNews.asp?nid=31640 |work=Free-Market News Network |date=18 Janúar 2007 |accessdate=28 Febrúar 2008}}</ref> Síðan hefur unnið fjölda verðlauna, þar má nefna New Media verðlaunin frá tímaritinu Economist árið 2008<ref>[http://www.indexoncensorship.org/2008/04/winners-of-index-on-censorship-freedom-of-expression-award-announced/ Winners of Index on Censorship Freedom of Expression Award Announced] 22 Apr 2008.</ref> og í júní 2009, unnu Wikileaks og Julian Assange bresk verðlaun Amnesty International fyrir birtingu greinarinnar "Kenya: The Cry of Blood - Extra Judicial Killings and Disappearances" á árinu 2008,<ref>[http://wikileaks.org.uk/wiki/Kenya:_The_Cry_of_Blood_-_Report_on_Extra-Judicial_Killings_and_Disappearances,_Sep_2008 Kenya: The Cry of Blood - Extra Judicial Killings and Disappearances, Sep 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222030635/http://wikileaks.org.uk/wiki/Kenya:_The_Cry_of_Blood_-_Report_on_Extra-Judicial_Killings_and_Disappearances,_Sep_2008 |date=2010-12-22 }} Wikileaks.</ref> skýrsla eftir alþjóðanefnd Kenýa um mannréttindi um morð sem lögreglan framdi í ''Kenýa'' .<ref>[https://web.archive.org/web/20120103173015/http://amnesty.org.uk/news_details.asp?NewsID=18227 Amnesty announces Media Awards 2009 winners] Amnesty.org.uk, 2 Júní 2009</ref> Í maí 2010 var hún kosin í 1. sæti af „síðum sem myndu algjörlega breyta fréttum“.<ref name=5sites>{{cite web |url=http://www.nydailynews.com/money/2010/05/20/2010-05-20_5_pioneering_web_sites_that_could_totally_change_the_news.html |title=5 pioneering Web sites that could totally change the news |last=Reso |first=Paulina |date=Maí 20th 2010 |work=Daily News |accessdate=8 Júní 2010 |archive-date=2011-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027015113/http://www.nydailynews.com/money/2010/05/20/2010-05-20_5_pioneering_web_sites_that_could_totally_change_the_news.html |url-status=dead }}</ref> === Óvirkt, fjáraflanir === 24. desember 2009 tilkynnti Wikileaks að það skorti styrki<ref>{{cite web |url=http://twitter.com/wikileaks/status/6995068005 |title=twitter.com/wikiLeaks at 1.24am 24 Dec 2009 |publisher=Twitter |date=24 December 2009 |accessdate=30 Apríl 2010}}</ref> og frysti allan aðgang að heimasíðu þess fyrir utan ákveðið eyðublað til að senda inn nýtt efni.<ref name="Wikileaks is overloaded2">{{cite web |url=http://wikileaks.org/ |title=Wikileaks is overloaded |work=Wikileaks |accessdate = 31 December 2009}} "Til að einbeita sér að því að safna styrkjum til að halda okkur lifandi út 2010, höfum við neyðst til að setja aðrar aðgerðir í bið, en komum til baka bráðlega."[http://wikileaks.org/ wikileaks.org]</ref> Efni sem hafði áður verið birt var ekki lengur opið. þó að sumir hefðu enn aðgang með óopinberum speglum.<ref name="Wikileaks Mirror">{{cite web |url=http://mirror.wikileaks.info/ |title=Wikileaks Mirror |work=Wikileaks |accessdate=13 Febrúar 2010 |archive-date=18 febrúar 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218134347/http://mirror.wikileaks.info/ |url-status=dead }}</ref><ref name="Another Wikileaks Mirror">{{cite web |url=http://mirror.infoboj.eu/ |title=Another Wikileaks Mirror |work=Wikileaks |accessdate=13 Febrúar 2010 |archive-date=9 ágúst 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100809001412/http://mirror.infoboj.eu/ |url-status=dead }}</ref> Wikileaks sagði á vefsíðu sinni að það myndi halda áfram fullri starfsemi um leið og kostnaðurinn fyrir því hefði verið afgreiddur.<ref name="Wikileaks is overloaded">{{cite web |url=http://wikileaks.org/ |title=Wikileaks is overloaded |work=Wikileaks |accessdate = 17 Febrúar 2010}}</ref><ref>{{cite web |last= Butselaar |first=Emily |url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/libertycentral/2010/jan/29/wikileaks-shut-down |title=Dig deep for Wikileaks |publisher=The Guardian |date=29 Janúar 2010 |accessdate = 30 Janúar 2010 |location=London}}</ref> Wikileaks tók þessu sem eins konar árás "til að tryggja að allir sem tengjast síðunni hætti venjulegu starfi og þurfi að eyða tíma í að safna tekjum".<ref name="leakonomy">Viðtal við Julian Assange, talsmann Wikileaks: [http://stefanmey.wordpress.com/2010/01/04/leak-o-nomy-the-economy-of-wikileaks/ ''Leak-o-nomy: The Economy of Wikileaks''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101213110334/http://stefanmey.wordpress.com/2010/01/04/leak-o-nomy-the-economy-of-wikileaks/ |date=2010-12-13 }}.</ref> Í byrjun var vonast til þess að nóg af fé myndi safnast fyrir 6. janúar 2010,<ref>{{cite web |author=wikileaks |url=http://twitter.com/wikiLeaks |title=at 7:42am 5 Jan 2010 |publisher=Twitter.com |date= |accessdate=30 Apríl 2010}}</ref> en það var ekki fyrr en 3. febrúar 2010 sem WikiLeaks tilkynnti að það hafði safnað lágmarksfjáröflunarupphæð sinni.<ref>{{cite web |url=http://twitter.com/wikileaks/status/8613426708 |title=www.twitter.com/wikileaks at 3 Febrúar 5.51pm |publisher=Twitter |date= |accessdate=30 Apríl 2010}}</ref> 22. janúar 2010, frestaði PayPal framlögum til Wikileaks og frysti eignir þess. Wikileaks sagði að þetta hefði gerst áður, og hafði verið gert að "engri augljósri ástæðu".<ref>{{cite web |url=http://wikileaks.org/ |title=Paypal has again locked our... |work=Wikileaks |publisher = Twitter | accessdate = 26 Janúar 2010}}</ref> Reikningurinn var enduropnaður 25. janúar 2010.<ref>{{cite web |url=http://twitter.com/wikileaks/status/8192453527 |title=Paypal has freed up our... |work=Wikileaks |publisher=Twitter |accessdate=26 Janúar 2010}}</ref> 18. maí 2010 gaf WikiLeaks það út að heimasíða þess og skjalasöfn væru komin aftur í gagnið.<ref>[https://twitter.com/wikileaks/status/14270362566].</ref> Hins vegar hefur það ekki haldið áfram að birta lekin skjöl síðan í júní 2010. Frá og með júní 2010 var Wikileaks eftir í úrslitum með að fá hálfs milljón dala styrk frá John S. and James L. Knight Foundation,<ref name=Khatchadourian>[https://www.newyorker.com/reporting/2010/06/07/100607fa_fact_khatchadourian?currentPage=all No Secrets], by Raffi Khatchadourian, New Yorker, Júní 7, 2010.</ref> en náðu ekki í hann á endanum.<ref name=Knight>http://mediadecoder.blogs.nytimes.com/2010/06/17/knight-foundation-hands-out-grants-to-12-groups-but-not-wikileaks/</ref> Wikileaks gerði athugasemd um málið, "Wikileaks var með hæstu einkunn í Knight áskoruninni, nefndin mældi sterklega með þeim en fengu enga styrki. Maður hefði mátt vita”. Wikileaks sagðis að Knight stofnunin hefði deilt út verðlaununum til "12 verðlaunahafa sem munu hafa áhrif á framtíð fréttanna - en ekki Wikileaks" og efaðist um að Knight stofnunin væri "í raun að leita að áhrifum".<ref name=Knight/> Talsmaður Knight stofnunarinnar hundsaði parta af yfirlýsingu Wikileaks og sagði að "Wikileaks hefði ekki fengið meðmæli frá nefndarmönnun Knights stofnunarinnar."<ref name=yahoo>[https://web.archive.org/web/20110514045824/http://news.yahoo.com/s/ynews/20100617/ts_ynews/ynews_ts2677_3 WikiLeaks questions why it was rejected for Knight grant] Yahoo! News, 17 Júní 2010</ref> En hins vegar neitaði hann að segja hvort að Wikileaks hefði verið verkefnið með hæstu einkunn ráðgjafahers Knight stofnunarinnar, sem samanstendur af fólki sem vinnur ekki þar, þar á meðal fréttamaðurinn ''Jennifer 8. Lee'' , sem hafði unnið að almannatengslum fyrir Wikileaks við fjölmiðla og á félagssamskiptasíðum.<ref name=yahoo/> == Bakgrunnur == Samkvæmt viðtali sem var tekið í janúar 2010 samanstóð Wikileaks "liðið" af 5 manneskjum í fullu starfi og u.þ.b. 800 manns í hlutastarfi og engum þeirra var bætt.<ref name="leakonomy"/> Wikileaks er ekki með neinar opinberar höfuðstöðvar. Árskostnaður er um €200,000, aðallega fyrir gagnaþjónustu og skriffinnsku, en kostnaðurinn færi upp í €600,000 ef núverandi sjálboðavinna væri launuð.<ref name="leakonomy"/> Wikileaks borgar ekki fyrir lögfræðinga, þar sem hundruð þúsundir dala fara í lagalegan stuðning sem hafa komið frá fréttamiðlum svo sem Associated Press, The Los Angeles Times, og National Newspaper Publishers Association.<ref name="leakonomy"/> Einu tekjustraumar þess eru fjárframlög, en Wikileaks er að skipuleggja að bæta við uppboðsmódeli til að selja snemmbúinn aðgang að skjölum.<ref name="leakonomy"/> == Tækni == Á heimasíðu Wikileaks stóð upprunalega: "Fyrir notandanum mun Wikileaks líta út mjög líkt og [[Wikipedia]]. Hver sem er getur sent inn efni, hver sem er getur breytt því. Engrar tæknikunnáttu er þarfnast. uppljóstrarar geta sett inn skjöl nafnlaust og órekjanlega. Notendur geta rætt um skjölin opinberlega og greint áreiðanleika þeirra og trúverðugleika. Notendur geta rætt þýðingar og efni og sameiginlega myndað söfn birtra skjala. Þeir geta lesið og skrifað skýringagreinar á lekum ásamt bakgrunnsefni og samhengi. Pólitísk gildi skjala og sannleiksgildi þeirra verða gerð þúsundum ljós."<ref>{{cite web |author= |title=What is Wikileaks? How does Wikileaks operate? |url=http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#What_is_WikiLeaks.3F_How_does_WikiLeaks_operate.3F |work=Wikileaks |year=2008 |accessdate=28 Febrúar 2008 |archive-date=16 febrúar 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216000537/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#What_is_WikiLeaks.3F_How_does_WikiLeaks_operate.3F |url-status=dead }}</ref> Hins vegar stofnaði WikiLeaks til ritsjórastefnu sem samþykkti aðeins skjöl sem voru af "pólitískum, diplómatískum, sögulegum eða siðferðilegum toga".<ref>{{cite web |url=https://wikileaks.org/wiki/Wikileaks:Submissions |title=WikiLeaks' submissions page |publisher=Wikileaks.org |accessdate=2010-06-17}}</ref> Þetta passaði við fyrri gagnrýni um það að hafa enga ritstefnu myndi hrinda frá sér góðu efni með amapósti og and stuðla að "sjálfvirkum eða ófyrirsjáanlegum birtingum á trúnaðarupplýsingum."<ref>{{cite news |title=Wikileaks and untracable document disclosure |url=http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/01/wikileaks_and_untraceable_docu.html |work=Secrecy News |publisher=Federation of American Scientists |date=3 Janúar 2007 |accessdate=21 Ágúst 2008 |archive-date=11 mars 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311214041/http://www.fas.org/blog/secrecy/2007/01/wikileaks_and_untraceable_docu.html |url-status=dead }}</ref> Það er ekki lengur hægt fyrir hvern sem er að senda inn eða breyta innhaldi síðunnar, eins og upprunalega "algengar spurningar" síðan sagði til um. Þess í stað er farið yfir innsendingar af innra eftirliti og sumar þeirra eru birtar, á meðan skjöl sem passa ekki ritstefnunni er neitað af nafnlausum Wikileaks gagnrýnendum. Árið 2008 sagði yfirfarna "algengar spurningar" síðan að "allir gætu sett inn athugasmedir. [...] Notendur geta rætt málefnin opinberlega og greint trúverðuleika þeirra og sannleiksgildi."<ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504122032/http://wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About |date=2008-05-04 }}Archived by the [[Internet Archive]] on Maí 4, 2008 from the [https://wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#What_is_Wikileaks.3F_How_does_Wikileaks_operate.3F original].</ref> Eftir að vefurinn var settur upp að nýju, 2010, var ekki lengur mögulegt að tjá sig um einstaka leka síðunnar.<ref>{{cite news |url=https://motherjones.com/mojo/2010/05/wikileaks-assange-returns |title=WikiLeaks Gets A Facelift |publisher=Mother Jones |author=Dave Gilson |date=Maí 19, 2010 |accessdate=2010-06-17}}</ref> Wikileaks er byggt á nokkrum hugbúnaðarpökkum, þar með talin MediaWiki, Freenet, Tor, og Pretty Good Privacy.<ref>{{cite web |author= |title=Is Wikileaks accessible across the globe or do oppressive regimes in certain countries block the site? |url=http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#Is_Wikileaks_accessible_across_the_globe_or_do_oppressive_regimes_in_certain_countries_block_the_site.3F |work=Wikileaks |year=2008 |accessdate=28 Febrúar 2008 |archive-date=16 febrúar 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216000537/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#Is_Wikileaks_accessible_across_the_globe_or_do_oppressive_regimes_in_certain_countries_block_the_site.3F |url-status=dead }}</ref> Wikileaks mælir sterklega með að efni sé sent inn með Tor vegna næðisins sem notendur þess þarfnast.<ref>{{cite web |url=https://www.freehaven.net/anonbib/cache/wpes09-bridge-attack.pdf |title=On the risks of serving whenever you surf |publisher=freehaven.net |format=pdf |accessdate=2010-06-17}}</ref> == Geymsla, aðgangur og öryggi == Wikileaks lýsir sjálfri sér sem “óritskoðanlegu kerfi fyrir órekjanlega stórleka á skjölum”. Wikileaks er hýst hjá PRQ, fyrirtæki í Svíþjóð sem veitir "mjög örugga, engra spurninga hýsiþjónustu." PRQ er sagt hafa “nær engar upplýsingar um viðskiptavini sína og viðheldur fáum, ef einhverjum, af eigin gagnaþjónustu.” PRQ er í eigu Gottfrid Svartholm og Fredrik Neij sem, í gegnum þátttöku sína við síðuna [[The Pirate Bay]], hafa töluverða þekkingu í hvernig á að fást við lögsóknir frá yfirvöldum. Þar sem Wikileaks er hýst hjá PRQ reynist það erfitt að ná því niður. Og það sem meira er "Wikileaks heldur uppi sínum eigin gagnaþjónum á ótilgreindum staðsetningum, heldur engar dagbækur og notar dulritun á hernaðarstigi til að vernda uppruna upplýsinga sinna og annarra trúnaðarupplýsinga". Þess háttar fyrirkomulög hafa verið kölluð "skotheld hýsing".<ref>{{cite web|url=https://www.theregister.co.uk/2008/02/21/wikileaks_bulletproof_hosting/ |title=Wikileaks judge gets Pirate Bay treatment | first = Dan | last = Goodin |publisher= The Register |date=21 Febrúar 2008 |accessdate=13 Mars 2009}}</ref> === Lögregla réðst inn á heimili eiganda þýska Wikileaks lénsins === Gerð var húsleit á heimili Theodore Reppe eiganda þýska Wikileaks lénsins Wikileaks.de 24. mars 2009 eftir að WikiLeaks birti svartan lista Austurrísku fjölmiðlastofunnar.<ref>{{cite web |title=Hausdurchsuchung bei Inhaber der Domain wikileaks.de |language=English, translated from German |trans-title=Search of owner of the domain wikileaks.de |accessdate=21 September 2009 |url=http://www.heise.de/newsticker/Hausdurchsuchung-bei-Inhaber-der-Domain-wikileaks-de-Update--/meldung/135147 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090603224840/http://www.heise.de/newsticker/Hausdurchsuchung-bei-Inhaber-der-Domain-wikileaks-de-Update--/meldung/135147 |archivedate=3 júní 2009 |url-status=unfit }}</ref> Engin áhrif urðu á vefsíðuna vegna þessa.<ref>{{cite web |url=http://www.networkworld.com/news/2009/032509-wikileaks-raided-by-german.html |title=Wikileaks raided by German police |publisher=Networkworld.com |date= |accessdate=30 Apríl 2010 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407074609/http://www.networkworld.com/news/2009/032509-wikileaks-raided-by-german.html |url-status=dead }}</ref><ref>[https://wikileaks.org/wiki/Police_raid_home_of_Wikileaks.de_domain_owner_over_censorship_lists Police raid home of Wikileaks.de domain owner over censorship lists]</ref><ref>{{cite web |url=http://www.straitstimes.com/Breaking%2BNews/Tech%2Band%2BScience/Story/STIStory_354564.html |title=Police raid Wikileaks owner |publisher=Straitstimes.com |date=25 Mars 2009 |accessdate=30 Apríl 2010 |archive-date=18 ágúst 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818012617/http://www.straitstimes.com/Breaking+News/Tech+and+Science/Story/STIStory_354564.html |url-status=dead }}</ref> === Kínversk ritskoðun === Um þessar mundir reyna kínversk stjórnvöld að ritskoða allar síður með orðinu "wikileaks" í veffanginu, þar með talinn aðal [[.org]] síðan og svæðisbundnar útgáfur [[.cn]] og [[.uk]]. Hins vegar er enn aðgengi að síðunni aftan frá kínverskum eldveggjum í gegnum önnur nöfn verkefnisins eins og t.d. "secure.sunshinepress.org". Varasíðurnar breytast reglulega, og Wikileaks hvetur notendur til að leita að "dulnefnum wikileaks" fyrir utan meginland Kína til að finna nýjustu varanöfnin. Meginlandsleitarvélar á borð við Baidu og Yahoo, ritskoða einnig tilvísanir í "wikileaks".<ref>{{cite web | author= | title=Is Wikileaks blocked by the Chinese government? | url=http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#Is_Wikileaks_blocked_by_the_Chinese_government.3F | publisher=Wikileaks | year=2008 | accessdate=28 Febrúar 2008 | archive-date=16 febrúar 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080216000537/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#Is_Wikileaks_blocked_by_the_Chinese_government.3F | url-status=dead }}</ref> === Áreitni og eftirlit === Samvkæmt The Times, hafa Wikileaks og meðlimir þess verið fórnarlömb stanslausrar áreitni og löggæslueftirlits og upplýsingastofnanir ásamt lengdu gæsluvarðhaldi, tölvur gerðar upptækar, dulbúnar hótanir, "leynileg eftirför og ljósmyndun."<ref>Campbell, Matthew (2010-04-11) [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article7094234.ece Whistleblowers on US ‘massacre’ fear CIA stalkers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629133313/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article7094234.ece |date=2011-06-29 }}, ''The Times''</ref> Eftir að loftárásin í Bagdad var birt og þeir undirbjuggu að birta kvikmyndina af Granai loftárásinni, sagði Julian Assange að sjálboðaliðahópur hans höfðu verið undir mjög ströngu eftirliti. Í viðtali og í Twitter uppfærslu sagði hann að á veitingastað í [[Reykjavík]] þar sem sjálfboðaliðahópur hans hittust hefðu verið undir eftirliti í mars; þeim var veitt „leynileg eftirför og leyndar myndatökur“ sem lögreglan tók og erlendar leynilögreglusþjónustur; að breskur leynilögreglufulltrúi hafi veit veiklulegar tilraunir til hótana í bílagarði í Lúxemborg; og að einn af sjálfboðaliðunum hafi setið gæsluvarðhald í 21 klukkustund. Annars sjálfboðaliði greindi frá því að tölvur hefðu verið gerðar upptækar, með skilaboðunum „af eitthvað gerist fyrir okkur, þá veistu af hverju... og þú veist hver er ábyrgur.“<ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article7094234.ece|title=Whistleblowers on US ‘massacre’ fear CIA stalkers|date=2010-04-11|publisher=The Sunday Times|author=Matthew Campbell|location=London|access-date=2010-07-02|archive-date=2012-05-30|archive-url=https://archive.today/20120530/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article7094234.ece|url-status=dead}}</ref> Wikileaks hefur sagt að Facebook hafi eytt aðdáendasíðu sinni þar, sem innihélt 30.000 aðdáendur.<ref name="WikiLeaks-Twitter-Announcement-Facebook">{{cite web | url = http://twitter.com/wikileaks/status/12558544922 | title = Twitter / WikiLeaks: Facebook deletes WikiLeaks fanclub with 30k fans | publisher = Twitter.com | date = 20 Apríl 2010 | accessdate = 22 Apríl 2010 }}</ref><ref>{{cite news |title=WikiLeaks claims Facebook deleted its page, 30000 fans |url=http://www.news.com.au/technology/wikileaks-claims-facebook-deleted-its-page-30000-fans/story-e6frfro0-1225856489723 |publisher=News.com.au |date=2010-04-2q |accessdate=23 Apríl 2010 |archive-date=2012-05-30 |archive-url=https://archive.today/20120530/http://www.news.com.au/technology/wikileaks-claims-facebook-deleted-its-page-30000-fans/story-e6frfro0-1225856489723 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |title=Wikileaks Claims Facebook Deleted Their Fan Page Because They "Promote Illegal Acts" |url=http://gawker.com/5520933/wikileaks-claims-facebook-deleted-their-fan-page-because-they-promote-illegal-acts |publisher=Gawker |date=20 Apríl 2010 |accessdate=21 Apríl 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=Wikileaks Fan Page Pulled Down for Being "Inauthentic," Says Facebook |url=http://techpresident.com/blog-entry/wikileaks-fan-page-pulled-down-being-inauthentic-says-facebook |publisher=techPresident |date=21 Apríl 2010 |accessdate=22 Apríl 2010 |archive-date=2010-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100424055832/http://techpresident.com/blog-entry/wikileaks-fan-page-pulled-down-being-inauthentic-says-facebook |url-status=dead }}</ref> === Staðfestingar á innsendingum === WikiLeaks lýsir því yfir að það hafi aldrei látið frá sér villandi eða misvísandi skjal. Öll skjöl eru metin fyrir birtingu. Til að fyrirbyggja falsaða eða villandi leka segir Wikileaks að lekar sem eiga sér ekki grunn "séu þegar á hinum almenna fréttamarkaði. Wikileaks hjálpar engum þar."<ref name=FederalTimes1>Daniel Friedman [http://www.federaltimes.com/index.php?S=2460843 "Web site aims to post government secrets"]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, ''Federal Times'', 4 Janúar 2007.</ref> Samkvæmt "almennum spurningum" er: "Einfaldasta og árangursríkasta mótvægið er hnattrænt samfélag með upplýstum notendum og ritstjórum sem geta sett út á og rætt lekin skjöl."<ref>{{cite web |url=http://wikileaks.org/faq-en |title=Frequently Asked Questions |publisher=Wikileaks.org |accessdate=2010-06-17 |archive-date=2007-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701115958/http://wikileaks.org/faq-en |url-status=dead }}</ref> Samkvæmt yfirlýsingum frá Assange árið 2010, eru innsend skjöl eru yfirfarin af 5 aðilum sem eru sérfræðingar á mismunandi sviðum eins og tungumálum eða forritun, þeir rannsaka einnig bakgrunn sendandans séu persónuupplýsingar hans þekktar.<ref name=motherjones3>{{cite web|url=https://motherjones.com/politics/2010/04/wikileaks-julian-assange-iraq-video?page=3 |title=Inside WikiLeaks’ Leak Factory |publisher=Mother Jones |date= |accessdate=30 Apríl 2010}}</ref> Í þeim hópi hefur Assange oddaatkvæði um mat skjals.<ref name=motherjones3/> {{Clear}} == Lekar sem höfðu áhrif á Wikileaks == {{Aðalgrein|Stærstu lekar wikileaks}} === Sómalskar morðskipanir === Fyrsti leki Wikileaks varð í [[desember]] [[2006]], sem greindi frá ákvörðun um að myrða embættismenn í [[Sómalía|Sómalíu]]. Ákvörðunin var gerð af Hassan Dahir Aweys, sem er leiðtogi andspyrnusamtakana Islamic Courts Union, í Sómalíu. {{tilvitnun2|texti="Er það djörf stefnuyfirlýsing hástemmds íslamsk hryðjuverkasinna með tengsl við Bin Landen? Eða er það snjallt bragð hjá bandarísku leyniþjónustunni, hannað til þess að skemma orðspor andspyrnusamtakana, bækla sómölsk bandalög og ráðskast með Kína?”}} === Julius Baer bankinn lögsækir Wikileaks === Wikileaks var lagt niður vegna málsóknar Julius Baer bankans í [[Sviss]]. Bankinn gangrýndi leka Wikileaks á gögnum bankans sem sýndu fram á ólögleg athæfi bankans á [[Caymaneyjar|Caymaneyjum]]. Wikileaks notaði á þessum tíma netþjónustu Dynadot í Bandaríkjunum og lögsóknin náði bæði yfir netþjónustuna og Wikileaks. Samtök réttinda almennings í Bandaríkjunum og Electronic Frontier Foundation lögðu fram tillögu sem mótmælti ritskoðuninni á Wikileaks. Samtök fréttamanna um frelsi fréttamiðla í Bandaríkjunum sendi ráðgjafarbréf til réttarins fyrir hönd Wikileaks: {{tilvitnun2|texti= "Wikileaks útvegar vettvang fyrir umræður uppljóstrara og andmælendasinna um heimsbyggðina og til að senda inn skjöl, en fyrirmæli Dynadot mæla á um að fyrri bönn sem minnka verulega aðgang að Wikileaks um Internetið byggt á takmörkuðum fjölda innsendinga sem frá stefnanda málsins. Dynadot fyrirmælin brjóta þess vegna í bága við grunnregluna um að fyrirmæli geti ekki skipað til um öll samskipti að hálfu útgefanda eða annars talsmanns."}} Tilskipunin var ógild í kjölfarið og bankanum Julius Baer var meinað að banna birtingar Wikileaks. ==== Skýrsla bandarísku leyniþjónustunnar um Wikileaks ==== [[15. mars]] [[2010]] setti Wikileaks skýrslu um sjálft sig á vef sinn. Uppruni skýrslunnar er frá bandarísku leyniþjónustunni og hún skýrir frá hvernig Bandaríkin geti losnað við Wikileaks. Skoðaður var möguleikinn að segja uppljóstrunum upp og kæra fyrir glæpsamleg athæfi. Ástæða gerð skýrslunar að hálfu Bandarísku leyniþjónustunnar eru lekar Wikileaks um eyðslu bandaríska hersins, mannréttindarbrot í [[Fangabúðirnar við Guantanamo-flóa|Guantanamo flóa]] og bardaginn í íranska bænum Fallujah. == Tilvísanir == {{reflist|colwidth=30em}} == Tenglar == * [https://wsws.org/articles/2010/jun2010/pers-j14.shtml Hands off WikiLeaks!] * [http://www.wikileaks.org Wikileaks home page] ([https://secure.wikileaks.org/wiki/Wikileaks secure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100901110621/http://secure.wikileaks.org/wiki/Wikileaks |date=2010-09-01 }}) * [https://wikileaks.info/ Wikileaks Mirror page] * [http://mirror.infoboj.eu/ Wikileaks Mirror page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100809001412/http://mirror.infoboj.eu/ |date=2010-08-09 }} * ''Wikileaks vs. the World''. Presentation by Wikileaks representatives Julian Assange and Daniel Schmitt at the 25th Chaos Communication Congress, Berlin, December 2008. [http://chaosradio.ccc.de/25c3_m4v_2916.html online Flash video] and [https://events.ccc.de/congress/2008/wiki/Conference_Recordings#Official_Releases download in higher resolution formats] * Campbell, Matthew (2010-04-11) [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article7094234.ece Whistleblowers on US ‘massacre’ fear CIA stalkers]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629133313/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article7094234.ece |date=2011-06-29 }}, ''[[The Times]]'' * {{cite news | url = http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,1581189,00.html?cnn=yes | title = A Wiki for Whistle-Blowers | first = Tracy Samantha | last = Schmidt | publisher = ''Time'' | date = 22 Janúar 2007 | accessdate = 14 December 2007 | archive-date = 18 janúar 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080118084158/http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,1581189,00.html?cnn=yes |url-status=dead }} * [https://wikileak.org/ WikiLeak.org] Independent blog "about the ethical and technical issues of the WikiLeaks.org project" * [http://fora.tv/2010/04/18/Logan_Symposium_The_New_Initiatives Video] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217213046/http://fora.tv/2010/04/18/Logan_Symposium_The_New_Initiatives |date=2010-12-17 }} of Julian Assange on a panel at the 2010 Logan Symposium in Investigative Reporting at the UC Berkeley Graduate School of Journalism (Apríl 18, 2010) === Viðtöl === * [http://stefanmey.wordpress.com/2010/01/04/leak-o-nomy-the-economy-of-wikileaks/ Leak-o-nomy: The Economy of Wikileaks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101213110334/http://stefanmey.wordpress.com/2010/01/04/leak-o-nomy-the-economy-of-wikileaks/ |date=2010-12-13 }} Viðtal við Julian Assange, talsmann Wikileaks. 2010/01/04 * [http://www.onthemedia.org/transcripts/2009/03/13/04/ Leak Proof] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218110643/http://onthemedia.org/transcripts/2009/03/13/04 |date=2010-12-18 }} viðtal við Julian Assange. 2009/03/13 == Tenglar == * [http://www.wikileaks.org Vefur Wikileaks] * [http://www.dv.is/frettir/2010/3/15/wikileaks-birtir-krofuhafalista-kaupthings/ ''Wikileaks birtir kröfuhafalista Kaupþings''; af DV.is 15. mars 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100317002334/http://www.dv.is/frettir/2010/3/15/wikileaks-birtir-krofuhafalista-kaupthings/ |date=2010-03-17 }} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100317000000/www.ruv.is/frett/rannsaka-leka-ur-raduneytinu ''Rannsaka leka úr ráðuneytinu''; af Rúv.is 15.03.2010] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100331000000/www.ruv.is/frett/wikileaks-undir-islensku-eftirliti ''Wikileaks undir íslensku eftirliti''; af RUV.is 25.03.2010] * [https://file.wikileaks.org/file/iceland-profiles.pdf ''Skjöl úr bandaríska sendiráðinu um Jóhönnu, Albert og Össur''; pdf-skjal af Wikileaks.org] {{s|2006}} [[Flokkur:WikiLeaks]] [[Flokkur:Wiki]] [[Flokkur:Njósnir]] t2f3h4vf66mszwfnb597zlqne9ddg8y 0 82893 1980389 1812204 2026-09-26T04:01:51Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980389 wikitext text/x-wiki '''Sameiginleg landbúnaðarstefna Evrópusambandsins''' er kerfi [[niðurgreiðsla|niðurgreiðslna]] til [[landbúnaður|landbúnaðargeira]] aðildarríkja [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] (ESB). Sem hlutfall af [[útgjöld Evrópusambandsins|útgjöldum ESB]] nam sameiginlega landbúnaðarstefnan 48% eða €49,8 milljarðar árið 2006 (aukning um €1,3 milljarð frá 2005).<ref>[http://www.nao.org.uk//idoc.ashx?docId=403C77FC-8155-448C-8D17-3AD2012EB241&version=-1 Financial Management in the European Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091010002700/http://www.nao.org.uk/idoc.ashx?docId=403c77fc-8155-448c-8d17-3ad2012eb241&version=-1 |date=2009-10-10 }}, bls 11</ref> Markmið sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar er að sjá til þess að bændur og aðrir þeir sem vinna í landbúnaði hljóti mannsæmandi laun. Sameiginlega landbúnaðarstefnan er eitt elsta verkefni ESB en það var fyrst stofnað til þess að frumkvæði Frakka á sjötta áratug 20. aldar. Stefnan hefur víða verið gagnrýnd fyrir að stuðla að offramleiðslu og slæmri nýtingu. Stærð og umfang kerfisins verður til þess að eftirlit er erfitt og spilling og misnotkun eru algeng. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://europa.eu/pol/agr/index_en.htm Um landbúnað á vef ESB] * [http://www.farmsubsidy.org: farmsubsidy.org] Gagnagrunur með upplýsingar um viðtakendur niðurgreiðslna sameiginlega landbúnaðarstefnunnar * [https://web.archive.org/web/20110607144156/http://www.ena.lu/?lang=2&doc=10792 Um sameiginlegu landbúnaðarstefnuna] European Navigator [[Flokkur:Evrópusambandið]] [[Flokkur:Landbúnaður]] c3r5ijkbsmofooe3co3gdvag7sfu6cd 0 83030 1980286 1905719 2026-09-25T22:42:30Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980286 wikitext text/x-wiki {{Leikari | name = Gary Dourdan | image = Gary Dourdan Berlin.jpg | imagesize = 250px | caption = Gary Dourdan | birthdate = {{Fæðingardagur og aldur|1966|12|11}} | location = [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] í [[Pennsylvania|Pennsylvaniu]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | birthname = Gary Robert Durdin | yearsactive = 1991 - | notable role = '''Warrick Brown''' í [[CSI: Crime Scene Investigation]] }} '''Gary Dourdan''' (fæddur '''Gary Robert Durdin'''; [[11. desember]] [[1966]]) er bandarískur leikari sem er þekktastur fyrir hlutverk sitt sem '''Warrick Brown''' í sjónvarpsseríunni ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]''. == Einkalíf == Dourdan fæddist í [[Philadelphia|Fílafelfía]], [[Pennsylvania]] og hefur Afrískt-Amerískt, Frumbyggja, Skoskt-Írskt, Franskt og Gyðinga ætterni í sér.<ref name="gd">Sara Faillaci, [http://thegarydourdanexperience.net/vanityfairmag.html „Gary Dourdan Experiences“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108101425/http://thegarydourdanexperience.net/vanityfairmag.html |date=2007-01-08 }}, ''Vanity Fair'' 2008 (Skoðað 10. október 2008).</ref> Dourdan er næst yngstur af fimm börnum, þegar hann var 6 ára þá var eldri bróðir hans Darryl myrtur á ferðalagi í [[Haiti]]; málið er enn ólokið.<ref name="gd"/> Flutti hann með fjölskyldu sinni til [[Willingboro, New Jersey|Willingboro]] í [[New Jersey]] þegar hann var ungur. Á þeim tíma þá byrjaði áhugi hans á leiklist, tónlist og sjálfvarnarlist. Seinna þá flutti Dourdan til [[New York-borg|New York]] og vann sem dyramaður við æfingastúdíó þar sem hann kynntist mörgum af efnilegum ungum listamönnum á [[Manhattan]]. Dourdan giftist módelinu Roshumba Williams árið 1992; skildu þau síðan tveimur árum síðar.<ref>[http://www.nndb.com/people/463/000102157/ Gary Dourdan facts], NNDB.com. (Skoðað 28. apríl 2008).</ref> Hann á tvö börn: soninn Lyric og dótturina Nyla. Móðir Lyric's er Cynthia Hadden og móðir Nyla's er Jennifer Sutton, sem Dourdan átti í sambandi með frá 1995 til 2000.<ref>[http://television.aol.com/celebrity/gary-dourdan/19919/bio Gary Dourdan biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310045614/http://television.aol.com/celebrity/gary-dourdan/19919/bio |date=2009-03-10 }}, Television AOL.com. (Skoðað 5. maí 2008).</ref> ''TV Guide'' valdi hann sem kynþokkafyllsti ''CSI'' leikarinn í sjónvarpi árið 2008.<ref>[http://www.celebrityhotdump.com/entertainment/gary-dourdan-voted-sexiest-csi-on-tv/ Sexiest stars winners & nominees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080929061831/http://www.celebrityhotdump.com/entertainment/gary-dourdan-voted-sexiest-csi-on-tv/ |date=2008-09-29 }}, ''TVGuide.com'', 5. maí 2008.</ref> === Í kasti við lögin === Árið 2005 hélt Dourdan fram sakleysi sínu af minniháttar barsmíði gagnvart fyrrverandi kærustu sinni Anne Greene sem sakaði hann um nauðgun og barsmíðar. Honum var skilt að halda sig frá Greene og fara í ofbeldisráðgjöf. Árið 2006, Dourdan fór í mál við Greene og óskaði eftir $4 million bandaríkjadala, fyrir rógburð og tilfinningalega þjáningu<ref>[http://www.blackamericaweb.com/site.aspx/entertainment/index/dourdan32406 Gary Dourdan Sues Ex-Girlfriend for $4 Million] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015105606/http://www.blackamericaweb.com/site.aspx/entertainment/index/dourdan32406 |date=2008-10-15 }}, BlackAmericaWeb.com</ref> Ekkert varð úr málinu þar sem því var vísað frá dómi. Þann 28. apríl 2008 var Dourdan handtekinn í [[Palm Springs, Kaliforníu|Palm Springs]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]] fyrir að hafa undir höndunum heróí, kókaín, alsælu og lyfseðilsskyld lyf. .<ref>[http://edition.cnn.com/2008/SHOWBIZ/TV/04/30/people.garydourdan.ap/index.html 'CSI's' Gary Dourdan faces drug charges] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013091210/http://edition.cnn.com/2008/SHOWBIZ/TV/04/30/people.garydourdan.ap/index.html |date=2008-10-13 }}, CNN.com, 5. maí 2008.</ref><ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/24373001/ „Gary Dourdan arrested for possession of narcotics and dangerous drugs“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124003009/http://www.msnbc.msn.com/id/24373001/ |date=2009-01-24 }}, MSNBC.com, 29. apríl 2008.</ref> Samkvæmt lögreglustjóranum Sgt. Mitch Spike hjá Palm Spring lögreglunni,<ref>[http://www.usatoday.com/life/people/2008-04-29-dourdan-arrest_N.htm 'CSI' co-star Gary Dourdan arrested for drugs] USA Today.com. 5. maí 2008.</ref> að klukkan 5:12 a.m. á mánudaginn, þá sá lögreglumaður að bíll Dourdan's var lagður vitlausum megin á götunni, með innri ljós á og einhvern sofandi í bílnum. Dourdan var fluttur í Palm Springs fangelsið og var leystur út fyrir $5000 tryggingu.<ref>[http://fametastic.co.uk/archive/20080504/11145/csis-gary-dourdan-embarrassed-over-arrest/ „CSI’s Gary Dourdan embarrassed over arrest“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428125221/http://fametastic.co.uk/archive/20080504/11145/csis-gary-dourdan-embarrassed-over-arrest/ |date=2009-04-28 }}, Fametastic.co.uk. 5. maí 2008.</ref> Í netpósti á ''Access Hollywood'', þá segir hann að lyfi séu fólks sem hann hafði tekið með sér á Coachella Music Festiva VIP eftir-partýið.<ref>Lang, Derrick J. (28. apríl 2008). [http://ap.google.com/article/ALeqM5g_j-3NZ-DCgbV61YmeO-s0YRQDXwD90BQ6I80 „'CSI' co-star Gary Dourdan arrested for drugs“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080502162441/http://ap.google.com/article/ALeqM5g_j-3NZ-DCgbV61YmeO-s0YRQDXwD90BQ6I80 |date=2008-05-02 }}, ''Associated Press''. (Skoðað 28. apríl 2008).</ref><ref>[http://www.people.com/people/article/0,,20197778,00.html „Gary Dourdan is speaking out about his recent arrest“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090602220521/http://www.people.com/people/article/0,,20197778,00.html |date=2009-06-02 }}, ''People.com'', 3. maí 2008.</ref> Samt sem áður sögðust bæði vinir og samleikarar hans ekki vera hissa á handtöku hans. <ref>name="hollywood">[http://www.hollyscoop.com/arrests/gary-dourdans-castmates-not-surprised-by-arrest_15842.aspx „Gary Dourdan's Castmates Not Surprised By Arrest“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080703164013/http://www.hollyscoop.com/arrests/gary-dourdans-castmates-not-surprised-by-arrest_15842.aspx |date=2008-07-03 }}, ''Hollyscoop.com'', 4. maí 2008.</ref> Hann játaði glæp sinn og þurfti hann að fara í eiturlyfja prógram í staðinn fyrir fangelsisdóm sem hann hefði geta fengið.<ref>Aradillas, Elaine. [http://www.people.com/people/article/0,,20202715,00.html „Gary Dourdan Pleads Guilty to Possession of Cocaine, Ecstasy“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100419215809/http://www.people.com/people/article/0,,20202715,00.html |date=2010-04-19 }}, ''People.com'', 28. maí 2008.</ref> == Ferill == Dourdan spilaði með nokkrum tónlistarböndum í New York City í byrjun níunda áratugarins og lék í svæðisleikhúsunum í kringum þriggja-ríkja svæðið. Fyrsta stóraverkefni hans var þegar Debbie Allen réði hann sem Shazza Zulu í ''A Different World'', fékk hann það eftir að hún hafði séð hann á spólu leika í framúrstefnulegu leikriti. Dourdan lék persónuna Christie í ''Alien Resurrection'' frá 1997. Kemur einnig fram í kvikmyndunum ''Playing God'' og ''Thursday''. Lék hann í Dick Wolf framleiðslunni á ''Swift Justice'' og hafði endurtekið aukahlutverk í sjónvarpsseríunni ''Soul Food'' þangað til að hann fékk hlutverkið sem Warrick Brown í ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]''. Árið 2007, þá lék hann kærasta Rowena Price (leikin af [[Halle Berry]]), í kvikmyndinni ''Perfect Stranger''. === ''CSI: Crime Scene Investigation'' === Þekktasta hlutverk Dourdan's er sem CSI-rannsóknarmaðurinn Warrick Brown í ''[[CSI: Crime Scene Investigation|CSI]]'' sjónvarpsseríunni Árið 2008 þá komu fram fjölmiðlaumfjallanir um samning Dourdan's við ''CSI''. Hvorugir aðilar komust að niðurstöðu sem endaði með því að samningur hans var ekki endurnýjaður fyrir nýtt ár. Þann 14. apríl 2008 þá var tilkynnt að Dourdan væri að yfirgefa þáttinn.<ref>[http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-Editors-Blog/Ausiello-Report/Ausiello-Scoop-Gary/800037506 Exclusive: Gary Dourdan Leaving CSI!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080507170644/http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-Editors-Blog/Ausiello-Report/Ausiello-Scoop-Gary/800037506 |date=2008-05-07 }} TV Guide.com. 14. apríl 2008.</ref> Í lokaþætti í áttundu þáttaröð var persóna Dourdans skotin og látinn liggja í blóði sínu í enda þáttarins. Í fyrsta þætti í níundur þáttaröð er sýnt þar sem persóna Dourdans deyr í örmum samstarfsmanns og vinar síns, Grissoms.<ref>[http://www.cbs.com/primetime/csi/recaps/?season=9 Episode Recap: „For Warrick“], ''CBS.com''.</ref> === Tónlist og tónlistamyndbönd === Dourdan lék kærasta [[Janet Jackson|Janetar Jackson]] í tónlistarmyndbandinu ''Again'' frá 1993. Einnig kom hann fram í tónlistamyndbandinu „Move the Crowd“ eftir Eric B. and Rakim. Dourgan tók þátt með hip hop listamanninum Darryl McDaniels (DMC) á sviði á Live 8 tónleikunum í [[Barrie, Ontario|Barrie]], [[Ontario]], [[Kanada]]. Einnig söng hann með [[Macy Gray]] á 2005 Emmy-verðlaununum. == Kvikmyndir og sjónvarp == {|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Kvikmyndir |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Ár ! style="background: #CCCCCC;" | Kvikmynd ! style="background: #CCCCCC;" | Hlutverk ! style="background: #CCCCCC;" | Athugasemd |- |1992 |''The Good Fight'' |Elijah |Sjónvarpsmynd |- |1993 |''Weekend at Bernie´s II'' |Cartel maður nr. 2 | |- |1993 |''Laurel Avenue'' |Anthony |Sjónvarpsmynd |- |1994 |''Keys'' |Loot |Sjónvarpsmynd |- |1994 |''The Paper'' |Ljósritunarmaður | |- |1996 |''Sunset Park'' |Dreadlock Guy | |- |1997 |''Get That Number'' |James |Stuttmynd |- |1997 |''Fool´s Paradise'' |Derek | |- |1997 |''Playing God'' |Yates | |- |1997 |''Alien: Resurrection'' |Christie | |- |1998 |''Scar City'' |Sgt. Dan Creedy | |- |1998 |''Thursday'' |Ballpean | |- |1999 |''Rendezvous'' |Jeff Nelson |Sjónvarpsmynd |- |1999 |''New Jersey Turnspike'' |ónefnt hlutverk | |- |1999 |''The Weekend'' |Thierry | |- |2000 |''King of the World'' |Malcolm X |Sjónvarpsmynd |- |2000 |''Trois'' |Jermaine Davis | |- |2000 |''Dancing in September'' |ónefnt hlutverk |óskráður á lista |- |2000 |''Alien Resurrection'' |Christie |Tölvuleikur <br> Talaði inn á |- |2001 |''Impostor'' |Kapteinn Burke | |- |2002 |''Wanted: Soulful Energy Xchange'' |Gary |Beint á video |- |2003 |[[CSI: Crime Scene Investigation]] |Warrick Brown |Tölvuleikur <br> Talaði inn á |- |2004 |''CSI: Crime Scene Investigation – Dark Motives'' |Warrick Brown |Tölvuleikur <br> Talaði inn á |- |2006 |''CSI: 3 Dimensions of Murder'' |Warrick Brown |Tölvuleikur <br> Talaði inn á |- |2006 |''60 Seconds of Distance'' |Dylan |Stuttmynd |- |2007 |''Perfect Stranger'' |Cameron | |- |2007 |''Black August'' |George L. Jackson | |- |2007 |''CSI: Crime Scene Investigation'' |Warrick Brown |Tölvuleikur <br> Talaði inn á |- |2008 |''Batman: Gotham Knight'' |Rannsóknarfulltrúinn Crispus Allen |Tölvuleikur <br> Talaði inn á |- |2008 |''Fire!'' |Phil May | |- |2009 |''The Magnificent Cooly-T'' |Dominic | |- |2011 |''Jumping the Broom'' |Kokkurinn McKenna |Í eftirvinnslu |- align="center" ! colspan=4 style="background:#B0C4DE;" | Sjónvarp |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Ár ! style="background: #CCCCCC;" | Titill ! style="background: #CCCCCC;" | Hlutverk ! style="background: #CCCCCC;" | Athugasemd |- |1991-1992 |''A Different World'' |Shazza Zuli |13 þættir |- |1994 |''New York Undercover'' |Trey King |Þáttur: To Protect and Serve |- |1995 |''The Office'' |Bobby Harold |6 þættir |- |1996 |''Swift Justice'' |Randall Patterson |Sjónvarpssería |- |1996 |''Lois & Clark: The New Adventures of Superman'' |Ziggy |Þáttur: Never on Sunday |- |1998 |''Sins of the City'' |ónefnt hlutverk |Sjónvarpssería |- |1999 |''Seven Days'' |Sgt. Mohmand |Þáttur: Daddy´s Girl |- |1999 |''Beggars and Choosers'' |Julius Henry |Þáttur: Don´t Try This at Home |- |2000-2001 |''Soul Food'' |Jack Van Adams |6 þættir |- |2002 |''Fillmore!'' |Ken Fillmore |Þáttur: Cry, the Beloved Mascot <br> Talaði inn á |- |2002 |''Lyric Cafe'' |Kynnir |Sjónvarpssería |- |2005 |''Kim Possible'' |Dash DaMont |Þáttur: Team Impossible <br> Talaði inn á |- |2000-2008 |[[CSI: Crime Scene Investigation]] |Warrick Brown |183 þættir |} == Verðlaun og tilnefningar == ===Image verðlaunin=== *2007: Tilnefndur sem besti aukaleikari í dramaseríu fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]] *2006: Verðlaun sem besti aukaleikari í dramaseríu fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]] *2005: Tilnefndur sem besti aukaleikari í dramaseríu fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]] *2004: Tilnefndur sem besti aukaleikari í dramaseríu fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]] *2003: Verðlaun sem besti aukaleikari í dramaseríu fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]] ===Screen Actors Guild verðlaunin=== *2005: Verðlaun sem besti leikhópur í dramaseríu fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]] *2004: Tilnefndur sem besti leikhópur í dramaseríu fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]] *2003: Tilnefndur sem besti leikhópur í dramaseríu fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]] *2002: Tilnefndur sem besti leikhópur í dramaseríu fyrir [[CSI: Crime Scene Investigation]] ===Alþjóðlega Seattle kvikmyndahátíðin=== *2000: Verðlaun sem besti leikhópur fyrir [[The Weekend]] == Tilvísanir == {{Reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál= en|titill= Gary Dourdan|mánuðurskoðað= 22. desember|árskoðað= 2009 }} == Tenglar == {{wikinews|Award show producers try Emmy Idol}} * {{imdb|id=0235427|name=Gary Dourdan}} * [https://web.archive.org/web/20031204100717/http://www.africana.com/articles/qa/mtv20031015gary.asp Interview](archived) at [http://www.africana.com/ africana.com]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031204100717/http://www.africana.com/articles/qa/mtv20031015gary.asp |date=2003-12-04 }} * [http://thegarydourdanexperience.net/ The Gary Dourdan Experience] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106152109/http://thegarydourdanexperience.net/ |date=2010-01-06 }} * [http://sites.google.com/site/cheapsakiagarydourdanfansite/ Cheap Saki: A Gary Dourdan Fansite]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} - photos, news, biography, information [[Flokkur:Bandarískir leikarar|Dourdan, Gary]] [[Flokkur:CSI: Crime Scene Investigation|Dourdan, Gary]] {{fe|1966|Dourdan, Gary}} guvrqfgnr9pres7sgkuo382kszur3hk 0 83978 1980478 928925 2026-09-26T11:57:39Z Akigka 183 1980478 wikitext text/x-wiki '''Holti Ísröðarson''' var samkvæmt ''[[Landnámabók]]'' [[landnámsmaður]] í [[Austur-Húnavatnssýsla|Austur-Húnavatnssýslu]] og nam [[Langidalur (Húnaþingi)|Langadal]] austan við [[Blanda|Blöndu]] ofan frá [[Móberg]]i og líklega út að sjó en óvíst er hve langt landnám hans náði, því að í [[Landnáma]]bók er ekkert sagt um hver nam svæðið þar fyrir norðan, [[Laxárdalur (Austur-Húnavatnssýslu)|Laxárdal]] utanverðan og svo alla [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströndina]], allt út að Fossá, sem er skammt sunnan við [[Kálfshamarsvík]]. Þar tók við landnám [[Hólmgöngu-Máni|Hólmgöngu-Mána]]. Holti bjó á [[Holtastaðir|Holtastöðum]] í Langadal. Holta er getið í stuttri færslu í 59. kafla ''Landnámabókar''. Þar er hann sagður forfaðir [[Sturlungar|Sturlunga]] og [[Oddaverjar|Oddaverja]].<ref>{{cite web|url=https://is.wikisource.org/wiki/Landn%C3%A1mab%C3%B3k/59._kafli|title=Landnámabók/59. kafli|website=Wikiheimild|access-date=26. september 2026}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Austur-Húnavatnssýsla]] [[Flokkur:Landnámsmenn á Íslandi]] 4w143jgcj8ewdvn2z51ioglwbbbyyg3 1980479 1980478 2026-09-26T11:58:42Z Akigka 183 1980479 wikitext text/x-wiki '''Holti''' var samkvæmt ''[[Landnámabók]]'' [[landnámsmaður]] í [[Austur-Húnavatnssýsla|Austur-Húnavatnssýslu]] og nam [[Langidalur (Húnaþingi)|Langadal]] austan við [[Blanda|Blöndu]] ofan frá [[Móberg]]i og líklega út að sjó en óvíst er hve langt landnám hans náði, því að í [[Landnáma]]bók er ekkert sagt um hver nam svæðið þar fyrir norðan, [[Laxárdalur (Austur-Húnavatnssýslu)|Laxárdal]] utanverðan og svo alla [[Skagaströnd (sveit)|Skagaströndina]], allt út að Fossá, sem er skammt sunnan við [[Kálfshamarsvík]]. Þar tók við landnám [[Hólmgöngu-Máni|Hólmgöngu-Mána]]. Holti bjó á [[Holtastaðir|Holtastöðum]] í Langadal. Holta er getið í stuttri færslu í 59. kafla ''Landnámabókar''. Þar er hann sagður forfaðir [[Sturlungar|Sturlunga]] og [[Oddaverjar|Oddaverja]].<ref>{{cite web|url=https://is.wikisource.org/wiki/Landn%C3%A1mab%C3%B3k/59._kafli|title=Landnámabók/59. kafli|website=Wikiheimild|access-date=26. september 2026}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Austur-Húnavatnssýsla]] [[Flokkur:Landnámsmenn á Íslandi]] jp3d0f7hwk415ko7hipa4wl0j15wu93 0 85041 1980334 1904740 2026-09-26T02:10:58Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980334 wikitext text/x-wiki '''Kæfisvefn''' er ástand sem einkennist af endurteknum [[Öndunartruflanir|öndunartruflunum]] í svefni ásamt [[syfja|syfju]] þegar fólk er vakandi. Hjá fullorðnum telst það [[öndunarhlé]] ef [[öndun]]in hættir alfarið í 10 sekúndur eða lengur. Öndunarhlé í kæfisvefni verða oftast vegna þrengsla eða lokunar í efri hluta [[öndunarvegur|öndunarvegarins]] (frá nefi að koki). Þá reynir einstaklingurinn að ná andanum með sífellt kröftugri innöndunartilraunum. Sjaldgæfari eru svokölluð miðlæg öndunarhlé þar sem ekkert [[loftflæði]] á sér stað en heldur ekki nein tilraun til öndunar. Eðli slíkra miðlægra öndunarhléa er talsvert annað en þeirra öndunarhléa sem eru vegna þrengsla. Kæfisvefn kallast það þegar öndunarhlé í svefni eru fimm eða fleiri á klukkustund. Rætt er um vægan kæfisvefn þegar fjöldi öndunarhléa er 5–15 á klukkustund, kæfisvefn á meðalháu stigi þegar fjöldinn er 15–30 á klukkustund og kæfisvefn á háu stigi þegar öndunarhléin eru 30 eða fleiri á klukkustund. [[Mynd:Naya, Carlo (1816-1882) - n. 553a - Carpaccio V. 1506 - Dettaglio del sogno di Santa Orsola (La testa della Santa) - Academia, Venezia.jpg|thumb]] == Einkenni kæfisvefns == Einkennum kæfisvefns má skipta í tvennt; annars vegar þau sem koma fram í svefni og hins vegar þau sem koma fram í vöku. Algengustu einkenni kæfisvefns: {| class="wikitable" |- ! Einkenni í svefni ! Einkenni í vöku |- | [[Hrotur]] | [[Dagsyfja]] |- | [[Öndunarhlé]] | Einbeitingarskortur og óþolinmæði |- | Óvær svefn – vaknar oft – [[martröð|martraðir]] | Þreyta |- | Nætursviti | Syfja við [[akstur]] |- | Tíð næturþvaglát | Þörf fyrir að leggja sig á daginn |- | [[Vélindabakflæði]] | |} == Algengi kæfisvefns == Fyrir 1980 var kæfisvefn talinn fremur fátítt fyrirbæri. Með bættri rannsóknartækni og auknum áhuga á því að greina og meðhöndla kæfisvefn hefur komið í ljós að kæfisvefn telst til algengari langvinnra [[sjúkdómur|sjúkdóma]]. Kæfisvefn getur komið fram hjá báðum kynjum en er mun fátíðari hjá konum, sérstaklega fyrir tíðahvörf. [[Kvenhormón]] virðast að einhverju leyti vernda konur gegn kæfisvefni. Meirihluti þeirra sem greinast með kæfisvefn eru yfir kjörþyngd og virðist [[offita]] geta gert vægan kæfisvefn verri. Kæfisvefn getur komið fram hjá börnum og lýsir sér þá yfirleitt sem óvær svefn og hrotur að næturlagi en þreyta og óróleiki á daginn. Hjá þeim sem komnir eru yfir sjötugt eru stutt öndunarhlé algeng en hafa þó yfirleitt ekki eins mikla fylgikvilla í för með sér eins og hjá þeim sem yngri eru. == Meðferð við kæfisvefni == Algengasta, áhrifamesta og öruggasta meðferðin við kæfisvefni er notkun [[svefnöndunartæki]]s. Við meðferðina er notað tæki (CPAP-Continuous Positive Airway Pressure) sem tekur inn loft gegnum síu og blæs því lofti undir þrýstingi í gegnum slöngu/barka í [[öndunargríma|öndunargrímu]] sem sofið er með. Þrýstingur loftsins heldur öndunarveginum opnum og kemur þannig í veg fyrir að hann falli saman og að hlé verði á önduninni með tilheyrandi falli í súrefnismettun og truflun á svefni. Hægt er að líkja áhrifum loftsins við það að spelku hafi verið komið fyrir í kokinu. Við vissar aðstæður hefur reynst vel að meðhöndla kæfisvefn með sérstökum lausum [[bitgómur|bitgómi]], sem festist við efri og neðri tanngarð og heldur hökunni frammi í svefni. Einstaka sinnum eru gerðar skurðaðgerðir á fólki með kæfisvefn og er þá [[úfur]]inn og hluti af mjúka gómnum fjarlægður til að minnka þrengsli í koki. == Almennar ráðleggingar == Mikilvægt er að huga vel að svefnvenjum, hafa háttatíma og fótaferðartíma reglulegan og heildarsvefntíma um 7–8 klukkustundir. Líkamleg [[þreyta]], [[svefnlyf]], róandi lyf og neysla [[áfengi]]s fyrir svefn auka kæfisvefn. Mikilvægt er fyrir þá sem eru of þungir að létta sig. Í sumu tilfellum nægir að léttast um 5-10 kg til að verulega dragi úr einkennum kæfisvefns. Fjölbreytt fæði og reglulegir matmálstímar eru þær almennu leiðbeiningar sem reynast vel. [[Hreyfing]] hefur áhrif á almenna líðan og getur meðal annars dregið úr stoðkerfisverkjum sem geta truflað svefn. Því er mikilvægt að stunda reglubundna hreyfingu. Kæfisvefn getur verið stöðubundinn og kemur jafnvel eingöngu fram þegar fólk liggur á bakinu. Hægt er að koma í veg fyrir það með því að festa mjúkan bolta við bakið. Sumum þykir hjálpa að sofa með hærra undir höfði. Við verulegum kæfisvefni duga þó engin önnur ráð en meðferð með svefnöndunartæki. == Heimildir == * [https://web.archive.org/web/20160310035648/http://slxkaldur1.landspitali.is/bokasafn/timaritabrunnurlsh.nsf/b%c3%a6klingur/05044da1477b5d820025720b00604372/$file/k%c3%a6fisvefn%20low.pdf „Hvað er kæfissvefn?- Upplýsingabæklingur um orsakir,greiningu og meðferð“] Útgefandi: Landspítali – Háskólasjúkrahús Lyflækningasvið I/ Lungnadeild A6/A3 [[Flokkur:Svefn]] [[Flokkur:Svefnháðar öndunartruflanir]] dw4qt6aj7qb6uuse9d8jm5db54t5dob 0 85939 1980207 1585895 2026-09-25T14:03:33Z TKSnaevarr 53243 1980207 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Erik emune.jpg|thumb|right|Eiríkur eymuni]] '''Eiríkur eymuni''' eða '''Eiríkur eimuni''' (d. [[18. júlí]] [[1137]]) var konungur [[Danmörk|Danmerkur]] frá [[1134]] til dauðadags. Hann var frillusonur [[Eiríkur góði|Eiríks góða]] Danakonungs. Fátt er vitað um ævi Eiríks fyrr en um það leyti sem hálfbróðir hans, [[Knútur lávarður]], var myrtur í ársbyrjun [[1131]] af [[Magnús sterki|Magnúsi sterka]], syni [[Níels Danakonungur|Níelsar]] konungs, föðurbróður þeirra. Eiríkur, sem þá var jarl af [[Láland]]i, hóf uppreisn gegn konungi og næstu þrjú árin sló nokkrum sinnum í bardaga sem Eiríkur tapaði þó alltaf en 1134 tókst honum að fá [[Össur erkibiskup]] í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]] og Lothar keisara í lið með sér og í miklum bardaga sem háður var [[4. júní]] [[1134]] við Fótvík nálægt Lundi beið her feðganna Níelsar konungs og Magnúsar sterka lægri hlut og Magnús féll en Níels lagði á flótta og var drepinn í [[Slésvík]] um þremur vikum síðar. Eiríkur eymuni var hylltur sem konungur Danmerkur þegar eftir bardagann. Hann settist að í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]] og gerði bæinn að höfuðstað ríkisins. Hann vann að því að fá Knút lávarð bróður sinn tekinn í heilagra manna tölu til að styrkja tök ættleggs síns á konungdæminu en lét um leið drepa alla hugsanlega keppinauta sem hann gat náð til, jafnvel [[Haraldur kesja|Harald kesju]] bróður sinn, sem hafði verið í liði með Níels konungi, og syni hans. Eiríkur fór í [[krossferð]] til [[Rügen]] [[1136]] til að kristna heiðna menn þar og vann bæinn Arkona eftir umsátur. Hann ætlaði í annan leiðangur árið eftir en varð að hætta við vegna vaxandi ólgu í Danmörku. Eiríkur þótti sýna af sér grimmd og ofríki heima fyrir og 18. júlí 1137 var hann drepinn á héraðsþingi í [[Slésvík]]; banamaður hans er sagður hafa verið aðalsmaður að nafni Plógur hinn svarti (Sorteplov). Kona Eiríks var [[Málmfríður af Kænugarði|Málmfríður]], dóttir Mstislavs stórhertoga af Kænugarði, sem áður hafði verið gift [[Sigurður Jórsalafari|Sigurði Jórsalafara]] Noregskonungi. Þau áttu ekki börn en Eiríkur átti einn frilluson, [[Sveinn Eiríksson Grathe|Svein]]. Viðurnefnið „eymuni“ (eimuni) þýðir sá sem aldrei gleymist (sá sem menn muna ævinlega), sbr. að sólin er kölluð Eygló = sú sem að eilífu glóir. == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = Da | titill = Erik Emune | mánuðurskoðað = 14. mars | árskoðað = 2010}} {{töflubyrjun}} {{erfðatafla | titill = [[Þjóðhöfðingjar Danmerkur|Konungur Danmerkur]] | frá = [[1134]] | til = [[1137]] | fyrir = [[Níels Danakonungur|Níels]] | eftir = [[Eiríkur lamb]] }} {{Töfluendir}} {{Einvaldar Danmerkur}} [[Flokkur:Danakonungar]] {{d|1137}} [[Flokkur:Myrtir þjóðhöfðingjar]] giwozjenezi5d4h1xpjn7f6ua6lxggs 0 86556 1980365 1863162 2026-09-26T03:20:57Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980365 wikitext text/x-wiki '''NordicPhotos''' eða '''Norrænar myndir ehf''' er myndabanki sem býður myndefni frá yfir 500 atvinnuljósmyndurum og selur það vítt og breitt um heiminn, auk þess að hafa umboð fyrir fjölda annarra myndasafna á Norðurlöndunum. == Söguágrip == NordicPhotos (Norrænar myndir) var stofnað árið 2000 á [[Ísland]]i. Stofnendur voru Arnaldur Gauti Johnson, Kjartan Dagbjartsson, Hreinn Ágústsson og Thor Ólafsson. Fyrirtækið hóf að færa út kvíarnar árið 2003 og hefur fest sig í sessi sem einn stærsti myndasöluaðili [[Norðurlöndin|Norðurlanda]]. NordicPhotos hefur byggt upp eitt stærsta myndasafn Norðurlanda, eftir að hafa síðan 2003 keypt upp sex myndabanka í [[Svíþjóð]] og [[Noregur|Noregi]] og unnið að því að sameina þá undir eitt þak. Í heildina hefur NordicPhotos tíu norræn myndasöfn í sölu. Myndabankar sem NordicPhotos hefur keypt: * Árið 2003 Mira Bildarkiv og IMS Bildbyrå, * Árið 2004 Tiofoto * Árið 2006 Greatshots * Árið 2007 GV-Press Að auki hefur NordicPhotos sett á laggirnar [[danska]] myndasafnið Siluet og Royality Free myndasafnið Simply North sem eru hluti af heildar myndasafni fyrirtækisins. NordicPhotos hefur nú yfir 130.000 stafrænar myndir frá rúmlega 500 ljósmyndurum. Þetta safn er eitt það stærsta og fjölbreyttasta sem finna má á Norðurlöndunum. Myndasöfnin eru inná vefsíðum fyrirtækisins sem og hjá yfir 100 dreifingaraðilum víðs vegar um heiminn. NordicPhotos sér einnig um dreifingu og sölu mynda frá öðrum stórum myndabönkum víðsvegar á Norðurlöndunum, bæði Rights Managed og Royalty free myndefni. Aðalskrifstofur NordicPhotos eru á Íslandi en fyrirtækið er einnig með skrifstofur í [[Stokkhólmur|Stokkhólm]]i, Svíþjóð og [[Osló]], Noregi. Um 15 manns starfa hjá fyrirtækinu. == Tengt efni == * [[Myndabanki]] * [[Ljósmyndun]] == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20161019070347/http://www.nordicphotos.is/ NordicPhotos] * [http://www.tiofoto.com Tiofoto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110211124501/http://tiofoto.com/ |date=2011-02-11 }} * [http://www.greatshots.com Greatshots] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100812070612/http://www.greatshots.com/ |date=2010-08-12 }} * [http://www.gvpress.no/ GV-Press] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111052834/http://www.gvpress.no/ |date=2010-01-11 }} * [http://www.simplynorth.com/ Simply North] [[Flokkur:Myndabanki|Myndabankar]] [[Flokkur:Íslensk fyrirtæki]] [[Flokkur:Íslensk sprotafyrirtæki]] [[Flokkur:Ljósmyndun]] 7o5k0dyhitys1dzl98zdnr0luo060qd 0 86740 1980351 1932284 2026-09-26T02:47:24Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980351 wikitext text/x-wiki '''Lífeldsneyti''' er [[hugtak]] sem notað er fyrir lífrænt [[eldsneyti]] sem unnin eru úr [[endurnýjanleg orka|endurnýjanlegum orkulindum]]. Lífeldsneyti er viðfeðmur flokkur sem skiptast niður í þrjá flokka eftir því hvernig þær eru unnar, þ.e. eldsneyti sem unnin er úr lífmassa, úr vökva og svo nátturuleg gös. Eldsneyti sem unnar eru úr endurnýjanlegum orkuauðlindum hefur á undanfarin árum aukið athygli vísindamanna og almenningi og þá einkum í tengslum við sem framtíðar orkubera, sem væri umhverfisvænna en það jarðefnaeldsneyti sem við notum í dag. Til lengri tíma litið munu olíuauðlindir fara þverrandi og leiða til hækkandi eldsneytisverðs. Samhliða því er hugsanlegt að eldsneytisverð fari einnig hækkandi vegna aukinnar skattheimtu og eftirspurn fyrir nýjum orkugjöfum fari vaxandi í náinni framtíð. Erfitt er að segja til um hversu hröð þróunin verði en ljóst er að hefðbundnir bensínbílar verða með breyttu sniði í náinni framtíð. Bensín með íblöndun á lífrænu eldsneyti eykst með árunum, bæði í [[almenningssamgöngur|almenningssamgöngum]] og í iðnaðarsamgöngum. Stóru bílaframleiðendurnir hafa verið að færa sig inn á þennan markað á undanförnum árum. Þótt þróunin sé hæg á [[Ísland]]i hvað þetta varðar á það einkum við um bíla til einkanota, en þróunin undanfarin ár hefur verið örari varðandi þá bíla sem notaðir eru í atvinnustarfsemi af ýmsu tagi. == Tegundir == === Etanól === {{aðalgrein|Etanól}} [[Mynd:Sao Paulo ethanol pump 04 2008 74 zoom.jpg|thumb|250px|Etanólsdæla á bensínstöð í [[Brasilía|Brasilíu]].]] Etanól er lífrænt [[efnasamband]] táknað sem C₂H₅OH. Það er eldfimt, litarlaust og eitrað efni. Bruni þess myndar bláan loga sem oft er ekki sjáanlegur í mikillri birtu. Etanól er framleitt úr jurtum eins og [[maís]] og [[sykureyrr]] en einnig hægt að framleiða etanól úr öðrum jurtum eins og [[lúpína|lúpínu]] eða [[gras]]i sem væri unnt að gera hér á landi.<ref>http://www.co2.is/Apps/WebObjects/Orkustofnun.woa/wa/dp?id=6852{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Etanól myndast á náttúrlegan hátt úr kolvetnum (sykrum) við loftfirrðar aðstæður með hjálp gerla sem brjóta niður lífræn efni, það er að segja sellulósa og hemísellulósa. Þetta er það ferli sem kallað er gerjun. Með gerjun og eimingu á lífrænum efnum er hægt að framleiða etanól til ýmissa nota.<ref>http://www.efnahagsraduneyti.is/media/Acrobat/skyr99_1.pdf{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Hér á Íslandi er verið að skoða möguleika á því að nota háhitakærar bakteríur til framleiðslu á etanóli. Hafa verið gerðar einfaldar gerjunartilraunir úr einföldum sykrum, en einnig á einföldum lífmassa svo sem grasi, hálmi og pappír. <ref>http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100409201813/www4.unak.is/haskolifolksins/page/hfnyskopunlifetanol</ref> Etanól hefur um 85% af brunagildi bensíns en með því að blanda því út í 15% bensín <ref>http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100409201813/www4.unak.is/haskolifolksins/page/hfnyskopunlifetanol</ref>bætir það verulega bruna þess. Etanól sem eldnsneyti er umhverfisvænt, en það er framleitt úr lífrænum efnum sem myndast hafa við það að koltvísýringur var tekinn úr andrúmloftinu. Við bruna etanóls myndast svo vatn og aftur koltvísýringur. Í lok árs [[2006]] fór [[Brimborg]] að kanna möguleika á innflutningi bíla sem gætu notað etanól sem orkugjafa. Fyrirtækið hóf samstarf við [[Olís]] um að flytja etanól til landsins. Ári seinna kom fyrsta etanól (E85) dælustöðin til Íslands og var sett upp í [[Álfheimar|Álfheimum]] í [[Reykjavík]].<ref>http://www.brimborg.is/Lestu-frettirnar/~/NewsID/858{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Undanfarin ár hefur framleiðsla á etanóli farið ört vaxandi í takt við sívaxandi eftirspurn í heiminum. Þróunin hefur fyrst og fremst átt sér stað í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og hefur framleiðsla etanóls þar verið samkeppnishæf við bensín sem eldsneyti fyrir bifreiðar. [[Brasilía]] er gott dæmi um land þar sem etanól hefur verið notað sem eldsneyti um langt skeið í stað bensíns. Þar eru nær allir bílar fjölorkubílar og ganga fyrir hvaða blöndu af etanóli og bensíni sem er. Í Bandaríkjunum og ríkjum [[Efnahagsbandalagið|Efnahagsbandalagsins]] hafa verið gerðar kröfur um íblöndun etanóls í bensín <ref>http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?radnr=1151568</ref>en við þetta gætu myndast góð markaðsskilyrði til framleiðslu á etanóli. Ef horft er til íslenskra aðstæðna við etanólframleiðslu er það einkum ódýr jarðgufa sem gæti verið fýsilegur kostur er kemur að framleiðslu. Framleiðsla á etanóli úr jurtum eins og maís, sykureyrr og öðrum matvælum hefur mætt harðri andstöðu víða um heim. Til að mynda er meira en fjórðungur alls [[korn]]s sem ræktað er í Bandaríkjunum nú notað til að framleiða lífrænt eldsneyti. Með þessu er talið að etanól framleitt úr korni megi nota í stórum stíl í stað bensíns á bíla og þannig verði Bandaríkin ekki eins háð olíu frá ríkjum þar sem stjórnmálaástand er óstöðugt. Aukin framleiðsla lífeldsneytis á borð við etanól hefur óhjákvæmilega áhrif annars staðar í heiminum og eykur hættuna á matvælaskorti. Þar verða þróunarríkin verst úti. === Metan === {{aðalgrein|Metan}} Metan er efnasamband kolefnis og vetnis. Efnaformúla metans er CH₄. Þetta er litlaus og lyktarlaus gastegund sem er skaðlaus við innöndun. Metangas myndast út í náttúrunni þegar lífrænn úrgangur rotnar við loftfirrðar aðstæður. Í náttúrunni eru mýrar, votlendi, gömul skóglendi og urðunarsvæði ákjósanlegustu aðstæðurnar til myndunar metangass. Metan er skæð gróðurhúsalofttegund og hefur til að mynda 21 sinnum meiri gróðurhúsaáhrif en koltvísýringur, ef það sleppur út í andrúmsloftið. Við bruna metans myndast koltvísýringur og vatn samkvæmt efnajöfnu: <ref>{{cite web |url=http://www.gas-plants.com/methane-properties.html |title=Geymd eintak |access-date=2010-04-12 |archive-date=2010-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100412071651/http://www.gas-plants.com/methane-properties.html |url-status=dead }}</ref> :CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O Við brunann myndast mikill hiti sem gerir metanið að hentugu eldsneyti. Orkan sem myndast við bruna gassins er oftast notuð til hitunar og rafmagnsframleiðslu en einnig er hægt að nota metan sem orkubera (eldsneyti). Metan sem eldsneyti hefur verið notað til að knýja bíla á Íslandi frá árinu 2000. Metangasframleiðsla hér á landi hefur farið fram á urðunarstað höfuðborgarsvæðisins í Álfsnesi. Þar er metangasið unnið úr hauggasi sem myndast við rotnun lífræns úrgangs. Nú eru framleidd um 2.200 t á ári af metani, en sú framleiðsla myndi nægja um 4.500 litlum ökutækjum. <ref>{{Cite web |url=http://www.nmi.is/files/Framlei%C3%B0sla%20eldsneytis%20%C3%BAr%20innlendum%20hr%C3%A1efnum_1962998647.pdf |title=Geymd eintak |access-date=2010-04-12 |archive-date=2022-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303145118/http://www.nmi.is/files/Framlei%C3%B0sla%20eldsneytis%20%C3%BAr%20innlendum%20hr%C3%A1efnum_1962998647.pdf |url-status=dead }}</ref> Hauggasið sem myndast á urðunarstaðnum hefur að geyma um 55% af metani, 42% koltvísýring og aðrar lofttegundir eru um 3%. <ref>http://metanbill.is/Hva%C3%B0_er_metan_ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100905165524/http://metanbill.is/Hva%C3%B0_er_metan_ |date=2010-09-05 }}?</ref>Hauggasið safnast í safnkistur sem tengdar eru safnrörum. Safnrörin eru götóttar málmpípur sem liggja um haugana og sjá um að safna gasinu úr jörðinni. Gasið er síðan flutt yfir í hreinsistöð þar sem það er hreinsað í svokölluðum þvegli. Aðferðin felst í því að metanið er skilið frá öðrum lofttegundum með vatni. Metanið er síðan þurrkað og því þjappað á gaskúta til flutnings á áfyllingarstöð. Eftir hreinsunina er hlutfall metans í gasinu 95-98%. Tvö bifreiðaumboð á Íslandi hafa boðið til sölu bíla sem ganga fyrir metani, Hekla og Askja. Hekla hefur boðið fjórar tegundir metanfólksbíla og Askja tvær. Mikil framför hefur orðið í þróun og tækni metanbifreiða á síðustu árum og nú er talað um þriðju kynslóð metanbifreiða. <ref>http://wayback.vefsafn.is/wayback/20080724204105/www.metan.is/user/cat/show/69/358</ref>Flestir stærri bílaframleiðendur framleiða núorðið metanbifreiðar og hefur þeim fjölgað mikið með vaxandi eftirspurn. Yfir 100 metanbílar hafa verið í notkun hér á landi, annars vegar hreinir metanbílar og hins vegar tvíorkubílar. Einnig hefur verið algengt að bensínbifreiðum væri breytt í metanbifreiðar. Kostir metanbifreiða eru meðal annars að þeir eru hljóðlátari en hefðbundnir bensínbílar og menga talsvert minna. Við brennslu metangass í bílvél myndast koltvísýringur en sá koltvísýringur kemur úr metangasi sem hvort sem er hefði smám saman síast út í andrúmsloftið úr sorphaugunum. Þar sem gróðurhúsaáhrif koltvísýrings eru miklum mun minni en metans er mikill umhverfisávinningur í því að brenna metaninu auk þess sem með því minnkar þörfin á innfluttu eldsneyti. Þegar á heildina er litið stuðlar bíleigandi sem notar metan af sorphaugum á bíl sinn að minni losun gróðurhúsalofttegunda. Að sjálfsögðu sparast líka sá koltvísýringur sem hefði myndast í venjulegri bifreið. Sparnaðurinn er um 260g á km. Ýmis önnur útblástursefni eru líka talsvert minni frá metanbifreiðum en bansín- eða díselbílum svo nemur um 20%.<ref>{{Cite web |url=http://www.nmi.is/files/Framlei%C3%B0sla%20eldsneytis%20%C3%BAr%20innlendum%20hr%C3%A1efnum_1962998647.pdf |title=Geymd eintak |access-date=2010-04-12 |archive-date=2022-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303145118/http://www.nmi.is/files/Framlei%C3%B0sla%20eldsneytis%20%C3%BAr%20innlendum%20hr%C3%A1efnum_1962998647.pdf |url-status=dead }}</ref> Framleiðsla á metangasi er góður kostur þegar hugað er að notkun innlendrar orku. Hér á landi hafa nokkur fyrirtæki notað metangas sem orkugjafa. Metan hf og Orkuveita Reykjavíkur hafa efnt til samstarfs um metanknúið orkuver sem áætlað er að geti skilað 840 kW af uppsettu afli og áætlaðri orkuframleiðsl upp á um 4,3 GWh á ári.<ref>http://is.wikipedia.org/wiki/Metan</ref> === Lífdísill === {{aðalgrein|Lífdísill}} [[Mynd:Diesel prices.jpg|thumb|Lífdísilsdæla í [[Mannheim]]. Í nokkrum löndum er lífdísill ódýrara en almennilegur dísill.]] Lífdísill er algengasta lífeldsneyti í Evrópu.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Biofuel</ref> Hann er framleiddur úr jurtaolíu, dýrafitu og fiskiúrgangi með umesterun, og er vökvinn sem út kemur ekki ólíkur jarðefnaeldsneyti. Efnafræðileg heiti yfir lífdísilolíu er fitusýru-metýl (eða etýl). Olíu er blandað saman við hídroxíð natríum og metanól (eða etanól). Við þessa samsetningu verður efnahvarf sem myndar lífdísilolíu og glýseról. Einn hluti glýseróls er framleiddur fyrir hverja tíu hluta dísilolíunnar. Lífdísill er oftast framleiddur úr sojabaunaolíu eða repjuolíu. Á Íslandi væri hægt að nota fiskiúrgang, fitu sem til fellur úr sláturhúsum og afgangs steikingarolíu í stað sjoabauna og repju.<ref>{{Cite web |url=http://www.nmi.is/files/Framlei%C3%B0sla%20eldsneytis%20%C3%BAr%20innlendum%20hr%C3%A1efnum_1962998647.pdf |title=Geymd eintak |access-date=2010-04-12 |archive-date=2022-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303145118/http://www.nmi.is/files/Framlei%C3%B0sla%20eldsneytis%20%C3%BAr%20innlendum%20hr%C3%A1efnum_1962998647.pdf |url-status=dead }}</ref> Slík framleiðsla er raunar hafin í litlum mæli hjá [http://www.orkey.is Orkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226130432/http://orkey.is/ |date=2021-02-26 }} á Akureyri Lífdísil er hægt að nota á flestar gerðir dísilvéla. Lífdísilolía hefur örlitlu minna orkuinnihald en dísilolía sem unnin er úr jarðefnaeldsneyti. Einnig eru efni eins og brennisteinn og arómatísk efnasambönd í minni mæli í lífdíselolíu. Þó svo að hún gefi minni orku á hverja þyngdareiningu er hún umhverfisvænni þar sem hún gefur síður frá sér óæskilegar loftegundir út í andrúmsloftið. Lífdísilolían er einnig hentug að því leyti að hægt er að nota hana á dísilvélar án þess að breyta þurfi vélunum á nokkurn hátt. Rétt eins og etanólframleiðsla hefur framleiðslu á lífdísilolíu fylgt mikil umræða og þá einkum í tengslum við hækkandi matvælaverð. Sojabaunaolía er mikilvæg í fæðuframleiðslu og verður því enn um sinn dýr til framleiðslu dísilolíu, þar sem hún er mjög eftirsótt á matvælamarkaði. Einnig þarf að hafa í huga að mikil notkun jurtaolíu til dísilframleiðslu getur haft áhrif á fæðuframleiðslu og orsakað matarskort í þróunarlöndum. Á Íslandi væri helst að leita hráefnis í þá fitu og þann úrgang sem til fellur í landbúnaði og fiskiðnaði, enda skilyrði til ræktunar á repju og sojabauna er ekki góð á landinu. Þó hafa undanfarið verið gerðar tilraunir til ræktunar á svokallaðri vetrarrepju hér á landi. Þær tilraunir hafa gefið ákveðnar vonir. Hrundið hefur verið af stað tilraunaverkefni í framleiðslu lífdísilolíu úr vetrarrepju. Verkefnið er á vegum rannsóknar- og þróunarsviðs Siglingastofnunar í samstarfi við Landbúnaðarháskóla Íslands og bændur víða um land. Ræktun vetrarepju er þó enn sem komið er ekki annað en aukabúgrein hjá íslenskum bændum. <ref>www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2009/09/.../lifdisilolia_ur_vetrarrepju/ - </ref> === Metanól === {{aðalgrein|Metanól}} Metanól, einnig þekkt sem tréspíri eða viðarspíri, er einfalt alkóhól, eldfimur og eitraður vökvi sem gefur frá sér sams konar lykt og etanól. Metanól er efnasamband með efnaformúlana CH₃OH en við stofuhita er efnið í vökvaformi. Metanól er notað sem frostvari og leysir en einnig er hægt að nota það sem eldsneyti. Í náttúrunni myndast metanól við loftfirrðar aðstæður með hjálp baktería og er því náttúrlegt í umhverfinu. Þegar metanól kemst í snertingu við súrefni myndast koldíoxið og vatn með hjálp sólarljóssins. Efnaformúla:<ref>www.nmi.is/.../Framleiðsla%20eldsneytis%20úr%20innlendum%20hráefnum_1962998647.pdf -</ref> :2 CH₃OH + 3 O₂ → 2 CO₂ + 4 H₂O Á Íslandi hafa verið uppi hugmyndir um að framleiða metanól úr vetni og koltvísýringi úr álverum ef ofnum yrði lokað en óvíst er að það sé framkvæmanlegt. ht<ref>tp://www.nmi.is/files/Framlei%C3%B0sla%20eldsneytis%20%C3%BAr%20innlendum%20hr%C3%A1efnum_1962998647.pdf </ref> Metanól má framleiða úr kolsýru með því að láta það hvarfast við vetni við 200-300&nbsp;°C og 50-100 bara þrýsting samkvæmt eftirfarandi efnajöfnu. <ref>{{Cite web |url=http://www.nmi.is/files/Framlei%C3%B0sla%20eldsneytis%20%C3%BAr%20innlendum%20hr%C3%A1efnum_1962998647.pdf |title=Geymd eintak |access-date=2010-04-12 |archive-date=2022-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303145118/http://www.nmi.is/files/Framlei%C3%B0sla%20eldsneytis%20%C3%BAr%20innlendum%20hr%C3%A1efnum_1962998647.pdf |url-status=dead }}</ref> :3H₂ + CO₂ = CH₃OH + H₂O Framleiðsla metanóls úr koltvísýringi er nú hafin hérlendis með tilkomu nýrrar metanólsverksmiðju [http://www.carbonrecycling.is Carbon Recycling International] í Svartsengi á Reykjanesi. Þar er koltvísýringsútblæstri frá jarðvarmavirkjun breytt í metanól, fljótandi eldsneyti sem meiningin er að blanda saman við bensín á farartæki. Í Svartsengi losna um 80.000 tonn á ári af kolsýru sem gefur möguleika á framleiðslu 56.000 tonna af metanóli á ári. Með íblöndun metanóls í bensín (5 á móti 95) hækkar oktanagildi eldsneytisins og þar af leiðandi verður hreinni bruni og betri nýting. Enn fremur eykur blandan afl bensínbíla. <ref>http://www.efnahagsraduneyti.is/media/Acrobat/skyr99_1.pdf{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> === Syngas === [[DME]] (dímetýleter) er gas sem nota má sem eldsneyti. DME er framleitt úr metanóli sem aftur er framleitt úr efnasmíðagasi (syngas). Syngas samanstendur af CO og H₂ í misstórum hlutföllum. Hægt er að fá fram syngas með því að rafgreina vetni og safna kolefni frá útblæstri verksmiðja. Raforkan er þar frumorkan í ferlinu. Hægt er að nota DME í breyttum [[dísilvél]]um og er því möguleiki á að nýta raforkuna til að knýja farartæki. Eldsneytið gæti því hentað bæði fyrir íslenska bíla- og skipaflotann. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == * Aubrecht, Gordon J., ''Energy Physical, Enviromental, and Social Impact'' (3ja útgáfa), (USA: Pearson Education, Inc., 2006). * {{Vísindavefurinn|10973|Hvað er metangas og hvernig er það nýtt?}} * {{Vísindavefurinn|47334|Ef metan er að mestu leyti vetni, hvað gerir það svo óæskilega gastegund?}} * http://www.eea.europa.eu/is/articles/ef-sprenging-verdur-i-lifeldsneyti-2014-umskiptin-fra-oliu-til-lifeldsneytis-eru-ekki-an-ahettu * http://www.nmi.is/files/Framlei%C3%B0sla%20eldsneytis%20%C3%BAr%20innlendum%20hr%C3%A1efnum_1962998647.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220303145118/http://www.nmi.is/files/Framlei%C3%B0sla%20eldsneytis%20%C3%BAr%20innlendum%20hr%C3%A1efnum_1962998647.pdf |date=2022-03-03 }} * Metan ehf. (2003). Sótt af: http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041102104735/www.metan.is/user/home/ * Ný kynslóð metanbíla. Hekla. Sótt af: http://wayback.vefsafn.is/wayback/20071210193854/www.hekla.is/Pages/19?NewsID=392 * Gas Plant Manufacturers. Methane Properties. Sótt af: http://www.gas-plants.com/methane-properties.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412071651/http://www.gas-plants.com/methane-properties.html |date=2010-04-12 }} * Vefur Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands, sótt 11. apríl 2010 af: http://www.nmi.is/files/Framlei%C3%B0sla%20eldsneytis%20%C3%BAr%20innlendum%20hr%C3%A1efnum_1962998647.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220303145118/http://www.nmi.is/files/Framlei%C3%B0sla%20eldsneytis%20%C3%BAr%20innlendum%20hr%C3%A1efnum_1962998647.pdf |date=2022-03-03 }} * Vefur morgunblaðsins, sótt af: https://archive.today/20130702114025/www.amx.is/tenglar/mbl/8545/ * Vefur Víkurfrétta, sótt 18. apríl 2009 af http://www.vf.is/Vidskipti/35877/default.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502145635/http://www.vf.is/Vidskipti/35877/default.aspx |date=2015-05-02 }} * Gas Plant Manufacturers. Methane Properties. Sótt af: http://www.gas-plants.com/methane-properties.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412071651/http://www.gas-plants.com/methane-properties.html |date=2010-04-12 }} * Metan ehf. (2003). Sótt af: http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041102104735/www.metan.is/user/home/ * Methane. Sótt af: https://web.archive.org/web/20100530101711/http://scifun.chem.wisc.edu/chemweek/methane/methane.html * Co2.is. Sótt af: http://www.co2.is/Apps/WebObjects/Orkustofnun.woa/wa/dp?id=6852{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * Ásgeir Leifsson (1994), morgunblaðið. Sótt af: http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=162763 * Brimborg.is. sótt af: http://www.brimborg.is/Lestu-frettirnar/~/NewsID/860{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * Umhverfisvænir metanbílar til Ölgerðarinnar. (2008). Sótt af: http://www.billinn.is/index.php?menu=news&article=1101 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722015939/http://www.billinn.is/index.php?menu=news&article=1101 |date=2011-07-22 }} * "Towards Sustainable Production and Use of Resources: Assessing Biofuels". United Nations Environment Programme. 2010-11-04. http://www.unep.fr/scp/rpanel/pdf/Assessing_Biofuels_Full_Report.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091122133933/http://www.unep.fr/scp/rpanel/pdf/Assessing_Biofuels_Full_Report.pdf |date=2009-11-22 }}. Retrieved 2009-10-24. * Vefur Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands, sótt 11. apríl 2010 af: http://www.nmi.is/files/Framlei%C3%B0sla%20eldsneytis%20%C3%BAr%20innlendum%20hr%C3%A1efnum_1962998647.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220303145118/http://www.nmi.is/files/Framlei%C3%B0sla%20eldsneytis%20%C3%BAr%20innlendum%20hr%C3%A1efnum_1962998647.pdf |date=2022-03-03 }} * Vefur Carbon Energy, Methanol/Industrial Chemicals, sótt 20. apríl 2009 af: http://www.metex.com.au/index.php/partnering/methanol--industrial-chemicals{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * Vefur biofuel.org. sótt af: http://biofuel.org.uk/what-is-syngas.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819012233/http://www.biofuel.org.uk/what-is-syngas.html |date=2011-08-19 }} == Tenglar == * [http://www.efnahagsraduneyti.is/media/Acrobat/skyr99_1.pdf Nýting innlendra orkugjafa til framleiðslu eldsneytis]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.idnadarraduneyti.is/media/Acrobat/Innlend_orka_pdf.PDF Innlend orka í stað innflutts eldsneyti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126230436/http://www.idnadarraduneyti.is/media/Acrobat/Innlend_orka_pdf.PDF |date=2022-01-26 }} {{Endurnýjanleg orka}} [[Flokkur:Eldsneyti]] [[Flokkur:Lífeldsneyti]] [[Flokkur:Endurnýjanleg orka]] l328ejdekh2gm414zjcnrqlrfg6184o 0 87016 1980446 1957368 2026-09-26T09:11:34Z ~2026-51654-23 121156 1980446 wikitext text/x-wiki '''Jónmundur Guðmarsson''' (f. [[8. mars]] [[1968]]) er starfsmaður Kviku banka. Hann er fyrrverandi framkvæmdastjóri [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] og fyrrverandi [[bæjarstjóri]] á [[Seltjarnarnes]]i. == Tenglar == * [http://www.dv.is/frettir/2010/4/23/jonmundur-storskuldugur/ ''Jónmundur stórskuldugur''; grein af Dv.is 23. apríl 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100425022049/http://www.dv.is/frettir/2010/4/23/jonmundur-storskuldugur/ |date=2010-04-25 }} * [http://www.dv.is/frettir/2009/4/2/jonmundur-fekk-kululan/ ''Jónmundur fékk kúlulán''; grein í DV.is 2. apríl 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090405040317/http://www.dv.is/frettir/2009/4/2/jonmundur-fekk-kululan/ |date=2009-04-05 }} * [http://www.vb.is/frett/3/55038/ ''Jónmundur Guðmarsson ráðinn framkvæmdastjóri Sjálfstæðisflokksins''; af Vb.is 12. júní 2009]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://www.visir.is/article/20100323/FRETTIR01/779860712 ''Jónmundur: Upphæðin gæti verið hærri''; grein af Vísi.is 23. mar. 2010] {{Stubbur|Æviágrip}} [[Flokkur:Engeyjarætt]] [[Flokkur:Bæjarstjórar Seltjarnarness]] [[Flokkur:Sjálfstæðisflokkurinn]] {{f|1968}} 4syqlt6tjwu4hcu4kgccdhralsx2wlf 1980447 1980446 2026-09-26T09:13:07Z ~2026-51654-23 121156 /* Tenglar */ 1980447 wikitext text/x-wiki '''Jónmundur Guðmarsson''' (f. [[8. mars]] [[1968]]) er starfsmaður Kviku banka. Hann er fyrrverandi framkvæmdastjóri [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] og fyrrverandi [[bæjarstjóri]] á [[Seltjarnarnes]]i. == Tenglar == * {{Stubbur|Æviágrip}} [[Flokkur:Engeyjarætt]] [[Flokkur:Bæjarstjórar Seltjarnarness]] [[Flokkur:Sjálfstæðisflokkurinn]] {{f|1968}} q6toyq8g0nmg7zittwojvgpqhjicyl0 0 87276 1980262 1797203 2026-09-25T20:38:10Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980262 wikitext text/x-wiki '''Bóluefni''' er efni sem bætir [[ónæmiskerfi]] dýra gagnvart tilteknum [[smitsjúkdómur|smitsjúkdómi]]. Bóluefni eru unnnin úr veikluðum [[veira|veirum]] eða [[baktería|bakteríum]] eða innihalda efni sem finnast í [[sýkill|sýklum]]. Bóluefnið virkar þá þannig að þegar því er sprautað inn í líkama bregst ónæmiskerfi dýrsins við með því að mynda mótefni gegn bóluefninu. Þannig ber ónæmiskerfið kennsl á efnið næst þegar það kemst í tæri við það og myndar þá öflugri vörn en ella. Markvissar og almennar [[bólusetning]]ar barna hafa dregið úr tíðni margra barnasjúkdóma, svo sem [[mislingar|mislinga]], [[barnaveiki]], [[kíghósti|kíghósta]] og [[lömunarveiki]]. Fyrsta bóluefnið var þróað gegn bólusótt og dregur því nafn sitt af því. Með því að sýkja viljandi einstaklinga af mildara afbrigði bólusóttar, það er kúabólu, urðu einstaklingarnir ónæmir fyrir svæsnara bannvæna afbrigðinu. Af því dregur ennfremur enska heitið nafn sitt frá latínu, ''vacca '' - kýr. == Tenglar == * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050616092435/www.doktor.is/grein.asp?id_grein=722&flokkur=7 Doktor.is Bólusetningar] * [https://web.archive.org/web/20100512121748/http://landlaeknir.is/Pages/855 Um bólusetningar á vef Landlæknisembættisins] * {{vísindavefurinn|32068|Hvenær var fyrsta bóluefnið fundið upp og hvað er bóluefni?}} * {{vísindavefurinn|262|Hvað mælir með því og móti að bólusetja börn?}} *[[Maurice Ralph Hilleman]] bandarískur örverufræðingur sem sérhæfði sig í bólusetningum. [[Flokkur:Lyf]] [[Flokkur:Ónæmisfræði]] [[Flokkur:Örverufræði]] [[Flokkur:Veirufræði]] [[Flokkur:Smitsjúkdómar]] kcifvolo597n7ctsljwnrz2fgicbjh0 0 88351 1980230 1935739 2026-09-25T18:52:03Z TKSnaevarr 53243 1980230 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = [[Konungur Frakklands]] | ætt = [[Búrbónar|Búrbónaætt]] | skjaldarmerki = Grand Royal Coat of Arms of France & Navarre.svg | nafn = Loðvík 16. | mynd = Ludvig_XVI_av_Frankrike_porträtterad_av_AF_Callet.jpg | skírnarnafn = Louis-Auguste de France | fæðingardagur = [[23. ágúst]] [[1754]] | fæðingarstaður = [[Versalahöll]], [[Konungsríkið Frakkland|Frakkland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1793|1|21|1754|8|23}} | dánarstaður = Place de la Révolution, París, [[Fyrsta franska lýðveldið|Frakkland]]i | grafinn = Basilique Saint-Denis | ríkisár = 10. maí 1774 – 4. september 1791 | undirskrift = Signature of Louis XVI.svg | faðir = [[Loðvík erfðaprins (sonur Loðvíks 15.)|Loðvík erfðaprins]] | móðir = [[María Jósefa af Saxlandi]] | maki = [[María Antonetta]] | titill_maka = Drottning | börn = Marie Thérèse, Loðvík Jósef, [[Loðvík 17.]], Sophie Hélène Beatrix }} '''Loðvík 16''' ([[23. ágúst]] [[1754]] – [[21. janúar]] [[1793]]) var konungur [[Frakkland]]s frá [[1774]] til [[1791]]. Hann var síðasti konungur Frakklands fyrir [[Franska byltingin|frönsku byltinguna]]. Loðvík varð krónprins Frakka árið 1765 eftir að faðir hans, [[Loðvík erfðaprins (sonur Loðvíks 15.)|Loðvík erfðaprins]], sonur [[Loðvík 15.|Loðvíks 15.]], lést. Þegar Loðvík 15. lést þann 10. maí 1774 gerðist Loðvík 16. konungur Frakklands og Navarra og notaði þann titil til ársins 1791 en þá var titlinum breytt í Frakkakonung þar til konungsembættið var lagt niður þann 21. september 1792. Loðvík 16. var hálshöggvinn á [[fallöxi]] þann 21. janúar 1793. Fyrsti hluti valdatíðar Loðvíks einkenndist af tilraunum til að koma á umbótum í anda [[Upplýsingin|Upplýsingarinnar]]. Þar á meðal var reynt að leggja niður bændaánauð og landeignarskatt og reynt að auka umburðarlyndi fyrir öðrum en kaþólikkum. Franskir aðalsmenn kunnu ekki að meta umbótatilraunirnar og sáu til þess að þeim yrði ekki komið í framkvæmd. Loðvík dró úr ríkiseftirliti á kornmarkaðinum en þetta leiddi til hækkunar á verði brauðs. Þegar uppskeran brást varð úr matarskortur sem fékk almúgann til að rísa upp gegn aðlinum. Frá árinu 1776 studdi Loðvík 16. Bandaríkjamenn gegn Bretum í [[Bandaríska frelsisstríðið|bandaríska frelsisstríðinu]]. Það var ekki síst fyrir tilstilli Frakka að Bandaríkjamönnum tókst að vinna sjálfstæði frá Bretaveldi með sáttmála í París árið 1783. Eftir bandaríska frelsisstríðið var Frakkland hins vegar skuldum vafið og efnahagurinn mjög dræmur. Þetta ýtti undir óvinsældir Loðvíks og konungdæmisins. Óáægja mið- og lágstétta Frakklands leiddi til aukinnar andstöðu við franska aðalinn og gegn einveldinu sem Loðvík og eiginkona hans, [[María Antonetta]], stóðu fyrir. Árið 1789 var ráðist á [[Bastillan|Bastilluna]] og franska byltingin hófst. Óákveðni Loðvíks og íhaldssemi leiddi til þess að margir Frakkar fóru að líta á hann sem tákn harðstjórnar konungdæmisins. Í júní 1791 reyndi hann að flýja til Varennes, fjórum mánuðum áður en ný stjórnarskrá sem gerði Frakkland að þingbundnu konungdæmi, var kynnt. Flóttinn þótti renna stoðum undir þann grun að Loðvík vonaðist til þess að erlend innrás byndi enda á byltinguna og kæmi honum aftur til alræðisvalds. Konungurinn var rúinn trausti og möguleikinn á afnámi konungdæmisins og stofnun lýðveldis varð æ líklegri. Þrátt fyrir skort á stuðningi afnam Loðvík dauðarefsingar og verkamannaskatt, sem hafði skyldað lágstéttir Frakklands til að eyða tveimur vikum á ári í nauðungarvinnu við vegagerð.<ref>{{Cite web|url=http://elvis.rowan.edu/~kilroy/JEK/01/21b.html|title=Louis XVI of France, King and Martyr|last=|first=|date=|website=|publisher=|archive-url=|archive-date=}}</ref> Á meðan á [[Frönsku byltingarstríðin|fyrsta bandalagsstríðinu]] gegn Frakklandi stóð var Loðvík handtekinn þann 10. ágúst 1792. Einum mánuði síðar var [[Konungsríkið Frakkland|konungdæmið]] lagt niður og [[Fyrsta franska lýðveldið|lýðveldi]] stofnað í Frakklandi þann 21. september 1792. Réttað var yfir Loðvík á þjóðþingi og hann sakfelldur fyrir landráð. Hann var síðan tekinn af lífi undir fallöxi þann 21. janúar 1793. Byltingarmennirnir sakfelldu hann undir nafninu „Loðvík Kapet“, en þar vísuðu þeir í [[Húgó Kapet]], stofnanda konungsættar [[Kapetingar|Kapetinga]]. Loðvík 16. var eini konungur Frakklands sem var tekinn af lífi og dauði hans batt enda á meira en þúsund ára samfellt konungsveldi í Frakklandi. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Konungar Frakklands|Konungur Frakklands]] | frá = 1774 | til = 1791 | fyrir = [[Loðvík 15.]] | eftir = Embætti lagt niður<br>{{small|[[Napóleon Bónaparte|Napóleon 1.]] sem [[Frakkakeisari]] árið 1804}} }} {{Töfluendir}} {{stubbur|æviágrip|sagnfræði|Frakkland}} {{fd|1754|1793}} {{Einvaldar Frakklands}} [[Flokkur:Frakkakonungar]] [[Flokkur:Búrbónar]] qspk6caq7a0bvi9xardv0klh9rabukf 0 91846 1980346 1897678 2026-09-26T02:36:32Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980346 wikitext text/x-wiki Þetta er '''listi yfir heilbrigðisstofnanir á Íslandi'''. {{location map+ |Ísland |float=right |width=700|caption=Heilbrigðisstofnanir á Íslandi.|places= {{location map~ |Ísland |lat=65.283333 |long=-14.383333 |label='''Heilbrigðisstofnun Austurlands'''|position=bottom}} {{location map~ |Ísland |lat=65.666667 |long=-20.3 |label='''Heilbrigðisstofnunin Blönduósi'''|position=bottom}} {{location map~ |Ísland |lat=66.183333 |long=-18.883333 |label='''Heilbrigðisstofnunin Fjallabyggð'''|position=bottom}} {{location map~ |Ísland |lat=65.583333 |long=-24 |label='''Heilbrigðisstofnunin Patreksfirði'''|position=bottom}} {{location map~ |Ísland |lat=65.746111 |long=-19.639444 |label='''Heilbrigðisstofnunin Sauðárkróki'''|position=right}} {{location map~ |Ísland |lat=64.267 |long=-15.198333 |label='''Heilbrigðisstofnun Suðausturlands'''|position=bottom}} {{location map~ |Ísland |lat=63.933108 |long=-20.997117 |label='''Heilbrigðisstofnun Suðurlands'''|position=bottom}} {{location map~ |Ísland |lat=64.001111 |long=-22.551944 |label='''Heilbrigðisstofnun Suðurnesja'''|position=bottom}} {{location map~ |Ísland |lat=66.075833 |long=-23.126667 |label='''Heilbrigðisstofnun Vestfjarða'''|position=right}} {{location map~ |Ísland |lat=63.416667 |long=-20.283333 |label='''Heilbrigðisstofnunin Vestmannaeyjum'''|position=right}} {{location map~ |Ísland |lat=64.319167 |long=-22.079722 |label='''Heilbrigðisstofnun Vesturlands'''|position=right}} {{location map~ |Ísland |lat=66.05 |long=-17.316667 |label='''Heilbrigðisstofnun Þingeyinga'''|position=right}}}} * Heilbrigðisstofnun Austurlands * Heilbrigðisstofnunin Blönduósi * Heilbrigðisstofnunin Fjallabyggð * Heilbrigðisstofnunin Patreksfirði * Heilbrigðisstofnunin Sauðárkróki * Heilbrigðisstofnun Suðausturlands * Heilbrigðisstofnun Suðurlands * Heilbrigðisstofnun Suðurnesja * Heilbrigðisstofnun Vestfjarða * Heilbrigðisstofnunin Vestmannaeyjum * Heilbrigðisstofnun Vesturlands * Heilbrigðisstofnun Þingeyinga == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20070823191125/http://www3.heilbrigdisraduneyti.is/stofnanir/nr/1242 Upplýsingar á vef heilbrigðisráðuneytisins] {{Heilbrigðisráðurneyti Íslands}} [[Flokkur:Heilbrigðisþjónusta]] 9tfztvot5why2iz1v38ro83ifgeqmk7 0 92858 1980278 1968056 2026-09-25T21:55:58Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980278 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | núverandi = | Fullt nafn = Futbol Club Barcelona | mynd = Barca logo on pitch.jpg | Gælunafn = Barça eða Blaugrana | Stytt nafn = FC Barcelona | Stofnað = {{Fæðingardagur og aldur|1899|11|29}} | Leikvöllur = [[Camp Nou]] | Stærð = 105.000 | Stjórnarformaður = | Knattspyrnustjóri = [[Hansi Flick]] | Deild = [[La Liga]] | Tímabil = 2025/26 | Staðsetning = 1. sæti <!-- Heimabúningur --> | pattern_la1 = _fcbarcelona2425h | pattern_b1 = _fcbarcelona2425h | pattern_ra1 = _fcbarcelona2425h | pattern_sh1 = _fcbarcelona2425h | leftarm1 = BF0030 | body1 = 00009F | rightarm1 = BF0030 | shorts1 = 00006A | socks1 = 00006A | pattern_la2 = _fcbarcelona2425a | pattern_b2 = _fcbarcelona2425a | pattern_ra2 = _fcbarcelona2425a | pattern_sh2 = _fcbarcelona2425a | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _fcbarcelona2425t | pattern_b3 = _fcbarcelona2425t | pattern_ra3 = _fcbarcelona2425t | pattern_sh3 = _fcbarcelona2425t | leftarm3 = B8F09B | body3 = B8F09B | rightarm3 = B8F09B | shorts3 = B8F09B | socks3 = B8F09B }} '''FC Barcelona''' er knattspyrnufélag í [[Barselóna]], [[Katalónía|Katalóníu]], [[Spánn|Spáni]]. Leikvangur FC Barcelona er [[Camp Nou]], eða ''Nývangur'' uppá íslensku. Hann tekur rúma 99 þúsund manns sæti. FC Barcelona hefur sögulegt gildi, gagnvart héraðinu Katalónu og krafa er gerð til þess að katalóníska sé töluð af öllum leikmönnum liðsins. <ref>{{Cite web |url=http://www.barcelonadailynews.com/your-view/catalunya-is-a-nation-and-fc-barcelona-its-army-sir-bobby-robson/ |title=- “Catalunya is a nation and FC Barcelona its army.” Sir Bobby Robson |access-date=2010-10-19 |archive-date=2010-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101012210946/http://www.barcelonadailynews.com/your-view/catalunya-is-a-nation-and-fc-barcelona-its-army-sir-bobby-robson/ |url-status=dead }}</ref> [[Mynd:Chelsea on Tour - Barcelona 311006.jpg|200px|thumbnail|Camp Nou stadion, sem tekur rúma 99.786 áhorfendur í sæti]] Félagið hefur þá sérstöðu, að það er rekið á fjármagni stuðningsmanna liðsins. <ref>[http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2010/feb/13/football-supporter-owned-clubs Unthinkable? Supporter-owned football clubs]</ref> Áður en félagið fékk merki UNICEF á búninga félagins, hafði það aldrei haft auglýsingar á búningum sínum. Samningurinn við [[Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna|UNICEF]] er líka nokkuð sérstakur, því UNICEF er borgað fyrir að hafa auglýsinguna á búningnum, en venjulega er hinn hátturinn hafður á. <ref>[http://www.unicef.is/frettir_2009_uefa Manchester United og FC Barcelona styrkja UNICEF]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Leikmenn == === Leikmannahópur === ''2025–26'' 20.11 2025 {{Fs start}} {{Fs player|no= 1|pos=GK|nat=GER|name=[[Marc-André ter Stegen]]|other=}} {{Fs player|no=3|pos=DF|nat=ESP|name=[[Alejandro Balde]]|other=}} {{Fs player|no= 4|pos=DF|nat=URY|name=[[Ronald Araújo]]}} {{Fs player|no=5|pos=DF|nat=ESP|name=[[Pau Cuarsí]]|other=}} {{Fs player|no=6|pos=MF|nat=ESP|name=[[Gavi]]|other=}} {{Fs player|no= 7|pos=MF|nat=ESP|name=[[Ferran Torres]]|other=}} {{Fs player|no=8|pos=MF|nat=ESP|name=[[Pedri]]|other=}} {{Fs player|no=9|pos=FW|nat=POL|name=[[Robert Lewandowski]]|other=}} {{Fs mid}} {{Fs player|no= 27|pos=FW|nat=ESP|name=[[Lamine Yamal]]|other=}} {{Fs player|no=11|pos=FW|nat=BRA|name=[[Raphinha]]|other=}} {{Fs player|no=13|pos=GK|nat=ESP|name=[[Joan García]]|other=}} {{Fs player|no=14|pos=FW|nat=ENG|name=[[Marcus Rashford]]|other=}} {{Fs player|no=15|pos=DF|nat=DNK|name=[[Andreas Christensen]]|other=}} {{Fs player|no= 16|pos=MF|nat=ESP|name=[[Fermín López]]|other=}} {{Fs player|no= 17|pos=MF|nat=ESP|name=[[Marc Casadó]]|other=}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=18|pos=DF|nat=ESP|name=[[Gerard Martín]]|other=}} {{Fs player|no=20|pos=DF|nat=ESP|name=[[Dani Olmo]]}} {{Fs player|no=21|pos=MF|nat=NLD|name=[[Frenkie de Jong]]|other=}} {{Fs player|no=22|pos=MF|nat=ESP|name=[[Marc Bernal]]|other=}} {{Fs player|no= 23|pos=DF|nat=FRA|name=[[Jules Koundé]]|other=}} {{Fs player|no= 24|pos=DF|nat=FRA|name=[[Eric García]]|other=}} {{Fs player|no= 25|pos=GK|nat=POL|name=[[Wojciech Szczęsny]]|other=}} {{Fs player|no= 28|pos=FW|nat=SWE|name=[[Roony Bardghji]]|other=}} {{Fs end}} == Saga == === Stofnun (1899–1922) === FC Barcelona var stofnað þann [[22. október]] [[1899]], þegar Joan Gamper setti auglýsingu í bæjarblaðið Los Deportes um að stofna knattspyrnulið. 1902 vann Barcelona fyrsta bikar sinn, Copa Macaya fyrir að vera besta knattspyrnulið [[Katalónía|Katalóníu]].<ref name="Ball, Phil p. 89">Ball, Phil p. 89.</ref> {{Tilvitnunarbox |quote ='''Íþrótta tilkynning''': Vinur okkar og kunningi Hans Gamper...fyrrum Svissneskur meistari, með áhuga á að skipulegja fótboltaleiki í borginni biður alla sem eru nægilega áhugasamir um íþróttina að mæta á skrifstofu blaðsins á þriðjudag eða fimmtudagskvöld klukkan 9 og 11 eftir hádegi. |align = hægri |width =350px |source = Auglýsing Gampers í Los Deportes.<ref name="Ball, Phil p. 89"></ref> }} [[14. mars]] [[1909]] færði liðið sig í leikvanginn ''Camp de la Industria'' sem gat tekið við 8.000 manns. Á sama tímabili breytti félagið opinberu tungumáli sínu frá [[spænska|spænsku]] yfir á [[katalónska|katalónsku]] og varð síðar mikilvægt tákn Katalóníu.<ref>[http://www.rsssf.com/tabless/spancuphist.html List of cup finals]</ref> === Stjórnartímabil Rivera (1923–1957) === Þann [[14. júní]] [[1925]] fór hreyfing sem var á móti stjórn [[Primo de Rivera]] konungsfjölskyldunnar og söng þjóðsöng Spánverja á leikvangi Barcelona. Hreyfingunni var refsað með því að loka leikvanginum og eigandi félagsins var þvingaður til að segja af sér.<ref>Burns, Jimmy. pp. 111–112.</ref> 3. Júlí 1927 keppti félagið gegn [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spænska landsliðinu]]. Leikurinn hófst eftir að boltanum hafði verið sleppt úr flugvél.<ref>[http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_2.html History part II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100302203345/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_2.html |date=2010-03-02 }} FC Barcelona</ref> [[Spænska borgarastyrjöldin]] hófst árið 1936 og leikmenn frá Barcelona og [[Athletic Bilbao]] börðust gegn uppgangi hersins. <ref>Ball, Phil. pp. 116–117.</ref> 6. ágúst myrtu hermenn forseta félagsins, Josep Sunyol sem var jafnframt talsmaður sjálfstæðisflokks borgarinnar. Hans er minnst sem píslarvotts og atvikið skiptir miklu í sögu FC Barcelona og sjálfstæðisbaráttu Katalóníu.<ref>Raguer, Hilari. pp. 232–233.</ref> [[16. mars]] [[1938]] varð Barselóna fyrir loftárásum frá ítalska hernum í uppgangi fasismans í álfunni. Félaginu var skipað að breyta nafni sínu í Club de Fútbol Barcelona og að fjarlægja fána Katalóníu úr merki sínu.<ref>{{vefheimild|url=http://www.rsssf.com/tablese/ec1.html |titill=European Champions' Cup |útgefandi=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |dagsetning=2 June 2010 |accessdate=11 August 2010 |höfundur=Karel Stokkermans}}</ref> 1952 vann félagið fimm mismunandi bikara; [[Spænska úrvalsdeildin|spænsku úrvalsdeildina]], deildarbikarinn, Latin Cup, Copa Eva Durante og Copa Martini Rossi. === Club de Fútbol Barcelona (1957-1978) === Velgengninni frá 1952 var fylgt eftir árið 1959 þegar liðið vann tvennu og árið 1961 varð það fyrsta félagið til að sigra Real Madrid í Evrópukeppninni.<ref>[http://www.rsssf.com/tablese/ec1.html European Champions Cup]</ref> Þegar að valdatímabili Franco lauk árið 1974 skipti félagið aftur yfir í sitt gamla nafn.<ref>[http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html The crest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615040719/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |date=2011-06-15 }} FC Barcelona</ref> === Stöðugleikaárin (1978-2000) === Frá 1978 hefur forseti Barselóna verið valinn af meðlimum félagsins og þessi ákvörðun er tengd lýðræðisvæðingu Spánar árið 1974 eftir einræði Franco. Ári síðar, [[20. október]] [[1979]], var uppeldistarf félagsins eflt á sveitasetrinu La Masia.<ref>[http://www.sport.es/default.asp?idpublicacio_PK=44&idioma=CAS&idnoticia_PK=724176&idseccio_PK=803 "La Masia, como un laboratorio"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081005160120/http://www.sport.es/default.asp?idpublicacio_PK=44 |date=2008-10-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081005160120/http://www.sport.es/default.asp?idpublicacio_PK=44 |date=2008-10-05 }} (spænska)</ref> La Masia var fyrir þennan tíma höfuðstöðvar félagsins. Josep Lluís Núñez var forseti félagsins í 22 ár. Hann leyfði leikmönnum eins og [[Diego Maradona]], [[Romário]] og [[Ronaldo]] að yfirgefa félagið í stað þess að fara að kröfum þeirra. Núñez var ásakaður um einræðistilburði og kom til mótmæla gegn honum. Árið 1988 setti [[Johan Cruyff]] saman hið svokallaða draumalið félagsins. Í liðinu voru [[Pep Guardiola]], [[José Mari Bakero]], [[Txiki Begiristain]], [[Ronald Koeman]], [[Michael Laudrup]], [[Romario]] og [[Hristo Stoichkov]].<ref>Ball, Phil. pp. 106–107.</ref> Barselóna vann úrvalsdeildina fjórum sinnum í röð með þessu liði frá 1991 til 1994.<ref>[https://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/palmares/palmares.html Hounours] FC Barcelona</ref> En frá 1960 til 1990 hafði liðið einungis unnið tvo La Liga titla. ===2000-2012 Tíð þjálfaraskipti og árangur Guardiola=== Í byrjun nýrrar aldar gekk liðinu ekki nægilega vel og oft var skipt um þjálfara. Brasilíski [[Ronaldinho]] hleypti lífi í liðið ásamt öðrum alþjóðlegum leikmönnum eins og Deco, [[Henrik Larsson]], [[Samuel Eto'o]], Rafael Márquez og [[Edgar Davids]]. Heimamenn eins og [[Carles Puyol]], [[Andrés Iniesta]], [[Xavi]] og [[Víctor Valdés]] voru einnig stór þáttur í upprisu liðsins. Liðið vann La Liga og Supercopa de España tímabilin 2004–05 og 2005–06 þegar [[Frank Rijkaard]] var stjórinn. Næstu tímabil gengu ekki svo vel og var Rijkaard látinn taka pokann sinn. Ný stjarna var farin að láta að sér kveða; [[Lionel Messi]]. [[Pep Guardiola]] fyrrum leikmaður félagsins var þjálfari liðsins frá 2008–2012. Spil með tíðar sendingar, þ.e. ''tiki-taka''-bolti var áberandi með Xavi, Andrés Iniesta og Lionel Messi í aðalhlutverki. [[Thierry Henry]] og [[Eiður Smári Guðjohnsen]] (2006-2009) voru meðal sóknarmanna. Varnarjaxlinn [[Gerard Piqué]] hóf ferill sinn með liðinu 2008 og var hryggjarstykkið í vörninni í 14 ár. Barcelona vann 2008–09 tímabilið í La Liga og burstaði meðal annars [[Real Madrid]] 2-6 og 5-0 árið eftir. Guardiola vann einnig næstu tvö tímabil á Spáni og einnig ýmsa bikartitla. Messi, Iniesta og Xavi voru í efstu þremur sætunum fyrir gullknöttinn 2010. Árið 2011 vann Barcelona [[Manchester United]] í [[Champions League]] 3–1 á [[Wembley]]. Guardiola vann 14 bikara á tíma sínum með klúbbnum. ===2012-2021 Messi lætur að sér kveða=== Tímabilið 2012-13 skoraði Messi 46 mörk í La Liga og Barcelona voru krýndir meistarar í 22. sinn þegar 4 umferðir voru eftir. En það tapaði í tveimur undanúrslitum stórkeppna; Copa del Rey (fyrir Real) og Meistaradeildarinnar (fyrir Bayern). Árið 2014 kom [[Luis Suárez]] frá [[Liverpool FC]]. Við það myndaðist skætt sóknartríó: Messi, Suárez og hinn brasilíski [[Neymar]], kallað ''MSN''. 2014-2015 vann Barcelona þrefalt: La Liga, Copa del Rey og Champions League, MSN-tríóið skoraði alls 122 mörk í öllum keppnum sem var met. Í apríl 2016 sló Barcelona met þegar það fór í gegnum 39 leiki ótapaða. En að lokum tapaði liðið fyrir Real Madrid. Liðið sló það 2018 þegar það tapaði ekki í 43 leikjum. MSN slógu líka eigið met og skoruðu 131 mark í öllum keppnum 2015-2016. Í Meistaradeildinni 2016–17 átti Barcelona allsvakalega endurkomu þegar liðið, sem hafði tapað 4-0 gegn [[Paris Saint-Germain]], vann það 6–1 (alls 6–5). Barcelona vann sinn 26. titil á Spáni 2018-2019. En í meistaradeildinni tapaði liðið fyrir Liverpool sem átti 4-0 endurkomu á Anfield en Barcelona vann 3-0 í fyrri leiknum. Árið eftir var liðið niðurlægt 2–8 af Bayern München í sömu keppni. Josep Maria Bartomeu, forseti félagsins sagði af sér haustið 2020 en hann hafði m.a. eldað grátt silfur við Messi sem íhugaði að rifta samning sínum við félagið. Frestun tímabils var vegna [[Covid-19]] og var sá skilningur Bartomeu að samningur Messi lengdist en Messi taldi hann hafa runnið út eftir sumarið. Svo fór að Messi hélt kyrru en hann vildi ekki fara í málaferli við félagið. [[Ronald Koeman]] fyrrum leikmaður félagsins, tók við félaginu 2020. Hann vann sinn fyrsta titil, Copa del Rey vorið 2021, þegar Barcelona vann Atletico Bilbao 4-0. Messi var með tvennu í leiknum. ===Fjárhagslegt hrun og enduruppbygging frá 2021 === Svo fór loks að Barcelona tókst ekki að halda í Messi vegna slaks fjárhags félagsins og reglna La Liga, síðsumars 2021. Félagið þurfti einnig að lána [[Antoine Griezmann]] til Atletico Madrid. Leikmenn eins og [[Gerard Piqué]] tóku á sig launalækkun. Skuldir félagsins voru orðnar 1,35 milljón evrur staðfesti forseti þess Joan Laporta. Hann gagnrýndi fyrrum forseta félagsins Josep Bartomeu fyrir ósannindi og skort á gagnsæi. <ref>[https://www.fcbarcelona.com/en/club/news/2221392/the-financial-and-economic-situation-is-dramatic-and-very-worrying 'The financial and economic situation is dramatic and very worrying'] fcbarcelona.com, sótt 1. sept. 2021</ref> Nýir leikmenn voru komnir eins og [[Memphis Depay]] og [[Sergio Agüero]]. Koeman var rekinn um haustið 2021 eftir slakt gengi liðsins. Við tók [[Xavi]], fyrrum leikmaður liðsins (1998-2015). Í byrjun árs var ljóst að Agüero gat ekki haldið áfram vegna hjartavandamála og lagði hann skóna á hilluna. Liðið sótti þá sóknarmennina [[Ferran Torres]], [[Adama Traoré]] og [[Pierre-Emerick Aubameyang]]. Barcelona náði 2. sæti tímabilið 2021-2022 í deildinni þrátt fyrir að vera með lægsta stigafjölda sinn í deildinni síðan 2008.<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/61545978 BBC News - Barcelona 0-2 Villarreal: Barca end on lowest La Liga points haul since 2008]BBC, sótt 23. maí 2022</ref> Fyrir tímabilið 2022-2023 styrkti Barcelona svo enn sóknarlínuna með kaupum á [[Raphinha]] frá [[Leeds United]] og pólska markahróknum [[Robert Lewandowski]]. Barcelona vann deildina og varð Lewandowski markakóngur. Ungar stjörnur eins og Gavi og Pedri fóru mikinn á miðjunni í leik liðsins. Sumarið 2024 var Xavi sagt upp og Þjóðverjinn [[Hansi Flick]] tók við. Hann vann deildina og konungsbikarinn sitt fyrsta tímabil. == Titlar == === Innanlands === * '''[[La Liga]]: (29)''' ** 1929, 1945, 1948, 1949, 1952, 1953, 1959, 1960, 1974, 1985, 1991, 1992, 1993, 1994, 1998, 1999, 2005, 2006, 2009, 2010, 2011, 2013, 2015, 2016, 2018, 2019, 2023, 2025, 2026 * '''[[Copa del Rey]]: (32)''' ** 1910, 1912, 1913, 1920, 1922, 1925, 1926, 1928, 1942, 1951, 1952, 1953, 1957, 1959, 1963, 1968, 1971, 1978, 1981, 1983, 1988, 1990, 1997, 1998, 2009, 2012, 2015, 2016, 2017, 2018, 2021, 2025 * '''Spænski ofurbikarinn''': (16)''' ** 1983, 1991, 1992, 1994, 1996, 2005, 2006, 2009, 2010, 2011, 2013, 2016, 2018, 2023, 2025, 2026 * '''Spænski deildabikarinn: (2)''' ** 1982, 1986 === Alþjóðlegir titlar === * '''[[Meistaradeild Evrópu]]: (5)''' ** 1991/92, 2005/06, 2008/09, 2010/11, 2014/15 * '''Meistarar meistaranna''': (4) ** 1979, 1982, 1989, 1997 * '''[[Evrópski ofurbikarinn]]: (5)''' ** 1991/92, 1997, 2009, 2011, 2015 * '''[[Borgakeppni Evrópu í knattspyrnu|Borgakeppni Evrópu]]: (3)''' ** 1958, 1960, 1966 * '''[[Evrópukeppni bikarhafa]]: (4)''' ** 1979, 1982 1989, 1997 * '''[[Heimsmeistarakeppni félagsliða í knattspyrnu|HM félagsliða]]''': (3) ** 2009, 2011, 2015 * '''[[Litla heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu|Pequeña Copa del Mundo]]: (1)''' ** 1957 == Forsetar == * [[Walter Wild]] (1899–1901) * Bartomeu Terradas (1901–1902) * Paul Hass (1902–1903) * Arthur Witty (1903–1905) * Josep Soler (1905–1906) * Juli Marial (1906–1908) * Vicenç Reig (1908) * [[Hans Gamper]] (1908–1909) * Otto Gmelin (1909–1910) * Hans Gamper (1910–1913) * Francesc Moxo (1913–1914) * Alvar Presta (1914) * Joaquim Peris de Vargas (1914–1915) * Rafael Llopart (1915–1916) * Gaspar Rosés (1916–1917) * Hans Gamper (1917–1919) * Ricard Graells (1919–1920) * Gaspar Rosés (1920–1921) * Hans Gamper (1921–1923) * Eric Cardona (1923–1924) * Hans Gamper (1924–1925) * Arcadi Balaguer (1925–1929) * Tomás Rosés (1929–1930) * Gaspar Rosés (1930–1931) * Antoni Oliver (1931) * Joan Coma (1931–1934) * Esteve Sala (1934–1935) * [[Josep Sunyol]] (1935–1936) * ''Komité'' (1936–1939) * Joan Soler (1939–1940) * Enrique Piñeyro Queralt (1940–1942) * Josep Vidal-Ribas (1942) * Enrique Piñeyro Queralt (1942–1943) * Josep Antoni Albert (1943) * Josep Vendrell (1943–1946) * Agustí Montal Galobart (1946–1952) * Enric Martí Carreto (1952–1953) * Francesc Miró-Sans (1953–1961) * [[Enric Llaudet]] (1961–1968) * Narcís de Carreras (1968–1969) * [[Agustí Montal Costa]] (1969–1977) * [[Josep Lluís Núñez]] (1978–2000) * [[Joan Gaspart Solves|Joan Gaspart]] (2000–2003) * Enric Reyna (2003) * [[Joan Laporta]] (2003–2010) * [[Sandro Rosell]] (2010-2014) * [[Josep Maria Bartomeu]] (2014-2020) * Joan Laporta (2021-) ==Tölfræði== <small>''Uppfært 6/6 2023''</small> ===Markahæstu menn=== {|class:"wikitable" |- ! style="background:#0000cd; color:#ffff00; border:2px solid #dc143c;"|Sæti ! style="background:#0000cd; color:#ffff00; border:2px solid #dc143c;"|Leikmadur ! style="background:#0000cd; color:#ffff00; border:2px solid #dc143c;"|Mörk ! style="background:#0000cd; color:#ffff00; border:2px solid #dc143c;"|Ár |- |1. ||{{ARG}}[[Lionel Messi]]||672||2004-2021 |- |2. ||{{ESP}}[[César Rodríguez]]||232||1942-1955 |- |3. ||{{URY}}[[Luis Suárez]]||198||2014-2020 |- |4. ||{{HUN}}[[László Kubala]]||194||1950-1961 |- |5. ||{{ESP}}[[Josep Samitier]]||184||1919-1032 |- |6. ||{{ESP}}[[Josep Escolà]]||167||1934-1949 |- |7. ||{{PHL}}[[Paulino Alcántara]]||143||1912-1927 |- |8. ||{{CMR}}[[Samuel Eto'o]]||130||2004-2009 |- |9. ||{{BRA}}[[Rivaldo]]||130||1997-2002 |- |10. ||{{ESP}}[[Mariano Martín]]||128||1940-1948 |- |} ===Flestir leikir=== {|class:"wikitable" |- ! style="background:#0000cd; color:#ffff00; border:2px solid #dc143c;"|Sæti ! style="background:#0000cd; color:#ffff00; border:2px solid #dc143c;"|Leikmadur ! style="background:#0000cd; color:#ffff00; border:2px solid #dc143c;"|Staða ! style="background:#0000cd; color:#ffff00; border:2px solid #dc143c;"|Leikir ! style="background:#0000cd; color:#ffff00; border:2px solid #dc143c;"|Ár |- |1. ||{{ARG}}[[Lionel Messi]]||FW||778||2004-2021 |- |2. ||{{ESP}}[[Xavi]]||MF||767||1998-2015 |- |3. ||{{ESP}}[[Sergio Busquets]]||MF||722||2008-2023 |- |4. ||{{ESP}}[[Andrés Iniesta]]||MF||674||2002-2018 |- |5. ||{{ESP}}[[Gerard Piqué]]||DF||616||2008-2022 |- |6. ||{{ESP}}[[Carles Puyol]]||DF||593||1999-2014 |- |7. ||{{ESP}}[[Migueli]]||DF||549||1973-1989 |- |8. ||{{ESP}}[[Víctor Valdés]]||GK||535||2002-2014 |- |9. ||{{ESP}}[[Jordi Alba]]||DF||459||2012-2023 |- |10. ||{{ESP}}[[Carles Rexach]]||MF||449||1965-1981 |- |} ===Þekktir leikmenn=== {|class:"wikitable" style="text-align:center;" |- !style ="background:#0000cd; color:#ffff00; border:2px solid #dc143c;"|Landslið || ! style="background:#0000cd; color:#ffff00; border:2px solid #dc143c;"|Leikmaður || ! style="background:#0000cd; color:#ffff00; border:2px solid #dc143c;"|Ár |- |{{ESP}}|| ||[[Gerard Piqué]]|| ||2008-2022 |- |{{ARG}}|| ||[[Lionel Messi]]|| ||2004-2021 |- |{{ARG}}|| ||[[Diego Maradona]]|| ||1982-1984 |- |{{ESP}}|| ||[[Xavi]]|| ||1998-2015 |- |{{ESP}}|| ||[[Andrés Iniesta]]|| ||2002-2018 |- |{{ESP}}|| ||[[Carles Puyol]]|| ||1999-2014 |- |{{ESP}}|| ||[[Víctor Valdés]]|| ||2002-2014 |- |{{BRA}}|| ||[[Neymar]]|| ||2013-2017 |- |{{BRA}}|| ||[[Ronaldinho]]|| ||2003-2008 |- |{{BRA}}|| ||[[Ronaldo]]|| ||1996-1997 |- |{{BRA}}|| ||[[Rivaldo]]|| ||1997-2000 |- |{{BRA}}|| ||[[Romário]]|| ||1993-1995 |- |{{URY}}|| ||[[Luis Suárez]]|| ||2014-2020 |- |{{PRT}}|| ||[[Deco]]|| ||2004-2008 |- |{{PRT}}|| ||[[Luis Figo]]|| ||1995-2000 |- |{{CMR}}|| ||[[Samuel Eto'o]]|| ||2004-2009 |- |{{NLD}}|| ||[[Johan Cruyff]]|| ||1973-1978 |- |{{NLD}}|| ||[[Ronald Koeman]]|| ||1989-1995 |- |{{HRV}}|| ||[[Ivan Rakitic]]|| ||2014-2020 |- |{{DNK}}|| ||[[Michael Laudrup]]|| ||1989-1994 |- |{{CIV}}|| ||[[Yaya Toure]]|| ||2007-2010 |- |{{BGR}}|| ||[[Hristo Stoichkov]]|| ||1990-1998 |- |{{HUN}}|| ||[[László Kubala]]|| ||1951-1961 |- |{{ROU}}|| ||[[Gheorghe Hagi]]|| ||1994-1996 |- |{{GER}}|| ||[[Bernd Schuster]]|| ||1980-1988 |- |{{ENG}}|| ||[[Gary Lineker]]|| ||1986-1989 |- |} ===Uppeldisstarf La Masia=== [[Mynd:La Masia (Can Planas) (Barcelona) - 1.jpg|thumb|La Masia, er dæmigert katalónskt bóndabýli, og hefur sinnt hlutverki fyrir uppeldisstarf akademíunar..]] [[Mynd:Andrés Iniesta 21dec2006.jpg|thumb|[[Andrés Iniesta]], er einn af mörgum leikmönnum sem koma úr uppeldisstarfi FC Barcelona, hann lék sinn fyrsta leik með félaginu árið 2003 og var einn af mikilvægustu leikmönnum FC Barcelona og spænska landsliðsins.]] [[Mynd:Cesc Fàbregas - Presentation.jpg|thumb|[[Cesc Fàbregas]] í leik með FC Barcelona 15 ágúst árið 2011.]] FC Barcelona hefur lagt mikla áherslu á uppeldisstarf sitt í La Masia, þar hafa margir af bestu leikmönnum heims tekið sín fyrstu skref síðan það hófst árið 1979,<ref>[http://www.fcbarcelona.com/club/facilites-and-services/detail/card/la-masia-history "La Masia history".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150528041218/http://www.fcbarcelona.com/club/facilites-and-services/detail/card/la-masia-history |date=2015-05-28 }} fcbarcelona.com. Sótt 19. júlí 2015. (enska)</ref> í spænska landsliðinu sem vann [[HM 2018]] voru 9 leikmanna liðsins aldir upp í akademíu La Masia. '''Landsliðsmenn sem ólust upp í La Masia''': {| class="wikitable" |- style="text-align: center; background-color: Azure2;" ! style="background:#0000cd; color:#ffff00; border:2px solid #dc143c;"|'''Nafn''' ! style="background:#0000cd; color:#ffff00; border:2px solid #dc143c;"|'''Landsleikir (mörk)''' ! style="background:#0000cd; color:#ffff00; border:2px solid #dc143c;"|'''Landslið''' |- |[[Lionel Messi|Lionel Andrés Messi]] |142 (71) |{{fáni|Argentína}} |- |[[Xavi|Xavier Hernández i Creus]] |133 (13) |{{fáni|Spánn}} |- |[[Andrés Iniesta|Andrés Iniesta Luján]] |131 (14) |{{fáni|Spánn}} |- |[[Sergio Busquets|Sergio Busquets i Burgos]] |121 (2) |{{fáni|Spánn}} |- |[[Cesc Fabregas|Francesc Fàbregas i Soler]] |110 (15) |{{fáni|Spánn}} |- |[[Giovani|Giovani dos Santos Ramírez]] |106 (19) |{{fáni|Mexíkó}} |- |[[Gerard Piqué|Gerard Piqué i Bernabeu]] |102 (5) |{{fáni|Spánn}} |- |[[Carles Puyol|Carles Puyol i Saforcada]] |100 (3) |{{fáni|Spánn}} |- |[[Jordi Alba|Jordi Alba i Ramos]] |71 (8) |{{fáni|Spánn}} |- |[[Pedro|Pedro Rodríguez Ledesma]] |65 (17) |{{fáni|Spánn}} |- |[[Sergi|Sergi Barjuan i Esclusa]] |56 (1) |{{fáni|Spánn}} |- |[[Josef Guardiola|Josep Guardiola i Sala]] |47 |{{fáni|Spánn}} |- |[[Jonathan|Jonathan dos Santos Ramírez]] |45 (3) |{{fáni|Mexíkó}} |- |[[Thiago|Thiago Alcántara do Nascimento]] |40 (2) |{{fáni|Spánn}} |- |[[Amor|Guillermo Amor Martínez]] |37 (4) |{{fáni|Spánn}} |- |[[Pepe Reina|José Manuel Reina Páez]] |36 |{{fáni|Spánn}} |- |[[Ferrer|Albert Ferrer i Llopis]] |36 |{{fáni|Spánn}} |- |[[Francisco José Carrasco Hidalgo]] |35 (5) |{{fáni|Spánn}} |- |[[Thiago Motta]] |30 (1) |{{fáni|Ítalía}} |- |[[Vitoria Valdes|Víctor Valdés i Arribas]] |20 |{{fáni|Spánn}} |- |[[Ramon Maria Calderé i Rey]] |18 (7) |{{fáni|Spánn}} |- |[[Luis Javier García Sanz]] |18 (4) |{{fáni|Spánn}} |- |[[Albert Luque|Albert Luque i Martos]] |18 (2) |{{fáni|Spánn}} |- |[[Carles Rexach|Carles Rexach i Cerdà]] |15 (2) |{{fáni|Spánn}} |- |[[Marc Bartra|Marc Bartra i Aregall]] |14 |{{fáni|Spánn}} |- |[[Sergi Roberto|Sergi Roberto Carnicer]] |10 (1) |{{fáni|Spánn}} |- |[[Jordi Cruijff|Johan Jordi Cruijff]] |9 (1) |{{fáni|Holland}} |- |[[Gerard|Gerard López Segú]] |6 (2) |{{fáni|Spánn}} |- |[[Cristóbal Parralo Aguilera]] |6 |{{fáni|Spánn}} |- |[[Javier Moreno Varela]] |5 (1) |{{fáni|Spánn}} |- |[[Iván de la Peña|Iván de la Peña López]] |5 |{{fáni|Spánn}} |- |[[Ansu Fati]] |4 (1) |{{fáni|Spánn}} |- |[[Jeffrén|Jeffrén Isaac Suárez Bermúdez]] |4 |{{fáni|Venesúela}} |- |[[Albert Celades|Albert Celades i López]] |4 |{{fáni|Spánn}} |- |[[Gabi|Gabriel Garcia de la Torre]] |3 |{{fáni|Spánn}} |- |[[Francisco Joaquín Pérez Rufete]] |3 |{{fáni|Spánn}} |- |[[Luis Milla|Luis Milla Aspas]] |3 |{{fáni|Spánn}} |- |[[Rafinha|Rafael Alcântara do Nascimento]] |2 |{{fáni|Brasilía}} |- |[[Sergio García|Sergio García de la Fuente]] |2 |{{fáni|Spánn}} |- |[[Fernando Navarro|Fernando Navarro Corbacho]] |2 |{{fáni|Spánn}} |- |[[Bojan|Bojan Krkić i Pérez]] |1 |{{fáni|Spánn}} |- |[[Gai Yigaal Assulin]] |1 |{{fáni|Ísrael}} |- |[[Haruna Babangida]] |1 |{{fáni|Nígería}} |} ==Heimildir== * {{wpheimild|tungumál= en|titill= History of FC Barcelona|mánuðurskoðað= 19. apríl.|árskoðað= 2021 }} == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> [[Flokkur:Spænsk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Barselóna]] [[Flokkur:stofnað 1899]] 7erdjlmaalhd06sfdfhdoxw4wygraid 0 92864 1980240 1979826 2026-09-25T19:43:22Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980240 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Donkey in Clovelly, North Devon, England.jpg|thumb|right|370px|Asni á beit.]] '''Asni''' ([[fræðiheiti]]: ''Equus asinus'') er [[hófdýr]] af [[hestaættkvísl]], sem maðurinn tamdi sem [[húsdýr]] fyrir eitthvað fimm þúsund árum.<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2010/07/100728131717.htm ''Science Daily'' 28. júlí 2010]. Skoðað 19. október 2010.</ref> Einnig finnast í Afríku og Asíu villiasnar, sem er skipt í fjórar tegundir. == Líkamsbygging og lifnaðarhættir == Asnar eru harðgerar og sterkar skepnur, sem þola allvel þurrt loftslag í heitum löndum. Dæmigerður asni er nálægt 125 sentimetrar á hæð um axlirnar (sumir þó talsvert lægri, aðrir nokkru hærri), hefur löng eyru, sem hann er auðkenndur á,<ref>Bjarni Vilhjálmsson og Óskar Halldórsson: ''Íslenzkir málshættir'', 2. útgáfa, bls. 13, Reykjavík 1979.</ref> og er grár að lit en heldur ljósari eða hvítur á kvið og snoppu. Hálsinn er ekki mjög langur, og asnar hafa hárbrúsk neðst á [[skott|halanum]]. Þeir eru fótvissir og geta því ferðast um brattlendi og jafnvel fjöll. Þeir eru grasbítar en leggja sér fleira til munns, ekki síst [[gulrót|gulrætur]] en jafnvel runnagróður, enda eru meltingarfæri þeirra góð. Asnar geta náð meira en 25 ára aldri, jafnvel allt að 50 ára aldri. Þeir verjast árás á sama hátt og [[hestur|hestar]]: sparka með afturfótunum, slá með framfótunum og bíta. Villiasnar eru sprettharðir. Í Asíu munu þeir á stuttri vegalengd geta náð allt að 70 kílómetra hraða á klukkustund, en í tveggja klukkustunda þolhlaupi allt að 25 kílómetra meðalhraða á klukkustund. Villiasnar eru félagslyndir og mynda oft hjarðir (einnig finnst orðið ''asnastóð'' í prentuðu máli). Áætlað hefur verið, að á jörðinni séu að minnsta kosti 44 milljónir af ösnum, ef til vill mun fleiri.<ref>[http://creationwiki.org/Donkey Encyclopedia of Creation Science: ''Donkey''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101018185520/http://creationwiki.org/Donkey |date=2010-10-18 }}. Skoðað 19. október 2010.</ref><ref>[http://www.denstoredanske.dk/Natur_og_miljø/Zoologi/Hovdyr%2c_elefanter_og_klippegrævlinger/æsler Den store danske @ Gyldendal: ''Æsler'']. Skoðað 19. október 2010.</ref><ref>[http://a-z-animals.com/animals/donkey/ a – z animals: ''Donkey'']. Skoðað 19. október 2010.</ref> == Afkvæmi == [[Mynd:Equus asinus Kadzidłowo 001.jpg|thumb|left|260px|Þriggja vikna gamalt folald.]] Karldýrið kallast asni og kvendýrið asna. [[Hestur|Hestar]] og asnar geta átt afkvæmi saman. Afkvæmi asna og hryssu kallast [[múldýr]]. Afkvæmi ösnu og hests kallast [[múlasni]]. [[Sebrahestur]] og asna eiga ógjarnan afkvæmi saman, þótt það hafi komið fyrir í dýragörðum.<ref>[http://illvid.dk/spoerg-os/kan-en-hest-og-en-zebra-faa-et-foel-sammen ''Illustreret videnskab'' IV nr. 7/2006 s. 10]. Skoðað 19. október 2010.</ref><ref>[http://a-z-animals.com/animals/zonkey/ a – z animals: ''Zonkey'']. Skoðað 19. október 2010.</ref> Stungið hefur verið upp á að kalla þá dýrategund ''sebraasna''.<ref>[http://visindavefur.hi.is/svar.asp?id=5240 Jón Már Halldórsson: „Af hverju er ekki hægt að temja sebrahesta?“. Vísindavefurinn 2.9.2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715232348/http://visindavefur.hi.is/svar.asp?id=5240 |date=2011-07-15 }}. Skoðað 19. október 2010.</ref> Ösnur eru að meðaltali fylfullar í tólf mánuði og eignast eitt afkvæmi hverju sinni, sem er kallað foli eða folald. == Ösnumjólk == Ösnumjólk líkist [[mjólk|móðurmjólk]]. Í henni er meiri mjólkursykur og minni fita en í kúamjólk. Þess vegna hefur ösnumjólk verið gefin ungbörnum, ef mæður þeirra mjólka lítið. Ösnumjólk hefur einnig verið notuð sem áburður á húðina, því að hún geri hana fallegri. Sagt er, að þeirrar skoðunar hafi verið [[Kleópatra]] drottning í Egyptalandi, Poppaea Sabina miðkona [[Neró]]s keisara og Pálína systir [[Napóleon Bonaparte|Napóleons]] keisara. Ösnumjólk er víða ófáanleg, en í sumum löndum er hún verslunarvara, til dæmis á Ítalíu.<ref>[http://www.lattediasina.it/ Latte DI Asina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110625123617/http://www.lattediasina.it/ |date=2011-06-25 }}. Skoðað 20. október 2010.</ref><ref>[http://www.aquadesign.be/actu/article-4343.php ''Lait d’ânesse, une véritable fontaine de jouvence'' @ Aquadesign (2006)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530045150/http://www.aquadesign.be/actu/article-4343.php |date=2010-05-30 }}. Skoðað 19. október 2010.</ref> == Notkun á ösnum == Asnar eru einkum hafðir til reiðar, burðar og dráttar. Hægt er að temja ösnur til að gæta sauðfjár og geita, halda bæði þessum skepnum saman og vernda þær fyrir refum, sléttuúlfum og hundum. Asnar geta tamið hestfola og kálfa að því marki að gera þá bandvana. Einnig er álitið gagnlegt fyrir hestfolöld að geta umgengist asna, þegar þau eru vanin frá mæðrum sínum. Hið sama á við órólega, sjúka og slasaða hesta. Þeir sækja styrk í skapferli asnans. Börn og fatlað fólk eiga oft auðveldara með að ríða ösnum en hestum, því að þeir eru minni, hreyfa sig hægar og fara gætilega. Ösnur eru einnig að nokkru marki notaðar til að gæta barna.<ref>[http://www.donkeys.com/info2.htm Robinson Ranch, Madisonville, Texas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101030003307/http://www.donkeys.com/info2.htm |date=2010-10-30 }}. Skoðað 21. október 2010.</ref> Dvergasnar eru vinsæl [[gæludýr]].<ref>[http://www.miniature-donkey-assoc.com/ Miniature Mediterranean Donkey Association]. Skoðað 21. október 2010.</ref><ref>[http://www.nmdaasset.com/ National Miniature Donkey Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110128105456/http://nmdaasset.com/ |date=2011-01-28 }}. Skoðað 21. október 2010.</ref> Í [[Afganistan]] hafa hryðjuverkamenn reynt að koma fyrir sprengiefni á ösnum til að granda fólki.<ref>[http://www.foxnews.com/story/0,2933,198637,00.html Fox News 8. júní 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807140758/http://www.foxnews.com/story/0%2C2933%2C198637%2C00.html |date=2007-08-07 }}. Skoðað 21. október 2010.</ref> [[Plinius eldri]] ritaði, að menningarvitinn [[Gaius Maecenas]] hefði látið matbúa kjöt af asnafolöldum, en eftir hans dag hafi það ekki verið álitinn góður matur.<ref>''Naturalis Historia'', bók VIII, kafli XLIII.</ref> Asnakjöt hefur þó lengi verið haft til matar bæði á Ítalíu, í Frakklandi og víðar en dregið hefur úr neyslu þess á síðari árum og sumstaðar hefur verið barist gegn sölu á því.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/2061229.stm ''BBC News'' 23. júní 2002]. Skoðað 23. október 2010.</ref> Á Ítalíu hefur það meðal annars verið notað í staðbundna rétti eins og pastasósuna ''stracotto di asino'' í Mantova, svo og í pylsur eins og ''salame di asino''.<ref>Pellegrino Artusi: ''Science in the Kitchen and the Art of Eating Well''. New York 1997.</ref> == Hljóð asnans == Sagt er, að asnar ''hríni'', þegar þeir gefa frá sér hljóð.<ref>{{vísindavefurinn|6801|Hestar hneggja, hundar gelta og kettir mjálma, en hvað gera til dæmis asnar, fílar, selir og gíraffar?}}</ref> Orðið ''asnagnegg'' finnst einnig í ritmálssafni hjá Orðabók Háskólans. Þeir eru ekki alltaf lágværir í tjáskiptum sínum.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=srkarrl2EaU&feature=related ''Screaming Donkey'' @ YouTube (helmits, 2007)]. Skoðað 19. október 2010.</ref> == Asnar í bókmenntum og listum == Í dæmisögum [[Esóp]]s koma asnar á allmörgum stöðum fyrir. Í eitt skiptið bjargar asni sér með hyggindum úr klóm úlfs, en oftar eru atvik ösnunum ekki til sóma eða hamingju. Rómverski rithöfundurinn [[Apuleius]] ritaði seint á annarri öld bókina ''Gullni asninn'' (Asinus Aureus) og lét aðalsöguhetjuna Lucius í upphafi bókar breytast í asna. Á líkan hátt lét [[William Shakespeare]] höfuðið á einni persónu í leikritinu ''Draumur á Jónsmessunótt'' breytast í asnahöfuð. [[Carlo Collodi]] lét í bók sinn um [[Gosi|''Gosa'']] óþæga stráka breytast í asna. Á helgimyndum má sjá heilagan [[Antóníus frá Padúa]] með asna, sem bar svo til, að hann prédikaði eitt sinn iðrun og afturhvarf fyrir bónda nokkrum. Sá skeytti því engu, og hóf þá Antóníus á loft helgaða hostíu. Þegar asni eða múlasni bóndans sá það, kraup hann frammi fyrir kennimanninum, og þá fyrst snérist bónda hugur.<ref>[http://helgisetur.wordpress.com/2009/09/06/antonius-patavinus-1195-1231/ ''Antonius Patavinus'' @ Helgisetur]. Skoðað 19. október 2010.</ref><ref>[http://www.wga.hu/art/h/heintz/joseph_y/miracle.jpg Olíumálverk eftir Jósef yngri Heintz í Basilica dei Santi Giovanni e Paolo, Venezia @ Web Gallery of Art]. Skoðað 21. október 2010.</ref> [[Jesús Kristur]] er sýndur á helgimyndum frá pálmasunnudeginum sem ríðandi inn í Jerúsalem á ösnu.<ref>''Matteusarguðspjall'', 21. kapítuli.</ref><ref>[http://www.wga.hu/art/d/durer/2/12/7smallp/1/06_small.jpg Trérista frá 1511 eftir Albrecht Dürer í British Museum, London @ Web Gallery of Art]. Skoðað 21. október 2010.</ref><ref>[http://www.wga.hu/art/g/giotto/padova/3christ/scenes_2/chris10.jpg Freska frá ca. 1305 eftir Giotto di Bondone í Cappella Scrovegni, Padova @ Web Gallery of Art]. Skoðað 21. október 2010.</ref> Sömuleiðis eru [[María mey]] og Jesúbarnið sýnd á helgimyndum ríðandi á asna á flóttanum til Egyptalands.<ref>''Matteusarguðspjall'', 2. kapítuli, 21. vers.</ref><ref>[http://www.wga.hu/art/a/angelico/11/armadio5.jpg Málverk frá um 1450 eftir Fra Angelico í Museo di San Marco, Firenze @ Web Gallery of Art]. Skoðað 21. október 2010.</ref><ref>[http://www.wga.hu/art/b/bles/flight_e.jpg Málverk eftir Herri met de Bles í Государственный Эрмитаж í Sankti Pétursborg @ Web Gallery of Art]. Skoðað 21. október 2010.</ref> Enn eitt myndefni úr ''Biblíunni'' er af því, þegar asna Bíleams hafði vit fyrir honum á ferðalagi, svo að engill Drottins dræpi hann ekki með sverði sínu. En Bíleam sá ekki það, sem hún sá, og barði hana þrisvar sinnum, þangað til Drottinn lauk upp munni hennar, svo að hún gat talað við húsbónda sinn.<ref>''Fjórða Mósebók'', 22. kapítuli.</ref><ref>[http://www.wga.hu/art/r/rembran/painting/biblic1/balaam.jpg Rembrandt van Rijn: Málverk frá 1626 í Musée Cognacq-Jay, Paris @ Web Gallery of Art]. Skoðað 21. október 2010.</ref><ref>[http://www.wga.hu/art/zgothic/miniatur/1251-300/03f_1250.jpg Myndskreyting úr ''Saltara heilags Lúðvíks'' (ca. 1260) í Bibliothèque Nationale, Paris @ Web Gallery of Art]. Skoðað 21. október 2010.</ref> == Löggjöf um asna == Framkvæmdastjórn [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] ákvað með reglum nr. 504/2008 frá 6. júní 2008, að gefa skuli út vegabréf handa öllum ösnum, sem eiga heima innan sambandsins eða flytja þangað frá öðrum löndum. Folöld fá þó ekki skilríki sín útgefin fyrr en þau ná sex mánaða aldri.<ref>[http://ec.europa.eu/danmark/eu-politik/alle_emner/landbrug/2008/080609_hestepas_da.htm Europa Kommissionen í Danmark, tilkynning frá 9. júní 2008]. Skoðað 21. október 2010.</ref><ref>[http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32008R0504:EN:NOT Lex Europa 32008R0504]. Skoðað 21. október 2010.</ref> == Tilvísanir == <references/> == Heimildir, ítarefni == * [http://www.lovelongears.com/ American Donkey and Mule Society]. Skoðað 21. október 2010. * [http://species.wikimedia.org/wiki/Equus_asinus Equus asinus @ Wikispecies]. Skoðað 21. október 2010. * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Equus_asinus.html Huggins, Britton @ University of Michigan Museum of Zoology: ''Equus asinus'']. Skoðað 20. október 2010. * [https://web.archive.org/web/20121116094249/http://www1.agric.gov.ab.ca/$department/deptdocs.nsf/all/agdex598 Upplýsingar um asna, sem ríkisstjórnin í Alberta birti 1. nóvember 1990]. Skoðað 19. október 2010. * [http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14100004 Wilson & Reeder's Mammal Species of the World: ''Equus asinus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100603184502/http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14100004 |date=2010-06-03 }}. Skoðað 21. október 2010. {{Wiktionary|asni}} {{commonscat|Equus asinus|ösnum}} [[Flokkur:Hestaætt]] [[Flokkur:Húsdýr]] [[Flokkur:Gæludýr]] 7toc67d8foymualefznsfj6ky6chf55 0 93715 1980310 1963294 2026-09-26T00:29:06Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980310 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Hvidtoel.jpg|thumb|right|Danskt hvítöl]] '''Hvítöl''' er dökkt yfirgerjað [[léttöl]] af [[Danmörk|dönskum]] uppruna. Það er með áfengisinnihald undir 2,5% og gert með því að [[mesking|meskja]] [[malt]]ið við mjög háan hita (76-78°C). Það skapar mikið af ógerjanlegum [[sykra|sykrum]] sem verða eftir sem sæta í ölinu þegar [[gerjun]] er lokið, en að sama skapi lítið af gerjanlegum sykrum sem gerið getur breytt í [[áfengi]]. Nafnið er dregið af því að ölið var búið til með „hvítu malti“, þ.e. malti sem var þurrkað rétt áður en hvítar spírurnar í byggfræjunum urðu grænar. Það þekkist í Danmörku frá 15. öld. Hefð er fyrir því í Danmörku að drekka hvítöl á [[jól]]um og hefur sú hefð meðal annars borist til [[Ísland]]s. Í Danmörku er hvítöl því stundum markaðssett fyrir jólin sem „nisseøl“ en á Íslandi er það kallað jólaöl. Á Íslandi framleiddi [[Ölgerðin Egill Skallagrímsson]] hvítöl frá stofnun fyrirtækisins 1913 fram til ársins 2020.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/2020/11/18/hvitolid-ur-solu-eftir-meira-en-old|title=Hvítölið úr sölu eftir meira en öld|date=2020-11-18|website=RÚV|language=is|access-date=2020-11-18}}</ref> Fram undir 1980 var nýbrugguðu hvítöli tappað á brúsa sem viðskiptavinir komu sjálfir með í ölgerðina fyrir jólin þegar hvítölið var selt sem „jólaöl“. Sumir litu jafnvel á það sem ómissandi hluta af jólaundirbúningnum að standa í biðröð fyrir utan brugghús Ölgerðarinnar á Njálsgötu með brúsa í hendi síðustu dagana fyrir jól. Flæmska brúnölið [[oud bruin]] er skyld tegund af dökku öli með lítið áfengisinnihald en sem er yfirleitt látið þroskast á flöskum meðan hvítöl er oftast selt nýtt. == Heimildir == <references/> ==Tenglar== * [https://web.archive.org/web/20181011215634/http://xn--letiket-p1a.dk/hvidt_ol.htm Um hvítöl á Øletiket] {{bjórstílar}} [[Flokkur:Bjór]] [[Flokkur:Danskir áfengir drykkir]] tacrijpi111092pju3leaazq56xxp73 0 94632 1980288 1979871 2026-09-25T22:52:53Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980288 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Sjónvarpsþáttur | nafn = Glee | mynd = Glee title card.svg | myndatexti = Merki þáttanna | nafn2 = | tegund = [[Gaman]]<br />[[Drama]] | skapari = Ryan Murphy<br />Brad Falchuk<br />Ian Brennan | leikstjórn = | þróun = | sjónvarpsstöð = [[20th Century Fox|Fox]] | leikarar = [[Dianna Agron]]<br />[[Chris Colfer]]<br />[[Jessalyn Gilsig]]<br />[[Jane Lynch]]<br />Jayma Mays<br />[[Kevin McHale (leikari)|Kevin McHale]]<br />[[Lea Michele]]<br />[[Cory Monteith]]<br />[[Matthew Morrison]]<br />[[Amber Riley]]<br />[[Mark Salling]]<br />[[Jenna Ushkowitz]]<br />[[Heather Morris]]<br />[[Mike O'Malley]]<br />[[Naya Rivera]]<br />[[Darren Criss]]<br />[[Harry Shum jr.]]<br />[[Chord Overstreet]]<br />[[Jacob Artist]]<br />[[Melissa Benoist]]<br />[[Blake Jenner]]<br />[[Alex Newell]]<br />[[Becca Tobin]]<br />[[Dot Jones]] | raddsetning = | yfirlestur = | höfundur_stefs = [[Steve Perry]], [[Jonathan Cain]], [[Neal Schon]] | upphafsstef = | lokastef = | tónlist = James S. Levine | land = {{USA}} [[Bandaríkin]] | tungumál = [[Enska]] | fjöldi_þáttaraða = 6 | fjöldi_þátta = 121 | thattalisti = | framleiðslufyrirtæki = | framleiðandi = Alexis Martin Woodall<br>Michael Novick<br>Kenneth Silverstein<br>Roberto Aguirre-Saracasa | aðstoðarframleiðandi = | klipping = | staðsetning = [[Hollywood]], [[Kalífórnia]] | myndataka = | lengd = 42-48 mín. | stöð = Fox | myndframsetning = 720p (HDTV) | hljóðsetning = Dolby Surrond 5.1 | fyrsti_þáttur = [[19. maí]] [[2009]] | síðasti_þáttur = [[20. mars]] [[2015]] | frumsýning = [[19. maí]] [[2009]] | lokasýning = [[20. mars]] [[2015]] | undanfari = | framhald = | tengt = | vefsíða = http://www.fox.com/glee/ | imdb_kenni = 1327801 | tv_com_kenni = glee }} '''''Glee''''' er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[sjónvarpsþáttur|söngþáttur]] sem að er framleiddur og sýndur af [[20th Century Fox|Fox]]. Þátturinn fjallar um sönghópinn „New Directions“ í gagnfræðisskólanum [[William McKinley]] High og fylgir öllum meðlimum hópsins og vandamálum þeirra. Í aðalhlutverkum eru [[Matthew Morrison]] sem að leikur leikstjóra hópsins og [[Spænska|spænskukennarann]] Will Schuester, [[Jane Lynch]] leikur hina illkvittnu Sue Sylvester sem að þjálfar klappstýrurnar í skólanum og hatar sönghópinn. Meðlimar sönghópsins eru ellefu alls og fara [[Chris Colfer]], [[Dianna Agron]], [[Kevin McHale]], [[Lea Michele]], [[Cory Monteith]], [[Amber Riley]], [[Mark Salling]] og [[Jenna Ushkowitz]] með hlutverk þeirra. Höfundar þáttanna eru Ryan Murphy, Brad Falchuk og Ian Brennan sem að skrifuðu það upprunalega sem kvikmynd. Prufuþátturinn var sýndur á Foxsjónvarpsstöðinni þann 19. maí árið 2009 og fyrsta serían fór í gang þann [[9. september]] sama ár. Önnur þáttaröðin fór í gang þann [[21. september]] árið [[2010]] og þriðja serían hefur nú þegar verið pöntuð. Í þáttunum setja persónunar upp söngatriði og höfundar þáttanna reyna að nota blöndu af vinsælum lögum og klassískum söngleikjalögum. Lögin sem að leikarar flytja í þættinum hafa einni verið gefin út á geisladiski og eru líka fáanleg til niðurhals á [[iTunes Store|iTunes]]. Annars konar varningur hefur verið gefinn út meðal annars [[Blu-ray]] og [[mynddiskur|mynddiskar]], bókasería, [[iPad]] forrit og [[Wii]]leikur. Fyrsta þáttaröðin fékk mikið lof gagnrýnenda og áhorfenda. Vefsíðan Metacritic sem að safnar saman dómum gagnrýnenda og blandar þeim saman til þess að fá meðaltal gaf fyrstu seríunni af Glee 77 prósent út úr hundraði. Glee var tilnefnd til nítjan [[Emmy]] verðlauna, fjögurra [[Golden Globe]], sex [[Satellite verðlaun]]a og fimmtíu og sjö annarra verðlauna. Af þeim tilnefningum unnu þættirnir Golden Globe verðlaunin fyrir bestu gamanseríu og [[Jane Lynch]] vann einni Emmy verðlaun sem besta leikkona í aukahlutverki. Önnur þáttaröðin var tilnefnd til margra verðlauna þar á meðal fimm [[Golden Globe]] verðlauna þar á meðal verðlaunin fyrir bestu gamanseríu og fyrir besta leik hjá [[Matthew Morrison]], [[Lea Michele]], [[Jane Lynch]] og [[Chris Colfer]]. Verðlaunaafhendingin mun fara fram í janúar [[2011]]. == Framleiðsla == === Sköpun === Hugmyndin á bak við Glee kom frá Ian Brennan sem að byggði það á reynslu sinni í sönghópi gagnfræðiskólanum Prospect High School. Hann hafði upprunalega hugsað Glee sem kvikmynd og skrifaði fyrsta handritið í ágúst árið [[2005]]. <ref>Kom fram í grein í Daily Herald þann 17. mars, 2010</ref> Það var lengi lítill áhugi á handritinu þangað til að vinur Brennans frá Los Angeles sem að var meðlimur sömu líkamsræktarstöðvar og Ryan Murphy, sjónvarpsframleiðanda, og hann gaf honum handritið af Glee. <ref>https://articles.latimes.com/2009/apr/26/entertainment/ca-glee26</ref> Þá var handritið endurskrifað frá byrjun til enda og innan fimmtán klukkutíma að Murphy hafði fengið handritið var [[Fox]] búið að kaupa það. Murphy sagði í viðtali „Það er við hæfi þegar að vinsælasti þáttur stöðvarinnar (''[[American Idol]]'') er söngvaþáttur að gera eitthvað í þá átt“<ref>Schneider, Michael (23. júlí, 2009) http://www.variety.com/article/VR1117989408?refCatld=14{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Murphy tók yfir sem framkvæmdastjóri þáttanna ásamt Ian Brennan og Brad Falchuk. Þeir þrír skrifa einnig alla þættina. <ref>{{Cite web |url=http://www.wired.com/geekdad/2009/12/were-all-gleeks-10-questions-with-glee-co-creator-brad-falchuk/ |title=Geymd eintak |access-date=2012-05-30 |archive-date=2011-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111225072539/http://www.wired.com/geekdad/2009/12/were-all-gleeks-10-questions-with-glee-co-creator-brad-falchuk/ |url-status=dead }}</ref> Glee á sér stað í smáborginni [[Lima]] í [[Ohio]]-fylki í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]].<ref>{{cite web |url=http://www.ohio.com/entertainment/44449937.html |title=Geymd eintak |access-date=2009-07-15 |archive-date=2009-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090715062607/http://www.ohio.com/entertainment/44449937.html }}</ref> Murphy var sá sem að valdi staðsetninguna út af því að hann kemur líka frá miðvesturríki í Bandaríkjunum og vildi heiðra þann hluta af Bandaríkjunum. Þættirnir eru samt kvikmyndaði í [[Hollywood]]-borg í [[Los Angeles]]. <ref>Simpson, Melody (17. mars 2009). http://www.hollywoodthewriteway.com/2009/03/meet-cory-monteith-naya-rivera-of-glee.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102071550/http://www.hollywoodthewriteway.com/2009/03/meet-cory-monteith-naya-rivera-of-glee.html |date=2011-01-02 }} Hollywood the Write Way.</ref> Glee hefur oft verið borið saman við ''[[High School Musical]]'' myndirnar en Murphy heldur því fram að hann hafi aldrei séð þær og Glee sé frekar nútímasöngleikur frekar en „þættir þar sem fólk hoppar í söng inn á milli.“<ref>http://www.nytimes.com/2009/05/17/arts/television/17wyat.html?_r=1, New York Times, 15. maí 2009</ref> Murphy ímyndaði sér Glee sem undankoma frá heiminum út af því að honum fannst allt sem að var í sjónvarpinu á þeim tíma vera vísindaskáldsögur, löggur eða lögfræðingar að hlaupa í hringi. „Þetta er öðruvísi tegund af sjónvarpsefni, það er ekkert í sýningu núna sem að líkist Glee. Það er allt í heiminum svo dimmt núna, þess vegna virkaði [[American Idol|Idol]] af því að það er veruleikaflótti.“ <ref>Schneider, Michael (23. júlí, 2009) http://www.variety.com/article/VR1117989408?refCatld=14{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Murphy hefur planað þrjár þáttaraðir af Glee. <ref>Herrera, Monica http://www.billboard.com/features/glee-rewrites-the-script-on-tv-music-1004030132.story#/features/glee-rewrites-the-script-on-tv-music-1004030132.story {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103111358/http://www.billboard.com/features/glee-rewrites-the-script-on-tv-music-1004030132.story#/features/glee-rewrites-the-script-on-tv-music-1004030132.story |date=2012-11-03 }}, 23. október 2009</ref> === Tónlistarval === Í hverjum þætti af Glee eru fjölmörg lög flutt af leikörunum sem að eru einhvern veginn flétt saman við söguþráð þáttanna. <ref>Kinon, Christina (19. maí, 2009) http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/2009/05/18/2009-05-18_glee_puts_edgy_spin_on_top_40_tunes.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090915193815/http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/2009/05/18/2009-05-18_glee_puts_edgy_spin_on_top_40_tunes.html |date=2009-09-15 }}</ref> Ryan Murphy velur öll lögin sem að eru flutt og hann reynir að nota góða blöndu af klassískum söngleikjalögum og poppsmellum. Lagaval er ómissandi í skriftarferlinum og Murphy velur lögin vanalega á sama tíma og að hann velur þema fyrir hvern einasta þátt. <ref>Wyatt, Edward (11. október, 2009) http://www.nytimes.com/2009/10/12/business/media/12glee.html, The New York Times</ref> Í annarri þáttaröðinni fór Murphy að nota vinsælli lög frekar heldur en gamla smelli til þess að laða að fleiri unglingum. <ref>Donahue, Ann (13. desember, 2010). http://www.reuters.com/article/idUSTRE6BC0LL20101213, Billboard</ref> Murphy sagði í viðtali að það hafði komið honum á óvart hversu margir listamenn felldust á það að leyfa þeim að nota lögin þeirra. „Ég held að þeim hafi litist vel á tón þáttarins. Þátturinn er um bjartsýni, allaveganna megnið af tímanum, og um að endurtúlka gömlu lögin þeirra fyrir nýja áhorfendur.“<ref>Kinon, Christina (19. maí, 2009) http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/2009/05/18/2009-05-18_glee_puts_edgy_spin_on_top_40_tunes.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090915193815/http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/2009/05/18/2009-05-18_glee_puts_edgy_spin_on_top_40_tunes.html |date=2009-09-15 }}</ref> Fáir listamenn hafa neitað að leyfa Glee að flytja eitthvað af lögunum þeirra meðal annars [[Bryan Adams]] og hljómsveitin [[Coldplay]]. Í júní árið [[2010]] skiptu meðlimir Coldplay um skoðun og gáfu framleiðendum þáttanna full rétindi á að nota lögin þeirra. <ref>16. júní, 2010, http://www.insideireland.ie/index.cfm/section/news/ext/glee002/category/905 {{Webarchive|url=https://archive.today/20110430001852/http://www.insideireland.ie/index.cfm/section/news/ext/glee002/category/905 |date=2011-04-30 }}, Inside Ireland</ref> Tónlistarmaðurinn [[Billy Joel]] hefur boðið framleiðendum þáttanna að nota lögin hans frítt og margir aðrir listamenn hafa einnig gert hið sama. <ref>Frankel, Daniel (13. janúar, 2009) https://www.variety.com/article/VR1117998492?, Variety</ref> Nokkrar plötur hafa verið gefnar út með lögunum sem að leikararnir syngja á þáttunum hafa verið gefnar út á bæði hljómplötum og á [[iTunes]]. <ref>Donahue, Ann (13. desember, 2010). http://www.reuters.com/article/idUSTRE6BC0LL20101213, Billboard</ref> Hver einasti þáttur kostar um það bil þrjár milljónir bandaríkjadala.<ref>Fernandez, Maria E. (26. apríl, 2009) https://articles.latimes.com/2009/apr/26/entertainment/ca-glee26 </ref> Eftir að Murphy hefur valið hvert einasta lag þarf að plana dansatriði og flutning fyrir það og kaupa sviðsskreytingar fyrir atriðin sem að eru oft mjög kostnaðarsöm.<ref>Donahue, Ann (13. desember, 2010). http://www.reuters.com/article/idUSTRE6BC0LL20101213, Billboard</ref> === Auglýsingarherferð === Á tímabilinu á milli prufuþáttarins og útgáfu annars þáttar Glee fóru aðalleikararnir að ferðast um Bandaríkin til þess að syngja í Hot Topic verslunarmiðstöðunum.<ref>http://tv.broadwayworld.com/article/Photo_Flash_The_GLEEK_Tour_Hits_The_Road_20090820, 20. ágúst, 2009</ref> Þau fengu einnig að syngja bandaríska þjóðsönginn á stórum hafnaboltaleik árið 2009. <ref>Ghosh, Korbi (16. ágúst, 2009) http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2009/10/glee-cast-to-sing-the-national-anthem-at-the-world-series.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014214341/http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2009/10/glee-cast-to-sing-the-national-anthem-at-the-world-series.html |date=2012-10-14 }}</ref> Glee var boðið að syngja í skemmtigöngu [[Macy's]] á Þakkargjörðinni árið 2009 en útsendingaraðili skrúðgöngunnar [[NBC]] sem að er keppinautur [[Fox]] höfnuðu tillögunni.<ref>Starfsfólk TMZ (12. október 2009) http://www.tmz.com/2009/10/12/glee-thanksgiving-parade-nbc-dumped/</ref> Eftir að fyrstu þáttaröðinni lauk fóru leikararnir í tónleikaferðalag til [[Phoenix]], [[Chicago]], [[Los Angeles]] og [[New York]].<ref>Little, Lyneka (2. mars, 2010). http://blogs.wsj.com/speakeasy/2010/03/02/julianne-moore-gets-soapy-glee-tours-holt-halts-hiroshima-book/</ref> [[Matthew Morrison]], [[Lea Michele]], [[Cory Monteith]] og [[Chris Colfer]] hafa öll skrifað undir samning til þess að vera í einum þætti af „The Cleveland Show.“<ref>Keck, William (7. janúar, 2010) http://www.tvguide.com/keywords/tv-guide-magazine {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101227111438/http://www.tvguide.com/keywords/tv-guide-magazine |date=2010-12-27 }}, TvGuide</ref> Jane Lynch, Chris Colfer, Cory Monteith og Amber Riley komu fram á VMA verðlaununum hjá [[MTV]] þann [[12. september]] árið [[2010]].<ref>{{Cite web |url=http://www.tvguide.com/tvshows/glee/296380 |title=Geymd eintak |access-date=2010-12-26 |archive-date=2012-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201222020/http://www.tvguide.com/tvshows/glee/296380 |url-status=dead}}</ref> Eftir að Dianna Agron, Cory Monteith og Lea Michele sátu fyrir [[GQ]]-blaðið í djörfum myndum þar sem að þær afklæddu sig að hluta til voru þættirnir gagnrýndir af bandarísku foreldrastofnununni „Parents Television Council“ þar sem að forseti stofnunarinnar sagði að leikarannir ættu að vera fyrirmyndir fyrst að þau væru átrúnaðargoð margra unglinga og barna. Hann sagði að þó að engar af myndunum hefðu sýnt nekt þá myndu þær samt senda röng skilaboð til ungra barna um hvernig ætti að klæða sig.<ref>Parents Television Council (20. október 2010). http://www.parentstv.org/ptc/news/release/2010/1020.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101211003833/http://www.parentstv.org/PTC/news/release/2010/1020.asp |date=2010-12-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101211003833/http://www.parentstv.org/PTC/news/release/2010/1020.asp |date=2010-12-11 }}</ref> == Leikendur og hlutverk == ===Leikarar=== *[[Lea Michele]] sem Rachel Berry *[[Cory Monteith]] sem Finn Hudson *[[Matthew Morrison]] sem Will Schuester *[[Jane Lynch]] sem Sue Sylvester *[[Jayma Mays]] sem Emma Pillsbury *[[Amber Riley]] sem Mercedes Jones *[[Chris Colfer]] sem Kurt Hummel *[[Kevin McHale]] sem Artie Abrams *[[Jenna Ushkowitz]] sem Tina Cohen-Chang *[[Mark Salling]] sem Noah "Puck" Puckerman *[[Dianna Agron]] sem Quinn Fabray *[[Chord Overstreet]] sem Sam Evans *[[Darren Criss]] sem Blaine Anderson *[[Heather Morris]] sem Brittany Pierce *[[Naya Rivera]] sem Santana Lopez [[Mynd:Matthew Morrison 2009.jpg|thumb|right|Murphy fann Matthew Morrison á Broadway]] Þegar að Murphy fór að leita að leikurum fyrir Glee vildi hann fyrst og fremst finna leikara sem að færu létt með það að leika á sviði. Í stað þess að halda hefðbundnar áheyrnarprufur fór Murphy á [[Broadway]] í leit að fólki þar sem að hann fann [[Matthew Morrison]] sem að hafði þá nýlokið að leika í [[Hairspray]], Leu Michele sem að fór með hlutverk í ''[[Spring Awakening]]'' og Jennu Ushkowitz sem að lék í nýrri upfærslu af ''[[The King and I]]''.<ref>Martin, Denise (26. apríl, 2009) https://www.latimes.com/entertainment/news/la-ca-gleestage26-2009apr26,0,1653470.story, ''The Los Angeles Times''</ref> Eftir að hafa fundið þessi þrjú hélt Murphy áheyrnarprufur þar sem að leikarar þurftu að sýna fram á dans og sönghæfileikana sína. [[Chris Colfer]] hafði enga reynslu þegar að hann fór í prufu fyrir hlutverk Arties en Murphy var svo hrifinn af honum að þegar að [[Kevin McHale]] fékk hlutverkið skrifaði hann nýja persónu inn í handritið bara fyrir hann. <ref>Martin, Denise (26. apríl, 2009) https://www.latimes.com/entertainment/news/la-ca-gleestage26-2009apr26,0,1653470.story, ''The Los Angeles Times''</ref> Leikkonan [[Jayma Mays]] söng lagið „Touch-a, Touch-a, Touch-a, Touch Me“ frá „[[The Rocky Horror Picture Show]]“, lag sem að hún fékk seinna að syngja á Glee. [[Cory Monteith]] sendi upprunalega inn myndband þar sem að hann lék aðeins og var síðan beðinn um að senda inn annað myndband þar sem að hann myndi syngja. Cory söng þá lagið „Can't Fight This Feeling“ eftir [[REO Speedwagon]]. Hlutverk [[Jane Lynch]]ar átti upprunalega bara að vera lítið út af því að hún var í annarri seríu á þeim tíma en sú þáttaröð var stuttu seinna aflýst.<ref>Andreeva, Nellie (23. apríl 2009) https://web.archive.org/web/20090427063215/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/news/e3i360cdd62fc9ca5a8b570d3d12fce11cb The Hollywood Reporter</ref> Í samningi leikaranna stendur að þeir séu óafturkallanlega bundnir Glee til þess að gera upp að þremur kvikmyndum byggðar á þáttunum. Enn hafa engar myndir verið planaðar. <ref>Tyler, Matt (21. júní 2010) http://thefilmstage.com/2010/06/21/glee-the-movie-coming-soon/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902045127/http://thefilmstage.com/2010/06/21/glee-the-movie-coming-soon/ |date=2010-09-02 }}, ''The Film Stage''</ref> [[Mynd:Cory Monteith 2009.jpg|thumb|left|Cory Monteith fer með hlutverk Finns í Glee]] Í ''Glee'' eru fimmtán aðalhlutverk. Morrison leikur [[spænska|spænskukennarann]] Will Schuester sem að verður leikstjóri sönghóps skólans í von um að endurreisa hann. Jane Lynch leikur hina siðspilltu Sue Sylvester, klappstýruþjálfann sem að hatar sönghópinn og alla meðlimina. <ref> Itzkoff, David (18. maí 2009).http://artsbeat.blogs.nytimes.com/2009/05/18/jane-lynch-brings-her-inner-mean-girl-to-glee/ The New York Times</ref> Jayma Mays fer með hlutverk fer með hlutverk Emmu Pillsbury, nemendaráðgjafa skólans sem að er hrædd við öll óhreinindi og er skotin í Will.<ref>Abrams, Natalie (18. maí 2009) https://uk.eonline.com/uberblog/watch_with_kristin/b124391_time_get_happy_with_cast_of_glee.html, ''E! Online''</ref> [[Lea Michele]] leikur Rachel Berry, hæfileikaríkann nemanda í sönghópnum sem að þráir ekkert heitar heldur en að verða fræg söngkona en er oft strítt af klappstýrum og íþróttafolunum.<ref>Wieselman, Jarett (19. maí 2009) http://www.nypost.com/p/blogs/popwrap/item_sbUrfetlC9ck0hU9lqw0eM;jsessionid=13F9459E60D0F065F4ACDBB2E3FA2D6F {{Webarchive|url=https://archive.today/20120530060558/http://www.nypost.com/p/blogs/popwrap/item_sbUrfetlC9ck0hU9lqw0eM;jsessionid=13F9459E60D0F065F4ACDBB2E3FA2D6F |date=2012-05-30 }}, ''The New York Post''</ref> Cory Monteith leikur Finn Hudson, aðalleikmann [[amerískur fótbolti|ameríska fótboltaliðsins]] sem að stofnar vinsældum sínum í hættu með því að taka þátt í sönghópnum.<ref>Wieselman, Jarett (19. maí 2009) http://www.nypost.com/p/blogs/popwrap/item_sbUrfetlC9ck0hU9lqw0eM;jsessionid=13F9459E60D0F065F4ACDBB2E3FA2D6F {{Webarchive|url=https://archive.today/20120530060558/http://www.nypost.com/p/blogs/popwrap/item_sbUrfetlC9ck0hU9lqw0eM;jsessionid=13F9459E60D0F065F4ACDBB2E3FA2D6F |date=2012-05-30 }}, ''The New York Post''</ref> Í hópnum eru einnig Mercedes Jones (leikin af Amber Riley) sem að sárnar af því að syngja aukaraddir, Kurt Hummel (leikinn af Chris Colfer) sem að er samkynhneigður tenór, Artie Abrams (leikinn af Kevin McHale) sem að er þverlamaður unglingur sem að dreymir um að geta dansað og Tina Cohen-Chang (leikin af Jennu Ushkowitz) sem að er hálf bandarísk-hálf japönsk unglingsstúlka sem að þykist vera með stama. Mark Salling bættist síðan seinna í hópinn sem Noah Puckerman, besta vin Finns. Dianna Agron fer með hlutverk Quinn Fabray, klappstýru sem að er í sambandi með Finn sem að gerist meðlimur sönghópsins.<ref>Wightman, Catriona (28. apríl 2010). https://www.digitalspy.com/ustv/s57/glee/news/a216983/glee-rivera-morris-to-become-regulars.html, ''Digital Spy''</ref> [[Heather Morris]] og [[Naya Rivera]] fara með hlutverk Brittany Pierce og Santönu Lopez sem að voru upprunalega bara aukahlutverk en í annarri seríu fengu þær stöðuhækkun og eru núna aðalleikarar.<ref>Wieselman, Jarett (19. maí 2009) http://www.nypost.com/p/blogs/popwrap/item_sbUrfetlC9ck0hU9lqw0eM;jsessionid=13F9459E60D0F065F4ACDBB2E3FA2D6F {{Webarchive|url=https://archive.today/20120530060558/http://www.nypost.com/p/blogs/popwrap/item_sbUrfetlC9ck0hU9lqw0eM;jsessionid=13F9459E60D0F065F4ACDBB2E3FA2D6F |date=2012-05-30 }}, ''The New York Post''</ref> == Þættir == Í fyrstu þáttaröð Glee voru 22 þættir.<ref>Schneider, Michael (1. desember 2009). http://www.variety.com/article/VR1118012049.html?categoryId=30&cs=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100516232651/http://www.variety.com/article/VR1118012049.html?categoryId=30&cs=1 |date=2010-05-16 }}, Variety</ref> Prufuþátturinn var sýndur þann [[19. maí]] árið [[2009]] og þáttaröðinn hófst þann [[9. september]] hið sama ár og var sýndur á miðvikudögum til jóla en var síðan færður yfir á fimmtudag.<ref>Fox Broadcasting Company (5. mars 2009) http://www.foxflash.com/div.php/main/page?aID=1z2z2z268z1z8&ID=4793 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022010645/http://www.foxflash.com/div.php/main/page?aID=1z2z2z268z1z8&ID=4793 |date=2013-10-22 }}</ref> Þann [[11. janúar]] árið [[2010]] tilkynntu forstjórar [[Fox]] að þeir hefðu pantað aðra seríu af Glee. <ref> Fox Broadcasting Company (24. nóvember 2009).http://www.foxflash.com/div.php/main/page?aID=1z2z1z25z1z8&ID=5454</ref> Tökur á næstu seríu hófust í júní [[2010]].<ref>Abrams, Natalie (11. janúar 2010) http://www.tvguide.com/News/Glee-Picked-Season-1013581.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140414114023/http://www.tvguide.com/News/Glee-Picked-Season-1013581.aspx |date=2014-04-14 }}, TvGuide</ref> Sýningar á annarri þáttaröðinni hófust þann [[21. september]], [[2010]]<ref>Gorman, Bill (13. júlí 2010) http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/07/13/fox-announces-fall-premiere-dates-for-2010-11-season/56923TV{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} by the Numbers</ref> og þættirnir voru sýndir klukkan átta að kvöldi til á þriðjudögum. [[Fox]] planaði upprunalega að sýna Glee á miðvikudögum en hætti svo við og sýndu [[American Idol]] á þeim tíma í staðinn. <ref>Rice, Lynette (November 19, 2010) http://insidetv.ew.com/2010/11/19/fox-moves-american-idol-to-wednesdays-and-thursdays/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207191706/http://insidetv.ew.com/2010/11/19/fox-moves-american-idol-to-wednesdays-and-thursdays/ |date=2012-02-07 }}, Entertainment Weekly</ref> Þriðja þáttaröðin var pöntuð af [[Fox]] þann [[23. maí]] [[2010]]. == Heimildir == {{reflist|2}} [[Flokkur:Bandarískir sjónvarpsþættir]] {{sa|2009|2015}} rajkbeil9h75y2l5kgtmwmp5c15jqc4 0 94652 1980347 1714468 2026-09-26T02:36:38Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980347 wikitext text/x-wiki '''Listi yfir hátíðardaga Íslensku Þjóðkirkjunnar''', það er þeir dagar sem marka kirkjuár hennar. == Kirkjuárið == Kirkjuárið hefst með fyrsta sunnudegi í [[Aðventa|aðventu]], öðru nafni jólaföstu, sem getur verið frá [[27. nóvember]] til [[3. desember]]. Fer það eftir því hve margir sunnudagar líða til [[Jól|Jóla]], en aðventan inniheldur alltaf fjóra sunnudaga. Á einu kirkjuári er farið í gegnum líf og starf [[Jesús Kristur|Jesú Krists]] á afar skipulegan hátt í [[guðsþjónusta|guðsþjónustum]]. Kirkjuárið skiptist í tvö misseri. Hátíðamisserið svokallaða byrjar með aðventunni og lýkur með [[þrenningarhátíð]] (''trinitatis''). Hátíðalausa misserið byrjar viku síðar. Sunnudagar þess tímabils geta flestir orðið 27. == Hátíðardagatal íslensku Þjóðkirkjunnar == * [[Aðventa]] * [[Jól]] * [[Nýár]] * [[Þrettándinn|Þrettándi]] * [[Langafasta]] * [[Páskar]] * [[Uppstigningardagur|Uppstigning]] * [[Hvítasunna]] * [[Þrenningarhátíð]] == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20120310184615/http://www2.kirkjan.is/truin/kirkjuarid/''Dagar kirkjuársins samkvæmt Heimasíðu Íslensku þjóðkirkjunnar''] * {{Vísindavefurinn|7042|Hverjir eru helstu hátíðisdagar kirkjuársins og hvað gerðist á þeim?}} [[Flokkur:Tímatöl]] [[Flokkur:Trúarbrögð]] [[Flokkur:Trúarhátíðir]] [[Flokkur:Kristni]] [[Flokkur:Kristnar hátíðir]] [[Flokkur:Kristnar trúarhátíðir]] [[Flokkur:Hátíðir]] [[Flokkur:Íslenskir hátíðisdagar]] [[Flokkur:Listar um trúarbrögð]] orpzg0fs3jg3orlyjn10zat6fpcwq7c 0 94685 1980414 1980089 2026-09-26T04:56:34Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 4 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980414 wikitext text/x-wiki {{kvikmynd | nafn = Titanic | upprunalegt heiti= | plagat = titanicplakattvo.jpg | stærð = 250 px | caption = Upprunalegt auglýsingaplakat myndarinnar (vinstri) og auglýsingaplakat fyrir endurútgáfu myndarinnar árið 2012 (hægri) | leikstjóri = [[James Cameron]] | framleiðandi = James Cameron<br />[[Jon Landau]]<br />Rae Sanchini | handritshöfundur= James Cameron | leikarar = [[Leonardo DiCaprio]]<br />[[Kate Winslet]]<br />[[Billy Zane]]<br />[[Kathy Bates]]<br />[[Frances Fisher]]<br />[[Gloria Stuart]]<br />[[Bill Paxton]] | tónlist = James Horner | kvikmyndagerð = Russell Carpenter | klipping = Conrad Buff<br >James Cameron<br />[[Richard A. Harris]] | útgáfudagur = {{USA}} [[19. desember]] [[1997]] <br />{{ISL}} [[1. janúar]] [[1998]] | sýningartími = 194 mín. | aldurstakmark = Bönnuð innan 12 | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $200.000.000<ref>http://www.the-numbers.com/movies/1997/TITAN.php, 1997</ref> | heildartekjur = $1.843.201.268 | framhald af = | framhald = | verðlaun = | imdb_id = http://www.imdb.com/title/tt0120338/ }} '''''Titanic''''' er [[Bandaríkin|bandarísk]] kvikmynd frá árinu [[1997]] sem [[James Cameron]] leikstýrði, framleiddi og skrifaði. Myndin gerist um borð í hinu fræga skipi [[RMS Titanic]] sem sökk í jómfrúarsiglingu sinni. Myndin fjallar um unga stúlku og ungan pilt sem hittast um borð og verða ástfangin. Kvikmyndin er byggð á skáldsögu sem aftur er byggð á raunverulegum atburðum. [[Leonardo DiCaprio]] og [[Kate Winslet]] fara með aðalhlutverkin sem Jack Dawson og Rose DeWitt Bukater, ástfangið par hvort úr sinni [[stétt]]inni. [[Gloria Stuart]] fer með hlutverk Rose aldraðrar og er sögumaður kvikmyndarinnar. Framleiðsla myndarinnar hófst árið [[1995]] þegar Cameron fór að flaki skipsins og tók upp atriði á sjávarbotninum. Atriðin sem að gerast í nútímanum voru tekin upp um borð í [[Rússland|rússneska]] rannsóknarskipinu ''Akademik Mstislav Keldysh'' sem var einnig bækistöð Camerons þegar hann tók upp atriðin við [[Titanic]]. Skipið var seinna endursmíðað í [[Mexíkó]] og mörg líkön voru smíðuð til þess að endurskapa síðustu stundir skipsins. Í myndinni voru notaðar mjög háþróaðar tæknibrellur til þess að bæta við stafrænu fólki, vatni og reyk sem að var allt mjög ný tækni á þeim tíma. Myndin var dýrasta mynd allra tíma þegar hún var framleidd og kostaði rúmar 200 milljónir Bandaríkjadala en myndverin [[20th Century Fox]] og [[Paramount Pictures]] reiddu fram fjármagnið.<ref>http://boxofficemojo.com/movies/?id=titanic.htm, Box Office Mojo</ref><ref>Garrett, Diana (20. apríl 2007) http://www.variety.com/article/VR1117963551?refCatId=1019 {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, Variety</ref> Upphaflega stóð til að frumsýna myndina þann 2. júní árið 1997 en seinkanir í eftirvinnslu urðu til þess að útgáfunni var frestað til 19. desember.<ref>Weinraub, Bernard (21. apríl 1997) http://www.nytimes.com/1997/04/21/movies/hollywood-braces-for-likely-delay-of-titanic.html?pagewanted=1, ''The New York Times''</ref> ''Titanic'' varð strax mjög vinsæl á meðal áhorfenda og gagnrýnenda. Hún var tilnefnd til fjórtán [[Óskarsverðlaun]]a og vann ellefu, þar á meðal verðlaunin fyrir „bestu leikstjórn“ og „bestu kvikmynd“.<ref>http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/SessionTimeout.jsp;jsessionid=9D2FAA481D5DF167CD4CF648C06B5BF3, Academy Award Database</ref> Myndin varð fljótt [[Tekjuhæstu kvikmyndir allra tíma|tekjuhæsta kvikmynd allra tíma]] enda tók hún inn rúma 1,8 milljarða Bandaríkjadala um allan heim. Hún hélt því sæti þangað til næsta mynd Camerons, ''[[Avatar]]'', kom í [[kvikmyndahús]] árið [[2009]].<ref>http://boxofficemojo.com/alltime/world/, Box Office Mojo</ref><ref>Associated Press(3. febrúar 2010) http://www.newsday.com/entertainment/movies/cameron-does-it-again-as-avatar-surpasses-titanic-1.1741190 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023000450/https://www.newsday.com/entertainment/movies/cameron-does-it-again-as-avatar-surpasses-titanic-1.1741190 |date=2020-10-23 }}, Newsday</ref> Myndin verður endursýnd í kvikmyndahúsum í apríl [[2012]] eftir að Cameron hefur sett hana í þrívídd.<ref>Baig Ed (11. mars 2010) http://content.usatoday.com/communities/technologylive/post/2010/03/james-cameron/1, USA Today</ref> == Söguþráður == Árið 1996 fer fornleifafræðingurinn Brock Lovett og teymið hans niður að flaki ''Titanic'' í leit að hálsmeninu „Le Cœur de la Mer“ („hjarta hafsins“). Þeir trúa því að hálsmenið sé í peningaskápi Caledon Hockleys sem þeir taka upp með sér. Í stað þess að finna hálsmenið finna þeir teikningu af nakinni konu með hálsmenið á sér sem var teiknuð þann 14. apríl 1912, kvöldið sem skipið sökk. Gömul kona að nafni Rose Calvert fréttir af teikningunni og hefur samband við Lovett til þess að láta hann vita að hún sé konan. Hún og barnabarn hennar, Lizzy Calvert, fara til Lovetts á skipið hans. Þegar hún er spurð hvort að hún viti hvar hálsmenið er þá byrjar hún að segja sögu sína um ferð ''Titanic'' og lætur þá vita að hún sé í raun Rose DeWitt Bukater, farþegi á fyrsta farrými sem átti að hafa farið niður með skipinu. Þann 10. apríl árið 1912 fer Rose um borð í skipið í [[Southampton]] í [[England]]i ásamt unnusta sínum Caledon Hockley og móður sinni Ruth DeWitt Bukater. Ruth leggur áherslu á hversu mikilvæg trúlofun þeirra sé vegna þess að hún muni leysa öll peningavandamál þeirra. Rose líður eins og allar ákvarðanir lífs hennar hafi verið teknar og hún ákveður að fyrirfara sér með því að stökkva fyrir borð. Áður en hún stekkur kemur Jack Dawson, flækingur af þriðja farrými, og telur hana af því að stökkva. Þau verða góðir vinir á næstu dögum. Cal og Ruth banna Rose að hitta Jack. Hún ögrar þeim með því að hitta Jack samt í stafni skipsins og hún ákveður að hún sé ástfangin af honum en ekki Cal. Þau fara síðan í herbergi hennar og hann teiknar hana nakta með menið um hálsinn, en menið var trúlofunargjöf frá Cal til Rose. Eftir á fara þau niður í farmrými skipsins og hafa kynmök. Þau fara síðan upp á framþilfar skipsins þar sem að þau verða vitni að árekstri skipsins við ísjaka og heyra yfirmenn skipsins tala um hversu alvarlegt þetta væri. Þau ákveða þá að fara og vara móður Rose og Cal við. Cal finnur teikninguna hans Jack í peningaskápnum sínum og til þess að ná hefndum lætur hann aðstoðarmann sinn smeygja hálsmeninu í vasann hans Jacks til þess að láta það líta út eins og hann hefði stolið því. Jack er þá handtekinn og hann er handjárnaður við rör í herbergi öryggisvarðarins. Rose, Cal og Ruth fara þá að björgunarbátunum og Ruth fer um borð en Rose flýr og fer að finna Jack og bjargar honum. Næst fara þau upp á þilfar skipsins og finna Cal sem sannfærir hana um að fara um borð í björgunarbát og segir að hann sé kominn með samning sem muni hjálpa bæði honum og Jack. Um leið og Rose er komin um borð lætur Cal Jack vita að samningurinn hjálpi aðeins honum. Rose áttar sig á að hún getur ekki farið frá Jack og stekkur aftur yfir á skipið. Cal verður brjálaður og tekur upp skammbyssu sína og hleypur á eftir þeim og reynir að koma þeim fyrir kattarnef. Þegar hann hefur skotið öllum skotum sínum er hann aftur kominn út á þilfar og áttar sig á að skipið á ekki mikinn tíma eftir svo að hann grípur litla stelpu sem að er týnd og kemst um borð í björgunarbát og segir að hann sé það eina sem að hún á að. Þegar Jack og Rose fara aftur upp á þilfarið eru allir björgunarbátarnir farnir og skutur skipsins er að rísa upp í loftið. Þau hlaupa upp á skutinn. Þegar skipið sekkur eru um það bil þúsund manns í ísköldu vatninu að deyja úr kulda, þar á meðal Jack og Rose. Þau finna þiljubrot úr skipinu og Jack hjálpar Rose að komast upp á það en hann kemst ekki upp sjálfur. Stuttu seinna deyr Jack úr ofkælingu áður en að björgunarbátarnir snúa aftur til þess að bjarga þeim sem fóru í sjóinn með skipinu. Aðeins örfáir voru enn á lífi þá og er Rose ein þeirra. Rose er þá tekin um borð í ''[[RMS Carpathia]]'' sem flytur hana til [[New York-borg]]ar. Þegar Rose hefur lokið sögu sinni fer hún alein að afturhluta skips Lovetts, tekur fram hálsmenið og hendir því í sjóinn. Seinna, þegar hún liggur í rúmi sínu, sér áhorfandinn allar myndirnar hennar frá lífi hennar sem sýna að hún lifði lífinu sem að hún vildi í stað þess að vera fyrsta farrýmis-dama. Áhorfandinn sér þá hina ungu Rose ganga um borð og ganga um skipið ásamt öllum sem dóu þegar skipið sökk, þar á meðal Jack. == Leikendur == === Skáldaðar persónur === * [[Leonardo DiCaprio]] fer með hlutverk Jacks Dawsons. Jack er fátækur listamaður frá [[Wisconsin]]fylki í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] sem hóf að ferðast um heiminn (aðallega í [[París]]) eftir að foreldrar hans létust. Hann og vinur hans Fabrizio vinna þriðja farrýmismiða á Titanic í pókerspili. Hann laðast að Rose um leið og hann sér hana og hittir hana svo augliti til auglitis þegar hún ætlar að henda sér aftur af skutnum. Margir leikarar komu til greina í hlutverkið þar á meðal [[Matthew McConaughey]], [[Chris O'Donnell]], [[Billy Crudup]] og [[Stephen Dorff]] en Cameron fannst flestir af þeim vera of gamlir til þess að leika Jack sem átti aðeins að vera tvítugur.<ref>IMDB, http://www.imdb.com/title/tt0120338/trivia, International Movie Database</ref> <ref>Starfsfólk EW, http://www.ew.com/ew/article/0,,290182_2,00.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110312053046/http://www.ew.com/ew/article/0,,290182_2,00.html |date=2011-03-12 }}, Entertainment Weekly</ref> <ref>IMDB (22. júní 2000), http://www.imdb.com/news/wenn/2000-06-22#celeb8 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922073024/http://www.imdb.com/news/wenn/2000-06-22#celeb8 |date=2016-09-22 }}, The International Movie Database</ref> <ref>IMDB (25. ágúst 1998), http://www.imdb.com/news/sb/1998-08-25#film8 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120318041320/http://www.imdb.com/news/sb/1998-08-25#film8 |date=2012-03-18 }}, The International Movie Database</ref> [[Tom Cruise]] sýndi einnig áhuga á hlutverkinu en himinhá launakrafa hans var aldrei tekin alvarlega.<ref>IMDB (22. júní 2000), http://www.imdb.com/news/wenn/2000-06-22#celeb8 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922073024/http://www.imdb.com/news/wenn/2000-06-22#celeb8 |date=2016-09-22 }}, The International Movie Database</ref> [[Mali Flinn]], sem sá um val leikara, benti Cameron á DiCaprio sem var þá sjónvarpsstjarna í Bandaríkjunum og vinsæll á meðal unglingsstúlkna.<ref>Starfsfólk Entertainment Weekly, http://www.ew.com/ew/article/0,,290182,00.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325075135/http://www.ew.com/article/1997/11/07/titanic |date=2015-03-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325075135/http://www.ew.com/article/1997/11/07/titanic |date=2015-03-25 }}, Entertainment Weekly</ref> Þegar hann skrifaði handritið vissi Cameron ekki að það hafði í raun og veru verið einn „J. Dawson“ (Joseph Dawson) um borð og fórst með skipinu. Það vildi svo til að Joseph Dawson var á svipuðum aldri og Jack Dawson en hann var fæddur í [[Dublin]] á [[Írland]]i árið [[1888]]. Joseph Dawson var grafinn í kirkjugarði í [[Nova Scotia]] og síðan að myndin kom út hefur fólk allstaðar að heimsótt gröf hans.<ref>IMDB (22. júní 2000), http://www.imdb.com/news/wenn/2000-06-22#celeb8 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922073024/http://www.imdb.com/news/wenn/2000-06-22#celeb8 |date=2016-09-22 }}, The International Movie Database</ref> * [[Kate Winslet]] fer með hlutverk Rose DeWitt Bukater. Rose er sautján ára gömul stúlka frá [[Philadelphia|Philadelphiu]] sem er neydd af móður sinni til þess að giftast hinum þrjátíu ára gamla Caledon Hockley til þess að þær geti haldið stöðu sinni sem efristéttar hefðarkonur. [[Gwyneth Paltrow]], [[Claire Danes]] og [[Gabrielle Answar]] komu allar til greina í hlutverk Rose þangað til að James Cameron fann Kate.<ref>Starfsfólk Forbes (25. febrúar 2009), http://www.forbes.com/2009/02/25/nicole-kidman-gwyneth-paltrow-kate-winslet-business-media_star_misses.html, Forbes</ref> Cameron sagði að Winslet væri nákvæmlega það sem hann hefði verið að leita að og að það væri „eiginleiki í andliti hennar og augum“ og að hann „vissi bara að hún gæti klárað verkið“.<ref>Heimildarmynd: „Heart of the Ocean: The Making of Titanic. Best of.“. 1997, 1998.</ref> Cameron sagði samt í athugasemdum sínum árið [[2005]] að hann væri ekki viss um hvort það væri of augljóst val að fá Winslet hlutverkið fyrst að hún hafði leikið í svo mörgum myndum sem að gerðust á svipuðum tíma í enskri sögu að hún var þekkt í [[Hollywood]] sem „Corset Kate“ („Kjóla Kata“). Kate var svo ákveðin í að fá hlutverkið að hún notaði alls konar aðferðir til þess að sýna Cameron hversu mikið hana langaði að leika Rose. Einn daginn lét hún senda rauða rós til hans áritað „Frá þinni Rose“. „Þú skilur ekki,“ sagði hún einu sinni við hann þegar að hún hringdi í hann í bílinn hans, „Ég er Rose! Ég skil ekki af hverju þú er enn þá að taka leikara í prufu.“ Að lokum fékk hún hlutverkið. <ref>Titanic. Man overboard! After a production as lavish and pricey as the doomed ship itself, James Cameron finally unveils his epic film. But will it be unsinkable?", Grein í Entertainment Weekly (23. ágúst 2010)</ref> * [[Billy Zane]] leikur Caledon Nathan "Cal" Hockley. Cal er hinn þrítugi heitmaður Rose og er sýndur sem svarti sauðurinn í myndinni. Hann er hrokafullur og snobbaður maður, erfingi að miklum auði í Pittsburgh. Hann er niðurlægður og verður afbrýðisamur og grimmur þegar hann kemst að sambandi Rose og Jacks og verður þeim næstum því að bana. Hann fyrirfer sér síðan eftir að hann missir allar eignir sínar í kreppunni árið [[1929]]. [[Matthew McConaughey]] var boðið hlutverk Cals eftir að hann hafnaði hlutverki Jacks en Cameron fannst Billy Zane passa betur í hlutverkið.<ref>http://www.media-awareness.ca/english/resources/educational/teachable_moments/deconstructing_titanic_6.cfm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609180647/http://www.media-awareness.ca/english/resources/educational/teachable_moments/deconstructing_titanic_6.cfm |date=2011-06-09 }}, Media Awareness</ref> * [[Frances Fisher]] leikur Ruth DeWitt Bukater, móður Rose. Hún lætur dóttur sína trúlofast Cal til þess að þær geti haldið stöðu sinni sem efristéttar hefðarkonur. Ruth verður hrædd þegar að Rose hittir Jack og hún bannar dóttur sinni að hitta hann. * [[Gloria Stuart]] leikur hina 101 árs gömlu Rose Dawson Calvert. Rose segir söguna í nútímanum og nefnir Jack í fyrsta skiptið síðan að skipið sökk. Cameron þekkti ekki Stuart áður en að forstjóri leikaravals myndarinnar fann hana af því að hún hafði ekki leikið neitt í yfir tuttugu ár og öll aðalhlutverk hennar höfðu verið á fjórða og fimmta áratug tuttugustu aldar. Stuart, sem að var 86 á þeim tíma, þurfti að láta setja á sig mikið af öldrunar farða til þess að láta það líta út eins og hún væri 101 árs. Stuart sagði í viðtali að hún tryði því að Rose deyi í lok kvikmyndarinnar.<ref>Beverly Fortune (11. október 1999) Wheel of Fortune, Lexington Herald Post</ref> * [[David Warner]] leikur Spicer Lovejoy. Lovejoy er fyrrverandi lögreglumaður sem að vinnur sem lífvörður Cals. Hann grunar að eitthvað sé í gangi á milli Rose og Jack og eltir þau stöðugt. * [[Danny Nucci]] leikur Fabrizio De Rossi. Fabrizio er [[Ítalía|Ítali]] og besti vinur Jacks. Hann vinnur miða á Titanic í pókerspili ásamt Jack. * [[Bill Paxton]] leikur Brock Lovett. Brock er fornleifafræðingur í fjársjóðsleit að „Le Coeur de la Mer“, hálsmenið sem að hann heldur að hafi farið niður með Titanic. Hann er búinn að vera að leita að því í þrjú ár og hefur farið í marga leiðangra niður til skipsins en aldrei fundið neitt. Lovett játar í enda myndarinnar að þó að hann hafi eytt öllum þessum tíma í að hugsa um Titanic þá hafði hann aldrei skilið harmleikinn í því þangað til að hann heyrði sögu Rosar. * [[Suzy Amis]] leikur Lizzy Calvert. Lizzy er barnabarn Rose og býr með henni og fer með henni um borð í skip Lovetts. === Sögulegar persónur === * [[Kathy Bates]] fer með hlutverk Margaret „Molly“ Brown. Hún er farþegi á fyrsta farrými sem að er litið niður á af hinum hefðardömunum á skipinu af því að hún var ekki af ríkum ættum en varð rík á eigin spýtur. Hún er vinaleg Jack og lánar honum jakkaföt (sem að hún hafði keypt fyrir son sinn) þegar að honum er boðið að borða kvöldverð í fyrsta farrýmis borðsalnum. Þó að Brown hafi verið til í raun og veru ákvað Cameron ekki að lýsa hetjudáð hennar eins líflega og frægt er. Molly Brown var seinna gefin nafnið „Hin ósökkvanlega Molly Brown“ af sagnfræðingum af því að hún, ásamt öðrum konum, tóku yfir björgunarbát númer sex frá varðbátsstjóranum [[Robert Hichens]].<ref>Barczewski, Stephanie L. (2004).http://books.google.com/?id=yYX4s1_6IlEC&pg=PA30, Continuum International Publishing</ref> * [[Victor Garber]] leikur Thomas Andrews, byggingameistara skipsins. Andrews er sýndur sem góður og hlýr maður. Hann er mikið hrósaður með afrek sitt að hafa byggt stærsta skip í heimi en tekur því með hógværð og leitar stanslaust að hlutum á skipinu sem hægt er að bæta. Eftir að skipið rekst á ísjakann fer hann inn í fyrsta farrýmis setustofuna og verður eftir á meðan að allir hinir leita að björgunarbátum. Það er óvíst hvernig Andrews dó í raun og veru. * [[Bernard Hill]] leikur kaftein skipsins [[Edward John Smith]]. Smith ætlaði að láta ferð Titanics vera sína síðustu og leggjast í helgan stein eftirá. Þegar að Ismay stingur upp á því að hann hækki hraða skipsins þá gerir hann það í von um að nafn hans komist í blöðin. Óvíst er hvort að Smith sökk með skipinu eða fraus til dauða. == Hjarta hafsins == [[File:The Heart of the Ocean.jpg|thumb|Hjarta hafsins]] Hjarta hafsins ([[franska]]: „Le Cœur de la Mer“) er heiti yfir bláa demantinn í kvikmyndinni. Demanturinn er uppspuni handritshöfundar, en er byggður á fræga bláa [[Hope-demanturinn|Hope-demantinum]] sem geymdur er í [[Smithsonian-safnið|Smithsonian-safninu]]. Einnig er talið að útlit demantsins sé byggt á svipuðu safírmeni sem Titanic-farþeginn Kate Florence Phillips átti. Hún fékk það að gjöf frá nýbökuðum eiginmanni sínur, [[Samuel Morley]], á skipinu. Þau voru að flýja til Bandaríkjanna í leit að betra lífi, en Morley fórst með skipinu. Saga þeirra er talin hafa veitt James Cameron innblástur þegar hann skrifaði handrit myndarinnar. Dóttir hjónanna, Ellen Walker, var getin um borð í skipsinu.<ref>Sally Pook (4. nóvember 2006), http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1533245/Child-of-lovers-who-inspired-Titanic-has-ashes-spread-at-sea.html, The Telegraph</ref> Í kvikmyndinni ''[[Titanic (1943 kvikmynd)|Titanic]]'' frá árinu [[1943]] kemur blár demantur einnig við sögu í ástarsambandi þar sem honum er stolið. == Undirbúningur == === Handritið === Áður en Cameron hafði ákveðið að láta til skarar skríða og gera mynd um ''Titanic'', hafði hann lengi verið heltekinn af skipbrotum og kallaði RMS ''Titanic'' „[[Everestfjall]] skipbrota.“ Þegar Cameron frétti að fólk hafði farið niður að flaki ''Titanic'' og tekið upp [[IMAX]]-kvikmynd ákvað hann að búa til Hollywood-kvikmynd til þess að borga fyrir ferð niður að skipinu og gera hið sama.<ref>Realf, Maria, http://www.eyeforfilm.co.uk/feature.php?id=756, Eye for Film</ref> <ref>Bilmes, Alex (14. desember 2009). http://www.gq-magazine.co.uk/comment {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231181707/http://www.gq-magazine.co.uk/comment |date=2010-12-31 }}, GQ Magazine</ref> „Þegar ég ákvað að gera ''Titanic'' var ég að hugsa: Ég get búið til kvikmyndir þangað til að ég verð áttatíu ára en ég get ekki ferðast niður á hafsbotn þegar ég verð áttræður.“<ref>Realf, Maria, http://www.eyeforfilm.co.uk/feature.php?id=756, Eye for Film</ref> Cameron skrifaði stuttan útdrátt að handriti fyrir ''Titanic'' <ref>James Cameron. (2005) (DVD). Deep Dive Presentation. 20th Century Fox.</ref> og fór með það til [[20th Century Fox]] og lýsti því sem „[[Rómeó og Júlía]] um borð Titanics.“<ref>Realf, Maria, http://www.eyeforfilm.co.uk/feature.php?id=756, Eye for Film</ref> <ref>Bilmes, Alex (14. desember 2009). http://www.gq-magazine.co.uk/comment {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231181707/http://www.gq-magazine.co.uk/comment |date=2010-12-31 }}, GQ Magazine</ref> Það var löng þögn eftir að Cameron kláraði að útskýra myndina og sagði „Og vinir mínir, þetta er mynd sem að gerist í gamla daga, þetta mun kosta ykkur rúmar $150.000.000 og það verður ekki framhald.“ Þeir spurðu þá hvort að það væri einhver möguleiki á því að koma einhverjum vélmennum í þessa þriggja tíma rómantísku hörmungarmynd en Cameron sagði nei.<ref>http://www.ew.com/ew/article/0,,290182,00.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325075135/http://www.ew.com/article/1997/11/07/titanic |date=2015-03-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325075135/http://www.ew.com/article/1997/11/07/titanic |date=2015-03-25 }}, Entertainment Weekly bls. 7</ref> Starfsmenn Fox voru óvissir hvort að þeir ættu að styrkja þessa mynd en í von um að gera samning við Cameron fyrir fleiri hasamyndir leyfðu þeir honum að gera myndina.<ref>http://www.ew.com/ew/article/0,,290182,00.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325075135/http://www.ew.com/article/1997/11/07/titanic |date=2015-03-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325075135/http://www.ew.com/article/1997/11/07/titanic |date=2015-03-25 }}, Entertainment Weekly bls. 7</ref><ref>http://www.media-awareness.ca/english/resources/educational/teachable_moments/deconstructing_titanic_6.cfm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609180647/http://www.media-awareness.ca/english/resources/educational/teachable_moments/deconstructing_titanic_6.cfm |date=2011-06-09 }}, Media Awareness Network</ref> <ref> Schultz, Rick,http://www.industrycentral.net/director_interviews/JC01.HTM, Industry Central</ref> Cameron sannfærði Fox til þess að fara niður að skipinu og taka upp efni þar og taka myndir af skipinu sjálfu. <ref>James Cameron. (2005) (DVD). Deep Dive Presentation. 20th Century Fox.</ref> Á tveggja ára tímabili fór hann niður að skipinu nokkrum sinnum. Cameron sagði að þau myndu þurfa að fara niður að skipinu til þess að kynna myndina og láta Lovett fara og leita að demantinum. Þannig gætu þau líka séð hvernig það hefði litið út um borð í skipinu með því að endursmíða skipið frá nýju myndunum. Starfsmenn myndarinnar fór niður á botn Atlantshafsins ellefu sinnum árið [[1995]] og eyddi meiri tíma á skipinu heldur en farþegar ''Titanic'' höfðu gert. Eftir að tökum lauk á hafsbotninum, byrjaði Cameron að skrifa handritið fyrir myndina. Hann vildi heiðra minningu þeirra sem að fóru niður með skipinu og eyddi sex mánuðum í leit að heimildum um farþega, áhöfnina og skipið. Hann bjó meira segja til mjög nákvæman [[tímaás]] fyrir sögu skipsins. <ref>Realf, Maria. http://www.eyeforfilm.co.uk/feature.php?id=756. Eyeforfilm.co.uk. </ref> Cameron sagði í viðtali að honum fannst saga skipsins vera eins og „frábær skáldsaga sem að gerðist í raun og veru“ og að tilgangur myndarinnar var að leyfa áhorfendum að upplifa stórslysið. Fjársjóðsleitarinn Brock Lovett átti síðan að tákna þá sem að sjá aldrei mannlegu hliðina við [[Titanic]]. Cameron vildi síðan að endirinn yrði þvoglulegur þannig að fólk gæti túlkað það á sinn eiginn máta. <ref>http://www.media-awareness.ca/english/resources/educational/teachable_moments/deconstructing_titanic_6.cfm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609180647/http://www.media-awareness.ca/english/resources/educational/teachable_moments/deconstructing_titanic_6.cfm |date=2011-06-09 }}, Media Awareness Network</ref> <ref> Schultz, Rick,http://www.industrycentral.net/director_interviews/JC01.HTM, Industry Central</ref> === Hönnun === [[Harland and Wolff]], fyrirtækið sem að byggði skipið, leyfðu framleiðendum myndarinnar að fara niður í skráageymslu þeirra og skoða gamlar teikningar af skipinu og fundu þeir þá teikningar sem að höfðu áður verið taldar glataðar. Framleiðsluhönnuður myndarinnar, [[Peter Lamont]], leitaði að minjum frá byrjun tuttugustu aldar en hann gat ekki notað neinn þeirra sem að hann fann út af því að skipið hafði verið svo nýtt þegar að það sigldi og þess vegna þurfti allt að vera glænýtt.<ref>Marsh og Kirkland, 1988, bls. 33-35</ref> [[Fox]] öðlaðist 40 ekra af sjávarbakka, sunnan við Rosarito Beach í [[Mexíkó]] og byggingarvinna á skipinu hófst þann [[31. maí]] [[1996]]. Vatnstankur sem tók rúmlega sex milljón lítra af vatni var byggður og notaður sem útsýni fyrir skipið. Skipslíkanið var jafn stórt og skipið sjálft og byggt í réttum stærðarhlutföllum en Lamont ákvað að sleppa því að byggja um það bil 27 metra af 269 metra löngu skipinu. Undir skipinu var bretti sem hægt var að halla 30 gráður upp í loftið og gat því látið líta út fyrir að skipið væri í raun og veru að sökkva. Skutur skipsins var síðan einnig byggður á palli sem hægt var að halla 90 gráður sem að var notað í lokaatriðum myndarinnar þegar að skipið sekkur. Af varúðarástæðum voru allir hlutirnir á skutnum búnir til úr gúmmíi svo að áhættuleikararnir gætu runnið niður það án þess að meiða sig. Herbergin innan í skipinu voru byggð nákvæmlega eins og þau voru í skipinu, samkvæmt ljósmyndum og teikningum frá byggingarmeistörunum [[Harland and Wolff]]. Herbergin, gólfteppin, húsgögnin, skreytingarnar, hnífapörin og leirtauið var allt búið til nákvæmlega eins og það var á skipinu. Cameron réð einnig tvo [[Titanic]]-sagnfræðinga, [[Don Lynch]] og [[Ken Marschall]], til þess að passa að allt hafði verið gert samviskusamlega. == Tökur == Tökur á nútímaatriðunum hófust í [[júlí]] [[1996]] um borð rússneska rannsóknaskipsins ''Akademik Mstislav Keldysh''. Á meðan að tökum stóð á eitraði einn starfsmaður fyrir allri áhöfninni með því að setja [[okskynjunarlyf]] í súpuna sem að [[James Cameron]] og margir aðrið borðuðu það kvöld og meria en 50 manns þurftu að leggjast inn á spítala. Cameron gubbaði upp matnum áður en að lyfin náðu að segja til sín. Lewis Abernathy sagði að fólk hefði bara farið að leggjast á gólfið og fá ofsjónir. Það kom aldrei í ljós hver hafði framkvæmt glæpinn. <ref>Godwin, Christopher (November 8, 2008), http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article6902906.ece {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110916020751/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article6902906.ece |date=2011-09-16 }}, The Times</ref><ref>Andrew Gumbel (January 11, 2007)http://www.independent.co.uk/news/world/americas/lights-cameras-blockbuster-the-return-of-james-cameron-431615.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200515125415/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/lights-cameras-blockbuster-the-return-of-james-cameron-431615.html |date=2020-05-15 }}, The Independent</ref> Í [[nóvember]] [[1996]] hófust tökur á atriðunum sem að gerðust árið [[1912]] í [[Baja]], [[Mexíkó]]. Þann [[15. nóvember]] voru atriðin í [[Southampton]] tekin upp. <ref>Ed W. March(2005), Titanic: The Deluxe Edition (DVD),</ref> Cameron réð siðaregluþjálfa í vinnu til þess að kenna leikendum myndarinnar hvernig fólk bar sig og hegðaði sér í byrjun 20. aldar. James Cameron var sá sem að teiknaði nektarmyndina af Rose sem að Jack átti að teikna í myndinni. Atriðið þar sem að Jack teiknar myndina var það fyrsta sem að Leonardo DiCaprio og Kate Winslet léku í saman. Cameron sagði að það hafði bara gerst af tilviljun að atriðið hafi verið tekið upp svona snemma í kvikmyndunarferlinum, „Þau voru bæði svo taugaveikluð. Þau höfðu æft atriðið en aldrei fyrir framan myndavélina. Við vorum bara að leita að atriðum til þess að kvikmynda út af því að stóra upptökuverið fyrir loka atriðin var ekki ennþá tilbúið.“ [[Mynd:roses-pose.jpg|thumb|left|Teikningin af Rose sem að Jack teiknaði í myndinni]] Tökurnar á myndinni voru mjög erfiðar og þurfti Cameron að ráða til sín helling af sérfræðingum til þess að passa að leikararnir væru aldrei í lífshættu. Kate Winslet sagði í viðtali að hún hefði oft verið óttaslegin og haldið að hún myndi drukkna í stóra vatnstankinum sem að skipið var látið sökkva ofan í. <ref>Ed W. March(2005), Titanic: The Deluxe Edition (DVD),</ref> Vinur Camerons, [[Bill Paxton]], sem að lék Lovett í nútímaatriðunum hafði unnið með honum í fyrri myndum hans og sagði að „Þetta var stór hópur að fólki sem að vann að myndinni. Jim er bara ekki einn af þeim mönnum sem að eyðir tíma í það að kynnast öllum og verða vinur þeirra.“ Starfsmenn myndarinnar sögðu að á meðan að tökum stóð væri til einn góður [[James Cameron]] og einn illur Cameron. <ref>Godwin, Christopher (8. nóvember, 2008). "James Cameron: From Titanic to Avatar". London: The Times.</ref> Upprunalega átti það bara að taka 138 daga að kvikmynda ''Titanic'' en seinkarnir, veikindi og bilanir töfðu tökur og tók það 22 aukadaga. Mikið af leikurunum fengu kvef, flensu og sýkingar eftir að eyða mörgum klukkustundum í köldu vatni. [[Kate Winslet]] var ein af þeim sem að fengu nýrnasýkingu og sagði hún að hún myndi aldrei aftur vinna með James Cameron nema að hún „nema að hún fengi helling af peningum.“ Eftir að þrír áhættuleikarar brutu í sér bein ákvað [[Screen Actors Guild]] að hefja rannsókn og komust að þeirri niðurstöðu að það væri ekkert hættulegt við aðstæður á upptökuverum myndarinnar. <ref>Jon Landau, Kate Winslet, Gloria Stuart, Victor Garber. (2005) (DVD). 20th Century Fox</ref> [[Leonardo DiCaprio]] sagði að tökurnar hefðu verið erfiðar sérstaklega út af því að hann væri svo mikil kuldaskræfa en að honum hafði aldrei liðið eins og líf hans væri í hættu út af því að það voru svo margir sérfræðingar á staðnum til þess að passa að allt færi fram heilu og höldnu. <ref>Joe Leydon (Desember 1997) http://www.youtube.com/watch?v=eZPnEEtvXTU, YouTube</ref> Myndin átti upprunalega að kosta yfir 100 milljónir bandaríkjadala en á meðan að tökum stóð fór ráðstöfunarfé myndarinnar að hækka og varð að lokum um það bil $200.000.000. Starfsmenn [[20th Century Fox]], eitt af tveimur myndverum sem að reiddu fram fjármagn myndarinnar, fylltust af skelfingu og vildu að Cameron myndi fjarlægja klukkutíma af myndinni, sem á þeim tíma var yfir þrjár klukkustundir í lengd. Þeir sögðu að ef að myndin væri svona löng þá væri ekki hægt að sýna hana nógu oft til þess að myndin gæti grætt einhvern pening. Cameron neitaði að leyfa Fox að klippa myndina og sagði, „Ef þú vilt klippa myndina mína? Þá verðurðu að reka mig! Ef þú vilt reka mig? Þá verðurðu að drepa mig!“ <ref>http://www.ew.com/ew/article/0,,290182,00.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325075135/http://www.ew.com/article/1997/11/07/titanic |date=2015-03-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325075135/http://www.ew.com/article/1997/11/07/titanic |date=2015-03-25 }}, Entertainment Weekly</ref> Starfsmenn Fox ákváðu að hefja ekki framleiðslu á ný út af því að það myndi kosta of mikið, en þeir neituðu líka að taka á móti tilboði Camerons að gefa þeim hluta hans af ágóða myndarinnar út af því að þeir héldu að myndin myndi hvors sem er aldrei skila hagnaði. <ref>Schultz, Rick. http://www.industrycentral.net/director_interviews/JC01.HTM. industrycentral.net. </ref> == Eftirvinnsla == === Tæknibrellur === Cameron vildi að atriðin í myndinni væru eins og raunveruleg og hægt væri og réð fyrirtækið [[Digital Domain]] til þess að vinna að tæknibrellunum með sér. Mikið af fyrri myndum um [[RMS Titanic]] sýndu vatn í „''slow motion''“, sem að Cameron fannst ekki líta út fyrir að vera sannfærandi. <ref>Marsh and Kirkland, bls. 147–154</ref> Hann hafði tekið upp endurgerð hans af skipinu eins og að hann „væri að taka upp auglýsingu fyrir skipið.“ <ref>Marsh and Kirkland, bls.65</ref> Eftirá, bætti Cameron við stafrænu vatni og reyk til þess að gera það raunverulegra. Síðan tóku þeir upp fólk fyrir framan [[blátjald]] og bættu þeim við á skipið í gegnum tölvu. Fyrir atriðið þar sem að skipið brotnar í tvennt var 20 metra langt líkan byggt af skipinu og látið klofna. <ref>(DVD) VFX Shot Breakdown. 20th Century Fox. 2005.</ref> Flest herbergin á skipinu voru endurbyggð fyrir utan fyrsta farrýmis setustofuna. Til þess að spara peninga lét Cameron aðeins byggja lítið líkan af setustofunni og leikararnir léku atriðið út fyrir framan [[blátjald]]. <ref>(DVD) VFX How To For First Class Lounge. 20th Century Fox. 2005.</ref> Starfsmenn myndarinnar fundu út að vélarnar á skipinu [[SS Jeremiah O'Brien]] voru af sömu gerð og þær í [[RMS Titanic]] en þær í Jeremiah voru meira en helmingi minni en þær í Titanic. Til þess að láta það líta út eins og vélarrýmið væri í réttri stærð voru smækkuð líkön af pöllum stillt upp í rýminu. Síðan voru vélarmenn settir inn í herbergið með blátjaldi. <ref> Marsh and Kirkland, bls. 161–168</ref> [[Mynd:sinkm.jpg|thumb|left|Titanic var fyrsta kvikmyndin um skipið til þess að sýna skipið klofna í tvennt.]] Risastór 19.000.000 lítra vatnstankur var notaður til þess að sökkva skipinu og voru herbergin svo lækkuð ofan í tankinn. Til þess að sökkva stóra stiganum voru 340.000 lítrar af vatni sturtaðir ofan á sviðsmyndina á meðan að hún var lækkuð ofan í tankinn. Allt í einu rifnaði stiginn á meðan að vatnið helltist yfir hann og sögumönnum myndarinnar fannst að það væri líklegt að hið sama hefði gerst á skipinu sjálfu en stiginn komst ekki af þegar að það sökk. Atriðin sem að gerðust eftir að skipið sökk voru tekin upp í grunnum vatnstanki í myndveri og voru leikararnir málaðir með púðri til þess að það liti út eins og þau væru dauð.<ref>Marsh and Kirkland, bls. 161–168</ref> Hápunktur myndarinnar, þegar að skutur skipsins fer ofan í vatnið, var tekinn upp á palli sem að gat hallað 90 gráður upp í loftið, og voru 150 aukaleikarar og 100 áhættuleikarar í atriðinu. Cameron gagnrýnendi hvernig flestallar kvikmyndir um [[RMS Titanic]] sýndu skipið sökkva hljóðlega og með reisn. Honum langaði að „sýna hversu skelfilegar síðustu mínúturnar voru á skipinu.“ Í atriðinu þurfti fólk að vera hoppandi af skipinu en út af því að skipið var svo hátt upp í loftinu var það of hættulegt að láta áhættuleikara hoppa í alvörunni. Í staðinn voru leikarar teknir upp fyrir framan [[blátjald]] og síðan settir inn í myndina. === Klipping === Það voru nokkrar sögulegar staðreyndir sem Cameron þurfti að klippa út úr myndinni. Það mikilvægasta var það um skipið [[SS Californian]] sem var í nágreninu við [[RMS Titanic|Titanic]] en hafði slökkt á útvarpinu sínu og heyrði ekki neyðarkall skipsins. Á fyrsta klipparafundi myndarinnar, breytti Cameron upprunalega endanum sem fjallaði meira um Brock Lovett heldur um Rose og Jack. Í upprunalega endanum sjá Brock og Lizzy hina öldruðu Rose við skut skipsins og halda að hún ætli að hoppa. Þau hlaupa að henni og Rose sýnir þá að hún sé með hálsmenið, „Le Coeur de la Mer“, og það liggi ekki niðri á hafsbotni. Hún leyfir Lovett að snerta það en handir því síðan í hafið svo að það komist niður að flakinu. Rose fer síðan aftur í klefann sinn til þess að sofa eins og gerðist í loka útgáfu myndarinnar. Cameron ákvað að sleppa þeim hluta myndarinnar af því að honum fannst að áhorfendum myndi ekki langa að sjá meira af Brock Lovett. Eftir að starfsfólk Camerons hafði að mestu lokið við klippingu á myndinni, var hún forsýnd fyrir framan áhorfendur til þess að fá gagnrýni. Í þeirri útgáfu af myndinni lofar Cal að gefa Lovejoy „Le Coeur de la Mer“ ef hann kemur Jack fyrir kattarnef. Hann eltir Jack og Rose niður í skipið á meðan það sekkur og þau slást við hann áður en að þau sleppa. <ref>James Cameron. (2005) (DVD). Deleted scene commentaries. 20th Century Fox.</ref> Cameron hafði skrifað það til þess að fá meiri spennu inn í myndina en það var klippt út af því að áhorfendum fannst það „kjánalegt“. Mörgum fannst atriðið vera óraunhæft út af því að „enginn myndi setja sig í lífshættu fyrir peninga.“ Önnur atriði voru klippt út úr myndinni til þess að passa að hún færi ekki yfir þrjár klukkustundir. === Tónlist === Tónlistin fyrir myndina var samin af [[James Horner]]. Horner réð [[Noregur|norska]] söngkonu, [[Sissel Kyrkjebø]], til þess að syngja í myndinni. Horner vantaði söngkonu til þess að syngja allskonar hljóma yfir tónlistina í myndinni og fékk um það bil 30 söngkonur í prufu fyrir hann áður en hann valdi Sissel sem „röddina sem átti að búa til 'hugarástand' myndarinnar.“ <ref>Hitchner, Earle (12. mars, 1998). http://online.wsj.com/article/SB889672431117893500.html?mod=googlewsjThe Wall Street Journal. </ref> Horner skrifaði einnig lagið „[[My Heart Will Go On]]“ ásamt [[Will Jennings]] án þess að Cameron vissi út af því að hann vildi engin sönglög í myndinni. <ref>Starfsmaður IMDB (28. maí 1997) http://www.imdb.com/news/sb/1997-05-28#film4 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906091333/http://www.imdb.com/news/sb/1997-05-28#film4 |date=2011-09-06 }}, International Movie Database</ref> [[Céline Dion]] söng demó af laginu fyrir James Horner eftir að umboðsmaður hennar fékk hana til að fallast á það. Horner sýndi Cameron svo lagið og eftir að hann hafði spilað lagið nokkru sinnum ákvað hann að setja það í myndina. Cameron taldi það líka líklegt að ef að lagið yrði vinsælt þá gæti myndin líka orðið vinsæl og náð inn fleiri tekjum en myndverin áttu von á. <ref>Starfsmaður Media Awareness (1997), http://www.media-awareness.ca/english/resources/educational/teachable_moments/deconstructing_titanic_6.cfm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609180647/http://www.media-awareness.ca/english/resources/educational/teachable_moments/deconstructing_titanic_6.cfm |date=2011-06-09 }}, Media Awareness Inc,.</ref> == Útgáfa == [[Paramount Pictures]] og [[20th Century Fox]] reiddu fram fjármagn myndarinnar og áttu von á að [[James Cameron]] myndi klára ''Titanic'' snemma á árinu [[1997]] til þess að hægt væri að gefa hana út í kvikmynda hús [[2. júlí]] það ár. Starfsmenn fyrirtækjanna höfðu viljað fullnýta sér sumarið þegar stórmyndir fá vanalega hærri tekjur. Í [[apríl]] sagði Cameron að það yrði ómögulegt að koma myndinni í kvikmyndahús þá enda væru brellu atriðin allt of flókin og ekki væri hægt að flýta þeim. Paramount seinkaði þá frumsýningu myndarinnar til [[19. desember]]s. <ref>Starfsmaður IMDb (28. maí 1997), http://www.imdb.com/news/sb/1997-05-28#film4 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906091333/http://www.imdb.com/news/sb/1997-05-28#film4 |date=2011-09-06 }}, International Movie Database</ref> === Forsýningar. === Fyrsta forsýningin af ''Titanic'' átti sér stað í [[Minneapolis]] þann [[14. júlí]] [[1997]] og þótti umtal áhorfenda mjög jákvætt. Þegar Paramount hafði seinkað útgáfudegi myndarinnar fóru sögusagnir um það að myndin sjálf væri „stórslys“. Eftir forsýninguna breyttist umtal töluvert og var mikið rætt um hana á netinu. ''Titanic'' var frumsýnd þann [[1. nóvember]] [[1997]] á Alþjóðlegu kvikmyndahátíðinni í [[Tókýó]] en samkvæmt [[The New York Times]] voru viðbrögð áhorfenda ekkert sérstök. <ref>IMDb (4. nóvember 1997), http://www.imdb.com/news/sb/1997-11-04#film4 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423110105/http://www.imdb.com/news/sb/1997-11-04#film4 |date=2012-04-23 }}</ref> Hins vegar, þegar [[Hollywood]]-frumsýningin átti sér stað þann [[14. desember]] þótti ganga vel og þótti áhorfendum myndin frábær. == Heimildir == <div class="references-small"><references/></div> [[Flokkur:20th Century Fox-kvikmyndir]] [[Flokkur:Titanic]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1997]] [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn James Cameron]] [[Flokkur:Paramount Pictures-kvikmyndir]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunamyndir í flokki bestu kvikmyndarinnar]] rz06xn4wf4yugamig7w2cckpfn4i4ix 0 95610 1980300 1926429 2026-09-25T23:33:09Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980300 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Hans Talhoffer.jpg|thumb|Hans Talhoffer, teikning frá 1467.]] [[Mynd:De Fechtbuch Talhoffer 025.jpg|thumb|Mynd númer 25 úr handriti Talhoffers frá 1467. Hún sýnir tvo menn vopnuðum langsverðum í sitt hvorri varðstöðunni.]] '''Hans Talhoffer''' var skylmingameistari frá Suður Þýskalandi á 15. öld. Sjö myndskreytt skylmingahandrit eru kennd við hann. Í þeim er greint frá fjölmörgum bardagaaðferðum: [[fangbrögð]]um eður glímu, beitingu [[rýtingur|rýtninga]], [[langsverð]]a, [[atgeir]]a og hvernig barist er á hestbaki. Einnig eru í þeim sýndar valslöngvur, brynvarðir stríðsvagnar og aðrar vítisvélar. Hans er samtímamaður skylmingameistarans [[Paulus Kal]], en talið er að rígur hafi verið milli þeirra tveggja. En báðir eru þeir taldir til lærisveina [[Jóhannes Liechtenhauer]]s helsta skylmingameistara Norður Evrópu á hámiðöldum. ==Heimildir== *Sydney Anglo, ''The Martial Arts of Renaissance Europe'', Yale University Press (2000) ISBN 0-300-08352-1, bls. 24. *Gustav Hergsell, ''Talhoffers Fechtbuch von 1467'', Prag 1887; ensk útgáfa: Marc Rector, ''Medieval Combat'', Greenhill Books, 2000. *Gustav Hergsell, ''Talhoffers Fechtbuch von 1443'', Prag 1889 [https://web.archive.org/web/20090908062726/http://jfgilles.club.fr/escrime/bibliotheque/talhoffer_ambras/index.html <nowiki>([frönsk þýðing frá 1893])</nowiki>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227072821/https://web.archive.org/web/20090908062726/http://jfgilles.club.fr/escrime/bibliotheque/talhoffer_ambras/index.html |date=2009-02-27 }} *Gustav Hergsell, ''Ambraser Codex'', Prague 1901 [http://jfgilles.club.fr/escrime/bibliotheque/talhoffer_ambras/index.html] [http://www.schielhau.org/talhoffer1459_ac_duel.html] . *Hans-Peter Hils, ''Meister Johann Liechtenauers Kunst des langen Schwertes'', Frankfurt am Main / New York (1985). *Schulze, A. and Fortner, S. (eds.), ''Mittelalterliche Kampfesweisen'' Zabern, Mainz (útgáfa handritsins frá 1467) **vol. 1 Das Lange Schwert (2006), ISBN 3-8053-3652-7. **vol. 2 Der Kriegshammer, Schild und Kolben (2007), ISBN 3-8053-3736-1. **vol. 3 Scheibendolch und Stechschild (2007), ISBN 3-8053-3750-7. 26p0fgcaavn2mu65wxu8swsmc2mxka9 0 97453 1980302 1702855 2026-09-25T23:45:35Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980302 wikitext text/x-wiki '''Heiðarlón''' er fyrirhugað [[inntakslón]] fyrir vatnsaflsvirkjunina [[Urriðafossvirkjun]] sem [[Landsvirkjun]] hyggst reisa ofan [[Urriðafoss]] í neðri hluta Þjórsár.<ref>„Urriðafossvirkjun“. http://www.thjorsa.is/category.aspx?catID=12 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722022957/http://www.thjorsa.is/Category.aspx?catID=12 |date=2011-07-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722022957/http://www.thjorsa.is/Category.aspx?catID=12 |date=2011-07-22 }}. Landsvirkjun - Nýjar virkjanir á Suðurlandi. Skoðuð 06.04.2011</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> {{stubbur}} 8zf4a76fssvf43ur2x81663taygzmdx 0 98485 1980315 1915044 2026-09-26T01:11:39Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980315 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Julia Gillard | mynd = Julia-gillard-official-portrait-pmc.jpg | titill= Forsætisráðherra Ástralíu | stjórnartíð_start = 24. júní 2010 | stjórnartíð_end = 27. júní 2013 | einvaldur = [[Elísabet 2. Bretadrottning|Elísabet 2.]] | landstjóri = [[Quentin Bryce]] | forveri = [[Kevin Rudd]] | eftirmaður = [[Kevin Rudd]] | myndatexti1 = Gillard árið 2010. | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1961|9|29}} | fæðingarstaður = [[Barry (Wales)|Barry]], [[Wales]] | þjóderni = [[Ástralía|Áströlsk]] | stjórnmálaflokkur = [[Verkamannaflokkurinn (Ástralía)|Verkamannaflokkurinn]] | háskóli = [[Háskólinn í Adelaide]]<br>[[Háskólinn í Melbourne]] (BA, LLB) | starf =Lögfræðingur, stjórnmálamaður |undirskrift = Julia Gillard Signature.svg | vefsíða = {{URL|juliagillard.com.au|Heimasíða}} }} '''Julia Gillard''' (fædd [[29. september]] [[1961]]) var 27. [[forsætisráðherra]] [[Ástralía]]. == Tenglar == * https://web.archive.org/web/20100701073801/http://www.aph.gov.au/house/members/member.asp?ID=83L * http://www.alp.org.au/julia-gillard {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110115504/http://alp.org.au/julia-gillard/ |date=2010-11-10 }} {{Forsætisráðherrar Ástralíu}} {{Stubbur|æviágrip}} {{fe|1961|Gillard, Julia}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Ástralíu|Gillard, Julia]] d18ut6ttjzgt6tjk5xivzqgzdre64pc 0 99050 1980252 1955927 2026-09-25T20:15:14Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980252 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | name = Cyanobacteria | image = Chroococcus1.jpg | image_width = 250px | image_caption =Tvær samhangandi ''[[Chroococcus]]'' frumur. | regnum = [[Gerlar]] | phylum = '''Blágerlar''' | subdivision_ranks = [[Ættbálkur (flokkunarfræði)|Ættbálkar]] | subdivision = Flokkunarfræði blágerla er enn nokkuð á reiki,<ref>A. Oren (2004) A proposal for further integration of the cyanobacteria under the Bacteriological Code. ''Int. J. Syst. Evol. Microbiol.'' '''54''', 1895–1902. [http://ijs.sgmjournals.org/cgi/reprint/54/5/1895 pdf]</ref> en flokkunarfræðigátt bandarísku líftæknigagnamiðstöðvarinnar (NCBI) gefur eftirfarandi skiptingu í ættbálka<ref>National Center for Biotechnology Information [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Root Taxonomy Browser]. Skoðað 5. júní, 2011.</ref>:<br /> [[Chroococcales]]<br /> [[Gloeobacterales]]<br /> [[Nostocales]]<br /> [[Oscillatoriales]]<br /> [[Pleurocapsales]]<br /> [[Prochlorales]]<br /> [[Stigonematales]] }} '''Blágerlar''' (kallast einnig '''blábakteríur''', '''blágrænar bakteríur''' eða '''blágrænir þörungar''') er [[Fylking (flokkunarfræði)|fylking]] [[gerlar|gerla]] sem einkennist af [[súrefni]]smyndandi [[ljóstillífun]]. Þeir finnast víða í náttúrunni, svo sem í sjó og ferskvatni, á klöppum og steinum, þar sem þeir mynda gjarnan sýnilegar [[örverubreiða|breiður]] sem minna nokkuð á [[Þörungablómi|þörungablóma]]. Talið er að starfsemi blágerla með tilheyrandi súrefnisframleiðslu og [[koldíoxíð]]bindingu hafi umbreytt [[Andrúmsloft jarðar|andrúmslofti jarðar]] fyrir um tveimur og hálfum til þremur og hálfum milljörðum ára, en fyrir þann tíma var það súrefnissnautt.<ref>J. M. Olson (2006) Photosynthesis in the Archean era. ''Photosyn. Res.'' '''88''', 109–117 [http://www.springerlink.com/content/g6n805154602432w/fulltext.pdf pdf]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>University of California Museum Paleontology. (e.d). Introduction to the Cyanobacteria. Sótt 4 nóvember 2014 af https://www.ucmp.berkeley.edu/bacteria/cyanointro.html</ref><ref>Hreiðar Þór Valtýsson, (2014). Sjávarlíffræði (SJL1106), Örverur. Sótt 4. nóvember af http://staff.unak.is/hreidar/SJL1106.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305233859/http://staff.unak.is/hreidar/sjl1106.html |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305233859/http://staff.unak.is/hreidar/sjl1106.html |date=2016-03-05 }}</ref> Sumir þessara gerla geta breytt [[köfnunarefni]] (N₂) í önnur nitursambönd, svo sem nítrat og [[ammoníak]] sem aðrar lífverur geta nýtt. Ekki eru margar aðrar lífverur færar um þetta, og því spila blágerlar mikilvægt hlutverk í efnahringrás hafsins.<ref>Hreiðar Þór Valtýsson, (2014). Sjávarlíffræði (SJL1106), Örverur. Sótt 4. nóvember af http://staff.unak.is/hreidar/SJL1106.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305233859/http://staff.unak.is/hreidar/sjl1106.html |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305233859/http://staff.unak.is/hreidar/sjl1106.html |date=2016-03-05 }}</ref> == Heimkynni == Blágerlar eru lífverur sem lifa undir mjög margvíslegum kringumstæðum, hægt er að finna þá í heitum hverum, mjög selturíku eða súru umhverfi, þurrum jarðvegi, klettum, steinveggjum og trjábolum, með dálítilli vætu öðru hverju, mjög algengt er að þeir finnist í mjög heitum laugum eða hverum. Oftast er umhverfi þeirra við ystu mörk lífs hér á jörðu, þeir eru oftast á meðal frumbyggja á ónumdu landi, sem á nýjum hraunum og öðrum lífssnauðum svæðum. Blágerlar sem lifa í vatni/sjó vaxa oft fyrst við botninn og fljóta svo upp í svifið, annaðhvort einir eða stórum skánum. Vöxtur gerur orðið svo mikill að vatnið taki af þeim lit, og verði þakið af skánum þeirra, kallast það að tegundin sé í blóma og fyrirbrigðið kallað ,,vatnablómi”, þetta stendur aðeins yfir í skamma stund og deyja þörungarnir fljótlega eftir það og rotna, og mikil rotnunarlykt getur komið af vatninu sökum þess. Algengt er að þörungarnir sem eru á miklu dýpi séu rauðari á lit en þær sem ofar vaxa, og er talið að rauði liturinn hjálpi þeim að nýta það takmarkaða ljós sem til þeirra berst. Margir blágerlar þola vel við í miklum þurrk og geta lifað á vatnslausum svæðum svo árum skipta, slíkir þörungar finnst í jarðvegi hitabeltis og í saltpækli á ströndum sólríkra landa. Tvær tegundir hafa fundist á lífi í hverum við 85°C og margar hafa fundist á bilinu 50-60 °C, mest þekstustu hitaþolnu tegundirnar eru algengar í hverum hér á landi og heitir undirnafn þeirra Hapalosiphon og Phormidium laminosum. Blágerlar lifa margir sem ásætur á öðrum jurtum og halda sig jafnvel inní loftrúmum jurta, aðrað lifa í samlífi við æðri jurtir s.s í rórum köngulpálmans eða sveppi, í rótum köngulpálmans mynda blágrænuþörungarnir hnúða, og binda þar köfnunarefni á sama hátt og gerlar. Samlífinu við sveppina er þannig að þörungurinn annast tillífun kolsýrunnar, og sveppurinn sér um flest önnur störf, þekkt er að þörungarnir lifi samlífi með litlausum svipuþörungum og frumudýrum, einnig hafa fundist örfáar tegundir sem lifa sem sníklar í meltingarfærum manna og dýra.<ref>Pétursson,S. (Apríl, 1958). Blágrænuþörungar [Rafræn útgáfa] Náttúrufræðingurinn, 28, 32-49. Sótt 4 nóvember 2014 af http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4262109&issId=290446&lang=da </ref><ref>Jón Már Halldórsson. „Hvað getið þið sagt mér um fornbakteríur?“. Vísindavefurinn 11.8.2004. https://visindavefur.is/?id=4456. (Skoðað 6.11.2014).</ref> [[Mynd:Cyanobactéries au barrage de Haute-Vilaine.JPG|thumbnail|left|Blágrænuþörungar þekja stórt svæði]] == Vöxtur og hreyfing == Vaxtartímabil einfrumunga stendur frá lokinni frumuskiptingu til næstu. Frumurnar geta lifað sem einstaklingar og í sambúi, lifi þær sem einstaklingar þá hefur hver skipting í för með sér fjölgun einstaklinga. Lifi þær í sambúi þá fara fram margar frumuskiptingar á milli þess að sambúið skiptist líkt og gerist með fjölfruma einstaklingum sem hafa vaxtaræxlun. Frumur blágrænþörunga skipta sér á tiltölulega einfaldan hátt. Þvert umhverfis frumuna vex inn frá frumuveggnum nýr skilveggur og þokast hann inn að miðju frumunnar, eins og írisloki. Um leið reirist bæði litfrymið og miðfrymið í sundur. Til er það, að ytra lag frumuveggjarins, slímhjúpurinn, tekur ekki þátt í frumuskiptingunni fyrr en löngu seinna. Dótturfrumurnar mynda hvor um sig nýjan slímhjúp og skipta sér oft að nýju áður en ysti hjúpurinn rofnar.<ref>Pétursson,S. (Apríl, 1958). Blágrænuþörungar [Rafræn útgáfa] Náttúrufræðingurinn, 28, 32-49. Sótt 4 nóvember 2014 af http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4262109&issId=290446&lang=da </ref> Skiljist frumurnar að strax eftir skiptinguna, er um venjulega kynlausa frumuæxlun að ræða, en slíkt er sjaldgæft með blágerla. Eðlilegt er að margar frumuskiptingar fari fram áður en nokkur aðskilnaður verður, og myndast á þann hátt sambú margra einstaklinga. Eitt af einkennum blágerla er sá að þeir mynda aldrei frumur með bifhárum en þó eru þeir ekki allir án eigin hreyfinga en þráðlaga blágrænþörungar eru sú undantekning. En þá er aðalega átt við skriðhreyfingu, ýmist aftur á bak eða áfram og sveifluhreyfingu á þráðarendunum. Þráðlaga blágrænþörungar hafa keðjubúta og mynda því skriðhreyfingu. Hraði hreyfinganna er háður kringumstæðum en eykst bæði við aukið ljósmagn og hita. Þessar hreyfingar eru þó mjög hægfara.<ref>Pétursson,S. (Apríl, 1958). Blágrænuþörungar [Rafræn útgáfa] Náttúrufræðingurinn, 28, 32-49. Sótt 4 nóvember 2014 af http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4262109&issId=290446&lang=da </ref> == Sambú == [[Mynd:2010 Filamentous Cyanobacteria Bloom near Fiji.jpg|right|thumbnail|Stórt kóloníu blóm umvafið eyjuna Fiji.]] Blágerlar eru ekki sýnilegar berum augun nema þeir séu margir saman, þörungarnir eru mjög litlir, hver og einn er oftast um 0,5-60 míkrómetrar á breidd og kóloníurnar (margar saman) milli 10-1000 míkrómetrar.<ref> The Editors of The Encyclopædia Britannica,(2014). Blue-green algae. Sótt 5. nóvember af http://www.britannica.com/EBchecked/topic/70231/blue-green-algae. </ref> Þegar stórt samfélag einstaklinga af einni eða fleiri tegundum hafa hópað sig saman þá verður gróðurinn áberandi eða eins og blágrænar breiður, skánir, kúlur eða vatnablóm og því má segja að sambú þessi eru að mismunandi stærð og lögun. Stundu eru fáir einstaklingar í hverju sambúi en oftast eru þeiri feiri hundruð. Stærð sambúana fer eftir því hversu fljótt frumulióparnir skiljast að en sambú helst saman af slímkenndum efnum sem frumurnar gefa frá sér. == Heimildir == {{Reflist}} == Tenglar == * [http://www.youtube.com/watch?v=A25oN9DACJM Oscillatoria (Cyanobacteria) á hreyfingu] [[Flokkur:Gerlar]] 7rfe8uailsn56x94rvx7j1c3h3l41fv 0 99325 1980451 1390963 2026-09-26T09:48:43Z Masae 538 1980451 wikitext text/x-wiki {| align="right" |- |[[Mynd:Atlas snowshoes.jpg|thumb|175px|Nútíma snjóþrúgur]] |[[Mynd:Snowshoe2.jpg|175px|thumb|Hefðbundin gerð af snjóþrúgum]] |} '''Snjóþrúgur''' eru fótabúnaður til að ganga í [[snjór|snjó]]. Þær virka þannig að þyngdin dreifist yfir meira svæði og sekkur fóturinn þá ekki í [[lausamjöll]]. Snjóþrúgur voru gerðar úr viði og leðurþvengjum en eru núna gerðar úr léttum málmi eða plastefnum og gerviefnum. Til þess að snjóþrúgur safni ekki í sig snjó er í þeim net eða fléttingar eða göt í gegn og á þeim þarf að vara festibúnaður sem festir þær á fæturna. Snjóþrúgur voru til forna nauðsynlegt verkfæri fyrir veiðimenn, skógarverði og aðra sem þurftu að fara yfir svæði þar sem oft lá yfir djúpur snjór. Núna eru snjóþrúgur fyrst og fremst notaðar af göngufólki og hlaupurum sem vilja komast leiðar sinnar í snjó að vetrarlagi. Auðvelt er að læra að ganga á snjóþrúgum og það er frekar hættulaus og ódýr afþreying. Talið er að snjóþrúgur hafi verið notaðar í 6000 til 8000 ár og merki eru um notkun slíks búnaðar úr [[Kákasus]] og [[Armenía|Armeníu]]. [[Frumbyggjar]] [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] notuðu ýmis konar snjóþrúgur, hver ættbálkur hafði sína eigin gerð. [[Inúítar]] lengst í norðri bjuggu til einföldustu útgáfurnar, þeir gerðu tvær gerðir, önnur var um 46 sm löng og hin gerðin var næstum hringlaga. Snjóþrúgur urðu æ aflangari eftir því sem sunnar dró og þær lengstu voru gerðar af [[Krí|Krí-indjánum]] en þær voru 1,8 m langar og uppbrettar að framan. Í snjó í skóglendi þar sem snjólagið var þynnra og blautara skipti floteiginleiki snjóþrúgna ekki eins miklu máli. Franskir landnemar í Ameríku tóku snjóþrúgur fyrr í notkun en breskir. Orðið eskimói er talið komið úr „sá sem gerir snjóþrúgur“. == Á Íslandi == Snjóþrúgur þekktust á [[Ísland]]i fyrr á öldum en voru aldrei algengar. Í frásögn í ''Austra'' 1887 er þeim lýst þannig: „„Þrúgar“ voru sterk gjörð sem beygð var í hring, fitjað ólum innan í og bundnir upp um ristarnar. Á þeim gengu einstakir menn hér á Austurlandi fram á þessa öld, þegar snjór var mikill og djúpur; en mjög var það ólipurt, þar eð þrúgarnir skögðu alla vega eins langt út undan fótunum eins og þeir voru stórir til, en nokkuð héldu þeir uppi þeim sem á þeim gekk. Og ekki hefur víst verið til þeirra tekið nema í mestu fannfergjum.“<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2136223 Þættir úr sögu Austfirðinga.] ''Austri'', 18. tbl. 1887, bls. 72.</ref> == Tilvísun == <references/> {{commonscat|Snowshoes|snjóþrúgum}} [[Flokkur:Fótabúnaður]] gequ3ix4hjnx0mq0hv32c8hkpj3bsp1 0 99472 1980429 1701365 2026-09-26T05:22:59Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980429 wikitext text/x-wiki '''William Ian Miller''' (f. [[1946]]) er [[prófessor]] í [[lögfræði]] við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Hann hefur ritað mikið um íslenskar fornbókmenntir frá lögfræðilegu sjónarhorni, með hliðsjón af [[mannfræði]] og [[félagsfræði]]. Miller hefur starfað við lagadeild Michigan háskóla frá 1984, og gegnir þar stöðu sem kennd er við Thomas G. Long. Rannsóknir hans hafa einkum snúist um túlkun [[Íslendingasögur|Íslendingasagna]], og þangað sækir hann efni í bækur sínar ''Bloodtaking and Peacemaking'' (1990), ''Audun and the Polar Bear'' (2008), ''"Why is your axe bloody:" A Reading of Njáls Saga'' (2014) og fleiri. Hann hefur einnig fjallað um tilfinningar, einkum óþægilegar, sbr. bækurnar: ''Humiliation'' (1993), ''The Anatomy of Disgust'' (1997) — tilnefnd besta bók ársins 1997 í mannfræði og félagsfræði af Félagi bandarískra bókaútgefenda; ''The Mystery of Courage'' (2000), ''Faking It'' (2003), og ''Losing It'' (2011), þar sem hann beinir sjónum að fordómum gagnvart öldrun og hrörnun. The Chicago Tribune og Macleans Magazine of Canada töldu ''Losing It'' meðal bestu fræðibóka ársins 2011. ''Eye for an Eye'' (2006) er ítarleg umfjöllun um hefndarlögmálið. Miller tók BA próf í [[Wisconsin-háskóli í Madison|Wisconsin-háskóla]] og doktorspróf í ensku (PhD) og lögfræði (Juris Doctor, JD) frá [[Yale-háskóli|Yale-háskóla]]. Hann hefur einnig verið gestaprófessor í Háskólunum í Yale, [[Chicago-háskóli|Chicago]], [[Háskólinn í Björgvin|Björgvin]], [[Háskólinn í Tel Aviv|Tel Aviv]] og [[Harvard-háskóli|Harvard]]. Árið 2008 varð hann Carnegie Centenary Trust prófessor við [[St. Andrews-háskóli|St. Andrews-háskóla]] á [[Skotland]]i, þar sem hann er nú heiðursprófessor í sagnfræði. == Helstu rit tengd íslenskum fornbókmenntum == * ''Bloodtaking and Peacemaking: Feud, Law, and Society in Saga Iceland.'' University of Chicago Press, Chicago 1990. — * ''The Mystery of Courage''. Harvard University Press, Cambridge MA 2000. — * ''Eye for an Eye''. Cambridge University Press, Cambridge MA 2006. — * ''Audun and the Polar Bear: Luck, Law, and Largesse in a Medieval Tale of Risky Business.'' Brill, Leiden 2008. — Um [[Auðunar þáttur vestfirska|Auðunar þátt vestfirska]]. * ''"Why is your axe bloody:" A Reading of Njáls Saga.'' Oxford University Press, Oxford 2014. — * ''Hrafnkel or the Ambiguities: Hard Cases, Hard Choices.'' Oxford University Press, Oxford 2017. — Um [[Hrafnkels saga Freysgoða|Hrafnkels sögu Freysgoða]], í viðauka er ensk þýðing sögunnar. ;Þýðingar * (Með [[Theodore M. Andersson]]): ''Law and literature in medieval Iceland: Ljósvetninga saga and Valla-Ljóts saga''. Stanford University Press, Stanford CA 1989. ; Greinar William Ian Miller hefur ritað greinar og bókakafla um íslenskar miðaldabókmenntir, sjá skrár [[Gegnir|Landsbókasafns]]. == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20100605010118/http://web.law.umich.edu/_FacultyBioPage/facultybiopagenew.asp?ID=15 William Ian Miller – Af vefsíðu Michigan-háskóla] * [http://www-personal.umich.edu/~wimiller/ William Ian Miller – Heimasíða] {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Bandaríkjamenn|Miller, William Ian]] [[Flokkur:Bandarískir lögfræðingar|Miller, William Ian]] {{fe|1946|Miller, William Ian}} 7gjjsn1zezvwt8i6c743dio1dkiwxxw 0 99896 1980413 1956019 2026-09-26T04:56:00Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980413 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Tildurmosi | image = Hylocomium_splendens_1448.JPG | image_caption = | status = NE | trend = | status_system = iucn2.3 | status_ref = | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Mosi|Bryophyta]] | classis = [[Bryopsida]] | subclassis = [[Bryidae]] | ordo = [[Faxmosabálkur]] (Hypnales) | familia = [[Hylocomiaceae|Tildurmosaætt]] (Hylocomiaceae) | genus = ''[[Hylocomium]]'' | species = '''''H. splendens''''' | binomial = ''Hylocomium splendens'' }} '''Tildurmosi''' [[fræðiheiti]] (''Hylocomium splendens'') er fjölær [[mosi]] sem vex á norðlægum slóðum nálægt heimskautasvæðum, oftast í þurru mólendi, kjarri og skógarbotnum. Hann er olífugrænn, gulleitur eða rauðleitur með rauðleitum stilk og greinum. Hann myndar tví- til þrífjaðraða sprota og vaxa nýir sprotar upp frá miðjum eldri sprotum. Þetta vaxtaform lætur mosann líkjast fjöðrum og gerir mosanum kleift að vaxa yfir aðra mosa og jarðveg. Tildurmosi er notaður við blómaskreytingar og til að fóðra box til að flytja í grænmeti og ávexti. Hann var áður notaður sem yfirlag yfir moldargólf og í Alaska og Norður-Kanada var hann notaður til að þétta bjálkakofa. Hann inniheldur bakteríudrepandi efni <ref>Kimb, S. H. ''et al.'' (2007) [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VSC-4NG3T73-D&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=d893e0379427f654caab685448a9f640 "Antibacterial activities of some mosses including Hylocomium splendens from South Western British Columbia"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120530061048/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VSC-4NG3T73-D&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=d893e0379427f654caab685448a9f640 |date=2012-05-30 }} Institute for Aboriginal Health/Sciencedirect.com.</ref> Tildurmosi er algeng mosategund á Íslandi. Þar sem hann vex víða í breiðum og myndar afmarkaða árssprota er hann mjög heppilegur til mælinga á þungmálmum.<ref>{{Cite web |url=http://www.ni.is/greinar/thungmalmar-i-mosa |title=Þungmálmar í mosa - Náttúrufræðistofnun Íslands |access-date=2017-02-03 |archive-date=2017-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704100157/http://www.ni.is/greinar/thungmalmar-i-mosa |url-status=dead }}</ref><ref>Sigurður H. Magnússon (2013). ''[https://rafhladan.is/handle/10802/4567 Þungamálmar og brennisteinn í mosa á Íslandi 1990-2010: áhrif iðjuvera]'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241202040848/https://rafhladan.is/handle/10802/4567 |date=2024-12-02 }} (unnið fyrir Rio Tinto Alcan á Íslandi hf., Norðurál ehf., Elkem Ísland ehf. og Alcoa Fjarðaál). Skýrsla nr. NÍ-13003. Garðabær: Náttúrufræðistofnun Íslands. ISSN 1670-0120</ref> og mengunarmælinga <ref>[https://www.ferlir.is/?id=7649 Mosadauði í grennd gufuaflsvirkjana]</ref>. == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == {{Commonscat|Hylocomium_splendens}} * [https://web.archive.org/web/20110615134316/http://www.bioimages.org.uk/html/r159726.htm ''Hylocomium splendens'' Myndir af tildurmosa] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050614162450/floraislands.is/hylocspl.htm Tildurmosi (Flóra Íslands)] [[Flokkur:Mosar]] [[Flokkur:Tildurmosaætt]] 3uqdkfhyrnl6trm10d3pmz1tosq5l89 0 100584 1980375 1700463 2026-09-26T03:37:22Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980375 wikitext text/x-wiki [[File:Planken.jpg|thumb|Þrír einstaklingar að planka]] '''Plank''' er [[stelling]] sem varð heimsvinsæl í byrjun árs [[2011]]. Uppruninn er umdeildur en athæfið vakti fyrst athygli fjölmiðla í [[september]] [[2009]] þegar sjö læknum og hjúkrunarfræðingum á [[Great Western Hospital]] í [[Swindon]] í Englandi var vikið úr starfi fyrir að planka á vakt. Stellingin er þannig að maður liggur á maganum og reynir að vera eins beinn og maður getur. Andlitið á að vita beint niður og handleggirnir liggja beinir meðfram líkamanum. Síðan er tekin ljósmynd sem yfirleitt er dreift á [[samskiptasíða|samskiptasíðum]] á netinu. Í júlí 2011 kom fram á samskiptasíðum önnur stelling sem kölluð var „að ugla“. Þeir sem ugla setjast á hækjur sér, láta handleggi lafa niður með líkamanum og horfa út í loftið. Fleiri áþekk „æði“ hafa verið að koma fram á sjónarsviðið.<ref>[http://www.pressan.is/Frettir/Lesafrett/gleymdu-planki-og-ad-ugla-nyjasta-aedid-felst-i-hausmyndatoku_eda-frekar-hauslausri---myndband Gleymdu planki og að ugla.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915190353/http://www.pressan.is/Frettir/LesaFrett/gleymdu-planki-og-ad-ugla-nyjasta-aedid-felst-i-hausmyndatoku_eda-frekar-hauslausri---myndband |date=2011-09-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915190353/http://www.pressan.is/Frettir/LesaFrett/gleymdu-planki-og-ad-ugla-nyjasta-aedid-felst-i-hausmyndatoku_eda-frekar-hauslausri---myndband |date=2011-09-15 }} Pressan.is, skoðað 15. ágúst 2011.</ref> == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Tískubylgjur]] r34e3sgby6mta8l3m1eb8mdq4aafsr2 0 103693 1980396 1700780 2026-09-26T04:10:06Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980396 wikitext text/x-wiki '''Silfursmiður''' er [[handverk]]smaður sem býr hluti til úr [[silfur|silfri]] eða [[gull|gulli]]. Svipuð verkfæri og handverk er notað í silfursmíði og gullsmíði og voru [[Gildi (samtök)|gildi]] oftast þau sömu. == Íslensk silfursmíði == Silfursmiðir smíðuðu stokkabelti með loftverki en loftverk er þannig að silfurþynnur voru skornar eða klipptar út og síðan beygðar í blóm og greinar. Sumar ræmur í loftverki voru drifnar en drifsmíð er forn aðferð sem fólst í að skraut var teiknað á málm og síðan slegið í frá bakhlið og upphleypt mynstur svo fínunnið á framhlið og aðrar skreytingar slegnar eða grafnar í silfrið. Loftverk var svo fest í umgerð (kveikt). Loftverk tíðkaðist á 15. og 16. öld. Stokkabelti eru kölluð sprotabelti ef þau eru með sprota sem hangir niður úr keðjunni. Samkvæmt fornum kirkjulegum ákvæðum áttu helg ker í kirkjum að vera gerð út eðalmálmi og hafa varðveist nokkrir kaleikar frá miðöldum. Silfurmunir voru líka steyptir í mótum og voru steyptir beltisstokkar, beltispör, hnappar, millur, eyru á staup og fleira. Silfurgripir voru steyptir í svonefndum flöskum en það voru tveir opnir kassar sem voru fylltir með fíngerðum bleyttum sandi. Steypumóti var þrýst í sandinn og kassarnir lagðir saman og svo losaðir sundur og þá var holrúm í sandinum í þeirri mynd sem átti að steypa eftir og var bráðnu silfri hellt í holrýmið. Síðan var afsteypan unnin í höndum, sorfnar af brúnor og ójöfnur og mynstur skýrt. Mót af stærri hlutum voru oft grafin í stein eða leir og var þá bráðnum málmi hellt beint í mót. Algengt var á 19. öld að gera minningarskildi úr silfri þar sem grafnar voru í skreytingar og texti. Verkfærið sem grafið var með á skildina var nefnt alur eða grafalur og var líkt smágerðu útskurðarjárni. Í fyrstu tíðkaðist að nota settletur á silfurgripi en þá eru stafirnir lausir hver frá öðrum. Síðar voru leturgerðir með tengiskrift grafnar út. Víravirki er forn smíðisaðferð sem var þekkt á miðlöldum. Eldri gerð íslensks víravirkis er kallað "gamla kornsetta víravirkið" og er það snúrulagt og unnið þannig að tveir grannir silfurþræðir eru snúnir saman og úr snúru mótaðir litlir hringir og svo litlar silfurkúlur (korn) kveiktar á samskeytum hringja. Yngra víravirkið er þannig að mjög þunnur flatur vír var felldur í grindur úr sverari vír sem mótaði útlínur mynstursins. Smíði íslenskt víravirkis var mest um og eftir 1860 með vakningu sem þá var kringum íslenska þjóðbúninga en Sigurður málari teiknaði mynstur á samfellur og treyjur og búningaskart eins og belti og spangir. == Heimild == * [https://web.archive.org/web/20160307021828/http://www.thjodminjasafn.is/media/syningar/itarefni---silfur-islands.pdf Silfur Íslands (ítarefni með sýningu Þjóðminjasafns 2014)] {{stubbur}} [[Flokkur:Handverk]] 5c0dragg1f2cit6un200rjg8tj5m9k7 0 104156 1980197 1563793 2026-09-25T13:21:36Z Akigka 183 1980197 wikitext text/x-wiki '''Frjáls fjölmiðlun hf.''' var [[Ísland|íslenskt]] [[fjölmiðill|fjölmiðlafyrirtæki]] og [[bókaforlag]] sem var áberandi á [[1991-2000|10. áratug]] 20. aldar. Fyrirtækið var stofnað utan um útgáfu dagblaðsins ''[[DV]]'' árið [[1981]]. Eigendur ''[[Dagblaðið (1975)|Dagblaðsins]]'' og ''[[Vísir (dagblað)|Vísis]]'' eignuðust hvorir um sig helming í nýja félaginu en stjórnarformaður var [[Sveinn R. Eyjólfsson]].<ref>{{tímarit.is|3995201|Dagblaðið og Vísir gengin í eina sæng|blað=Tíminn|dags=27. nóvember 1981|bls=1}}</ref> Auk þess að gefa út ''DV'' fékkst fyrirtækið við útgáfu á [[kilja|kiljum]] og gaf út tímaritin ''[[Vikan|Vikuna]]'' og ''[[Úrval]]'' (''[[Reader's Digest]]'') um tíma. Á 10. áratugnum eignaðist það smám saman leifar gömlu flokksblaðanna, ''[[Tíminn|Tímans]]'', ''[[Alþýðublaðið|Alþýðublaðsins]]'' og ''[[Vikublaðið|Vikublaðsins]]'' (arftaka ''[[Þjóðviljinn|Þjóðviljans]]'') auk ''[[Dagur (dagblað)|Dags]]'' á Akureyri. Árið 1997 voru þessi blöð „sameinuð“ í eitt dagblað, ''[[Dagur-Tíminn|Dag-Tímann]]'' sem ári síðar var breytt í ''[[Dagur|Dag]]''. ''Dagur'' kom út til ársins 2001. Árið 2001 ákvað Frjáls fjölmiðlun hf. að hefja útgáfu nýs dagblaðs, ''[[Fréttablaðið|Fréttablaðsins]]'', sem dreift yrði ókeypis í hús á [[höfuðborgarsvæði Íslands|höfuðborgarsvæðinu]].<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20111138385d/10-ar-i-gaer-fra-stofnun-frettabladsins|title=10 ár í gær frá stofnun Fréttablaðsins|author=Sigríður Björg Tómasdóttir|date=24. apríl 2011|website=Vísir}}</ref> Hugmyndin að blaðinu kom frá norrænum [[metróblað|metróblöðum]] sem er dreift ókeypis og liggja frammi á lestarstöðvum. Munurinn var hins vegar sá að Frjáls fjölmiðlun ætlaði að bera blaðið í hús. Þetta viðskiptalíkan reyndist kostnaðarsamt og félagið varð gjaldþrota árið 2002. ''Fréttablaðið'' var selt til [[Frétt (fyrirtæki)|Fréttar ehf.]] (í eigu [[Jón Ásgeir Jóhannesson|Jóns Ásgeirs Jóhannessonar]] m.m.) en ''DV'' til félagsins ESÓB ehf. sem var hópur fjárfesta með [[Óli Björn Kárason|Óla Birni Kárasyni]], ritstjóra blaðsins.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2001/12/11/frjals_fjolmidlun_selur_dv/|title=Frjáls fjölmiðlun selur DV|date=11.12.2001|website=Mbl.is}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Íslensk bókaforlög]] [[Flokkur:Íslenskar fjölmiðlasamsteypur]] {{sa|1981|2002}} e0nuayzkexcoo8hwo1nosq4wcjba6n4 0 105145 1980398 1954965 2026-09-26T04:11:58Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980398 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Barbarossa Hayreddin Pasha.jpg|thumb|[[Hayreddin Barbarossa]], sjóræningi og aðmírall í Ottómanaveldinu.]] '''Sjóræningjar frá Barbaríinu''', stundum kallaðir Ottómanaræningjar, voru [[sjóræningi|sjóræningjar]] og strandhöggsmenn sem höfðu bækistöðvar í [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]], en þó aðallega í hafnarbæjum í [[Túnis]], [[Trípólí]] og [[Alsír]]. Þetta svæði var þekkt í [[Evrópa|Evrópu]] sem Sjóræningjaströndin eða [[Barbaríið]], en íbúar svæðisins voru [[Berbar]]. == Athafnasvæði == Sjórán sjóræningja frá Barbaríinu náðu allt til [[Miðjarðarhafið|Miðjarðarhafsins]], suður meðfram Atlantshafsströnd [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]], um [[Atlantshaf]]ið allt að [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] og norður til [[Ísland]]s. Athafnasvæði þeirra var þó fyrst og fremst í vesturhluta Miðjarðarhafsins. Þeir réðust þar á og hertóku skip og gerðu einnig strandhögg í þorpum og bæjum við strendur Evrópu, aðallega á [[Ítalía|Ítalíu]], í [[Frakkland]]i, [[Spánn|Spáni]] og [[Portúgal]] en þó líka í [[England]]i, [[Skotland]]i, [[Holland]]i, [[Írland]]i og allt til Íslands. Aðaltilgangur ránsferðanna var að útvega kristna [[Þræll|þræla]] fyrir [[Íslam|íslamska]] markaði í Norður-Afríku og [[Miðausturlönd]]um. Þó að slíkar ránsferðir hefðu viðgengst frá því að skömmu eftir að [[Múslimi|múslimar]] lögðu norðurströnd Afríku undir sig er heitið Barbaríusjóræningi yfirleitt haft um ræningja frá [[16. öldin]]ni og upp úr. Þá fjölgaði ránunum og svæðið sem þau náðu yfir stækkaði og Alsír, Túnis og Trípólí komust undir [[Ottómanaveldið]], annaðhvort sem landsvæði undir beinni stjórn þess eða sjálfstjórnarsvæði þekkt sem Barbaríið. Svipaðar ránsferðir voru farnar frá [[Bou Regreg]], [[Salé]] og öðrum höfnum í [[Marokkó]] en Marokkó var ekki undir stjórn Ottómanaveldisins og varð ekki eitt af sjóræningjaríkjunum. [[Mynd:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|thumb|right|150px|''Göke'' (1495) var flaggskip [[Kemal Reis]] í baráttunni í Zonchio.]] Ræningjarnir réðust á og hertóku þúsundir skipa og gerðu víða [[strandhögg]], svo að mörg strandhéruð á Spáni og Ítalíu voru næstum því í auðn allt fram á [[19. öldin|19. öld]]. Frá sextándu öld til þeirrar nítjándu er talið að sjóræningjarnir hafi hertekið á bilinu 800.000 til 1.250.000 manns og selt í þrældóm. Sumir ræningjanna voru evrópskir útlagar eins og til dæmis [[John Ward]], [[Zymen Danseker]] og [[Henry Mainwaring]]. [[Hayreddin Barbarossa]] og [[Oruç Reis]], betur þekktir sem Barbarossa-bræðurnir, sem tóku að sér stjórn Alsír fyrir hönd Ottómanaveldisins snemma á 16. öld urðu líka frægir ræningjar. Evrópsku sjóræningjarnir komu með nýjustu tæknina í búnaði og skipasmíði til Barbarísins um [[1600]], sem gerði ræningjunum kleift að færa út kvíarnar allt til Atlantshafsins. [[sjórán|Sjóránin]] náðu hámarki á fyrri helmingi [[17. öldin|17. aldar.]] == Sagan == Sjórán múslima í Miðjarðarhafslöndum höfðu viðgengist síðan á [[9. öld]], á tímum hins skammlífa furstadæmis á [[Krít]]. Þrátt fyrir andúð í garð kristinna manna vegna [[Krossferðir|krossferðanna]] voru sjóránin þó fremur fátíð framan af. Á [[13. öldin|13.]] og [[14. öld]] voru það frekar kristnir sjóræningjar, einkum frá [[Katalónía|Katalóníu]], sem voru stöðug ógn fyrir kaupmenn. Það var ekki fyrr en seint á 14. öld sem sjóræningjar frá Túnis þóttu næg ógn til að Frakkar og Genúumenn réðust á þá í [[Mahdia]] árið [[1390]] og hefur það verið kallað sem [[sjóræningjakrossferðin]]. [[Márar]] sem hraktir höfðu verið frá Spáni þegar og sjóræningjar frá öðrum löndum Norður-Afríku komu svo til Túnis og bættust við tölu sjóræningjanna þar en það var ekki fyrr en Ottómanaveldið stækkaði og [[kapari]]nn [[Kemal Reis]] aðmíráll kom til Barbarísins árið [[1487]] sem sjóræningjarnir þar urðu raunveruleg ógn við siglingar kristinna manna. === 16. öldin === [[Mynd:Battle of Preveza (1538).jpg|thumb|[[Orrustan við Preveza]], 1538.]] Spænsku márarnir og ævintýragjarnir múslimar frá [[Mið-Austurlönd]]um, en þeirra þekktastir voru bræðurnir Hızır og Oruç frá borginni [[Mitylene]], juku tíðni ránsferðanna í kringum aldamótin [[1500]]. Spánverjar brugðust við með því að ráðast á og vinna borgirnar [[Oran]], [[Algeirsborg]] og [[Túnis (borg)|Túnis]]. En eftir að Oruç var drepinn í orrustu við Spánverja árið [[1518]], biðlaði bróðir hans, Hızır, til [[Selim 1.|Selims 1.]], sem var [[soldán]] [[Tyrkjaveldi|Ottómanaveldisins]] um að senda honum hersveitir sem hann gerði. Árið [[1529]] rak Hızır Spánverjana frá lítilli, víggirtri klettaeyju fyrir utan Algeirsborg, þar sem þeir höfðu komið sér fyrir, og lagði borgina og nágrenni hennar undir Ottómanaveldið. Frá 1518 allt til dauða [[Uluch Ali]] árið [[1587]] var Algeirsborg aðalaðsetur lénsmanna Ottómanaveldisins í Norður-Afríku, sem réðu yfir Trípólí, Túnis og Algeirsborg. Frá 1587 til [[1659]] var svæðinu stýrt af útsendurum Ottómanaveldisins, eða [[pasja]] eins og þeir voru kallaðir, sem voru sendir frá [[Konstantínópel]] til að stjórna í þrjú ár. Árið 1659 gerði herliðið í Algeirsborg uppreisn og pasjarnir misstu öll völd. Eftir það töldust borgirnar að vísu til Ottómanaveldisins en voru í raun lýðveldi með herstjórn, sem völdu sér eigin leiðtoga og lifðu af ránsfeng sem hertekinn var frá Spánverjum og Portúgölum. Á fyrra tímabilinu (1518-1587) voru herrarnir aðmírálar soldánsins, þeir stjórnuðu stórum flotum og stunduðu hernaðarlegar aðgerðir í pólitískum tilgangi. Þeir eltu uppi þræla og aðgerðir þeirra voru grimmar. Eftir 1587 voru hlutverk arftaka þeirra að ræna og rupla, á landi og á sjó. Sjóaðgerðirnar voru stundaðar af kafteinum eða ([[reises]]) sem mynduðu hópa eða jafnvel [[hlutafélag|hlutafélög]]. Fley þeirra voru útbúin af fjárfestum og stjórnuð af þessum reises. Tíu prósent af ágóðanum voru greidd til pashans eða arftaka hans, sem báru titlana agha, dey eða bey. [[Mynd:Livorno, Monumento dei quattro mori a Ferdinando II (1626) - Foto Giovanni Dall'Orto, 13-4-2006 12.jpg|thumb|Minnismerkið [[Monumento dei Quattro Mori|''Quattro Mori'']] ("Fjórir Márar") eftir [[Pietro Tacca]]; [[Livorno]], [[Ítalía|Ítalíu]]]] Árið [[1544]] hertók Hayreddin eyjuna Ischia ásamt 4.000 föngum og seldi 9.000 íbúa [[Lipari]] í þrældóm, sem var nánast allir íbúar eyjunnar. Árið [[1551]] seldi Turgut Reis alla íbúa maltnesku eyjarinnar [[Gozo]] í þrældóm til [[Líbía|Líbíu]], þeir voru um 5-6.000 manns. Árið [[1554]] rændu sjóræningjarnir borgina [[Vieste]] á suður Ítalíu og tóku um 7.000 þræla. Árið [[1555]] rændi Turgut Reis [[Bastía|Bastíu]] í [[Korsíka|Korsíku]] og tók um 6.000 þræla. Árið [[1558]] náðu sjóræningjarnir borginni [[Ciutadella]] ([[Minorca]]) og eyðilögðu hana, þeir slátruðu íbúunum og tóku 3.000 af þeim sem eftir lifðu til [[Istanbúl]] og seldu sem þræla. Árið [[1563]] lenti Turgut Reis á ströndum [[Granada]] á Spáni og hertók landnemabyggðirnar á svæðinu eins og [[Almuñécar]] ásamt 4.000 föngum. Sjóræningjarnir réðust ítrekað á [[Baleareyjar]] og sem svar þá risu upp margir varðturnar meðfram ströndunum ásamt víggirtum kirkjum. Ógning var svo mikil að eyjan [[Formentera]] varð óbyggð. Jafnvel á þessu stigi reyndu Evrópsku ríkin að berjast á móti. Minnismerki [[Livorno]] sem kallast [[Monumento dei Quattro Mori|Quattro Mori]] (fjórir márar) fagnar sigrum á sjóræningjum 16. aldarinnar af riddurum [[Malta|Möltu]] og [[Regla heilags Stefáns|reglu heilags Stefáns]], en stórhertoginn, [[Ferdínand 1. de' Medici]] var stórmeistari innan þeirrar reglu. Annað svar var smíði upprunalegu [[Freigáta|freigátanna]] sem voru léttar, hraðskreiðar og auðveldar að stýra. Þær voru hannaðar til að ná sjóræningjunum á sjó sem voru að flýgja með góssið sitt. Aðrar varnaraðferðir voru meðal annars eftirlitsturnar á ströndum til að vara fólk við og láta þau vita þegar þau yrðu að koma sér fyrir á víggirtum svæðum ásamt því að kalla saman lið til að berjast á móti sjóræningjunum. Þó var það sérstaklega erfitt að safna liði til að berjast þar sem sjóræningjarnir náðu oft að koma fólki á óvart og ráðast án viðvörunar inn á strendur Evrópska Miðjarðarhafsins vegna lengd strandanna og auðvelds aðgengis frá búðum sjóræningjanna frá Norður- Afríku. Svo fóru sjóræningjarnir einnig mjög varlega í að undirbúa ránsferðir sínar. === 17. öldin === [[Image:Cornelis Vroom Spanish Men of War Engaging Barbary Corsairs.jpg|thumb| [[Cornelis Hendriksz Vroom]], spænskir stríðsmenn grípa Barbarí sjóræningja, 1615.]] [[Image:Galere coulant lors d un combat 1640.jpg |thumb| Bardagi við orustuskip í Miðjarðarhafinu í kringum [[1640]], líklega gegn Barbarí sjóræningjum.]] [[Image:The Charles Galley-Willem van de Velde the Younger.jpg |thumb| Málverk af [[Charles orustuskipið|Charles orustuskipinu]] sem var byggt árið [[1676]] til að verja Miðjarðarhafið gegn [[Barbarí]] sjóræningjum. Það var með 32 fallbyssum. ]] Á fyrri hluta [[17. öld|17. aldar]] var árás [[sjórán|sjóræningja]] frá [[Barbaríið|Barbaríinu]] (e. Barbary) í hámarki. Þetta voru mest hollenskir „opinberir“ sjóræningjar (það er kallað hér opinberir sjóræningjar þegar stjórnvöld eru með í spilinu ), einkum [[Zymen Danseker]] (Simon de Danser), sem notuðu Barbaríhöfn sem bækistöðvar til að ráðast á spænsku skipin á meðan [[Holland|Hollendingar]] gerðu uppreisn. Þeir unnu með ræningjum sem voru þarna fyrir á Barbaríhafnarsvæðinu og kynntu þeim nýjan hollenskan siglingarútbúnað, sem gerði þeim kleift að mæta [[Atlantshafið|Atlantshafinu]]. Sumir þessara hollensku opinberu sjóræningja játuðu [[Íslam]] og settust endanlega að í [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]]. Má þar nefna [[Süleyman Reis]], „De Veenboer“, sem varð flotaforingi í sjóræningjaflota í [[Alsír]] [[1617]] og varðbátsstjóri hans [[Murat Reis]], en hans fæðingarnafn var [[Jan Janszoon]]. Báðir unnu fyrir alræmdan, hollenskan opinberan sjóræningja Zymen Danseker. [[Malta|Möltubúar]] voru búnir að fá nóg og gefin var út fyrirskipun þaðan árið [[1607]] um árás með fjörutíu og fimm orustuskip til að handtaka og ræna borgina [[Bona]] í Alsír. Þessum sigri er minnst með röð veggmynda sem [[Bernardino Poccetti]] málaði. Árásir þessara „opinberu“ Barbarí sjóræningja voru algengar í suðurhluta [[Portúgal]], suður og austur [[Spánn|Spáni]], [[Baleareyjar|Baleareyjum]], [[Kanaríeyjar|Kanaríeyjum]], [[Sardinía|Sardiníu]] og [[Korsíka|Korsíku]], [[Elba|Elbu]], [[Ítalíuskaginn|Ítalíuskaganum]], [[Sikiley]] og [[Malta|Möltu]]. Þeir komu einnig á Atlantshaf norðvesturströnd Íberíuskaga. Árið 1617 gerðu afrískir sjóræningjar árás á svæðinu þegar þeir eyddu og herjuðu á Bouzas, Cangas (þrjú sveitarfélög á Spáni) og kirkjur í [[Moana]] og [[Darbo]]. Árásir Barbarí sjóræningjanna teygðu sig lengra og var m.a. árás háð á [[Ísland]]i árið [[1627]]. Jan Janszoon, (Murat Reis yngri) er sagður hafa tekið 400 fanga, 242 af þeim herleiddir og voru síðan seldir í þrældóm á Barbaríströndina. Þeir tóku aðeins ungt fólk og þá sem voru í góðu líkamlegu ástandi. Gamla fólkið safnaðist saman í kirkju sem þeir brenndu og allir þeir sem sýndu mótspyrnu voru drepnir. Meðal þessara fanga var [[Ólafur Egilsson]], sem var leystur úr haldi næsta ár [[1628]] og fór aftur til Íslands eftir að hafa komið við í [[Danmörk]]u til að reyna að fá konu sína leysta út og skrifaði hann frásögn um reynslu sína. [[Írland]] var fyrir svipuðum árásum og í júní [[1631]] kom Murat Reis með sjóræningja frá [[Alsír]] og vopnuðum liðsauka frá Tyrkjaveldi og strunsaði á land við litla höfn í þorpinu [[Baltimore]], County Cork. Þeir tóku nánast alla þorpsbúa í þrælahald og fóru með til Norður-Afríku. Fangarnir urðu fyrir misslæmri meðferð - sumir lifðu daginn af hlekkjaðir við árarnar sem skipsþrælar, á meðan aðrir eyddu árum saman í einangrun eða innan veggja hallar sóldáns. Aðeins tveir af þessum herteknu sáu Írland aftur. Mjög margir herleiddir þurftu að sæta fangavistar í Alsír eða meira en 20.000. Þeim ríku var oft hægt að bjarga út með lausnargjaldi, en hinir voru dæmdir í þrældóm. Húsbóndar þeirra leyfðu þeim stundum að fá frelsi ef þeir játuðu íslam. Margt af þessu fólki var með góða þjóðfélagsstöðu, ekki aðeins [[Ítalía|Ítalir]] eða [[Spánverjar]], einnig [[Þýskaland|þýskir]] eða enskir ferðamenn í suðri, sem voru herleiddir. Þó að æðstu fórnarlömb væru íbúar frá ströndum Sikileyjar, [[Napólí]] og Spánar, voru allir kaupmenn þeirra þjóða sem ekki greiddu skatt fyrir friðhelgi eða herafla Barbaríríkis til að láta þá vera, líkleg til að vera herteknir á sjónum. Mörg lönd héldu eftir háum upphæðum í þeim tilgangi að leysa fanga úr haldi. Evrópsk yfirvöld aðstoðuðu við áframhaldandi sjóræningjastarfsemi. [[Frakkland]] hvatti sjóræningja gegn Spáni og síðar studdu [[Bretland]] og Holland þá gegn Frakklandi. Á seinni hluta 17. aldar var meirihluti evrópska flotaveldisins það burðugt að geta rekið þá burtu og fengið Barbaríríkin til að gera friðarsamning. Hins vegar var mikill viðskipta áhugi þessara ríkja vegna ágóða af árásum á keppinauta sína og þar af leiðandi lítill áhugi á að hætta sjóræningjastarfsemi. Þau kristnu ríki sem náðu bestum tökum á að fást við ógnun sjóræningja var England. Frá [[1630]] hafði England undirritað friðarsamninga við Barbaríríkin um ýmis málefni, en ávallt voru samningarnir brotnir sem leiddi til harðari átaka. Englendingar ásamt öðrum erlendum skipum sátu fyrir sjóræningjunum til að koma í veg fyrir árás. Enska flotanum óx hins vegar enn fiskur um hrygg og þessi viðvarandi starfsemi gegn sjóræningjum reyndist sífellt dýrari fyrir Barbaríríkin. Á valdatíma [[Karl 2. Englandskonungur|Karls 2.]] fóru Englendingar í marga leiðangra og unnu sigur á herflota þeirra og árásir á heimahafnir þeirra sem batt endi á Barbaríógnina við ensku skipin. [[Royal Navy Squadron]] sem var undir stjórn Sir John Narborough samdi árið [[1675]] varanlegan frið við [[Túnis]], eftir að hafa varpað sprengjum á borgina til að telja þá á að láta undan [[Trípólí|Tripolí]]. Friður komst þó á árið [[1676]]. Algeirsborg sem var öflugust af Barbaríríkjunum fór aftur í stríð næsta ár og braut sáttmálann sem var gerður árið [[1671]]. Algeirsborg neyddist til að sættast aftur vegna sigra enska flotans undir stjórn [[Arthur Herbert]] árið [[1682]] og átti sá samningur að vera til ársins [[1816]]. Frakkland sem hafði þá nýlega komið fram sem leiðandi sjóliðsflotans, náði sambærilegum árangri skömmu síðar með árásum á Alsír árið 1682, [[1683]] og [[1688]] í að tryggja varanlegan frið og var Tripoli á svipaðann hátt neytt til samninga árið [[1686]]. == Tengsl sjóræningja við Snæfellsnes == [[Mynd:Hellissandur - Blick zum Snaefellsjökull 1.jpg|thumb|[[Snæfellsjökull]] hefur skartað sínu fegursta fyrir sjóræningjana sem höfðust við Undir Jökli.]] [[Mynd:Hellissandur - Sjomannagardur 2.jpg|thumb|Endurgerð [[þurrabúð]] frá [[20. öld]] á [[Hellissandur|Hellissandi]].]] Þó [[Tyrkjaránið]] sé þekktasta ránið sem framið var af [[sjóræningi|sjóræningjum]] hér á landi voru fleiri hópar en Tyrkir sem gerðu strandhögg á Íslandi. Sjórán voru mjög algeng við Atlantshaf á [[16. öld|16]]. og [[17. öld]] eins og áður hefur komið fram. Enskir menn gátu keypt leyfisbréf hjá stjórnvöldum sem veittu þeim leyfi til að ráðast á spænsk skip en þetta var talin góð leið til að valda Spánverjum tjóni. Þeir sem höfðu slíkt leyfi voru kallaðir [[sjórán|fríbýttarar]] eða [[sjórán|kaparar]] á íslensku. Enskir sjómenn höfðu um árabil stundað veiðar við Ísland og öðlast þar mikla reynslu og færni í siglingum. Englendingar urðu þekktir sem sjóræningjaþjóðin. Sumir þeirra stunduðu veiðar og viðskipti hér á landi. Þeir stunduðu einnig kaupsiglingar til meginlandsins og við [[Miðjarðarhaf]]. Margir þrautreyndir sjómenn sem siglt höfðu hingað til lands voru í enska flotanum árið [[1588]] þegar hann sigraði þann spænska í mikilli sjóorrustu í [[Ermarsund|Ermarsundi]]. Þeir voru í senn sjómenn við Ísland, hermenn og sjóræningjar. Víða urðu átök hér á landi á milli Englendinga og Dana s.s. í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]]. Leiða má að því líkum að þeir Englendingar sem stunduðu sjómennsku og verslun á Íslandi hafi ekki allir verið miklir friðsemdarmenn og vanir átökum. Þrátt fyrir það var ekki mikið um árekstra á milli Englendinga og Íslendinga. Sá atburður varð þó árið [[1605]] að í brýnu sló á milli þriggja enskra manna og Íslendings. Fór svo að Íslendingurinn varð einum Englendinganna að bana. Tilræðið dæmdist vera nauðvörn en Englendingarnir höfðu áreitt Íslendinginn í heilan dag svo að upp úr sauð. Þetta gerðist á [[Hellissandur|Hellissandi]]. Í lok [[16. öld|16. aldar]] var verslun Englendinga við Ísland orðin mjög lítil eftir erjur við Þjóðverja og Dani. Um [[1560]] voru ensk verslunarskip horfin frá landinu en fiskiskip héldu áfram komu sinni og á sumum þeirra var einnig verslað. Englendingar héldu sig fjarri kaupstöðum þar sem Danir réðu lögum og lofum. Englendingar komu sér upp búðum annars staðar í landi og virðast aðalbækistöðvarnar hafa verið í [[Beruvík]]/Bervík, yst á [[Snæfellsnes]]i. Beruvík er nú innan marka [[Þjóðgarðurinn Snæfellsjökull|Þjóðgarðsins Snæfellsjökuls]]. == Endalok == Á seinni hluta sautjándu aldarinnar dró úr sjóránum, þar sem öflug evrópsk sjóveldi beittu í auknum mæli flota sínum til að halda frið og þvinga sjóræningjana til að hætta að ráðast á kaupskip en samt sem áður héldu skip og strendur kristinna ríkja sem ekki nutu slíkrar verndar áfram að verða fyrir sjóránum þar til snemma á 19. öldinni. Í framhaldi af lokum [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]] og [[Vínarfundurinn|Vínarfundinum]] á árunum [[1814]]-[[1815]], sammæltust Evrópuríkin um nauðsyn þess að kveða algjörlega niður sjóránin. Upp úr því hvarf ógnin að mestu þótt einstök tilvik héldu áfram að eiga sér stað allt þar til Frakkar lögðu Alsír undir sig árið [[1830]]. == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Barbary corsairs | mánuðurskoðað = 18. febrúar | árskoðað = 2012}} * Helgi Þorláksson, ''Sjórán og siglingar''; 9-13, 93, 278-279 (Reykjavík: Mál og menning,1999). == Tenglar == Tenglar sem tengjast efninu * [[b:is:Lítil saga um herhlaup Tyrkjans á Íslandi|Lítil saga um herhlaup Tyrkjans á Íslandi]] * [https://web.archive.org/web/20160306214818/http://baekur.is/bok/000399674/tyrkjaranid_a_islandi Tyrkjaránið 1627] [[Flokkur:Norður-Afríka]] [[Flokkur:Sjóræningjar]] [[Flokkur:Tyrkjaránið]] [[Flokkur:Alsír]] [[Flokkur:Algeirsborg]] [[Flokkur:1627]] duuihah1af76ghd6u4qyzzzr68tg6yr 0 105174 1980377 1932454 2026-09-26T03:42:15Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980377 wikitext text/x-wiki '''Páll Baldvin Baldvinsson''' er [[Ísland|íslenskur]] [[blaðamaður]], [[bókmenntafræði]]ngur, [[Gagnrýni|gagnrýnandi]] og fyrrum ritstjóri [[DV]]. Páll Baldvin er menntaður í bókmenntafræði frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og leikhúsfræði frá Goldsmith Collega í London. Hann hefur verið með menningarumfjöllun í fjölmiðlum frá 1969 og starfað sem gagnrýnandi með hléum hjá [[Ríkisútvarpið|Ríkisútvarpinu]], [[Stöð 2]], DV, [[Þjóðviljinn|Þjóðviljanum]], Helgarblaðinu, [[Fréttablaðið|Fréttablaðinu]] og [[Fréttatíminn|Fréttatímanum]]. Páll hefur gagnrýnt bæði bókmenntir og leikhús. Hann var listrænn ráðunautur hjá [[Borgarleikhúsið|Borgarleikhúsinu]] 1991-1995 og formaður [[Leikfélag Reykjavíkur|Leikfélags Reykjavíkur]] 1996-2001. Árið 2006 var Páll Baldvin ráðinn ritstjóri DV ásamt Björgvini Guðmundssyni, en Páll hafði áður verið menningarritstjóri blaðsins. Hann fór frá DV yfir á Fréttablaðið, þar sem hann var fulltrúi ritstjóra og menningarritstjóri til ársins 2010. Páll Baldvin hefur verið með bókmenntagagnrýni ásamt Kolbrúnu Bergþórsdóttur í bókmenntaþætti [[Egill Helgason|Egils Helgasonar]] hjá Ríkissjónvarpinu, [[Kiljan (sjónvarpsþáttur)|Kiljunni]], frá því að þátturinn hóf göngu sína árið 2007. Árið 2011 varð hann jafnframt deildarforseti handrits- og leikstjórnardeildar [[Kvikmyndaskóli Íslands|Kvikmyndaskóla Íslands]] og tók sæti í stjórn skólans. Páll Baldvin hefur verið gagnrýndur fyrir störf sín, bæði fyrir einstaka dóma og einnig fyrir að vera orðinn of valdamikill í íslenskri menningarumfjöllun. Annar bókmenntagagnrýnandi, Kristjón K. Guðjónsson, sagði í bókadómi í vefritinu [[Pressan|Pressunni]] fyrir jólin 2011 um Pál Baldvin að „of mikil áhrif eins manns í örsmáum bókmenntaheimi“ væru „bæði óholl og fáránleg.“ Þá sendi lögmaður [[Akranes|Akranesbæjar]] Páli Baldvini bréf þar sem krafist var leiðréttingar og afsökunarbeiðni vegna bókadóms hans um fyrsta bindi Sögu Akraness sem birtist í Fréttatímanum 8. júlí 2011. Páll Baldvin neitaði að biðjast afsökunar og sagði kröfubréfið vera alvarlega atlögu að tjáningar- og ritfrelsi sínu. == Tenglar == * [http://www.kvikmyndaskoli.is/about-us/board/detail/item14412/ Kynning á Páli Baldvini á vefsíðu Kvikmyndaskóla Íslands]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.visir.is/pall-baldvin-og-bjorgvin-radnir-ritstjorar-dv/article/200660113015 ''Páll Baldvin og Björgvin ráðnir ritstjórar DV''; frétt á vísi.is 13. janúar 2006] * [http://www.visir.is/pall-baldvin-fulltrui-ritstjora/article/2006110060055 ''Páll Baldvin fulltrúi ritstjóra''; frétt í Fréttablaðinu 6. október 2006] * [http://www.visir.is/pall-baldvin-haettir-storfum/article/2010885584191 ''Páll Baldvin hættir störfum''; frétt í Fréttablaðinu 10. júlí 2010] * [http://www.frettatiminn.is/daegurmal/kyssast_aldrei_fyrir_thatt ''Kyssast aldrei fyrir þátt''; frétt í Fréttatímanum 9. september 2011]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.mbl.is/frettir/innlent/2011/08/18/krefja_pal_baldvin_um_afsokunarbeidni/ ''Krefja Pál Baldvin um afsökunarbeiðni''; frétt í Morgunblaðinu 18. ágúst 2011] * [http://www.frettatiminn.is/frettir/stendur_vid_hvert_ord_og_aetlar_i_skadabotamal/ ''Stendur við hvert orð og ætlar í skaðabótamál'; frétt í Fréttatímanum 23. september 2011]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20111122193258/http://www.pressan.is/pressupennar/lesa_bokagagnryni/baekur-lygarinn-eftir-ottar-m.-nordfjord---aesispennandi-saga-eftir-efnilegan-hofund?Pressandate=20090416%2Band%2Buser%253d0%2Band%2B1%253d1%2Fleggjumst-oll-a-eitt%2Fleggjumst-oll-a%2Fleggjumst-o%2F ''Bækur: Lygarinn eftir Óttar M. Norðfjörð"; bókadómur í Pressunni 18. nóvember 2011] {{stubbur|æviágrip}} {{f|1953}} [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] 8di9ko3ua09669374jb595er7sckr9h 0 105558 1980318 1952302 2026-09-26T01:19:42Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980318 wikitext text/x-wiki [[File:Ystiklettur.jpg||thumb|right|Ystiklettur við innsiglinguna]] '''Jón Gentleman''' eða '''Jón Gentilmaður''' (d. [[1617]]), sem hét réttu nafni '''James Gentleman''' og var frá [[Southwold]] í [[England]]i, var [[sjóræningi]] og ribbaldi sem rændi ásamt félaga sínum William Clark í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] sumarið [[1614]]. Í júnímánuði kom til Vestmannaeyja stórt og vígbúið [[sjóræningjaskip]] undir stjórn tveggja Englendinga, þeirra Gentlemans og Clarks. Þeir settust upp í Heimaey, rændu þar og rupluðu í 28 daga skv. kvæði séra [[Jón Þorsteinsson píslarvottur|Jóns Þorsteinssonar píslavottar]], völsuðu um og ógnuðu fólki með hnífum og byssum. Meðal þess sem þeir stálu var kirkjuklukkan í [[Landakirkja|Landakirkju]]. Örlög sjóræningjanna urðu þau að þeir voru teknir höndum í Englandi nokkru síðar, dregnir fyrir dóm og hengdir, meðal annars fyrir ránið í Vestmannaeyjum, en Danakonungur hafði skrifað [[Jakob 1. Englandskonungur|Jakob 1. Englandskonungi]] kvörtunarbréf vegna ránanna. Eyjamenn endurheimtu þó kirkjuklukkuna því Jakob 1. lét senda hana til baka, en áletrun á klukkunni gaf til kynna hvaðan hún var. Séra Jón Þorsteinsson píslarvottur, sem drepinn var í [[Tyrkjaránið|Tyrkjaráninu]], hélt því fram að Vestmannaeyingar hefðu kallað ránin yfir sig sjálfir með óguðlegu líferni og orti kvæði um atburðina. == Heimildir == * [https://web.archive.org/web/20160306214818/http://baekur.is/bok/000399674/tyrkjaranid_a_islandi Tyrkjaránið 1627] * Helgi Þorláksson: Sjórán og siglingar. Mál og menning, Reykjavík 1999. [[Flokkur:Enskir sjóræningjar]] [[Flokkur:Vestmannaeyjar]] {{d|1617}} fjpr9iqh4taq07hedsij5yl0q4rulm6 0 105729 1980368 1975127 2026-09-26T03:24:35Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980368 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarstefna | nafn = Nýbylgjutónlist | bakgrunns-litur = crimson | litur = white | uppruni = Seinni hluti áttunda áratugarins í [[Bretland]]i og [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | hljóðfæri = [[Rafmagnsgítar]] – [[Rafbassi|bassi]] – [[Tromma|trommur]] – [[Hljóðgervill|hljóðgervlar]] – [[söngur]] | vinsældir = Seinni hluti áttunda áratugarins fram á miðjan níunda | tengdar-stefnur = [[Síð-pönk]] – [[Jaðarrokk]] }} '''Nýbylgjutónlist''' ([[enska|e]]. ''new wave'', stundum kallað '''lummustuð'''<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=248325&pageId=3374908&lang=is&q=new%20wave] {{tímaritsgrein|höfundur=Páll Pálsson|grein=Stiff|titill=Vísir (dagblað)|Vísir|árgangur=68|tölublað=141|ár=1978|blaðsíðutal=15}} Skoðað 27. febrúar 2012</ref>) er [[tónlistarstefna]] sem kom fram á sjónarsviðið seint á [[1971-1980|áttunda áratug]] [[20. öldin|tuttugustu aldar]]. Á seinni hluta áttunda áratugarins var mikil gróska í [[Pönk|pönkinu]] og spruttu upp margar nýjar tónlistarstefnur. Tvær þeirra, sem voru einna mest áberandi, voru nýbylgjan og [[Síð-pönk|síð-pönk]]. Síð-pönkið var meira ögrandi á meðan nýbylgjan var [[Popptónlist|poppaðari]], stílhreinni og einfaldari.<ref name="New Wave">[https://www.allmusic.com/explore/style/new-wave-d381 „New Wave“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101017014812/https://www.allmusic.com/explore/style/new-wave-d381 |date=2010-10-17 }}, [http://www.allmusic.com/ ''Allmusic''] Skoðað 4. mars 2012.</ref> Nýbylgjan felur í sér raf- og tilraunarkennda tónlist og er [[Hljóðgervill|hljóðgervill]] það [[Hljóðfæri|hljóðfæri]] sem hefur verið eitt aðaleinkenni stefnunnar auk litríkrar framkomu. Menn hafa aldrei orðið fullkomlega sammála um skilgreiningu nýbylgjutónlistar. Sumir stimpla nánast hvert einasta band frá fyrri hluta [[1981-1990|níunda áratugarins]] sem nýbylgjusveit á meðan aðrir staðfastir fylgjendur nýbylgjunnar nota það hugtak aðeins yfir uppáhalds hljómsveitir sínar.<ref name="McDonald">McDonald, Heather.[http://music.lovetoknow.com/New_Wave_Music_History „New Wave Music History“], [http://music.lovetoknow.com/ ''Lovetoknow music''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100402091713/http://www.music.lovetoknow.com/ |date=2010-04-02 }} Skoðað 1. mars 2012.</ref> == Uppruni == Seymour Stein höfuðpaur ameríska útgáfufyrirtækisins Sire Records er talinn vera maðurinn sem bjó til hugtakið New Wave. Hann gerði það í von um að ný bönd á hans snærum ættu möguleika á einhverri velgengni og fengju útvarpsspilun. Stein þurfti að sannfæra útvarpsstöðvar um að hljómsveitirnar hans væru ekki pönksveitir þó svo að þær kæmu oft fram á CBGB, aðal pönkklúbbnum í [[New York|New York]].<ref name="McDonald"/> Pönkið þótti of róttækt, gróft og fráhrindandi<ref name="Dougan">Dougan, John. [http://www.allmusic.com/explore/essay/new-wave-t572 „New Wave“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911103500/http://www.allmusic.com/explore/essay/new-wave-t572 |date=2011-09-11 }}, [http://www.allmusic.com/ ''Allmusic''] Skoðað 4. mars 2012.</ref> fyrir almenna spilun. Þá kom Stein upp með hugtakið nýbylgja og reyndi að tengja við [[Franska nýbylgjan|frönsku kvikmyndanýbylgjuna]] frá [[1961-1970|sjöunda áratugnum]]. Stein hélt því fram að nýbylgjusveitirnar legðu stund á tilraunamennsku og höfnuðu ríkjandi stefnum í tónlist og menningu.<ref name="McDonald"/> Nýbylgja er hugtak sem nær yfir gífurlega fjölbreytta tónlist, sem þó féll ekki undir það hefðbundna. Hugtakið var notað yfir allt frá hljóðgervla-danspoppi yfir í [[Mod og Ska]]-tónlist, sem náði hylli á ný á tíma nýbylgjunar. Tónlist sem var ekki viðurkennd af poppiðnaðinum flokkaðist almennt undir nýbylgju.<ref name="Erlewine">Erlewine, Stephen Thomas. [https://www.allmusic.com/explore/essay/new-wave--t727 „New Wave“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, [http://www.allmusic.com/ ''Allmusic''] Skoðað 8. mars 2012.</ref> Flókið getur verið að flokka tónlist í stefnur en í tilviki nýbylgjunnar má segja að það hafi verið sérstaklega flókið vegna þess hversu margbreytileg stefnan er.<ref name="Graves">Graves, Steve. [http://findarticles.com/p/articles/mi_g1epc/is_tov/ai_2419100891/ „New Wave Music“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416035907/http://findarticles.com/p/articles/mi_g1epc/is_tov/ai_2419100891/ |date=2009-04-16 }}, [https://www.findarticles.com/ ''Resource Library''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260327072917/https://www.findarticles.com/ |date=2026-03-27 }} Skoðað 2. mars 2012.</ref> Ekki voru allir tónlistarmenn sem litu á sig sem rokkara hrifnir af því að vera flokkaðir sem nýbylgjuband og sögðu hugtakið vera tilbúning blaðamanna.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=227615&pageId=3076517&lang=is&q=New%20Wave] {{tímaritsgrein|höfundur=Ásgeir Tómasson|grein=Stranglers lifa á meðan þeir hafa eitthvað að segja|titill=Dagblaðið|árgangur=4|tölublað=141|ár=1978|blaðsíðutal=15}} Skoðað 27. febrúar 2012</ref>) Að auki voru hljómsveitir sem ekki endilega flokkuðust undir nýbylgjuna auglýstar sem nýbylgja einungis vegna þess eins að stefnan var vinsæl og hljómsveitin gæti allt eins flokkast undir hana. == Saga == Þótt nýbylgjan hafi ekki orðið til fyrr en seint á áttunda áratugnum má rekja rætur hennar allt aftur til seinni hluta [[1951-1960|sjötta áratugarins]]. Hljómsveitir í [[Bretland|Bretlandi]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og [[Þýskaland|Þýskalandi]] mörkuðu nýja tónlistarstefnu þar sem hljóðgervlar voru ráðandi. Tónlistarlega séð áttu brautryðjendur nýbylgjunnar lítið sameiginlegt fyrir utan það að hvorki var nauðsynlegt að hafa mikla kunnáttu í hljóðfæraleik né tónlistarhæfileika. Nýbylgjan var rokk og ról leikið af áköfum amatörum og í upphafi voru það allra minnstu útgáfufyrirtækin sem gáfu út nýbylgjuefni. Brautryðjendur nýbylgjunnar á [[England|Englandi]] voru undir áhrifum frá hugmyndafræði indie-tónlistar, sóttu í tónlistarlegan einfaldleika pönksins, auk þess að sækja í fleiri þekktar tónlistarstefnur. Meðal fyrstu hljómsveitanna sem þetta á við um má nefna [[The Clash]] og [[The Police]], sem báðar eru undir áhrifum pönks og [[Reggí|reggae-tónlist]]ar. Pönkið hafði ekki náð jafn miklum vinsældum í Bandaríkjunum og það gerði víða í [[Evrópa|Evrópu]]. Þar var [[diskó]] og rokktónlist ríkjandi á vinsældarlistum. Þegar vinsældir diskósins dvínuðu seint á áttunda áratugnum myndaðist ákveðið tómarúm sem pönkið og nýbylgjan fylltu upp í. Meðal fyrstu hljómsveitanna var [[Blondie]], sem ruddi brautina inn á vinsældarlistana fyrir bandarískar nýbylgjuhljómsveitir árið 1979. Sama ár komu fram hljómsveitirnar [[The Cars]] og [[The Talking Heads]] og hljómsveitin [[The Knack]] sló í gegn með laginu ''[[My Sharona|My Sharona]]''. Breska nýbylgjan náði til Bandaríkjanna árið 1980 með plötu [[Gary Numan]], ''[[The Pleasure Principle]]''. Lög af plötunni náðu hátt á vinsældarlista. Tónlist Numans er mínímalísk og byggir mikið á notkun hljóðgervla og er undir áhrifum frá tónlistarmönnum eins og [[Kraftwerk]] og [[Brian Eno]]. Í kjölfar Numans komu fram fleiri tónlistarmenn sem fluttu dansvænt hljóðgervla-pop eins og [[Depeche Mode]], [[A-ha]], [[New Order]] og [[The Pet Shop Boys]].<ref name="Graves"/> Nýbylgjan þótti markaðsvænni og ekki eins andfélagsleg og síðpönkið. Þar af leiðandi sáu stóru útgáfufyrirtækin meiri möguleika og meiri hagnað í nýbylgjuhljómsveitum.<ref name="Dougan"/> Útgáfufyrirtækin sáu enn meiri möguleika með myndbandaútgáfu en stefnan er frumkvöðull metnaðarfullra tónlistarmyndbanda. Myndböndin voru notuð til þess að auglýsa tónlistarmennina og tónlist þeirra í sjónvarpi og átti sjónvarpsstöðin [[MTV]]<ref name="Graves"/> stóran þátt í að koma stefnunni á kortið. Að sama skapi á MTV nýbylgjunni margt að þakka. Fyrstu árin eftir að stöðin tók að starfa var nýbylgjan langvinsælasta tónlistarstefna áhorfenda<ref name="Erlewine"/> og var lagið ''[[Video Killed the Radio Star]]'' með bresku nýbylgjusveitinni [[Buggles]] fyrsta myndbandið sem stöðin sýndi. Um tíma var nýbylgjan ríkjandi í kvikmyndatónlist, sérstaklega í þeim myndum sem vinsælustu ungleikararnir (svokallað [[Brat Pack]] gengi) léku í, eins og [[The Breakfast Club]], [[Valley Girl]] og [[Sixteen Candles]].<ref name="Graves"/> Vinsældir nýbylgjunnar minnkuðu um miðbik níunda áratugarins. Bæði snéru tónlistarmenn sem áður töldust undir nýbylgju sér að öðru og svo rann nýbylgjan saman við aðrar stefnur eins og [[Öðruvísi rokk|jaðarrokk]]. Nýbylgjan leið þó aldrei undir lok og hefur verið mikill áhrifavaldur annarra tónlistarstefna. Talað hefur verið um að nokkurskonar endurlífgun nýbylgjunnar og síð-pönksins hafi átt sér stað seint á [[1991-2000|tíunda áratugnum]] og [[2001-2010|fyrsta áratug]] [[21. öldin|tuttugustu og fyrstu aldar]]<ref name="Revival">. [https://www.allmusic.com/explore/style/new-wavepost-punk-revival-d13761/ „New Wave/Post-Punk Revival“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317032703/http://www.allmusic.com/explore/style/new-wavepost-punk-revival-d13761 |date=2012-03-17 }}, [http://www.allmusic.com/ ''Allmusic''] Skoðað 9. mars 2012.</ref>, en þá kom fram fjöldinn allur af nýjum hljómsveitum þar sem finnst fyrir greinilegum áhrifum nýbylgjunnar og síð-pönksins. Má þar nefna hljómsveitirnar [[The Yeah Yeah Yeahs]], [[Franz Ferdinand]], [[The Killers]], [[The Strokes]] og [[Bloc Party]].<ref name="Paoletta">Paoletta, Michael og Caulfield, Keith. [http://today.msnbc.msn.com/id/6031887#.T10_ZWI9XVU/ „New Wave is back - in hot new bands“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005085258/http://today.msnbc.msn.com/id/6031887#.T10_ZWI9XVU/ |date=2012-10-05 }}, [http://today.msnbc.msn.com// ''MSN''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120312011658/http://today.msnbc.msn.com/ |date=2012-03-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120312011658/http://today.msnbc.msn.com/ |date=2012-03-12 }} Skoðað 9. mars 2012.</ref> == Nýbylgjan á Íslandi == Lifandi tónlist hafði verið í undanhaldi á skemmtistöðum um tíma og diskótónlist tekið yfir. Félagsheimili Kópavogs, sem bæði var æfinga- og tónleikastaður, var griðarstaður lifandi tónlistar. Þar komu fram meðal annars [[Utangarðsmenn]] og [[Fræbbblarnir]] og aðrar hljómsveitir nýbylgjunnar. Utangarðsmenn fóru fyrir nýbylgjunni, þó svo að þeir teljist ekki undir stefnunni.<ref>{{bókaheimild|höfundur=Gestur Guðmundsson|titill=Rokksaga Íslands frá Sigga Johnnie til Sykurmolanna 1955-1990|útgefandi=Forlagið|ár=1990|ISBN=ISBN 9979-53-015-4}} Bls. 175-181.</ref> Margar hljómsveitir urðu til vegna áhrifa frá þeim. Nýbylgjan hóf að rísa vorið 1980 og var orðin útbreidd um land allt ári seinna. Lifandi tónlist var komin aftur. [[Hótel Borg]] er staðurinn þar sem hjarta lifandi tónlistar sló. Borgin hafði ekki notið mikilla vinsælda á áttunda áratugnum, um það leyti er diskóæðið stóð sem hæst, en var nú risin aftur upp með því að bjóða uppa á svokallað „rokkótek“, kraftmikla rokktónlist, einkum af nýbylgjugerð.<ref>{{bókaheimild|höfundur=Gestur Guðmundsson|titill=Rokksaga Íslands frá Sigga Johnnie til Sykurmolanna 1955-1990|útgefandi=Forlagið|ár=1990|ISBN=ISBN 9979-53-015-4}} Bls. 181-188.</ref> [[Purrkur Pillnikk]] er ein helsta hljómsveit íslensku nýbylgjunnar. Hún var skipuð fjórum strákum sem kunnu takmarkað á þau hljóðfæri sem þeir spiluðu á. Sveitin lék í fyrsta skipti opinberlega daginn eftir að hún var stofnuð en þrátt fyrir það flutti hún níu frumsamin lög á tónleikunum. Næstu daga spilaði hún á mörgum tónleikum og þremur vikum eftir að sveitin var stofnuð var hún komin í stúdíó. Fyrsta plata þeirra, [[Tilf]], kom út í maí 1981 og á henni má heyra einkunnarorð Purrksins og fleiru nýbylgjuhljómsveita: „Málið er ekki hvað maður getur heldur hvað maður gerir.“<ref>{{bókaheimild|höfundur=Gestur Guðmundsson|titill=Rokksaga Íslands frá Sigga Johnnie til Sykurmolanna 1955-1990|útgefandi=Forlagið|ár=1990|ISBN=ISBN 9979-53-015-4}} Bls. 194-195.</ref> Heimildarmyndin [[Rokk í Reykjavík]] sem tekinn var upp veturinn 1981-82 er besta heimildin um íslenska nýbylgju og pönk. Í myndinni er fylgst með hljómsveitum sem hafa verið skilgreindar sem „jaðarlistamenn 80´s nýbylgjunnar á Íslandi“.<ref name="Alfreðsson">Haukur Viðar Alfreðsson. [http://www.kistan.is/prenta.asp?sid_id=25401&&tId=2&Tre_Rod=005%7C&fre_id=108927&meira=1&&qsr „Ég hef aldrei séð aðra eins frystikistu“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, [http://www.kistan.is/ ''Kistan''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210145112/http://kistan.is/ |date=2012-02-10 }} Skoðað 1. mars 2012.</ref> Þar má nefna hljómsveitir á borð við [[Tappi tíkarrass|Tappa tíkarrass]], [[Egó]], [[Þeyr]] og Fræbbblanna. Líkt og erlendis tengdist nýbylgjan hér á landi við list og ýmiskonar gjörninga og má þar einna helst nefna fjölllistahópinn [[Medúsa|Medúsu]]..<ref name="Bergsveinsdóttir">Unnur María Bergsveinsdóttir. [http://hugsandi.is/articles/vaeri-eg-bilad-sjonvarp/ „Væri ég bilað sjónvarp“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101008220308/http://hugsandi.is/articles/vaeri-eg-bilad-sjonvarp/ |date=2010-10-08 }}, [https://www.hugsandi.is/ ''Hugsandi''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230074033/http://hugsandi.is/ |date=2011-12-30 }} Skoðað 3. mars 2012.</ref> Nýbylgjan fólst fyrst og fremst í uppreisn, nýsköpun auk spilagleði og allur gróði var aukaatriði. Íslenska nýbylgjan var ekki langlíf, hún stóð sem hæst frá 1981-1982 og dró verulega úr vinsældum hennar eftir það.<ref>{{bókaheimild|höfundur=Gestur Guðmundsson|titill=Rokksaga Íslands frá Sigga Johnnie til Sykurmolanna 1955-1990|útgefandi=Forlagið|ár=1990|ISBN=ISBN 9979-53-015-4}} Bls. 184-208.</ref> == Tengt efni == * [[Pönk]] * [[Síð-pönk]] * [[No Wave]] * [[Dark Wave]] * [[Listi yfir nýbylgjusveitir]] == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> [[Flokkur:Tónlistarstefnur]] 1k8njgww9fg679j24sdhhdfz11v05zy 0 105919 1980331 1956904 2026-09-26T02:00:16Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980331 wikitext text/x-wiki {{hreingerning}} {{Tónlistarstefna | nafn = Kristilegt Rokk | bakgrunns-litur = blue | litur = white | uppruni = [[Bandaríkin]] | hljóðfæri = [[Gítar]], [[Bassi]], [[Trommur]], [[Hljómborð]] og [[Synth|synthar]] | tengdar-stefnur = [[Rokk]], [[Pop]] og [[Blús]] }} '''Kristilegt rokk''' er afbrigði [[rokk|rokks]], þar sem textinn fjallar annað hvort um [[Guð]] eða [[kristni|kristilegar hugmyndir]]. Yfirleitt er spilað á [[gítar]], [[Bassi|bassa]] og [[Tromma|trommur]] og [[orgel]] eða einhvers konar [[hljóðgervill|hljóðgervla]] en einnig eru oft notuð önnur jafnvel framandi hljóðfæri. == Viðtökur á 6. áratugnum == Í fyrstu var [[rokk]] nýtt og spennandi. Ungt fólk var án efa áhugasamt um þetta nýja fyrirbæri en sum staðar í heiminum var rokkið ekki samþykkt af þeim sem eldri voru. Í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] þá sérstaklega í suðurríkjunum var [[kristni|kristið fólk]] ekki sátt með þessa nýju [[tónlistarstefna|tónlistarstefnu]] og vildi ekki að börnin sín hlustuðu á háværa tónlist og töldu þau hana vera tónlist [[djöfull|djöfulssinns]]. [[Elvis Presley]] var að mati margra frumkvöðull þessarar neikvæðni kristinna manna gegn rokkinu og rúllunni. Hann þótti hreyfa sig of kynferðislega og textarnir hans vísa og kynlíf. Þó var Elvis Prestley trúaður og gaf út gospelplötuna ''He touched me''. Svo voru það líka [[The Rolling Stones]] sem komust í ónáð hjá kristnu fólki með laginu „Let's spend a night together“ <ref>[http://www3.dbu.edu/naugle/pdf/FridaySymposiumSp04/Christianity%20and%20Rock%20and%20Roll.pdf „Christianity and Rock & Roll“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105080546/http://www3.dbu.edu/Naugle/pdf/FridaySymposiumSp04/Christianity%20and%20Rock%20and%20Roll.pdf |date=2012-01-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105080546/http://www3.dbu.edu/Naugle/pdf/FridaySymposiumSp04/Christianity%20and%20Rock%20and%20Roll.pdf |date=2012-01-05 }}.</ref> Árið 1966, meðan þeir voru líklega vinsælasta hljómsveit veraldar, lentu [[Bítlarnir]] í vandræðum með aðdáendur sína vestanhafs þegar haft var eftir [[John Lennon]] að: „Bítlarnir væru vinsælli en [[Jesús|Jesú]]“. Ýmsar kirkjur í Bandaríkjunum skipulögðu í kjölfarið brennu þar sem Bítlaplötur og fleira tengt þeim var brennt. Í kjölfarið baðst Lennon afsökunar. Þótt trúaðir hafi margir hverjir hlustað á eða spilað rokktónlist var þetta litið hornauga af íhaldssömum söfnuðum og kirkjuleiðtogum og þá sérstaklega í suðurhluta [[bandaríkin|Bandaríkjanna]]. Það kemur þó ekki á óvart að kristið fólk hafi verið á móti þessari tónlistarstefnu því að það hópast oft gegn því nýja og vinsæla í tónlistarheiminum með [[neikvæðni]].<ref>[http://www3.dbu.edu/naugle/pdf/FridaySymposiumSp04/Christianity%20and%20Rock%20and%20Roll.pdf „Christianity and Rock & Roll“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105080546/http://www3.dbu.edu/Naugle/pdf/FridaySymposiumSp04/Christianity%20and%20Rock%20and%20Roll.pdf |date=2012-01-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105080546/http://www3.dbu.edu/Naugle/pdf/FridaySymposiumSp04/Christianity%20and%20Rock%20and%20Roll.pdf |date=2012-01-05 }}, 20. desember 2001.</ref> == Uppruni kristilegs rokks == Líklega var fyrsta rokkhljómsveitin sem vitað er að spilað hafi í kirkju [[Mind Garage]] árið 1967. Þar með eru þeir ein fyrsta kristilega rokkhljómsveitin. Plata þeirra ''Electric Liturgy'' er talin vera ein af þeim fyrstu sinnar tegundar. [[Larry McClurg]] söngvari hljómsveitarinnar segir að þegar hann var á táningsárum að hann hafi viljað syngja og vera í hljómsveit en hafði engan grun að maður gæti fengið borgað fyrir það. Hann söng lög frítt og naut þess. Seinna meir áttaði hann sig á því að það væri hægt að vinna við þetta og reyndi því næst að slá í gegn. Hann segir að það hafi verið erfitt að byrja kristlega rokkhljómsveit. Hann var sautján ára þegar hann byrjaði og 25 ára þegar honum tóks slá í gegn með hljómsveitinni sinni Mind Garage.<ref>[http://jhurray.com/HTML/Larrys%20Page/larrys_articles.htm „How it all began“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, 20. desember 2001.</ref> [[Larry Norman]] er einn af fyrstu kristilegu rokktónlistarmönnunum á er líka oft kallaður faðir kristilegar rokktónlistar en nú á hans seinni árum afi hennar.<ref>[[Jesus is savior]], [https://www.jesus-is-savior.com/Evils%20in%20America/CCM/proof.htm „Proof that Christian Rock is of the Devil music“], 20. desember 2001.</ref> Normann sagði að þegar hann var lítill hefði pabbi hanns bannað honum að hlusta á útvarpið og sagt að sonur sinn skyldi sko ekki verða neinn Elvis Presley. „Ég þoli ekki rokktónlist, hún fjallar bara um einn hlut!“. „Um hvað fjallar hún pabbi?“ spurði strákur. „uhh.....rómantík“. Hann mótmælti skoðun íhaldssamra kristilegra einstaklinga er hann gaf út plötuna ''Upon This Rock''. Lag hans „Why Should the Devil Have All the Good Music“ lýsir vel skoðun hans á tónlistinni.<ref name=“eitt“>{{cite web|first=David|last=Stanford|title="Farewell, Larry Normann"|url=http://www.thefish.com/music/reviews/11617520/Farewell%2c-Larry-Norman/|access-date=2012-03-11|archive-date=2012-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310190218/http://www.thefish.com/music/reviews/11617520/Farewell,-Larry-Norman|url-status=dead}}</ref> [[The Crusaders]] er önnur hljómsveit sem talin er marka mót í kristilegu rokki. Hún starfaði frá árunum 1966 – 1967. Þótt hún hafi ekki starfað í langan tíma er þessi hljómsveit talin hafa verið með þeim fyrstu í kristilegu rokki. Hún var samansett af fimm meðlimum, öllum frá [[Suður-Karólína|Suður-Karólínu]], sem voru allir ungir að aldri, allir um tvítugt. Plata þeirra ''Make a Joyful Noise with Drums and Guitars'' er talin ein sú fyrsta af kristilegu rokksenuni.<ref>[[Musicyouwont]], [https://web.archive.org/web/20120807070424/http://musicyouwont.blogspot.com/2012/05/crusaders-make-joyful-noise-with-drums.html „The Crusaders: Make a Joyful Noise with Drums and Guitars“], 20. desember 2001.</ref> == Kristið rokk í kringum aldamótin == [[12 stones]] eru líklega frægasta kristilega rokkhljómsveitin sem er til í dag þeir komu saman árið 2000 og árið 2002 var notað lag eftir það í skemmtilegu ævitýra og hasarmyndinni „the scorpion King“. == Kristilegt rokk á Norðurlöndunum == Á Norðurlöndunum er ekki mikið um kristilegt rokk en þó er hægt að finna það. Frægasta hljómsveitin er líklega [[Jerusalem (hljómsveit)|Jerusalem]] sem er [[Svíþjóð|sænsk]] kristileg rokk hljómsveit stofnuð árið 1975 og spilar enn þann dag í dag en þó í mun minni mæli. Meðlimirnir í Jerusalem voru mjög [[gagnrýni|gagnrýndir]] fyrir að stofna þessa hljómsveit og töldu flestir að þetta væri ekki eitthvað sem ætti ekki heima í [[Kirkja|kirkjum]], langt hár og reyksprengjur voru einfaldlega of mikið fyrir kristna fólkið í Svíþjóð. Þótt þeir boðuðu boðskap [[Jesús|Jesú]] með tónlist sagði fólk að það væri djöflalegt að spila rokk. Meðlimirnir í Jerusalem trúðu á þá aðferð að kristið rokk væri leiðin til þess að ná til unga fólksinns. Þó fyrsta plata Jerusalem hafi selst í tuttugu þúsund eintökum á sex mánuðum náðu þeir ekki miklum vinsældum fyrr en þeir gáfu út þriðju plötuna sína ''The Warrior'', sem náði miklum vinsældum í Svíþjóð, Evrópu, Bandaríkjunum og Kanada. Eftir útgáfuna á þeirri plötu þá fóru þeir í tónleikaferð um Bandaríkin og Kanada þar sem þeir slógu í gegn.<ref>[https://www.jerusalem.se/ „Bios“], 20. desember 2001.</ref> == Kristnar rokkhátíðir == [[Creation Festival]] er [[kristin tónlistarhátíð]] sem er ein af þeim elstu sem til eru. Hún hefur verið haldin frá árinu 1979 og hýst marga af þekktustu kristilegu rokk hljómsveitunum. Fyrsta árið var hátíðin haldin í Lancester í [[Pennsylvania|Pennsylvaniu]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] en þá kom Billy Graham sem er einn að meðlimum The Crusaders sem voru frumkvöðlar í kristilegu rokki. Hann spilaði reyndar ekki en hann horfði á aðra með spenningi.<ref>[[Creation Festival]], [http://christianmusic.about.com/gi/o.htm?zi=1/XJ&zTi=1&sdn=christianmusic&cdn=entertainment&tm=61&f=10&su=p504.6.342.ip_&tt=3&bt=1&bts=1&st=13&zu=http%3A//www.creationfest.com/ne „Creation Festival“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }},</ref> [[Alive Festival]] er kristin tónlistarhátíð sem spilar bara kristna tónlist eins og kristilegt rokk. Hátíðin hefur verið haldin frá 1988 og er haldin seint í júní. Hún er staðsett í Atwoot lake park í Mineral borg í [[Ohio]] fylki.<ref>[[Alive festival]], [http://christianmusic.about.com/gi/o.htm?zi=1/XJ&zTi=1&sdn=christianmusic&cdn=entertainment&tm=72&f=10&su=p504.6.342.ip_&tt=3&bt=1&bts=1&st=13&zu=http%3A//www.alive.org/ „Alive!“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[Creation fest]] er sams konar hátíð og þær fyrri en á engin tengsl við þá samnefdu hátíð fyrir ofan. Hún ýtir undir kristileg gildi tónlistarinnar. Hún er haldin án aðgangseyrirs þannig hún byggist á styrkjum og sjálfboðavinnu. Þessi hátíð byrjaði árið 2002 sem eins dags hátíð en hefur nú breyst í þriggja daga tónlistarmessu sem er vel sótt. Þessi hátíð er haldin í byrjun ágúst. Það sem er merkilegt við þessa hátíð að hún er haldin í Royal Cornwall Showground, í [[Wadebridge]], [[Bretland|Bretlandi]] en ekki á lang stærðsta svæði kristilega rokksins Bandaríkjunum.<ref>[[Creation fest]], [http://christianmusic.about.com/gi/o.htm?zi=1/XJ&zTi=1&sdn=christianmusic&cdn=entertainment&tm=2940&f=10&su=p504.6.342.ip_&tt=3&bt=1&bts=1&st=13&zu=http%3A//www.creationfest.org.uk/ „Creation fest“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, 20. desember 2001.</ref> == Neðanmálsgreinar == <div class="references-small"><references/></div> [[Flokkur:Rokk]] [[Flokkur:Tónlistarstefnur]] 1xv4eocyhi4c6kmddgp8h0tx6o5uqao 0 105983 1980268 1954471 2026-09-25T21:04:26Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980268 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarstefna | nafn = Dauðarokk | litur = white | bakgrunns-litur = darkred | áhrifavaldar = [[þrass]] [[svartmálmur]] | uppruni = Miður [[1981-1990|níundi áratugurinn]]: <br> {{flag|Bandaríkin}}<br> | hljóðfæri = [[Gítar]], [[bassi]] og [[trommur]] | vinsældir = | afleidd = | afbrigði = [[Melódískt dauðarokk]]<br>[[Tæknilegt dauðarokk]]<br>Dauðaþrass<br>Mulningskjarni | tengdar-stefnur = [[svartmálmur]]<br>[[þrass]]<br> | samblandaðar-stefnur = | vettvangur = | annað = | fótur = }} '''Dauðarokk''' er undirstefna [[þungarokk]]sins. Dauðarokkið þróaðist út frá [[þrass]]i og fyrstu [[svartmálmur|svartmálmshljómsveitanna]] á miðjum níunda áratugnum. Dauðarokk er, í einfaldri mynd, öfgakennt þungarokk. Það einkennist af miklum bjögunarhljóm úr gíturunum, mjög hraðri endurtekinni skiptingu milli tveggja tóna (e. ''tremolo picking''), djúpum öskrum söngvarans, mjög hröðum trommum, molltónum og oftar en ekki tóntegundaleysi (tónsmíði sem ekki byggist á tóntegund eða tóntegundum) og flóknum lögum með mörgum og flóknum taktbreytingum. Frumkvöðlar stefnunnar eru taldir vera bandarísku hljómsveitirnar [[Death]] og [[Possessed]] en þær þróuðu tónlist sína út frá þrass- hljómsveitum á borð við [[Slayer]] og [[Kreator]] og frum-svartmálmshljómsveitum á borð við [[Celtic Frost]] og [[Venom]]. Hljómsveitirnar [[Obituary]], [[Carcass]], [[Deicide]] og [[Morbid Angel]] eru einnig taldar meðal frumkvöðla stefnunnar en hafa þó ekki haft jafn mikil áhrif og hinar fyrrnefndu. == Uppruni == Ef að nefna ætti tvær hljómsveitir, sem höfðu hvað mest áhrif á þróun fyrstu dauðarokkshljómsveitanna, væru það sveitirnar Venom og [[Slayer]]. Venom, ásamt því að vera frumkvöðlar svartmálms, höfðu einnig áhrif á þrassið og dauðarokkið. Fyrstu tvær plötur þeirra eru taldar áhrifamestar, það er að segja ''Welcome to Hell'', frá [[1981]] og ''Black Metal'', frá [[1982]], en frá þeirri síðarnefndu er enska nafn svartmálmsins tekið. Tónlistin þeirra einkenndist af myrkum og hráum tón í bland við hrjúfan söng og ógnvekjandi texta. Textarnir voru þá einkum um [[djöfladýrkun]] en það féll vel í kramið hjá öfgakenndum þungarokkshljómsveitum. Hljómsveitin Slayer var stofnuð árið 1981 og spiluðu þrass eins og margar frægar hljómsveitir frá þessum tíma, t.d. [[Metallica]] og [[Megadeth]]. Tónlistin þeirra var þó mun ofbeldisfyllri og hraðari og var því góður grunnur fyrir fyrstu dauðarokkssveitirnar. Textarnir þeirra voru þá einnig í samræmi við fyrstu dauðarokkssveitirnar, það er að segja um dauða, ofbeldi, stríð og djöfladýrkun. Þriðja plata Slayer, ''Reign in Blood'', á að hafa veitt fyrstu dauðarokkurunum mikinn innblástur og hafði mikil áhrif á frumkvöðla stefnunnar. Um miðjann níunda áratuginn komu svo fram áhrifamestu dauðarokkssveitirnar, Possessed og Death. Possessed var stofnuð í [[San Francisco]] árið [[1983]]. Hún er kölluð fyrsta dauðarokkssveitin fyrir hröðu og þungu lögin sín í bland við kokhljóðum söngvarans, [[Jeff Beccerra]]. Nafn stefnunnar er einnig talið koma frá Possessed en fyrsta smáskífa sveitarinnar bar nafnið ''Death Metal''. Hún kom út árið [[1984]]. Aðeins ári seinna kom svo út þeirra fyrsta breiðskífa, ''Seven Churches''. Hún er talin vera fyrsta dauðarokksplatan og jafnframt sú plata sem tengdi þrass við dauðarokkið. Söngvari og forsprakki hljómsveitarinnar segir þá hafa verið undir miklum áhrifum frá Venom, ensku þungarokkssveitinni [[Motörhead]] og bandarísku þrass-sveitinni [[Exodus]]. Hljómsveitin Death, sem hét upprunalega Mantas, var dauðarokkshljómsveit stofnuð í [[Flórída]] árið 1983. Death er talin vera ein áhrifamesta þungarokkshljómsveit allra tíma og frumkvöðlar í dauðarokks og mulningskjarna (e. ''grindcore'') senunum. Fyrstu plötu þeirra, ''Scream Bloody Gore'' sem kom út árið [[1987]], hefur verið lýst sem hinni fyrstu sönnu dauðarokksplötu. Forsprakki sveitarinnar, [[Chuck Schuldiner]], hefur verið kallaður faðir dauðarokksins og einnig hinn sanni upphafsmaður stefnunnar. Death eiga sér enn mjög stóran aðdáendahóp þrátt fyrir andlát Chucks árið [[2001]] og upplausn sveitarinnar sem fylgdi í kjölfarið. Tölur frá [[2008]] herma að plötur hljómsveitarinnar hafa selst í yfir tveimur milljónum eintaka og af þeim eru yfir 500.000 seldar aðeins í Bandaríkjunum. [[Cannibal Corpse]] er eina dauðarokkssveitin sem hefur selt fleiri plötur en Death í Bandaríkjunum. == Auknar vinsældir og þróun stefnunnar == Eftir velgengni Possessed og Death fóru margar hljómsveitir að feta sig í fótspor þeirra. Mikið varð um dauðarokkssveitir í Flórída, en þaðan eru Death komnir og því skiljanlegt að margir þar vilji spreita sig áfram í dauðarokkinu. Hljómsveitir á borð við [[Obituary]], [[Morbid Angel]] og [[Deicide]] spruttu upp og nutu brátt vinsælda innan senunnar. Þær eru starfandi enn þann dag í dag og eiga enn stóran aðdáendahóp. Dauðarokk breiddist út um allan heim, en meðal þeirra sem tóku mjög vel í hana voru Svíar. Þaðan spruttu margar hljómsveitir sem áttu eftir að hafa áhrif á stefnuna, sveitir á borð við [[Carnage]], [[God Macabre]], [[Entombed]], [[Dismember]] og [[Unleashed]]. Þar þróuðust svo í kjölfarið fyrstu böndin sem aðhylltust [[melódískt dauðarokk]]. Stefnan kallaðist Gautaborgar-þungarokk (e. Gothenburg Metal) í Svíþjóð vegna þess að þar þróaðist stefnan og blómstraði hvað mest. Hljómsveitir á borð við [[Dark Tranquillity]], [[At the Gates]] og [[In Flames]] urðu mjög vinsælar innan [[Gautaborg]]ar stefnunnar. Alþjóðlega kallast þessi stefna þó bara [[melódískt dauðarokk]] og varð vinsæl meðal þungarokkara í Bandaríkjunum og víðar. Undirgrein dauðarokkins, [[mulningskjarni]] varð einnig vinsæll í kjölfar dauðarokksins. Stefnan var gerð fræg af breskum hljómsveitum á borð við [[Napalm Death]], og fyrri plötum hljómsveitanna [[Bolt Thrower]] og [[Carcass]]. Á seinni plötum Death byrjaði hljómsveitin að færa sig yfir á meiri faglegra og tæknilegra svið en sást á fyrri plötum þeirra. Þeir lögðu því ekki aðeins grunninn að venjulega dauðarokkinu heldur einnig að enn annarri undirgrein þess, sem kallast [[tæknilegt dauðarokk]] (e. technical death metal), en gengur einnig undir nafninu [[framsækið dauðarokk]] (e. progressive death metal). Í þeirri stefnu eru áherslur lagðar á enn flóknari takta og gítarriff í flóknari uppsetningu en áður hafði heyrst. Tilfinningaþrungin gítarsóló heyrast einnig mjög oft í tæknilegu dauðarokki, í bland við þungar og flóknar gítarlínur, hraðar trommur og hin einkenni dauðarokksins. Dauðarokkið og undirgreinar þess njóta enn vinsælda í dag meðal þungarokkara, þrátt fyrir að hafa aldrei notið neinnar meginstraumsathygli né neinnar almenningshylli af viti. == Undirstefnur == * '''[[Melódískt dauðarokk]]''': Skandinavískt dauðarokk, þá aðallega Gautaborgarþungarokkið, er oftast talið vera upphaf melódísku dauðarokkssenunnar. Stefnan er samblanda af dauðarokki og þungarokki. Takturinn er oftast hægari en í venjulegu dauðarokki og mun meiri melódía er í lögunum. Öskur eru ofast notuð í því en þau eru hærri og skrækari en djúpu kokhljóðin og urrin sem venjulegir dauðarokks söngvarar gefa frá sér. Einnig notast sumar melódískar dauðarokkshljómsveitir við venjulegan og hreinan söng, í bland við öskrin. Breska sveitin [[Carcass]], sem byrjaði sem mulningskjarnahljómsveit, er oftast talin hafa gefið út fyrstu melódískudauðarokks plötuna, fyrir utan skandinavísku hljómsveitirnar, en það er platan ''Heartwork]'' sem kom út árið [[1993]]. Meðal hljómsveita stefnunnar er hægt að nefna [[At the Gates]], [[In Flames]], [[Dark Tranquillity]], Carcass, [[Amorphis]] , [[Arch Enemy]] og [[Amon Amarth]]. * '''[[Tæknilegt dauðarokk]]''': Í þessari stefnu eru áheyrslur lagðar á enn flóknari takta og gítarriff í flókinni uppsetningu. Tilfinningaþrungin gítarsóló heyrast mjög oft í tæknilegu dauðarokki, í bland við þungar og flóknar gítarlínur, hraðar trommur og hin einkenni dauðarokksins. Hljómsveitir sem heyra undir þessa stefnu blanda oft öðrum tónlistarstefnum við tónlistina, svo sem [[framsækið rokk|framsæknu rokki]] (e. progressive Rock), [[djazz]]i og [[klassískri tónlist]]. Meðal hljómsveita sem aðhyllast þessari stefnu má nefna [[Decapitated]], [[Cryptopsy]], [[Edge of Sanity]], [[Origin]] og [[Sadist]]. Meðal hljómsveita sem blanda klassískri tónlist við stefnuna er hægt að nefna [[Necrophagist]], [[Spawn of Possession]] og [[Fleshgod Apocalypse]] en hljómsveitir á borð við [[Cynic]], [[Atheist]], [[Pestilence]] og [[Gorguts]] eru undir áhrifum frá djazzi. * '''[[Mulningskjarni]]''': Mulningskjarni er stefna sem er blanda af dauðarokki, [[iðnaðar tónlist]] (e. ''industrial Music''), stefnunni [[hávaði]] (e. ''noise'') og mjög öfgakenndu [[harðkjarnapönk]]i (e. ''hardcore Punk''). Tónlistin einkennist af mjög bjöguðum, hráum og niður-stilltum gítarhljómi, hröðum takti og óskiljanlegum urrum og kokhljóðum eða öskrum í hárri tónhæð. Annað frægt einkenni stefnunnar eru virkilega stutt lög, en þau styðstu eru aðeins nokkrar sekúndur að lengd. Hljómsveitin [[Napalm Death]] á heimsmetið fyrir styðsta lag í heimi en það er lagið „You Suffer“ sem er aðeins ein sekúnda að lengd. Efni texta mulningskjarna hljómsveita nær frá pólitískum efnum yfir í blóðsúthellingar og annað ógeðfellt efni. Meðal hljómsveita sem aðhyllast stefnunni má nefna Napalm Death, fyrri plötur [[Carcass]] og [[Bolt Thrower]], [[Brutal Truth]] og [[Nasum]]. * '''[[Svart-dauðarokk]]''' (e. ''blackened death metal''): er stefna sem blandar saman svartmálmi og dauðarokki. Oft má heyra í hljómsveitum sem falla ekki alveg undir dauðarokkið né undir svartmálm, og eru því skilgreindar af þungarokkssamfélaginu sem svart-dauðarokks sveitir. Þær einkennast þá af nokkrum einkennum hvorrar stefnu fyrir sig eftir því sem þeim finnst hljóma vel saman. Hljómsveitir á borð við [[Belphegor]], [[Behemoth]], [[Akercocke]], [[Svart Crown]] og [[Sacramentum]] falla undir þessa undirgrein dauðarokksins og svartmálmsins. * '''[[Sinfónískt dauðarokk]]''': Sinfónískt dauðarokk (e. ''symphonic death metal'') er stefna sem hefur verið að stækka nú á seinustu árum. Stefnan tekur til sín einkenni úr dauðarokkinu og svo hin sinfónísku einkenni sinfóníska þungarokksins (e. symphonic metal). Lögin verða því oftast mjög þung og hörð en á sama tíma hljómar tilfinningaþrungin, [[sinfónísk tónlist]] með, þá ofast nær spiluð á [[hljómborð]] á tónleikum en í stúdíói er oft notast við alvöru hljóðfæri til þess að fá sem bestan tón. Af hljómsveitum sem aðhyllast sinfónískt dauðarokk má nefna [[Septic Flesh]], [[Nightfall]] og [[Eternal Tears of Sorrow]]. == Heimildir == * https://www.allmusic.com/artist/death-p4050/biography * https://www.allmusic.com/artist/possessed-p5171/biography * http://www.voicesfromthedarkside.de/Interviews/POSSESSED--6980.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622173608/http://www.voicesfromthedarkside.de/Interviews/POSSESSED--6980.html |date=2013-06-22 }} * http://www.voicesfromthedarkside.de/Interviews/POSSESSED--7051.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630204831/http://www.voicesfromthedarkside.de/Interviews/POSSESSED--7051.html |date=2015-06-30 }} * https://www.allmusic.com/album/r18220 * https://www.allmusic.com/artist/venom-p5755/biography * http://rateyourmusic.com/genre/Blackened+Death+Metal/ * http://thehighhat.com/PopsClicks/007/deathmetal_freeman.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621005134/http://www.thehighhat.com/PopsClicks/007/deathmetal_freeman.html |date=2012-06-21 }} * http://www.allmusic.com/explore/style/death-metal-d384 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213121810/http://www.allmusic.com/explore/style/death-metal-d384 |date=2011-12-13 }} * https://www.allmusic.com/artist/slayer-p5453 * https://www.last.fm/tag/symphonic%20death%20metal * https://www.allmusic.com/explore/style/grindcore-d393 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111231042537/http://allmusic.com/explore/style/grindcore-d393 |date=2011-12-31 }} * https://web.archive.org/web/20170202223443/http://heavymetal.about.com/od/heavymetal101/p/melodicdeathmetalprofile.htm [[Flokkur:Þungarokk]] [[Flokkur:Tónlistarstefnur]] aqmgmjc8clfwcm4yf0tz17evgbxagt2 0 107104 1980391 1954182 2026-09-26T04:04:30Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980391 wikitext text/x-wiki {{hnit|43|03|43|N|141|21|15|E|display=title|region:JP}} [[Mynd:From_Mt_Moiwa_Sapporo01s3200.jpg|thumb|right|Næturmynd af Sapporo tekin af Moiwa-fjalli.]] '''Sapporo''' er fimmta stærsta borg [[Japan]] og stærsta borgin á eyjunni [[Hokkaido]]. Íbúar Sapporo voru 1.919.684 þann 31. [[mars (mánuður)|mars]] [[2014]]. [[Sapporo bruggverksmiðjurnar]] eru í borginni. Í Sapporo eru fjölmargir háskólar, þar á meðal [[Hokkaido-háskóli]], [[Kennaraháskóli Hokkaido]], [[Háskóli Sapporo-borgar]], [[Sapporo-háskóli]], [[Hokkai-viðskiptaskólinn]], [[Læknaskólinn í Sapporo]], [[Tækniskóli Hokkaido]] og margir fleiri. Vetrarólympíuleikarnir árið 1972 voru haldnir í Sapporo. == University == * [http://www.oia.hokudai.ac.jp/ Hokkaido University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140402031237/http://www.oia.hokudai.ac.jp/ |date=2014-04-02 }}, 北海道大学 * [https://web.archive.org/web/20140125134710/http://www.hokkyodai.ac.jp/english/ Hokkaido University of Education], 北海道教育大学 * [https://www.scu.ac.jp/english/ Sapporo City University], 札幌市立大学 * [https://web.sapmed.ac.jp/e/ Sapporo Medical University], 札幌医科大学 {{Commons|Sapporo}} {{stubbur|landafræði|Japan}} [[Flokkur:Borgir í Japan]] [[Flokkur:Borgir á Hokkaidō]] coybypuyoqk2iclcyo6ygf1mi1e2upd 0 107776 1980206 1927462 2026-09-25T13:46:11Z Akigka 183 1980206 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Pfanne (Edelstahl).jpg|thumb|Steikarpanna úr ryðfríu stáli.]] '''Steikarpanna''' er flatbotna [[panna]] sem notuð er til [[steiking]]ar. Steikarpönnur eru yfirleitt 200 til 300 mm í þvermáli, með lágum hliðum sem hallast út og löngu handfangi. Flestar steikarpönnur eru úr [[Málmur|málmi]] eins og [[steypujárn]]i, [[ál]]i, [[ryðfrítt stál|ryðfríu stáli]] eða [[kopar]]. Húðaðar pönnur eru með húð úr efni eins og [[glerungur|glerungi]], [[teflon]]i, eða [[rafhúðun]], þannig að [[matur]] festist ekki við pönnuna. Slíkar steikarpönnur eru mjög algengar í dag en þegar þær komu fyrst á markaðinn var húðin gæðaminni og yfirleitt eyddist hún með tímanum. Ekki er mælt með því að áhöld úr málmi séu notuð með slíkum pönnum því þau geta rispað húðina. {{stubbur}} [[Flokkur:Eldhúsbúnaður]] kiisa89yhafvm0ngzoieb6z1nkjvx81 0 107988 1980308 1939177 2026-09-26T00:25:31Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980308 wikitext text/x-wiki '''Hvammsvirkjun''' er áætluð [[vatnsaflsvirkjun]] í neðri hluta [[Þjórsá]]r. Gert er ráð fyrir að Þjórsá verði stífluð um 6 km norðan við [[Árnes (þorp)|Árnes]] og sunnan [[Þjórsárdalur|Þjórsárdals]]. Fyrirhugað lón virkjunarinnar verður [[Hagalón]]. Vatn úr ánni verður leitt neðanjarðar að stöðvarhúsi við [[Skarðsfjall (Landsveit)|Skarðsfjall]] austan megin við ánna og aftur út í Þjórsá um 3 km norðan Árness. Ef áætlun gengur eftir verður afl virkjunarinnar 82 [[Vatt|MW]] og fallhæð hennar 32 [[meter|metrar]]. Sveitarstjóri Skeiða- og Gnúpverjahrepps hefur bent á að störf og tekjur vegna virkjunarinnar fara sáralítið til sveitarfélagsins og heldur til höfuðborgarsvæðisins. <ref>[https://www.bbl.is/frettir/thjonar-ekki-hagsmunum-sveitarfelagsins Þjónar ekki hagsmunum sveitarfélagsins] Bændablaðið, sótt 23. feb 2023</ref> Árið 2013 var tekin ákvörðun á Alþingi um að Hvammsvirkjun færi í bið­flokk Rammaáætlunar, m.a. vegna óvissu um áhrif á lax­fiska í Þjórsá. Alþingi færði Hvammsvirkjun í nýtingarflokk Rammaáætlunar árið 2015. Skipulagsstofnun birti álit á mati á umhverfisáhrifum Hvammsvirkjunar í mars árið 2018 þar sem sagði að áhrif virkjunarinnar á landslag yrði verulega neikvæð og að áhrif á útivist á ferðaþjónustu yrðu talsvert neikvæð. Einungis var fjallað um þessa þætti í álitinu þar sem um endurmat var að ræða frá matsskýrslu frá 2003<ref>{{Vefheimild|url=https://www.landsvirkjun.is/api/get-pdf?id=14556288-3843-4d50-b203-84a0b769d69c_Hvammsvirkjun-skipulags.pdf&name=Hvammsvirkjun-skipulags.pdf|titill=Hvammsvirkjun, Rangárþingi ytra og Skeiða- og Gnúpverjahreppi. Álit um mat á umhverfisáhrifum.|útgefandi=Skipulagsstofnun|mánuður=Mars|ár=2018}}</ref>. Fjölmörg náttúruverndarsamtök hafa mótmælt virkjuninni og telja að enn vanti upp á frekari rannsóknir á þáttum eins og til dæmis lífríki, leirfoki, ferðaþjónustu og fasteignaverði. Því þurfi að vinna allt umhverfismat fyrir virkjunina upp á nýtt.<ref>{{Vefheimild|url=https://landvernd.is/thjorsa-videy-hvammsvirkjun/|titill=Náttúrukortið: Hvammsvirkjun|útgefandi=Landvernd}}</ref> Sumarið 2023 var virkjanaleyfið fellt úr gildi vegna þess að „Orkustofnun gætti ekki að fyrirmælum um stjórn vatnamála við undirbúning að útgáfu virkjanaleyfisins“.<ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2023-06-15-orkustofnun-for-ekki-ad-logum-vid-utgafu-virkjanaleyfis-fyrir-hvammsvirkjun Orkustofnun fór ekki að lögum við útgáfu virkjanaleyfis fyrir Hvammsvirkjun] Rúv.is, sótt 15. júní 2023</ref> Í október 2024 voru öll leyfi fyrir virkjuninni komin í höfn og áætlað var að virkjunin hefði starfsemi árið [[2029]]. <ref>https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/10/24/oll_leyfi_i_hofn_fyrir_hvammsvirkjun/</ref> Leyfið var hins vegar fellt aftur úr gildi í janúar 2025.<ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-01-16-hver-er-sagan-a-bakvid-hvammsvirkjun-433158 Hver er sagan á bakvið Hvammsvirkjun] Rúv, sótt 16. jan. 2025</ref> Samt sem áður var virkjunin leyfð síðar sama ár og að framkvæmdur hæfust haustið [[2026]]. <ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-12-12-virkjunarleyfi-i-hofn-og-stefnt-ad-thvi-ad-hvammsvirkjun-fari-ad-risa-i-haust-461438 Virkjunarleyfi í höfn og stefnt að því að Hvammsvirkjun fari að rísa í haust] Rúv, sótt 12. desember 2025]</ref> ==Tilvísanir== <references/> ==Heimildir== * [https://web.archive.org/web/20200809233134/https://www.landsvirkjun.is/rannsoknirogthroun/virkjunarkostir/hvammsvirkjun Vefsíða Landvirkjunar um Hvammsvirkjun] * [http://www.rammaaaetlun.is/media/lokad-svaedi/faghopur-1/ymislegt/NedriThjorsa-LV-12nov.pdf Rammaáætlun II - Hvammsvirkjun, Holtavirkjun og Urriðafossvirkjun - 12.11.2009], sótt [[30. maí]] [[2012]] * [http://www.verndumthjorsa.is/nyacutejar-virkjanir.html Fimm nýjar virkjanir á teikniborðinu við Þjórsá (verndumthjorsa.is)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200213205037/http://www.verndumthjorsa.is/nyacutejar-virkjanir.html |date=2020-02-13 }} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Vatnsaflsvirkjanir á Íslandi]] [[Flokkur:Virkjanir í eigu Landsvirkjunar]] [[Flokkur:Þjórsá]] cc0jtzl7mazf5smp0vtan7h0is3gboo 0 109637 1980260 1957764 2026-09-25T20:33:51Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980260 wikitext text/x-wiki Orðið '''busun''' eða '''busavíglsa''' er haft um eins konar [[víglsa|vígslu]] nýnema, s.k. „busa“, inn í samfélag nemenda og kennara [[framhaldsskóli|framhaldsskóla]]. Busun er nokkurskonar manndómsvígsla eða leið eldri nemenda til að sýna þeim yngri hvar þeir standa, en um leið er þeir boðnir velkomnir í viðkomandi samfélag sem annars er lokað. Busun hefur verið órjúfanlegur hluti inngöngu nema í framhaldsskóla undanfarna áratugi. Þær eru með mismunandi yfirbragði eftir framhaldsskólum. Samkvæmt vísindavef Háskóla Íslands er orðið „busi“ hugsanlega myndað af latneska lýsingarorðinu „novus“ eða nýr. Þágufall fleirtölu er „novis“ en „busi“ er mögulega myndað af síðari lið orðmyndarinnar „novibus“ sem er ranglega myndað þágufall fleirtölu.<ref>{{cite web |author = Guðrún Kvaran|title=Hvaðan kemur orðið busi?|url=https://visindavefur.is/?id=28633 |publisher=Vísindavefur HÍ |date=20. júlí 2009 |access-date = 27. ágúst 2012}}</ref> Ýmsar skoðanir hafa verið uppi um ágæti þessa siðar. Hér eru nokkrar ívitnanir: {{tilvitnun2|Hvað er busun eiginlega? Busunin gengur út á að koma busa í skilning um að þeir megi til að tileinka sér nýjar siðareglur þeir hafa vanist hingað til, siðareglur sem gildi innan veggja skólans. Eru þær margar og nauðsynlegar skólanum til andlegs viðhalds.“ |Muninn skólablað MA 2004<ref>{{cite web |title=Busun|url= http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4693438 |publisher=Muninn, Nemendafélag Menntaskólans á Akureyri|date=1. nóvember 2004|access-date = 27. ágúst 2012}}</ref>}} {{tilvitnun2|Nýnemar í Verkmenntaskólanum á Akureyri fengu óblíðar móttökur hjá eldri og ráðsettari nemum í fyrradag er busavígslan fór fram. Busunum var hent niður rennibraut og ofan í ókræsilegan poll. Eldri nemar höfðu safnað saman mysu, matarurgöngum og fleiru og fengið hrært í Síldarverksmiðjunni í Krossanesi. Voru busarnir heldur illa þefjaðir er þeir stóðu upp eftir að búið var að stinga þeim ofan í drullupollinn.| Frétt í Morgunblaðinu af busun í VMA 2007 '<ref>{{cite web |title=Illa þefjaðir eftir busavígsluna |url= http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1663974|publisher=Morgunblaðið, 211. Tölublað, bls. 36 |date=19. september 1987|access-date = 27. ágúst 2012}}</ref>}} Í framhaldi af dómi Héraðsdóms Reykjavíkur vorið 2012, þar sem starfsfólk Menntaskólans í Reykjavík var dæmt fyrir vítavert gáleysi þegar alvarlegt slys varð í hefðbundnum gangaslag, er líklegt að busun í framhaldsskólunum taki breytingum. Íslenska ríkinu var þar gert að greiða tæpar 9 milljónir kr. í bætur. <ref>{{cite web |title=Héraðsdóms Reykjavíkur 25. apríl 2012 í máli nr. E-2939/2011 |url=http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=E201102939&Domur=2&type=1&Serial=1 |publisher=Héraðsdómur Reykjavíkur |date=25. april 2012 |access-date=27. ágúst 2012 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314004901/http://domstolar.is/domaleit/nanar?domur=2&id=e201102939&serial=1&type=1 |url-status=dead }}</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == *[https://visindavefur.is/?id=28633 „Hvaðan kemur orðið busi?“], Prófessor Guðrún Kvaran: Vísindavefurinn 20. júlí 2009. (Skoðað 27.8.2012). *[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4693438 „Busun“] Grein Hildigunnar Þórsdóttur, Muninn 1. tölublað Nemendafélags Menntaskólans á Akureyri, 1. nóvember 2004, Bls. 26-7. *[https://www.visir.is/hin-arlega-busavigsla---til-hvers--/article/2012120829162 „Hin árlega busavígsla - til hvers?“] Grein eftir Cilia Marianne Úlfsdóttur þjóðfræðingi, í Fréttablaðinu, 26. ágúst 2012. *[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1663974 „Illa þefjaðir eftir busavígsluna“ ] Frétt í Morgunblaðinu 19. september 1987, 211. tölublaði, bls. 36. *[https://web.archive.org/web/20160314004901/http://domstolar.is/domaleit/nanar?domur=2&id=e201102939&serial=1&type=1 Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-2939/2011] þann 25. april 2012. *[https://www.flickr.com/photos/hugar/2847050136/ Busun „eða Tollering“ í Menntaskólanum í Reykjavík] þann 4. september 2008. *[https://www.flickr.com/photos/hinn-eini-sanni-saudur/2883605674/ Busun í Menntaskólanum á Akureyri] þann 16. september 2008. *[https://www.flickr.com/photos/hinn-eini-sanni-saudur/1299967728/in/photostream/ Busun á Menntaskólanum á Ísafirði] í ágúst 2007. *[https://www.flickr.com/photos/torfimagg/6179213926/in/photostream/ Busun í Fjölbrautarskólanum Breiðholti] þann 7. september 2011. *[https://www.flickr.com/photos/stebbi_skyzo/4968844419/ Busun í Flensborg Hafnarfirði] þann 7.september 2010. *[https://www.flickr.com/photos/sunnaix/1294598792/ Busun í Verkmenntaskólanum á Akureyri] þann 30. ágúst 2007. {{stubbur}} [[Flokkur:Skólar]] kyxbru6bnocy1qu9i2gxsntj0iv5hd4 0 110358 1980232 1365567 2026-09-25T19:07:12Z Gunnsteinn Þór 110300 1980232 wikitext text/x-wiki {{Skáletrað|A Night at the Opera|(breiðskífa)}} '''A Night at the Opera''' getur átt við eftirfarandi: *[[A Night at the Opera]] breiðskífa eftir Queen *[[A Night at the Opera (Blind Guardian-breiðskífa)|A Night at the Opera]] breiðskífa eftir Blind Guardian {{aðgreining}} gy0esj7s7l8kou70t772a51hf50avnv 1980445 1980232 2026-09-26T09:11:06Z Berserkur 10188 1980445 wikitext text/x-wiki {{Skáletrað|A Night at the Opera|(breiðskífa)}} '''A Night at the Opera''' getur átt við eftirfarandi: *[[A Night at the Opera]] breiðskífa eftir hljómsveitina [[Queen]]. *[[A Night at the Opera (Blind Guardian-breiðskífa)|A Night at the Opera]] breiðskífa eftir hljómsveitina [[Blind Guardian]]. {{aðgreining}} 5nliorcjbkqmx0ppzj7wpvc078w6off 0 111449 1980323 1968198 2026-09-26T01:38:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980323 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Cassava <br /> |image =Manihot_esculenta_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-090.jpg |image_caption=Lauf af kassavaplöntu |image2 = Manihot esculenta 001.jpg |image2_caption = kassavarót |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Rosids]] |ordo = [[Malpighiales]] |familia = [[Euphorbiaceae]] |subfamilia = [[Crotonoideae]] |tribus = [[Manihoteae]] |genus = ''[[Manihot]]'' |species = '''''M. esculenta''''' |binomial = ''Manihot esculenta'' |binomial_authority = Crantz |}} [[File:Manihot esculenta MHNT.BOT.2004.0.508.jpg|thumb|''Manihot esculenta'']] Kassavarót ([[fræðiheiti]] ''Manihot esculenta'') er viðarkenndur runni af [[Euphorbiaceae]] ætt og á uppruna sinn í [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]]. Þessi runni er ræktaður í hitabeltislöndum vegna rótanna sem innihalda mikið [[kolvetni]]. Þurrkuð kassavarót er möluð í mjöl sem kallað er tapíóka en einnig gerjuð og er þá kölluð garri. Kassavarót er mikilvægur fæðugjafi í þróunarlöndum og grunnfæði um 500 milljóna manna. Kassavarót þolir vel þurrk og vex í ófrjóum jarðvegi. [[Nígería]] er stærsti framleiðandi kassavarótar. == Tenglar == {{commons|Manihot esculenta}} * [https://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/cassava.html Cassava - Purdue University Horticulture] * [http://www.cassavabiz.org/ Cassava Biz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029033751/http://www.cassavabiz.org/ |date=2012-10-29 }} – information service provided by the Integrated Cassava Project (ICP) of the International Institute of Tropical Agriculture (IITA), to encourage, promote, and expand agribusiness development in the cassava subsector in Nigeria. * [http://www.new-agri.co.uk/98-6/focuson/focuson9.html Cassava Pests: From Crisis to Control]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310065241/http://new-agri.co.uk/98-6/focuson/focuson9.html |date=2016-03-10 }} * [http://researchnews.osu.edu/archive/cassava.htm GE cassava plants that have reduced cyanogens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108033553/http://researchnews.osu.edu/archive/cassava.htm |date=2014-01-08 }} * [http://researchnews.osu.edu/archive/suprtubr.htm GE cassava plants whose roots are over 2.5 times normal size] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131208143623/http://researchnews.osu.edu/archive/suprtubr.htm |date=2013-12-08 }} * [http://www.inoculatedmind.com/?p=121 The Inoculated Mind - Interview with Dr. Richard Sayre, credited with lowering cyanogen content and engineering giant cassava] * [https://web.archive.org/web/20171203183908/http://www.fao.org/AG/Agp/agpc/gcds/GCS.htm Global Cassava Development Strategy] * [http://www.unu.edu/unupress/food/8F024e/8F024E01.htm The Case for Cassava] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528035004/http://www.unu.edu/unupress/food/8F024e/8F024E01.htm |date=2010-05-28 }} * [https://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090616133940.htm Mayans grew Manioc] * [http://www.catisa.org/ CATISA: Cassava Transformation in Southern Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121222151031/http://www.catisa.org/ |date=2012-12-22 }} {{Stubbur|grasafræði}} [[Flokkur:Grasafræði| ]] [[Flokkur:Matjurtir| ]] gh1timt0zh4moi69vbhvokckn99unsd 0 111557 1980408 1914805 2026-09-26T04:39:35Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980408 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Sæliljur | image = Reef4318 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg | image_caption = Sælilja, [[Apo Reef]], hjá Filipseyjum | regnum = [[Dýraríkið]] (''Animalia'') | phylum = [[Skrápdýr]] (''Echinodermata'') | subphylum = ''[[Crinozoa]]'' | classis = ''Crinoidea'' | classis_authority = [[Miller]], 1821 | subdivision_ranks = Undirflokkar | subdivision = *[[Articulata (Crinoidea)|Articulata]] (700 núlifandi tegundir) *†[[Porocrinoidea]] *†[[Flexibilia]] *†[[Camerata (Crinoidea)|Camerata]] *†[[Disparida]] }} [[file:Jimbacrinus bostocki MHNT Gascoyne Junction, Western Australia.jpg|thumb|Sælilja af tegundinni ''Jimbacrinus bostocki''.]] '''Sæliljur''' ([[fræðiheiti]]: ''Crinoidea'') er [[flokkur (flokkunarfræði)|flokkur]] [[skrápdýr]]a sem lifa í sjónum. Sæliljur geta lifað bæði mjög grunnt, en líka alveg niður á 6 kílómetra dýpi. Sæliljur eru oftast fastar við botninn, en sumar tegundir geta synt um höfin með örmunum. Um 5000 tegundir af sæliljum hafa fundist í steingervingum frá fyrri tímum, en í dag er talið að um 600 tegundir séu til. Um 80 tegundir eru svokallaðar botnsæliljur sem eru fastar við botninn með stilk, en þessar tegundir eiga það til að lifa dýpra en þær 5400 tegundir sem eru stilkslausar. Fundist hafa allt að 50 tegundir af sæliljum á einu kóralrifi í [[Kyrrahaf]]i og er þéttleikinn svo mikill að allt að 12 tegundir geta fundist á einum fermetra. Svo virðist sem sæliljur lifi helst í heitum sjó, en fundist hafa nokkrar tegundir í kaldari sjó eins og við Ísland. Sæliljur fundust í neðansjávarmyndatökuleiðangri [[Hafrannsóknastofnun Íslands|Hafrannsóknastofnunar Íslands]] á rannsóknarskipinu ''Bjarna Sæmundssyni'' í lok júní 2012. Leiðangurinn fór fram í [[Háfadjúp]]i, kantinum austan við Háfadjúp og í [[Reynisdjúp]]i. Þar fundust víða miklar breiður af sæliljum á leirbotni á um 500 metra dýpi.<ref>{{cite web |url=http://www.hafro.is/undir.php?ID=19&REF=3&fID=14408&nanar=1|title=Djúpsjávarlífverur og kóralar í Háfadjúpi|publisher=Hafransóknarstofnunin|accessdate=nóvember 2012}}</ref> == Líffræði og saga == [[Mynd:Expl0693 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|thumb|Sælilja með stilk.]] Sæliljur hafa munn á efra yfirborði sem er umkringdur fóðrunarörmum. Þær hafa U-laga maga og endaþarmurinn er við hlið munnopsins. Flestar tegundirnar hafa fleiri en fimm arma. Sæliljur eru oftast fastar með stilk við jörðina þegar þær eru ungar, en losna svo og synda um þegar þær þroskast. Þær nærast með því að grípa fæðu úr sjónum með því að opna arma sína. Þegar armarnir hafa gripið fæðuna þá færist hún með ákveðnu ferli með hjálp slímhúðar sæliljurnar í átt að munninum. Stærð fæðunnar er á bilinu 50–400 µm. Fæðan er margs konar; allt frá kísilþörungum til lirfa hryggleysingja og lítilla krabbadýra. Armarnir eru einnig mikilvægir fyrir sund stilklausra sælilja. Með því að slaka og spenna vöðva í örmunum geta sæliljur synt. Sæliljur af ættkvíslinni ''[[Antedon]]'' geta synt með þessum hætti, en vegna þess hve mikillar orku það krefst þá láta flestar sæliljur strauma bera sig um. Innri líffæri eru nánast aðeins fyrir meltingu og æxlun. Einnig virðist vera mikill massi í kjarnanum sem er notaður til að endurbyggja líkamshluta. Því miður eru allir flokkar sælilja útdauðir nema einn sem heitir ''[[Articulata]]''. Af steingervingum að dæma þá virðist útbreiðsla sælilja hafa verið mest á [[fornlífsöld]], en allir nema einn flokkur virðast deyja út á [[permtímabilið|permtímabilinu]]. Stærsta sælilja sem fundist hefur, ''[[Metacrinus superbus]]'', var 1,5 metri að stærð, en stilklausar sæliljur eru oftast minni. Stærsta stilklausa sæliljan, ''[[Helimetra glacialis]]'', var 35 cm að þvermáli. Sæliljur eru annað hvort karlkyns eða kvenkyns. Þær hafa engan sérstakan kynkirtil en framleiða kynfrumur í kynfærum sem finnast í örmum þeirra. Þessi kynfæri rifna að lokum og þá sleppa sæði og egg í sjóinn í kring. Frjóvgað egg klekst og sleppir syndandi lirfu. Lirfan nærist ekki og lifir aðeins í nokkra daga sem slík, en hún þarf að koma sér fyrir á botninum og festa sig. Lirfan umbreytir sér svo í stilkaða sælilju. Sæliljur eru 10-16 mánuði að verða kynþroska. Árið 2005 fannst stilkuð Sælilja sem togaði sig áfram með örmum sínum og dró stilkinn með sér. Það kom rannsóknarmönnum á óvart að hún gat ferðast allt að 0,6 m/klst með þessum hætti. Líklega hefur stærsta sælilja allra tíma verið ''[[Pentacrinites]]'' sem er nú útdauð, en stilkurinn á henni gat verið nokkrir metrar að lengd. Stærsti steingervingur sem fundist hefur af ''Pentacrinites'' var 40 metra langur. Sæliljur eiga óvini eins og flest önnur dýr í hafinu. Vegna fjölda arma þá notfæra smærri dýr sér þá til að fela sig fyrir óvinum. Stundum verða sæliljurnar fyrir skaða vegna þess að dýr leita að smærri dýrum inn á milli armanna. Vitað er um níu tegundir sem nærast á sæliljum. Flest þessara dýra lifa á kóralsvæðum. Fiskurinn ''[[Balistoides conspicillum]]'' er þekktur óvinur sæliljanna, en hann bítur arma af þeim. Einnig ''[[Chrysophrys auratus]]'', en hann er eini þekkti fiskurinn sem étur sæliljurnar heilar. Fleiri tegundir eru [[Krabbar|krabbar]] og [[Krossfiskar|krossfiskar]]. Sem betur fer fyrir sæliljurnar þá hafa þær ótrúlegan hæfileika til að endurbyggja arma og jafnvel líffæri sem étin hafa verið af óvinum þeirra. == Ættir == Af 625 tegundum sem eru þekktar eru 550 stilklausar. Sæliljur skiptast í 17 ættir: * [[Antedonidae]] * [[Aporometridae]] * [[Asterometridae]] * [[Atelecrinidae]] * [[Calometridae]] * [[Charitometridae]] * [[Colobometridae]] * [[Comasteridae]] * [[Eudiocrinidae]] * [[Himerometridae]] * [[Mariametridae]] * [[Notocrinidae]] * [[Pentametrocrinidae]] * [[Ptilometridae]] * [[Thalassometridae]] * [[Tropiometridae]] * [[Zygometridae]] Hvergi er að finna gögn um efnahagslegt mikilvægi, en mögulega til framtíðarinnar litið er hægt að finna með rannsóknum og nýsköpun eitthvað mikilvægt sem hægt er að vinna verðmæti úr. Engar beinar rannsóknir hafa verið gerðar á sæliljum við Ísland, en þær hafa fundist í neðansjávarmyndatökuleiðangri. == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == {{Wikilífverur|crinoidea|sæliljum}} *[http://www.tolweb.org/Crinoidea Tree of Life (source of taxonomic information on this page)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113033719/http://tolweb.org/Crinoidea |date=2012-11-13 }} *[http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn8168 Article and video of crinoid crawling] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512025817/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn8168 |date=2008-05-12 }} *[http://www.sil.si.edu/digitalcollections/BHLCollections/BHL_title.cfm?bib_id=SIL-036-008 ''On the Crinoid Genus Scyphocrinus and its Bulbous Root Camarocrinus'' by Frank Springer. 3 p., 74 p. illus., IX pl. (2 fold.) 33 cm. Washington: Smithsonian Institution, 1917] *[http://www.sil.si.edu/digitalcollections/BHLCollections/BHL_title.cfm?bib_id=39088005796651 ''American Silurian Crinoids'' by Frank Springer. iv, 239 p. 33 pl., 2 port. 32 cm. Washington: The Smithsonian Institution, 1926] *[http://www.ucmp.berkeley.edu/echinodermata/crinoidea.html Introduction to the Crinoidea: Sea lilies and feather stars...] ucmp.berkeley.edu. Retrieved on February 7, 2007. *[http://www.reefsmagazine.com/showthread.php?t=79032 A Journey in Crinoid Keeping by Michael Lukaczyn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110107150258/http://www.reefsmagazine.com/showthread.php?t=79032 |date=2011-01-07 }} *[http://www.marineconservationcambodia.org/Crinoids/Cambodian-Marine-Life/Invertebrates/Crinoids.html/ Crinoid Species of Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120312075855/http://www.marineconservationcambodia.org/Crinoids/Cambodian-Marine-Life/Invertebrates/Crinoids.html/ |date=2012-03-12 }} *[https://web.archive.org/web/20160307070538/http://divefilm.ru/?lang=en&p=43 Video of red feather star] [[Flokkur:Sæliljur]] szrhzw3obneb1g59i0gz9o9lu6cz5ew 0 111744 1980281 1903689 2026-09-25T22:13:29Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980281 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="2" style="float: right; width: 307px; background: #e3e3e3; margin-left: 1em; border-spacing: 1px;" ! Fáni ! Skjaldarmerki |---- | align="center" bgcolor="#EFEFEF" | <div>{{border|[[Mynd:Flag of Flemish Brabant.svg|150px|none|Fáni]]}}</div> | align="center" bgcolor="#FFFFFF" | [[Mynd:Wapen van Vlaams-Brabant.svg|100px|Skjaldarmerki]] |- style="background: #ffffff;" align="center" |---- ! colspan="2" | Upplýsingar |---- bgcolor="#FFFFFF" | [[Höfuðborg]]: || [[Leuven]] |---- bgcolor="#FFFFFF" | [[Flatarmál]]: || 2.106 km² |---- bgcolor="#FFFFFF" | [[Mannfjöldi]]: || 1.060.232 <small>(1. janúar 2008)</small> |---- bgcolor="#FFFFFF" | [[Þéttleiki byggðar]]: || 503/km² |---- bgcolor="#FFFFFF" | Vefsíða: || [http://www.www.vlaams-brabant.be//www.vlaams-brabant.be]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} |---- ! colspan="2" | Lega |---- bgcolor="#FFFFFF" | colspan=2 align=center | [[Mynd:Provincie Vlaams-Brabant in Belgium.svg|300px|]] |} '''Flæmska Brabant''' er hollenskumælandi hérað í [[Belgía|Belgíu]], það næstminnsta í landinu (aðeins [[Vallónska Brabant]] er minna). Íbúar eru um milljón. Höfuðborgin heitir [[Leuven]]. == Lega og lýsing == Flæmska Brabant er nánast miðsvæðis í Belgíu og er eina héraðið, auk Vallónska Brabant, sem ekki nær að landamærum ríkisins, heldur er umlukt öðrum héruðum. Fyrir norðan eru flæmsku héruðin [[Austur-Flæmingjaland]], [[Antwerpen (hérað)|Antwerpen]] og [[Limburg (Belgía)|Limburg]]. Fyrir sunnan eru vallónsku héruðin [[Hainaut]], [[Vallónska Brabant]] og [[Liège (hérað)|Liège]]. Auk þess er höfuðborgarsvæðið eins og landlukt svæði mitt í héraðinu. == Fáni og skjaldarmerki == [[Skjaldarmerki]] héraðsins sýnir gyllt ljón með rauða tungu og rauðar klær á svörtum grunni. Ljónið hefur lengi verið aðalsmerki greifanna af Brabant, allar götur síðan á [[11. öldin|11. öld]]. Kórónan fyrir ofan ljónið er hertogakórónan. Skjaldarberarnir eru tvö gyllt ljón, sitt til hvorrar handar. Þau eru viðbót frá [[1920]]. Fáninn er einfaldlega megintákn skjaldarmerkisins. == Orðsifjar == Brabant er dregið af orðunum ''bra'', sem upphaflega merkir ''auður'' (sbr. ''brach'' á [[Þýska|þýsku]]) og ''bant'', sem merkir ''fylki'' (eins og band eða samband). Fyrri hluti heitisins er til aðgreiningar annarra tveggja héraða sem heita Brabant. Hin eru [[Norður-Brabant]] í [[Holland]]i og Vallónska Brabant í Belgíu. == Söguágrip == Brabant var lengi vel greifadæmi í [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkinu]] og þá miklu stærra en það er nú. Stærsti hluti þess var þá innan núverandi landamæra Belgíu og náði nær alveg suður að frönsku landamærunum. Árið [[1430]] varð Brabant eign [[Búrgund]]ar og [[1477]] Habsborgar. Brabant var miðstöð spænsku [[Niðurlönd|Niðurlanda]] en borgin [[Brussel]] var í miðju fylkinu. Hins vegar gekk Brabant til liðs við sameinuð héröð Niðurlanda í sjálfstæðisstríðinu gegn [[Spánn|Spánverjum]]. Í kjölfarið voru margar orrustur háðar í fylkinu. Þegar friðarsamningarnir voru gerðir um endalok sjálfstæðisstríðs Hollands [[1648]] var Brabant skipt í tvennt. Norðurhlutinn (mótmælendur) varð hluti af sjálfstæðu Hollandi, en suðurhlutinn (bæði mótmælendur og kaþólikkar) var áfram í spænskri Belgíu. Frakkar hertóku Brabant í lok [[18. öldin|18. aldar]] en [[1797]] var Brabant að öllu leyti innlimað í [[Frakkland]]. Eftir burtför Frakka [[1813]] voru Niðurlönd sameinuð, en Brabant skipt í þrjú héruð: Norður-Brabant, Antwerpen og Suður-Brabant. Árið [[1830]] gerðu Belgar uppreisn og lýstu yfir sjálfstæði. Antwerpen og Suður-Brabant (með Brussel) urðu belgísk héruð, en Norður-Brabant varð hollenskt hérað. Árið [[1995]] var Belgíu skipt upp í tvö menningarsvæði, hollenskumælandi og frönskumælandi (og reyndar lítið þýskt menningarsvæði að auki). Samfara því klofnaði Suður-Brabant í tvö héruð. Suðurhlutinn var að Vallónska Brabant (frönskumælandi), en norðurhlutinn að Flæmska Brabant (hollenskumælandi). == Borgir == Flæmska Brabant er skipt upp í tvær sýslur, en í þeim eru 65 sveitarfélög og borgir. Stærstu borgir héraðsins: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Bær !! Íbúar !! Ath. |- | 1 || [[Leuven]] || 96 þúsund || Höfuðborg héraðsins |- | 2 || [[Dilbeek]] || 40 þúsund || |- | 3 || [[Halle (Belgía)|Halle]] || 36 þúsund || |- | 4 || [[Grimbergen]] || 35 þúsund || |- | 5 || [[Tienen]] || 32 þúsund || |- | 6 || [[Zaventem]] || 31 þúsund || |- | 7 || [[Sint-Pieters-Leeuw]] || 31 þúsund || |- | 8 || [[Asse]] || 30 þúsund || |- | 9 || [[Aarschot]] || 28 þúsund || |} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=nl|titill=Vlaams-Brabant|mánuðurskoðað=20. nóvember|árskoðað=2012}} * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Provinz Flämisch-Brabant|mánuðurskoðað=20. nóvember|árskoðað=2012}} == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20060809081932/http://www.vlaamsbrabant.be/vlbrDe/homeDe.jsp?page=504 Heimasíða héraðsins] [[Flokkur:Héruð í Belgíu]] {{Commonscat|Flemish Brabant|Flämisch-Brabant}} lch6hjavhs34at5s6xl4f3fgre48yhr 0 112833 1980255 1954152 2026-09-25T20:26:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980255 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = ''Caesalpinia echinata'' |image = Brazilwood tree in Vitória, ES, Brazil.jpg |image_caption = Fullþroska brasilíutré á torgi í Vitória í Brasilíu. |status = EN | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | subclassis = ''[[Rosidae]]'' | ordo = [[Belgjurtabálkur]] (''Fabales'') | familia = [[Ertublómaætt]] (''Fabaceae'') |genus = ''[[Caesalpinia]]'' |species = '''''C. echinata''''' |binomial = ''Caesalpinia echinata'' |binomial_authority = [[Jean-Baptiste Lamarck|Lam.]] |synonyms = ''Guilandina echinata'' <small>(Lam.) Spreng.</small> |}} '''Brasilíutré''' (eða '''brúnspónn''') ([[fræðiheiti]] ''Caesalpinia echinata'') er trjátegund af [[ertublómaætt]] sem upprunnin er í [[Brasilía|Brasilíu]]. Tréð er einnig nefnt Permambuk-tré eða rauðtré. Brúnspónn sem áður var notaður í [[hrífa|hrífutinda]] var viður brasilíutrés. Viður brasilíutrés er djúprauður og hentar vel til að búa til boga strengjahljóðfæra. Úr viðnum er einnig unnið rautt litarefni sem kallast [[brazilin]] og [[oxun|oxuð]] útgáfa þess brazilein. [[Mynd:Brazil-16-map.jpg|thumb|left|Kort af Brasilíu gefið út í Portúgal árið 1519.Brasilíutréð sýna landkosti nýlendunnar]] [[Mynd:AtlasMiller BNF Brasilis paubrasil.jpg|thumb|left|Teikning frá 1519 af frumbyggjum Brasilíu að safna saman bolum brasilíutrés]] Þegar portúgalskir landkönnuðir fundu brasilíutré á ströndum [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] notuðu þeir nafnið ''pau-brasil'' til að lýsa þeim en „pau“ merkir á [[portúgalska|portúgölsku]] prik og „brasa“ merkir [[glóð]]. Viður brasilíutrésins er djúprauður. Hins vegar hafði þá nafnið ''Pau-brasil'' verið notað til að lýsa öðruvísi tré sem fannst í [[Asía|Asíu]] og kallað varf Sappanviður og var einnig notað að vinna úr rauð litunarefni. Trén í Suður-Ameríku urðu fljótt vinsælli til litunar og brasilíutréð var svo mikilvægt í útflutningi og viðskiptum að landið þar sem trén uxu tók nafn sitt af því og var kalla Brasilía. Það eru nokkrar tegundir trjáa sem unnar voru á þennan hátt en þær tegundir voru allar af ertublómaætt. Brasilíutré er oftast notað um tegundina ''Caesalpinia echinata'' er er líka notað um aðrar tegundir eins og [[Caesalpinia sappan]]. Tréð gengur einnig undir öðrum nöfnum eins og ''ibirapitanga'' og ''pau de pernambuco'' eftir brasilíska héraðinu [[Pernambuco]]. Í bogagerð er vaninn að nota orðið brasilíutré um aðrar tegundir en ''Caesalpinia echinata'' svo sem ''[[Tabebuia impetiginosa]]'' og Massaranduba (''[[Manilkara bidentata]]'') og (''[[Haematoxylum brasiletto]]''). Caesalpinia echinata er vanalega kallað permambuk-tré í þessu samhengi. Brasilíutré getur orðið allt að 15 metra hátt, börkurinn er dökkbrúnn og flagnaður og sést í blóðrauðan viðinn fyrir innan. [[Mynd:Caesalpinia echinata Taub95.png|thumb|250px|left|Skýringarmynd af laufum og blómum brasilíutrés.]] Á 16. og 17. öld var brasilíutré eftirsótt og dýrt í Evrópu. Litunartré komu frá Asíu og voru flutt inn í duftformi og notuð sem rautt litarefni til að framleiða dýrar vörur eins og flauel sem mikið eftirspurn var eftir á tímum Endurreisnarinnar. Þegar portúgalsir sæfarar fundu Brasilíu þann [[22. apríl]] árið [[1500]] þá sáu þeir að brasilíuviður var algengur á ströndinni og upp með ám. Það upphófst mikil skógarhögg á brasílíutrjám og voru trjábolirnir fluttir til [[Portúgal]] og var einokun undir stjórn portúgölsku krúnunnar á þessum viðskiptum. Viðskiptin með trén voru ábatasöm og reyndu önnur ríki að komast yfir viðskiptin og smygla brasilíutrjám út úr Brasilíu og [[sjóræningi|sjóræningjar]] í þjónustu ríkja réðust á portúgölsk skip í því augnamiði að stela þessum dýrmæta farmi. Árið [[1555]] reyndi til dæmis franskur leiðangur undir stjórn sjóræningans [[Nicolas Durand de Villegaignon]] að stofna nýlendu þar sem núna er [[Rio de Janeiro]] og var drifjöður þess sá auður sem skógarhögg brasilíutrjáa bjó til. Brasíulíutré voru höggvin í stórum stíl og magn þeirra þvarr á 19. öld og með því varð hrun í efnahagslífi svæðisins. Núna er brasilíutréð á lista yfir tegundir í útrýmingarhættu. Erfitt er að byggja upp á nýju skóga með brasilíutrjám því að það vex aðeins vel ef því er plantað inn í annað skóg. Fyrsta tilraun til að sporna gegn eyðingu brasilíutrjáa er í skjalinu “Pernambuco Wood Proclamation” frá 1605. Því skjali var ætlað að verna einokun portúgalska konungsins og var þar bannað að fella ung tré og gömul tré yrði að höggva þannig að þau gætu vaxið upp aftur. [[Mynd:Bow Cello2.jpg|thumb|200px|right|Sellobogi úr brasilíutré]] Líklegt er að viðskipti með brasilíutré verði bönnuð í náinni framtíð og veldur það vanda í bogaiðnaði svo sem við gerð fiðluboga þar sem þessi viður er mikið notaður. ''[[Tree of Music]],'' er heimildarmynd um brasilíutréð og notkun þess í gerð hljóðfæra. == Myndasafn == <gallery> Mynd:Paubrasil6.jpg|Blóm Grasagarðurinn í São Paulo Mynd:Caesalpinia echinata - Paubrasil.jpg|trábolur, Grasagarðurinn í São Paulo Mynd:Brazilwoodspinylegumens.JPG|fræbelgir Ceret garður, São Paulo Mynd:ClosedeflordePaubrasil.jpg| Flowers detail Mynd:PAUBRASILjbsp.jpg|Grasagarðurinn í São Paulo </gallery> == Tenglar == {{Commonscat|Caesalpinia echinata}} * [https://web.archive.org/web/20090103075340/http://www.robertmorrowbowmaker.com./thebowmaker/smithsonian/index.htm Saving the Music Tree] * [http://www.arcosbrasil.com/site/index.php?p=pernambuco Um pernambuk tré] vefsetur um bogagerð * [http://plants.usda.gov/java/ClassificationServlet?source=profile&symbol=CAEC3&display=31 USDA Plants Profile: ''Caesalpinia echinata''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111233905/http://plants.usda.gov/java/ClassificationServlet?source=profile&symbol=CAEC3&display=31 |date=2012-11-11 }} * [https://florabrasiliensis.cria.org.br/search?taxon_id=5939 Flora Brasiliensis: ''Caesalpinia echinata''] * [https://www.ipef.br/identificacao/nativas/detalhes.asp?codigo=9 Instituto de Pesquisas e Estudos Florestais: ''Caesalpinia echinata''] * [http://greengoodsguide.com/vegetable/rare-woods-and-musical-instruments Rare Woods and Musical Instruments] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306154037/http://greengoodsguide.com/vegetable/rare-woods-and-musical-instruments |date=2012-03-06 }} 8rgs01kq92ivf8lrld39p2k6cldv3ib 0 114569 1980335 1749559 2026-09-26T02:15:16Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980335 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Kóngalax | image = Oncorhynchus tshawytscha.png | status = | status_system = iucn3.1 | regnum = [[Dýraríkið]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Geisluggar]] (''Actinopterygii'') | ordo = [[Laxfiskar]] (''Salmoniformes'') | familia = [[Laxfiskaætt]] (''Salmonidae'') | genus = ''[[Oncorhynchus]]'' | species = '''''O. tshawytscha''''' | binomial = ''Oncorhynchus tshawytscha'' | binomial_authority = ([[Johann Julius Walbaum|Walbaum]], 1792) | range_map = Chinook salmon distribution.png | range_map_caption = Útbreiðsla Kóngalax }} '''Kóngalax''' ([[fræðiheiti]]: ''Oncorhynchus tshawytscha'') er stærsta tegundin í [[Ættbálkur (flokkunarfræði)|ættbálki]] [[Laxfiskar|laxfiska]]. == Útbreiðsla == Hann lifir við strendur [[Norður–Kyrrahaf]]s og dreifist um stórt svæði, í [[Austur–Kyrrahaf]]i allt frá Ventura-ánni í [[Kalifornía|Kaliforníu]] norður til [[Point Hope]] í Norður–[[Alaska]] og í [[Vestur–kyrrahaf|Vestur–Kyrrahaf]]i frá [[Hokkaido]]<nowiki/>-eyju í [[Japan]] og norður til Anadyr-fljóts í [[Rússland]]i. Nú er tegundin reyndar horfin af stórum svæðum þar sem hún var algeng áður fyrr en það á þó aðallega við um svæði í [[Norður–Ameríka|Norður–Ameríku]]. Einkum er það átroðningur manna sem hefur valdið því að laxinn hefur þurft að yfirgefa fyrri heimkynni, aðallega vegna þess að byggðar hafa verið stíflur sem hafa eyðilagt búsvæði hans. <ref>Myers, J. M., Kope, R. G., Bryant, G. J., o.fl. (Febrúar, 1998). National Marine Fisheries Service Úttekt. Sótt 22 janúar 2013 af http://www.fws.gov/yreka/HydroDocs/Myers_etal_1998.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151210193213/http://www.fws.gov/yreka/HydroDocs/Myers_etal_1998.pdf |date=2015-12-10 }}</ref>. == Útlit == Kóngalaxinn getur orðið allt að einn og hálfur metri að lengd en algeng lengd hans er um 80 sentimetrar. Þyngsti kóngalax sem veiðst hefur vó um það bil 61 kíló. Það er þó ekki algeng þyngd en vanalegt er að laxinn fari yfir 18 kíló. Útlit hans er breytilegt eftir því hvar hann er hverju sinni. Þegar hann er í sjó er hann blágrænn á bakið með silfraðar síður, litlar svartar doppur á sporði og baki og svartan neðri góm. Þegar laxinn snýr svo aftur úr sjónum og upp í ár til þess að fjölga sér verður hann brúnn eða rauður á lit. Litabreytingin verður mun meiri hjá hængnum en hrygnunni, kjaftur hængsins verður króklaga og bak hans verður kúpt. Kóngalaxinn er rauður á fiskinn en ekki bleikur eins og aðrir laxar, holdið getur þó stundum verið hvítt sem er sjaldgæft en það bragðast alveg eins og það rauða <ref>NOAA Fisheries. (2013). Chinook Salmon(Oncorhynchus tshawytscha). Sótt 27. janúar 2013 af http://www.nmfs.noaa.gov/pr/species/fish/chinooksalmon.htm#distribution</ref>. == Lífsferill og lifnaðarhættir == Til eru tvær gerðir af kóngalaxi, annars vegar er það hin svokallaða straumlax og hins vegar sjólax. Munurinn á þeim er ekki ýkja mikill en hann felst í því að straumlaxinn er lengur í ánum en sjólaxinn eftir að hann klekst úr eggi. Sjólaxinn kemur oftast í lok sumars og í byrjun hausts upp í árnar til þess að hrygna, þeir koma þó á öllum tíma árs þó svo að þessi tími sé algengastur, en straumlaxinn kemur mest á vorin og í byrjun sumars. Þetta hegðunarmynstur má rekja til þess að flóð og þurrkar eru algengari í suðurhluta Bandaríkjanna og því er sjólaxinn aðallega að finna þar á meðan straumlaxinn heldur til norðar þar sem hann getur dvalið lengur í ánum eftir að hann hefur klakist úr eggi<ref>NOAA Fisheries, 2013.</ref> Lífsferill hópanna er sams konar, ef undan er skilinn tíminn sem þeir dvelja í ánum í upphafi ævinnar. Eftir að hafa eytt byrjun ævi sinnar í ám (allt frá þremur mánuðum og upp í tvö ár), færa kóngalaxar sig á haf út þar sem þeir eru við fæðunám. Þeir halda sig samt að mestu nálægt ströndinni þótt vitað sé um fiska sem hafa farið allt að 1600 km frá landi. Meginuppistaða í fæðu kóngalaxins þegar að hann er ungur eru krabbadýr og vatna- og þurrlendisskordýr. Þegar laxinn stækkar og eldist nærist hann aðallega á öðrum fiskum eins og til dæmis lýsu og makríl. Þegar laxinn hefur náð að stækka og dafna í hafinu, snýr hann aftur upp í ána þar sem hann klaktist úr eggi til þess að fjölga sér. Algengast er að þetta gerist þegar að hann hefur verið í hafinu í um það bil tvö til fjögur ár en allt veltur þetta á því hvenær hver fiskur verður kynþroska (það getur verið allt frá tveggja ára aldri til sjö ára aldurs). Þegar hrygnan hefur fundið stað í ánni til þess að hrygna grefur hún nokkrar holur sem hún hrygnir svo í en hver hrygna getur hrygnt frá 3.000 til 14.000 eggjum. Þegar hrygnan hefur hrygnt eggjum sínum, gætir hún þeirra þar til hún drepst, hængurinn fer og finnur næstu hrygnu en að lokinni hrygningartíð drepst hann líka<ref>NOAA Fish Watch. (e.d.). Chinook Salmon. Sótt 27. janúar 2013 af http://www.fishwatch.gov/seafood_profiles/species/salmon/species_pages/chinook_salmon.htm</ref>. [[File:OncorhynchusTschawytscha2.jpg|thumb|left|Hængur á hrygningartímabili]] == Stjórnun veiða == NOAA Fisheries, Pacific and North Pacific Fishery Management Councils, og Alaska Department of Fish and Game eru þær stofnanir sem halda mest utan um veiðar á kóngalaxi í heiminum. Þessar stofnanir fara yfir veiðitölur síðasta fiskveiðiárs og í samræmi við þær og með tilliti til stofnstærðar gefa þær út kvóta á laxinn. Markmið þeirra er að leyfa veiðimönnum að veiða eins mikið og mögulega er án þess að skaða stofninn með ofveiði, ásamt því að stuðla að því að þeir stofnar sem eru í lágmarki á ákveðnum svæðum geti fengið að dafna á ný með því að minnka veiðar á þeim svæðum. Stofnanirnar meta hversu mikill hrygningarfiskur þarf að komast af til þess að stofnstærðin viðhaldist og því er það einnig tekið með inn í reikninginn þegar kvótanum er úthlutað <ref>NOAA Fish Watch. (e.d.). Chinook Salmon. Sótt 03. febrúar 2013 af http://www.fishwatch.gov/seafood_profiles/species/salmon/species_pages/chinook_salmon.htm</ref>. == Veiðar og markaður == [[File:Kóngalax.jpg|thumb|500px|right|3 stærstu veiðiþjóðir heims á kóngalaxi frá 1950-2010 samkvæmt FAO]] Eins og fyrr segir lifir kóngalaxinn í Kyrrahafi og þær þjóðir sem hafa stundað mestar veiðar á honum frá árinu 1950 eru [[Bandaríkin]], Rússland og [[Kanada]] en Bandaríkin hafa veitt meira en tvöfalt meira en Kanada og Rússland til samans. Veiðarnar hafa verið að dragast saman á undanförnum áratugum. Helstu aðferðirnar sem notaðar eru við veiðar á kóngalaxi eru veiðar í nót, lagnet og línuveiðar með beitu sem lokkar fiskinn að önglinum. Síðastnefnda aðferðin gefur mestu vörugæðin, því fiskurinn er þá tekinn lifandi og unninn ferskur úr sjó. Einnig eru stangveiðar stundaðar af áhugamönnum. Allt eru þetta veiðarfæri sem valda ekki skaða á heimkynnum laxins og annarra lífvera á þeim stöðum sem laxinn heldur sig. Meðafli er mjög lítill og þá aðallega aðrar laxategundir. Kóngalaxinn er veiddur að mestu leyti yfir sumartímann. Á síðasta ári (2012) var gefinn út kvóti upp á 266.800 fiska þar sem að 70% kvótans mátti veiða yfir sumartímann. Kvótanum var svo skipt niður eftir veiðarfærum með eftirfarandi hætti, 4,3% af kvótanum mátti veiða með nót, 2,9% í net, 80% á beitta línu og um það bil 13% á stöng. Langmestur hluti aflans af kóngalaxi veiðist við Suðaustur–Alaska en árið 2010 veiddust þar 262 þúsund laxar.<ref>NOAA Fish Watch. (e.d.). Chinook Salmon. Sótt 03. febrúar 2013 af http://www.fishwatch.gov/seafood_profiles/species/salmon/species_pages/chinook_salmon.htm</ref> Árið 2010 var meðalverð á kíló af kóngalaxi upp úr sjó um það bil 942 íslenskar krónur, miðað við gengi á þeim tíma. Neytendur sækjast mjög eftir kóngalaxinum vegna þess hversu ríkur hann er af [[omega-3-fitusýrur|omega-3-fitusýrum]], [[B12 vítamín]]i og [[prótein]]um. Hann er einnig feitari á fiskinn en aðrir laxar og þar með mýkri. Kóngalaxinn er seldur ferskur, frosinn, reyktur og niðursoðinn. Veiðarnar eru sjálfbærar og fyrir vikið er varan eftirsóttari. Helsti markaður fyrir kóngalax er Norður-Ameríka en mikill meiri hluti af þeim laxi sem er veiddur er seldur þangað.<ref>Welch, Laine. (2011). Strong prices for iconic chinook salmon so far in Southeast. Sótt 5. febrúar 2013 af http://classic.Alaskajournal.com/stories/051311/fis_spfics.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306010503/http://classic.alaskajournal.com/stories/051311/fis_spfics.shtml |date=2016-03-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306010503/http://classic.alaskajournal.com/stories/051311/fis_spfics.shtml |date=2016-03-06 }}</ref> == Tilvísanir == <references/> {{Wikiorðabók|kóngalax}} {{commonscat|Oncorhynchus tshawytscha}} [[Flokkur:Laxfiskar]] o7mydxmcuavathnoxb685aapaoiarca 0 114741 1980438 1814014 2026-09-26T06:53:32Z ~2026-51654-18 121153 /* */ Vantaði kommu til að afmarka aukasetningu. 1980438 wikitext text/x-wiki '''Þjóðvarnarfélagið''' voru íslensk félagasamtök stofnuð í Reykjavík [[1. október]] [[1946]] til þess að mótmæla [[Keflavíkursamningurinn|Keflavíkursamningnum]] sem íslensk stjórnvöld gerðu við bandarísk stjórnvöld strax eftir [[seinni heimsstyrjöld]] og [[hernám Íslands]]. Helsti framámaður félagsins var [[Sigurbjörn Einarsson]] þá [[dósent]] í guðfræði við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], seinna prestur og [[biskup Íslands]]. Félaginu var breytt í landsfélag 3. maí 1949 og nefndist þá '''Þjóðvarnarfélag Íslendinga'''. Það gaf út blaðið ''[[Þjóðvörn]]''. Það hætti starfsemi 1951 og seinna var [[Þjóðvarnarflokkur Íslands|Þjóðvarnarflokkurinn]] stofnaður árið [[1953]]. Meðal annarra þekktra einstaklinga sem tóku þátt í starfsemi félagsins voru [[Hannibal Valdimarsson]], [[Gylfi Þ. Gíslason]], [[Jónas Haralz]] og [[Rannveig Þorsteinsdóttir]]. Sigurbjörn Einarsson hélt ræðu á fullveldisdeginum, [[1. desember]] [[1948]], að beiðni háskólanema við Háskóla Íslands, þar sem hann mælti sterklega gegn þátttöku Íslendinga í hernaðarbandalögum.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2752332 ''Haldi hverr vöku sinni''], ræða Sigurbjörns Einarssonar frá 1. desember 1948 birt í Þjóðviljanum 3. desember 1948</ref> Þetta var fjórum mánuðum áður en Ísland varð að stofnaðila [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]] og er talið marka aukna mótstöðu meðal almennings. Þegar [[Alþingi]] samþykkti inngöngu í Atlantshafsbandalagið [[30. mars]] [[1949]] kom til [[Óeirðirnar á Austurvelli 1949|óeirða á Austurvelli]]. == Tilvitnanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://fridur.is/um-sha/sagan/ Sagan | Dagfari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130321073517/http://fridur.is/um-sha/sagan/ |date=2013-03-21 }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2752332 ''Haldi hverr vöku sinni''], ræða Sigurbjörns Einarssonar frá 1. desember 1948 birt í Þjóðviljanum 3. desember 1948 * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1075664 ''Nýr borgarafundur gegn Bandaríkjasamningnum''], frétt í Alþýðublaðinu 5. október 1946 * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1271864 ''„Fína fólkið í Þjóðvörn nafngreinir sig“], frétt í Morgunblaðinu 29. apríl 1949 * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1003748 ''Aðalfundur Þjóðvarnarfélagsins''], frétt í [[Tíminn|Tímanum]] 30. nóvember 1946 * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2749728 ''Heimtar í einu hljóði uppsögn herstöðvasamningsins og heiðarlega framkvæmd hans þangað til''], Þjóðviljinn 18. nóvember 1947 * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2763889 ''Reynslan er ólýgnust''], Þjóðviljinn 24. júní 1953 [[Flokkur:Íslensk stjórnmál]] [[Flokkur:Íslensk félagasamtök]] {{sa|1946|1951}} 2w9fv288bbfc5rvnldf86vwlk414adw 1980452 1980438 2026-09-26T09:53:27Z Akigka 183 1980452 wikitext text/x-wiki '''Þjóðvarnarfélagið''' voru íslensk félagasamtök stofnuð í Reykjavík [[1. október]] [[1946]] til þess að mótmæla [[Keflavíkursamningurinn|Keflavíkursamningnum]] sem íslensk stjórnvöld gerðu við bandarísk stjórnvöld strax eftir [[seinni heimsstyrjöld]] og [[hernám Íslands]].<ref>{{tímarit.is|1075664|Nýr borgarafundur gegn Bandaríkjasamningnum| blað=Alþýðublaðið|dags=5. október 1946|bls=1}}</ref> Helsti framámaður félagsins var [[Sigurbjörn Einarsson]] þá dósent í guðfræði við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], seinna prestur og [[biskup Íslands]].<ref>{{tímarit.is|1271864|Fína fólkið í "Þjóðvörn" nafngreinir sig|blað=Morgunblaðið|dags=29. apríl 1949|bls=2}}</ref> Félaginu var breytt í landsfélag 3. maí 1949 og nefndist þá „Þjóðvarnarfélag Íslendinga“. Það gaf út blaðið ''[[Þjóðvörn]]''.<ref>{{cite journal|author=Sverrir Jakobsson|title=Þættir úr sögu Þjóðvarnar 1945-1963|year=2000|journal=Dagfari|volume=26|number=1|pages=28-39|url=https://timarit.is/page/5829280}}</ref> Það hætti starfsemi 1951 og seinna var [[Þjóðvarnarflokkur Íslands|Þjóðvarnarflokkurinn]] stofnaður árið 1953.<ref>{{tímarit.is|2763889|Reynslan er ólýgnust|blað=Þjóðviljinn|dags=24. júní 1953|bls=6}}</ref> Meðal annarra þekktra einstaklinga sem tóku þátt í starfsemi félagsins voru [[Hannibal Valdimarsson]], [[Gylfi Þ. Gíslason]], [[Jónas Haralz]] og [[Rannveig Þorsteinsdóttir]].<ref>{{tímarit.is|2749728|Heimtar í einu hljóði uppsögn herstöðvasamningsins og heiðarlega framkvæmd hans þangað til|blað=Þjóðviljinn|dags=18. nóvember 1947|bls=5}}</ref> Sigurbjörn Einarsson hélt ræðu á fullveldisdeginum, [[1. desember]] [[1948]], að beiðni háskólanema við Háskóla Íslands, þar sem hann mælti sterklega gegn þátttöku Íslendinga í hernaðarbandalögum.<ref>{{tímarit.is|2752332|Haldi hverr vöku sinni|höfundur=Sigurbjörn Einarsson|blað=Þjóðviljinn|dags=3. desember 1948}}</ref> Þetta var fjórum mánuðum áður en Ísland varð að stofnaðila [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]] og er talið marka aukna mótstöðu meðal almennings. Þegar [[Alþingi]] samþykkti inngöngu í Atlantshafsbandalagið [[30. mars]] [[1949]] kom til [[Óeirðirnar á Austurvelli 1949|óeirða á Austurvelli]]. == Tilvitnanir == {{reflist}} [[Flokkur:Íslensk stjórnmál]] [[Flokkur:Íslensk félagasamtök]] {{sa|1946|1951}} srozy2dab1bp2hkhp4smh2o8xzr2xai 1980453 1980452 2026-09-26T09:54:35Z Akigka 183 1980453 wikitext text/x-wiki '''Þjóðvarnarfélagið''' voru íslensk félagasamtök stofnuð í Reykjavík [[1. október]] [[1946]] til þess að mótmæla [[Keflavíkursamningurinn|Keflavíkursamningnum]] sem íslensk stjórnvöld gerðu við bandarísk stjórnvöld strax eftir [[seinni heimsstyrjöld]] og [[hernám Íslands]].<ref>{{tímarit.is|1075664|Nýr borgarafundur gegn Bandaríkjasamningnum| blað=Alþýðublaðið|dags=5. október 1946|bls=1}}</ref> Helsti framámaður félagsins var [[Sigurbjörn Einarsson]] þá dósent í guðfræði við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], seinna prestur og [[biskup Íslands]].<ref>{{tímarit.is|1271864|Fína fólkið í "Þjóðvörn" nafngreinir sig|blað=Morgunblaðið|dags=29. apríl 1949|bls=2}}</ref> Félaginu var breytt í landsfélag 3. maí 1949 og nefndist þá „Þjóðvarnarfélag Íslendinga“. Það gaf út blaðið ''[[Þjóðvörn]]''.<ref>{{cite journal|author=Sverrir Jakobsson|title=Þættir úr sögu Þjóðvarnar 1945-1963|year=2000|journal=Dagfari|volume=26|number=1|pages=28-39|url=https://timarit.is/page/5829280}}</ref> Það hætti starfsemi 1951 og seinna var [[Þjóðvarnarflokkur Íslands|Þjóðvarnarflokkurinn]] stofnaður árið 1953.<ref>{{tímarit.is|2763889|Reynslan er ólýgnust|blað=Þjóðviljinn|dags=24. júní 1953|bls=6}}</ref> Meðal annarra þekktra einstaklinga sem tóku þátt í starfsemi félagsins voru [[Hannibal Valdimarsson]], [[Gylfi Þ. Gíslason]], [[Jónas Haralz]] og [[Rannveig Þorsteinsdóttir]].<ref>{{tímarit.is|2749728|Heimtar í einu hljóði uppsögn herstöðvasamningsins og heiðarlega framkvæmd hans þangað til|blað=Þjóðviljinn|dags=18. nóvember 1947|bls=5}}</ref> Sigurbjörn Einarsson hélt ræðu á fullveldisdeginum, 1. desember 1948, að beiðni háskólanema við Háskóla Íslands, þar sem hann mælti sterklega gegn þátttöku Íslendinga í hernaðarbandalögum.<ref>{{tímarit.is|2752332|Haldi hverr vöku sinni|höfundur=Sigurbjörn Einarsson|blað=Þjóðviljinn|dags=3. desember 1948}}</ref> Þetta var fjórum mánuðum áður en Ísland varð að stofnaðila [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]] og er talið marka aukna mótstöðu meðal almennings. Þegar [[Alþingi]] samþykkti inngöngu í Atlantshafsbandalagið 30. mars 1949 kom til [[Óeirðirnar á Austurvelli 1949|óeirða á Austurvelli]]. == Tilvitnanir == {{reflist}} [[Flokkur:Íslensk stjórnmál]] [[Flokkur:Íslensk félagasamtök]] {{sa|1946|1951}} m4nkbaik49vvo2v6ynn4kfg9y2fe10v 0 114763 1980384 1953539 2026-09-26T03:51:40Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980384 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Richard Sennett 2010.jpg|thumbnail|Sennett (2010)]] '''Richard Sennett''' (fæddur [[1. janúar]] [[1943]]) er [[Bretland|breskur]] [[félagsfræði]]ngur. Hann er þekktastur fyrir rannsóknir á félagstengslum í borgum og hvaða áhrif borgarlíf hefur á einstaklinga í nútímasamfélögum. Sennett vinnur nú að ritröðinni Homo Faber um hvernig efnislegir hlutir skapa menningu. Fyrsta bindi í ritröðinni ber titilinn ''The Craftsman'' og kom út árið 2008 og annað bindi er ''Together: The Rituals, Pleasures, and Politics of Cooperation'' kom út árið 2012. Óútkomið er bindi um borgarumhverfi. == Nokkur ritverk == * ''Nineteenth Century Cities: Essays In The New Urban History'', meðhöfundur, Yale (1969) * ''Classic Essays On The Culture Of Cities'', ritstjóri (1969), ISBN 0-13-135194-X * ''The Uses of Disorder: Personal Identity & City Life'' (1970), ISBN 0-393-30909-6 * ''Families Against the City: Middle Class Homes of Industrial Chicago, 1872-1890'', Harvard (1970), ISBN 0-674-29226-X * ''The Hidden Injuries of Class'', ásamt Jonathan Cobb, Knopf (1972), ISBN 0-393-31085-X * ''The Fall of Public Man'', Knopf (1977), ISBN 0-14-100757-5 * ''Authority'' (1980), ISBN 0-571-16189-8 * ''The Conscience of the Eye: The design and social life of cities'', Faber and Faber (1991), ISBN 0-393-30878-2 * ''Flesh and Stone: The Body And The City In Western Civilization'', Norton (1994), ISBN 0-393-31391-3 * ''The Corrosion of Character, The Personal Consequences Of Work In the New Capitalism'', Norton (1998), ISBN 0-393-31987-3 * ''Respect in a World of Inequality'', Penguin (2003), ISBN 0-393-32537-7 * ''The Culture of the New Capitalism'', Yale (2006), ISBN 0-300-11992-5 * ''The Craftsman'', Allen Lane (2008), ISBN 978-0-7139-9873-3 * ''The Foreigner: Two Essays on Exile'', Notting Hill (2011), ISBN 1-907903-08-9 * ''Together: The Rituals, Pleasures, and Politics of Cooperation'', Yale (2012), ISBN 0-300-11633-0 ===Skáldsögur=== * ''The Frog Who Dared to Croak'' (1982), ISBN 0-374-15884-3 * ''An Evening of Brahms'' (1984) * ''Palais-Royal'' (1986), ISBN 0-393-31251-8 == Tenglar == * [https://www.richardsennett.com Official website] * [https://web.archive.org/web/20130908092103/http://www.lse.ac.uk/sociology/whoswho/academic/sennett.aspx LSE faculty profile] * [http://www.guardian.co.uk/saturday_review/story/0,3605,432557,00.html ''Guardian'': Richard Sennett] * [http://www.spiked-online.com/index.php?/site/article/519/ Article (09/2005)] * [https://mondediplo.com/2001/02/16cities Article (02/2001)] * [http://politics.guardian.co.uk/labour/story/0,9061,1686247,00.html Interview (01/2006)] * [http://www.bbc.co.uk/radio4/factual/thinkingallowed/thinkingallowed_20060118.shtml BBC (01/2006)] * [http://education.guardian.co.uk/higher/comment/story/0,,2153120,00.html Guantánamo in Germany] (ásamt Saskia Sassen) í ''[[The Guardian]]'', 21. ágúst 2007 (concerning arrest of German sociologist charged of being "mastermind" of the [[Militante gruppe]]) * [http://www.bbc.co.uk/radio4/factual/thinkingallowed/thinkingallowed_20080206.shtml Discussion on Craft and skills] * [http://www.nytimes.com/2008/04/06/books/review/Hyde-t.html?_r=1&8bu&emc=bua2&oref=slogin NewYork Times Book Review (6. apríl 2008)] * [http://www.bbc.co.uk/worldservice/documentaries/2009/08/090817_forum_160809.shtml Audio: Richard Sennett in conversation on the BBC World Service discussion show] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130419195134/http://www.bbc.co.uk/worldservice/documentaries/2009/08/090817_forum_160809.shtml |date=2013-04-19 }} [[The Forum (BBC World Service)|''The Forum'']] * Richard Sennett, [https://wilfingarchitettura.blogspot.it/2013/01/richard-sennett-no-one-likes-city-thats.html No one likes a city that's too smart], 4 December 2012 [[Flokkur:Breskir félagsfræðingar|Senett, Richard]] {{fe|1943|Senett, Richard}} mwk1dvh25ktmetrt4rnan89ao6qdelr 0 116657 1980412 1851035 2026-09-26T04:48:41Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980412 wikitext text/x-wiki '''TBE''' (''tick-borne encephalitis''), mítilborin heilabólga eða blóðmítlaheilabólga (mítlaheilabólga) er veiruheilabólga þar sem sýking berst með biti [[skógarmítill|skógarmítla]] (''ixodes ricinus''). Mítlaheilabólga er af völdum flavivírus sem er náskyldur veiru sem veldur [[gulusótt]]. Skógarmítlar bera með sér veiruna í munnvatni. Í [[Evrópa|Evrópu]] er talið að um 3000 tilvik af TBE komi upp árlega. TBE veiran getur sýkt [[jórturdýr]], [[fugl]]a, [[nagdýr]], [[rándýr]], [[hestur|hesta]] og menn og getur smitast á milli tegunda og algengast er að menn smitist af jórturdýrum og [[hundur|hundum]]. == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20160314050431/http://www.landlaeknir.is/smit-og-sottvarnir/smitsjukdomar/sjukdomur/item13090/mitilborin_heilabolga Mítilborin heilabólga] * [http://blog.pressan.is/vilhjalmurari/2013/05/10/heilabolgur-tbe-og-lidagigt-lyme-sjukdomurinn-eftir-bit-skogarmitla/ „Heilabólgur (TBE) og liðagigt (Lyme sjúkdómurinn) eftir bit skógarmítla“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150107154817/http://blog.pressan.is/vilhjalmurari/2013/05/10/heilabolgur-tbe-og-lidagigt-lyme-sjukdomurinn-eftir-bit-skogarmitla/ |date=2015-01-07 }} eftir Vilhjálm Ara Arason á Eyjunni 10. maí 2013. [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] rt5179y9srgeow6kljzgewlql0gy5v2 0 116793 1980385 1967757 2026-09-26T03:56:08Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980385 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Runnsledda'' | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Liðdýr]] (''Arthropoda'') | classis = [[Skordýr]] (''Insecta'') | ordo = [[Æðvængjur]] (''Hymenoptera'') | familia = [[Nálvespnaætt]] (''[[Ichneumonidae]]'') | subfamilia = [[Pimplinae]] | genus = '''''Pimpla''''' | genus_authority = [[Johan Christian Fabricius|Fabricius]], 1804 | synonyms = * ''Coccygomimus'' <small>[[Henri Louis Frédéric de Saussure|Saussure]], 1892</small> }} '''Runnsledda''' ([[fræðiheiti]]: ''Pimpla arctica'') er [[sníkjuvespur|sníkjuvespa]] sem finnst helst í [[birki]]skógum, kjarrlendi eða runnum og gróðurríkum húsagörðum í [[Norður-Evrópa|Norður]]-og [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]], austur [[Rússland]]i og [[Síbería|Síberíu]] allt til [[Kamchatka]]. == Útlit == Runnsledda er frekar stórvaxin sníkjuvespa og getur orðið um 20 millimetrar en mikill stærðarmunur getur verið milli einstaklinga sem talið er að stafi af mis fæðuríkum hýslum. Bolur runnsleddu er svartur og er varpbroddur um helmingur af lengd afturbols og er hann þráðbeinn, svartur og sterklegur. Fæturnir eru rauðir nema stofnliðir fram- og miðfóta og langliður afturfóta eru svartir. == Lifnaðarhættir == Hún verpir eggjum í [[lirfa|lirfur]] [[fiðrildi|fiðrilda]]. Kvendýrin koma eggjum sínum fyrir inn í lirfum og þegar lirfurnar klekjast út þá éta þær innvols [[hýsill|hýslanna]] sem hljóta af því hægfara dauðdaga. Runnsledda er á ferli allt árið. Á Íslandi virðist hún algengari norðanlands en sunnanlands. Á seinni árum hefur runnsleddu fjölgað en það kann að stafa af meiri grósku í garðagróðri og þá fjölgar fiðrildalirfum. == Heimild == <!--* [http://www.ni.is/poddur/nattura/poddur/nr/13773 Runnsledda - Pimpla arctica (Zetterstedt, 1838) Náttúrufræðistofnun] ekki lengur virkt--> * [https://www.ni.is/biota/animalia/arthropoda/hexapoda/insecta/hymenoptera/ichneumonidae/pimpla-arctica Kjarrnálvespa - Pimpla arctica (Zetterstedt, 1838) Náttúrufræðistofnun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171231195051/http://www.ni.is/biota/animalia/arthropoda/hexapoda/insecta/hymenoptera/ichneumonidae/pimpla-arctica |date=2017-12-31 }} == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20260114174305/https://commanster.eu/Commanster/Insects/Bees/ABees/Pimpla.arctica.html Pimpla arctica - mynd af dýrinu] {{commonscat|Pimpla arctica}} {{wikilífverur|Pimpla arctica}} {{stubbur|líffræði}} [[flokkur:Sníkjuvespur]] evegm9e322d0pjvfir36hnnyq7adhu7 0 117255 1980187 1980185 2026-09-25T12:09:54Z Berserkur 10188 Fjarlægir heimild, setur inn málvillu 1980187 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Rabid_dog.jpg|thumb|Froðukennt slef þessa hundar er það helsta sem gefur til kynna að hann sé með hundaæði.]] '''Hundaæði''' er smitandi [[veira|veirusjúkdómur]]. Veiran finnst í [[taugakerfi]] og [[munnvatn]]i sjúkra [[dýr]]a, [[hundur|hunda]], [[Úlfur|úlfa]] og stundum [[refur|refa]] og [[köttur|katta]] og annarra dýra. Menn geta fengið veikina ef þeir eru bitnir af sýktu dýri og er meðgöngutíminn 15 til 60 dagar. Hundaæði lýsir sér í fyrstu með depurð og hræðslu, hitahækkun eftir nokkra daga, þorsta, kyngingarörðugleikum vegna krampa í kokvöðvum og breiðast kramparnir síðan út um líkamann. Auknum sótthita fylgja lamanir uns sjúklingurinn deyr.<ref>[https://web.archive.org/web/20140401075427/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs099/en/ "Rabies Fact Sheet N°99".] ''World Health Organization''. Júlí 2013.</ref> Batahorfur voru áður litlar, en góður árangur hefur náðst ef hægt er að grípa sem fyrst inn með [[Bóluefni|bólusetningu]] með veikluðum veirum unnum úr taugavef sjúkra dýra. Eftir að einkenni hundaæðis koma fram er svo gott sem fullvíst að viðkomandi muni deyja. Aðeins hafa 14 manns lifað af eftir að einkennin komu fram.<ref>Manoj, S.; Mukherjee, A.; Johri, S.; Kumar, K. V. S. Hari (2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4947331 "Recovery from rabies, a universally fatal disease".] ''Military Medical Research''. '''3''' (1): 21. </ref> Tæp 18.000 manns látast úr hundaæði árlega, langflestir í Asíu og Afríku.<ref>GBD 2015 Mortality and Causes of Death, Collaborators. (8. október 2016)[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 . "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): 1459–1544. doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1.</ref> Smitið kemur oftast úr hundum, en í [[Ameríka|Ameríku]] kemur smitið oftast úr [[Leðurblaka|leðurblökum]]. Hundaæði hefur aldrei borist til Íslands svo staðfest sé. Þó er líklegast að pest sem barst til Norðfjarðar 1765 og sýkti eina konu og mörg húsdýr hafi verið hundaæði. Er þessari pest lýst í annál Halldórs Gíslasonar prests að Desjamýri og ýmsum sendibréfum sem varðveist hafa. Hundaæði er algengt á Grænlandi í hundum og refum en þeir komast sjaldan til Íslands. Ennfremur smita fuglar lítið eða ekkert þótt þeir grípi pestina.<ref>https://timarit.is/page/5568715?iabr=on#page/n33/mode/2up/search/hunda%C3%A6%C3%B0i</ref> == Tilvísanir == <references /> {{stubbur|heilsa}} [[Flokkur:Veirusjúkdómar]] 6j9zcdb74u15ieeot4q9ki8zeo7suwe 0 117277 1980314 1813926 2026-09-26T00:57:24Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980314 wikitext text/x-wiki [[Mynd:JanMayenlocation.PNG|thumb|300px|Jan Mayen svæðið milli Kolbeinseyjarhryggs, Ægishryggs og Jan Mayen þverbrotasvæðisins]] '''Jan Mayen-hryggurinn''' er svæði í norðaustur [[Atlantshaf]]i sem teygir sig frá Jan Mayen þverbrotabeltinu og allt að 500 km til suðurs. Þessi hryggur er ólíkur hafsbotninum í kring. Eyjan [[Jan Mayen]] situr á norðurenda hryggjarins sem er rúmlega 550 km norð-norðaustur af [[Ísland]]i. Jan Mayen-hryggurinn er margþætt hryggjakerfi sem teygir sig til suðurs og er talið að mestu gert úr [[meginlandsskorpa|meginlandsskorpu]]. Hryggurinn skiptist í tvo meginhluta, meginhrygginn í norðri og suðurhryggina. Meginhlutinn er að mestu leyti samhangandi og tiltölulega flatur í toppinn og hærri en syðri hlutinn. Syðri hluti Jan Mayen-hryggjarins samanstendur af fleiri minni hryggjum sem verða ógleggri og hverfa undir set- og hraunlög nær Íslandi. Austanmegin við Jan-Mayen-hrygginn er [[Noregsdjúp]] sem er allt að 3500 m djúpt og vestanmegin er [[Íslandsgrunn]] sem er um 1500-2000 m djúpt. Næst hryggnum er djúp sem kallað er Jan Mayen-djúpið. Talið er að Jan Mayen-hryggurinn sé [[meginlandsfleki]] sem klofnað hefur frá meginlandi [[Grænland]]s og færst með [[Flekakenningin|landreki]] frá Grænlandi og út á miðjan hafsbotn norðaustur Atlantshafsins. Hryggurinn er gerður úr léttara efni en úthafsbotninn og segulstefnur í hryggnum eru mjög óljósar en það er dæmigert fyrir meginlandsberg á meðan úthafsbotn sem myndast í bráðinni kviku fær segulstefnu þess tíma sem hann myndast á. Saga landreks á þessu svæði er þannig að í upphafi gliðnunar norðaustur Atlantshafs fyrir allt að 57 milljónum ára snemma á [[eósen]] þá rifnaði meginlandsskjöldurinn frá suðri til norðurs og kvika úr möttlinum þrengdi sér upp í sprungur og misgengi og basaltsskorpa sem kölluð er úthafsskorpa myndaðist og er ás þess svæðis sem mest eldvirkni var kölluð rekhryggur. Svonefnt Jan Mayen Microcontinent (JMM) nær yfir stærra svæði en Jan Mayen-hryggurinn og er ekki ljóst hvort það svæði nær undir eyjuna Jan Mayen eða hvort norðurmörk þess séu skammt í suður frá eyjunni. Suðurmörk þess svæðis ná suðuryfir inn á Íslandsgrunn og hugsanlega alveg undir norðaustur hluta Íslands. Talið er hugsanlegt að olíu- og gaslindir séu á Jan Mayen-hryggnum á svæði sem nefnt er [[Drekasvæðið]]. == Heimildir == * [http://www.os.is/media/olia/Jardfr_Jan-Mayen-hryggur_ISOR-2007-004.pdf Bjarni Richter og Steinar þór Guðlaugsson, Yfirlit um jarðfræði Jan Mayen-svæðisins og hugsanlegar kolefnislindir, Ísor skýrsla unnin fyrir Iðnaðarráðuneytið í janúar 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310224412/http://www.os.is/media/olia/Jardfr_Jan-Mayen-hryggur_ISOR-2007-004.pdf |date=2016-03-10 }} * {{Vísindavefurinn|763|Er einhver möguleiki á að olía finnist innan efnahagslögsögu Íslands?}} * [https://web.archive.org/web/20181030024633/http://www.npd.no/Publikasjoner/Ressursrapporter/2013/Kapittel-7/ Jan Mayen (Norska olíustofnunin)] * [http://www.npd.no/global/norsk/3-publikasjoner/presentasjoner/submarine-fieldwork-on-the-jan-mayen-ridge-2012.pdf Submarine fieldwork on the Jan Mayen Ridge, 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305014841/http://www.npd.no/global/norsk/3-publikasjoner/presentasjoner/submarine-fieldwork-on-the-jan-mayen-ridge-2012.pdf |date=2016-03-05 }} * [http://www.orkustofnun.is/gogn/Greinargerdir/Grg-JHJ-2011/JHJ-2011-011.pdf Örnefni á landgrunninu og utan þess 1 Ægisdjúp]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://emilhannes.blog.is/blog/emilhannes/entry/722417/ Drekasvæðið og opnunarsaga Norður-Atlantshafsins] [[Flokkur:Atlantshaf]] [[Flokkur:Jan Mayen]] [[Flokkur:Meginlandsflekar]] 6w67q2k0a4cbb1wouins8zt9oa355p4 0 119329 1980473 1980162 2026-09-26T11:34:01Z Gunnsteinn Þór 110300 gleymdi að þýða mánuði 1980473 wikitext text/x-wiki {{Plata | nafn = A Night at the Opera | týpa = Breiðskífa | flytjandi = [[Queen]] | kápa = Queen A Night At The Opera.png | gefin_út = {{start date|1975|11|28|df=yes}} | tekin_upp = {{hlist|27. október 1974 ("God Save the Queen")|24. ágúst – nóvember 1975}} | hljóðver = * [[Trident Studios|Trident]] (London) * [[Olympic Studios|Olympic]] (London) * [[Rockfield Studios|Rockfield]] (Monmouth-hérað) * Lansdowne (Kensington) * [[Sarm Studios|Sarm East]] (London) * Roundhouse (Camden, London) * [[Scorpio Sound]] (Camden) | stefna = * [[Framsækið rokk]] * [[Popptónlist|popp]] * [[þungarokk]] * [[harðrokk]] * [[avant-pop]] * [[sinfónískt rokk]] | lengd = 43:08 | útgefandi = * [[EMI Records|EMI]] * [[Elektra Records|Elektra]] | upptökustjóri = * [[Roy Thomas Baker]] * Queen | síðasti_titill = [[Sheer Heart Attack]] | síðasta_ár = 1974 | ár = 1975 | næsti_titill = [[A Day at the Races]] | næsta_ár = 1976 }} '''A Night at the Opera''' er plata með hljómsveitinni [[Queen]]. Hún var gefin út [[28. nóvember]] [[1975]]. Upptökur fóru fram í [[Rockfield Studios]] í Wales. ==Lagalisti== Ef ekki annars tekið fram er [[Freddie Mercury]] aðalsöngvari. {{Track listing | headline = Hlið eitt | extra_column = Aðalsöngvari | title1 = Death on Two Legs | writer1 = [[Freddie Mercury]] | length1 = 3:43 | title2 = Lazing on a Sunday Afternoon | writer2 = Mercury | length2 = 1:08 | title3 = I'm in Love with My Car | writer3 = [[Roger Taylor]] | length3 = 3:05 | extra3 = [[Roger Taylor]] | title4 = You're My Best Friend | writer4 = [[John Deacon]] | length4 = 2:50 | title5 = '39 | writer5 = [[Brian May]] | length5 = 3:30 | extra5 = [[Brian May]] | title6 = Sweet Lady | writer6 = May | length6 = 4:01 | title7 = Seaside Rendezvous | writer7 = Mercury | total_length = 20:30 | length7 = 2:13 }} {{Lagalisti | headline = Hlið tveir | extra_column = Aðalsöngvari | title8 = The Prophet's Song | length8 = 8:21 | writer8 = May | title9 = Love of My Life | length9 = 3:38 | writer9 = Mercury | title10 = Good Company | length10 = 3:26 | writer10 = May | extra10 = May | title11 = Bohemian Rhapsody | length11 = 5:55 | writer11 = Mercury | title12 = God Save the Queen | note12 = hljóðfæralag | length12 = 1:11 | writer12 = Þjóðlag; útsetning eftir May | total_length = 22:31 43:08 }} ==Meðlimir== * [[Freddie Mercury]] (söngur) * [[Brian May]] (gítar) * [[John Deacon]] (bassi) * [[Roger Taylor]] (trommur) [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1975]] [[Flokkur:Hljómplötur Queen]] izzfymxuvywmluiyuvzkwsbv94w9zpx 0 119572 1980442 1974180 2026-09-26T07:08:25Z ~2026-51654-18 121153 /* Saga */ Vantaði orð inn í setninguna. 1980442 wikitext text/x-wiki '''Tívolí í Reykjavík''' einnig kallað '''Tívolíið í Vatnsmýrinni''' var [[skemmtigarður]] sem var um tíma starfræktur í [[Vatnsmýrin]]ni í [[Reykjavík]]. Tívolíið var opnað [[9. júlí]] [[1946]]. Þar voru meðal annars bílabraut, [[hringekja]], [[parísarhjól]] og danspallur. Á tívolísvæðinu var byggður skáli sem notaður var til skemmtanahalds og veitingareksturs. Skálinn var nefndur Vetrargarðurinn og þar voru haldnir dansleikir.<ref name="mbl1980">{{tímarit.is|1530783|Gamla Tívolí: Ævintýraheimur í Vatnsmýrinni|blað=Morgunblaðið|dags=31.08.1980|bls=44-45}}</ref> Tívolíið var í einkaeigu frá [[1946]] til [[1952]] en þá keypti [[Íþróttafélag Reykjavíkur]] allar eignir þess í þeim tilgangi að reka skemmtigarðinn og Vetrargarðinn áfram og nota ágóðann til uppbyggingar íþróttamannvirkja. Fyrstu árin voru góðar tekjur af Tívolí og þá fyrst og fremst af Vetrargarðinum. Í Vetrargarðinum voru oft hátíðarhöld svo sem vegna [[Þjóðhátíðardagur|þjóðhátíðardags]], [[Verslunarmannahelgin|verslunarmannahelgi]] og [[Sjómannadagurinn|sjómannadags]]. [[Skrúðganga|Skrúðgöngur]] enduðu þar jafnan og þar voru haldnar mjög vinsælar [[Fegurðarsamkeppni Íslands|fegurðarsamkeppnir]].<ref name="glatkistan">{{cite web|url=https://glatkistan.com/2019/03/07/vetrargardurinn-i-tivoli-tonlistartengdur-stadur/|title=Vetrargarðurinn í Tívolí (1946-63)|author=Helgi Jónsson|website=Glatkistan|date=7.3.2019}}</ref> Miðvikudagskvöld á Vetrargarðinum voru kölluð „Kanakvöld“ en þá komu þar margir hermenn á [[Keflavíkurstöðin|Keflavíkurvelli]] og voru til miðnættis en miðvikudagskvöld voru einu kvöldin sem hermennirnir máttu vera utan vallar. ==Saga== Hlutafélagið Tívolí hf. var stofnað snemma árs 1946 af athafnamönnunum Þorleifi H. Eyjólfssyni húsasmíðameistara, Thor R. Thors verslunarmanni, Sigurgeiri Sigurðssyni lögmanni, Stefáni Bjarnasyni verkfræðingi, og Kjartani Ásmundssyni gullsmið. Félagið fékk úthlutað tveggja hektara lóð og hóf þegar í stað jarðvegsframkvæmdir við að ræsa fram mýrina. Skemmtitæki voru keypt frá Danmörku og Englandi og var garðurinn opnaður þá um sumarið. Tívolí var fyrstu árin opið frá lokum maí og fram í september, en þó einungis ef veður leyfði. Það var opið á kvöldin og um helgar. Auk hvers kyns hefðbundina leiktækja og skotbakka var boðið upp á margvíslegt sýningarhald, s.s. kraftakarla sem sýndu styrk sinn og fakír sem lagðist á flöskubrot og lét brjóta grjót á maganum á sér. Á tyllidögum flugu flugvélar yfir sýningarsvæðið og vörpuðu yfir það sælgæti. Um skeið var vísir að [[dýragarður|dýragarði]] í Tívolí með framandi dýrum, stórum sem smáum. Veitingastaðurinn Vetrargarðurinn var um skeið einn annálaðasti dans- og skemmtistaður borgarinnar. Vetrargarðurinn var staðsettur í norðurenda skemmtigarðins og var á einni hæð með turn fyrir miðju. Framhliðin sem sneri inn í Tívolí var að mestu leyti úr gleri. Hljómsveitir sem spiluðu þar voru á upphækkuðum palli fyrir miðju salarins. Skemmtigarðurinn Tívolí var þegar frá leið aðeins opinn á kvöldin og um helgar, en Vetrargarðurinn var opinn flest kvöld. Þótt staðurinn hefði aldrei vínveitingaleyfi flaut áfengi þar óspart. Einar Jónsson, sem lengi var forstjóri Tívolísins, hafði árið 1954 frumkvæði að því að halda þar [[Fegurðarsamkeppni Íslands|fegurðarsamkeppni]] þar sem fegurðardrottning Íslands var krýnd og fékk vegleg verðlaun. Uppákoma þessa varð geysivinsæl, dró að sér mikinn fjölda fólks og var endurtekin á næstu árum. Upphaflegir stofnendur skemmtigarðsins sáu um rekstur hans fyrstu sjö árin, en þá festi [[Íþróttafélag Reykjavíkur]] kaup á svæðinu. Var ætlunin að reka það í fjáröflunarskyni og notast að mestu við sjálfboðavinnu félagsmanna. Fljótlega varð reksturinn þungur. Tekjur af rekstri Vetrargarðsins drógust seinna saman, verslunarmenn fóru að halda fríhelgi sína úti í sveit og fegurðarsamkeppnir fluttust annað. ÍR reyndi að sporna við tekjutapinu með því að koma upp vísi að dýragarði í Tívolí og voru ljón, tígrisdýr, slöngur, apar og sjaldbökur flutt til Íslands og höfð til sýnis yfir sumarmánuðina og send út aftur þegar kólnaði. Loks var ákveðið um 1961 að leigja út rekstur bæði Tívolísins og Vetrargarðsins. Reksturinn lognaðist endanlega út af fáeinum árum síðar og var rysjóttu veðurfari meðal annars kennt um þau endalok.<ref name="mbl1980" /> Árið [[1962]] var svo komið að heilbrigðisnefnd Reykjavíkur veitti aðeins bráðabirgðaleyfi fyrir veitingarekstri í Vetrargarðinum og var það framlengd til áramóta en eftir þar var Vetrargarðinum lokað. ÍR bauð Reykjavíkurborg Tívoli til kaups í október 1963 en því var hafnað.<ref>{{cite book|url=https://ir.is/wp-content/uploads/2017/03/Saga_IR_1568.pdf|title=Heil öld til heilla - Saga ÍR í 100 ár|pages=15-21|author=Ágúst Ásgeirsson|year=2007|publisher=Íþróttafélag Reykjavíkur}}</ref> Enginn rekstur var í Tívolí árið 1963 en árið [[1964]] voru eignirnar seldar til skipafélagsins [[Hafskip hf.|Hafskips]] sem ætlaði að nota byggingarnar fyrir birgðageymslu. ==Arfleifð== Víða má finna vísanir í Tívolí í Vatnsmýrinni í dægurmenningu, einkum í verkum listamanna sem voru á barnsaldri þegar skemmtigarðurinn var upp á sitt besta. * Hljómsveitin [[Stuðmenn]] sendi árið 1976 frá sér hljómplötuna ''Tívolí'' og hafði umslag hennar og fjöldi laga að geyma skírskotanir til þess. * Skáldið og tónlistarmaðurinn [[Megas]] fjallaði um Tívolí í ýmsum laga sinna, má þar nefna „Reykjavíkurnætur“ á plötunni ''Loftmynd'' og „Í speglasalinn“ á ''[[Fram og aftur blindgötuna]]''. Þá kom Tívolí allnokkuð við sögu í minningabók Megasar, ''Sól í Norðurmýri'', sem hann skrifaði í samvinnu við [[Þórunn Valdimarsdóttir|Þórunni Jörlu Valdimarsdóttur]]. * [[Pétur Gunnarsson]] vék að Tívolí í skáldsögunni ''Punktur, punktur, komma, strik''. * Í kvikmyndinni ''[[Djöflaeyjan|Djöflaeyjunni]]'' gerist hluti sögunnar á skemmtistaðnum Vetrargarðinum. * Rithöfundurinn [[Sjón]] sendi frá sér bókina ''Með titrandi tár: Glæpasaga'' þar sem fyrir kemur skemmtigarður sem telja má innblásinn af Tívolíinu í Vatnsmýrinni. * Hljómsveitin Tívolí starfaði á árinum 1977-81. Hún spilaði einkum þunga rokktónlist í anda [[Led Zeppelin]] en öðlaðist þó mestar vinsældir fyrir einfalda poppsmellinn „Fallinn“, sem var nokkuð á skjön við önnur lög sveitarinnar. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Saga Reykjavíkur]] [[Flokkur:Skemmtistaðir í Reykjavík]] [[Flokkur:Íþróttafélag Reykjavíkur]] [[Flokkur:Skemmtigarðar]] {{sa|1946|1962}} iqsvmni3n9nx10dc0ykhu07i3hk0xr0 0 119740 1980370 1700400 2026-09-26T03:26:20Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980370 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightblue | image = Cordyceps sinensis.jpg | image_caption = ''Ophiocordyceps sinensis'' (til vinstri) vex út úr höfði á dauðri lirfu | regnum = [[Svepparíki]] (''Fungi'') | divisio = [[Asksveppir]] (''Ascomycota'') | classis = [[Sordariomycetes]] | ordo = [[Hypocreales]] | familia = [[Ophiocordycipitaceae]] | genus = ''[[Ophiocordyceps]]'' | species = '''''O. sinensis''''' | binomial = ''Ophiocordyceps sinensis'' | binomial_authority = ([[Berk.]]) G.H.Sung, J.M.Sung, Hywel-Jones & Spatafora (2007) | synonyms_ref = <ref name="urlMycoBank: Ophiocordyceps sinensis"/> | synonyms = ''Sphaeria sinensis'' <small>Berk. (1843)</small><br> ''Cordyceps sinensis'' <small>(Berk.) [[Sacc.]] (1878)</small> }} '''Ophiocordyceps sinensis''' er [[sveppur]] sem lifir [[sníkjulíf]]i á lirfu [[mölfiðrilda|mölfiðrilda]] og framleiðir svepp sem er eftirsóttur og verðmætur í [[jurtalækningar|jurtalækningum]]. Sveppurinn vex upp inni í lifandi lirfu og drepur hana og hún verður að múmíu og stöngullaga sveppurinn kemur úr líkamsleifum lirfunnar. Sveppurinn vex eingöngu á afmörkuðum svæðum í [[Himalajafjöll|Himalajafjöllum]] og á [[Tíbetska hásléttan|Tíbetsku hásléttunni]]. Sala á þessum svepp er stór hluti af tekjum íbúa í fjallahéruðum Tíbets. <gallery> Cordyceps Sinensis.jpg Weighing Caterpillar fungus.jpg VM 5591 Lanzhou Dong chong xia cao.jpg Cordyceps ophioglossoides 02.JPG CordycepsSinensis.jpg Yarcha gumba.jpg </gallery> == Heimildir == {{Reflist}} * [http://app.quickblogcast.com/files/4/6/3/9/3/248966-239364/Winkler_Cordyceps_ICTAM_Bhutan.pdf Winkler, D. (2009). "Caterpillar Fungus (Ophiocordyceps sinensis) Production and Sustainability on the Tibetan Plateau and in the Himalayas". Asian Medicine 5 (2): 291. doi:10.1163/157342109X568829] * [https://web.archive.org/web/20140122154037/http://www.ericvalli.com/index.php?%2Fstories%2Fhimalayan-gold-rush-%2F Himalayan Gold Rush] {{Commons|Ophiocordyceps sinensis}} {{Wikilífverur|Ophiocordyceps sinensis}} [[Flokkur:Sníkjulíf]] {{stubbur|líffræði}} cq69cglt9ucmax7kk43szcea3bflifh 0 121659 1980292 1860273 2026-09-25T22:57:53Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980292 wikitext text/x-wiki '''Granastaðir í Eyjafjarðardal''' eru rústir [[Víkingaöld|víkingaaldar]]-bæjar í [[Eyjafjarðarsveit]] á Norðurlandi. Granastaðarústir eru á milli Tjarna og Hóla[[sel]]s í [[Eyjafjarðardalur|Eyjarfjarðardal]] og er um það bil 50 km. suður af [[Akureyri]]. == Umhverfi == [[Mynd:Impassable (4666376452).jpg|thumbnail|Frá Eyjafjarðardal á fallegum degi.]] Bæjarstæðið er um 250 metra yfir [[sjávarmál]]i og rúma 50 km. inn í landi. Rétt utan við [[Hálendi Íslands|hálendi]]smörkin. Rústir bæjarins eru á grónum malarási á austurbakka [[Eyjafjarðará|Eyjarfjarðará]]r. Beint upp af bæjarstæðinu er Glerárdalur og úr honum rennur áin [[Glerá]]. Yfir þúsund metra há fjöll umlykja dalinn á þessum stað. Austan megin er Hólafjall, og þar sunnar er Fellið. Vestan megin í dalnum er Torfufell og rétt sunnar er Kerlingarhnjúkur. == Fyrri heimildir um Granastaði == Nafnið Granastaðir koma sennilega einu sinni fyrir í Reykdælu. Þar er talað um Grana sem býr á Granastöðum í Eyjafjarðardölum en hugsanlega er þetta ruglingur við Arnarstaði sem eru nefndir í fyrri útgáfum Reykdælu. Í bók sinni Bidrag til en historisk-topografisk beskrivelse af Island (1882) segir [[Kristian Kaalund]] frá eyðibýli í Eyjafjarðardal með þessu nafni og hefur það eftir munnmælasögum úr sveitinni og telur hann það kunni að vera hinir sömu Granastaðir og koma fyrir í Reykdælu. Samkvæmt sömu munnmælasögum lagðist bærinn í eyði í kjölfar [[Svarti dauði á Íslandi|svarta dauða]] árið 1402.<ref>Bjarni F. Einarsson. 1995. bls. 72.</ref> [[Mynd:Kristian Kaalund by Laurberg.jpg|thumbnail|Kristian Kaalund skrifaði Bidrag til en historisk-topografisk beskrivelse af Island, eða Íslenskir sögustaðir 1–4. Má segja að það rit sé undirstöðurit um íslenskar fornleifar]] == Fornleifarannsóknir == Árið 1930 kannaði [[Matthías Þórðarson]] fyrsti þjóðminjavörður Íslands tóftarbrot við Granastaði og lét friða tóftirnar í kjölfarið. Rannsóknir stóðu yfir árin 1987 – 1991 og var verkefnisstjóri rannsóknanna Bjarni F. Einarsson. Rannsóknir þessar voru liður í doktorsverkefni Bjarna. The Settlement of Iceland; A Critical Approach. Granastaðir and the Ecological Heritage. [[Rúst]]irnar eru alls átján en fernar rústir sem taldar eru vera frá nútíma. Helst ber að nefna rústir [[Eldaskáli|skála]] með tvær viðbyggingar, tvenn jarðhýsi, túngarð, tvenn meint [[kuml]] og útihús. Aðeins eitt byggingarstig er að Granastöðum. === Skáli === Skálinn mældist 79 fermetrar að gólffleti. Lengd skálans innanveggja er rétt rúmir 13 m. og breidd hans nálægt miðju um 4,5 m. Skálinn er þrískiptur með langeldi fyrir miðju og setbekkjum meðfram veggjum. Grjót hefur ekki verið notað með torfi í vegghleðslur. Önnur viðbyggingin við skálann er niðurgrafið eldhús sem tengist norðurenda skálans og hefur verið innangegnt á milli. Hin viðbyggingin er reykhús norður á skálanum.<ref>Bjarni F. Einarsson. Súlur 29. 1989. bls. 36.</ref> === Jarðhýsi === Jarðhýsið er þrískipta, það er að segja eftir hluta af gólfinu, spölkorn frá vegg, hafa tvær samhliða stoðaraðir gengið, sem skipt hafa húsinu í þrjá hluta á lengdina. Þar sem stoðir eru ekki úti á gólfinu, er lagt hnefastórum steinum og hefur sá hluti hússins verið vinnustaður og matargerðastaður. Þar er ofn til staðar og dyr ganga inn í húsið. Þess má geta að jarðhýsin á Granastöðum eru tvö. Annað er órannsakað. === Gripir === [[Mynd:Arctica islandica.jpg|thumbnail|Mikið magn af kúskel eða kúfskel fundust að Granastöðum]] Yfir 300 gripir fundust við rannsóknina. Þar með talið stórt [[Bein|beina]]safn sem samanstendur meðal annars af [[Fiskur|fisk]], (bæði úr [[Sjór|sjó]] og [[ferskvatn]]i), fugli, kindum, hestum, hundum, svínum og nautgripum. Mikið fannst af [[kúskel]]. Einnig fundust [[Halasnælda|snældusnúðar]], taflmaður úr rauðum sandstein, eldsláttusteinn úr [[Hrafntinna|hrafntinnu]], tafla úr [[hnefatafl]]i, [[Hnífur|hnífar]], sörvistölur, skrautsteinar, glerperlur, kambar, brýni og [[Kljásteinn|kljástein]]ar. Allir þeir gripir sem fundust voru gerðir úr steintegundum sem fyrirfinnast í Eyjafjarðardal.<ref>Bjarni F. Einarsson. Súlur 29. 1989. bls. 37 - 3.</ref> Fyrir utan þá gripi úr steintegundum sem ekki finnast á Íslandi. === Aldursgreiningar === [[Gjóskulagafræði]] og [[C-14 aldursgreining|kolefnisaldursgreining]]ar, voru notaðar við rannsóknina. Einnig var hægt að rekja suma gripi til víkingaaldar eins og til dæmis perlur. Granastaðir voru eldri en [[Heklugos árið 1104|gjóskulagið H-1104]] (súrt gjóskulag úr [[Hekla|Heklu]]) en yngri en [[Eldgosaannáll Íslands|Landnámslagið]]. Allar þær kolefnisaldursgreiningarnar sem gerðar voru við rannsóknina voru greindar af A. Brathen í [[Trollhättan|Trollhattan]] í [[Svíþjóð]]. [[Viðarkol]]asýnin voru öll af [[birki]]. Niðurstöður greininganna sýndu aldur á bilinu 900-1200.<ref>Bjarni F. Einarsson. 1995, bls. 99 - 100.</ref> Greining beinaleifa og frjókorna var einnig beitt. == Rannsóknir Bjarna F. Einarssonar == Bjarni gerir grein fyrir því í tímaritinu Súlum árið 1989 að hann sé á móti óhóflegri notkun [[Íslendingasögur|Íslendingasagnanna]] í rannsóknum á upphafi byggðar á Íslandi og vill leyfa fornleifunum að vera sjálfstæður vitnisburður um landnámið. Þessi hugmyndafræði hentar ágætlega á rannsóknum á þessum bæjarleifum því eins og fyrr segir er aðeins til ein hugsanleg heimild um Granastaði.<ref>Bjarni F. Einarsson. Súlur 29. 1989. bls. 22-23.</ref> === Hið félagslega rými að Granastöðum === Að rannsókn lokinni birti Bjarni Einarsson hugmyndir sínar um félagslega hegðun fólks á Granastöðum. Hann lítur svo á að innan fornleifafræðinnar sé hægt að þróa „kenningar um félagsleg tengsl og skipulag samfélaga“, beita þeim svo á fornleifar og finna á þann hátt sjálfstæða vísindalega leið.<ref>Bjarni F. Einarsson. Árbók hins íslenzka fornleifafélags 1992, bls. 51-75.</ref> Þessi aðferðafræði við túlkun fornminja er ein sú frumlegasta sem hefur verið gerð á hér á landi. Reynt er að skýra félagslega hegðun út frá dreifingu gripa í húsakynnum. == Ályktanir == Búskapur á Granastöðum hefur byrjað snemma á [landnámsöld] og aldursgreiningar á sýnum benda til þess að bærinn hafi verið yfirgefinn á [10. öld].Fólkið hefur komið á staðin og byrjað á því að grafa fyrir jarðhýsum þar sem það hafði til á meðan skálinn var byggður. Út frá stærð og umfangi bæjarins má áætla að 10-50 manna fjölskylda hafi búið þar. Fólkið hefur borið hálsfestar og kembt hár sitt. Það kunni að búa til áhöld úr steini, bæði sköfur og skurðaráhöld úr hrafntinnu og jaspismolum, sem slegnir voru með járnhamri.<ref>Gísli Sigurðsson. 2000. Eyjarfjörður frá öndverðu bls.10</ref> Fólkið komst af með því að veiða sér til matar, halda húsdýr og hugsanlega átt í viðskiptum við aðra. En rannsókn á öskuhaugum leiddi í ljós töluvert magn beina úr sjávarfisktegundum. Miðað við vegalengd bæjarins frá sjó bendir þetta til þess að annaðhvort hafi menn verið sendir í ver eða stundað vöruskipti við fólk sem bjó við sjávarsíðuna.<ref>Ragnar Edvardsson. 2004. bls. 3-4.</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Heimildir == * Bjarni F. Einarsson. „Hið félagslega rými að Granastöðum“. ''Árbók hins íslenzka fornleifafélags'' 1992, bls. 51-75. * Bjarni F. Einarsson „Jaðarbyggð á Eyjafjarðardal. Víkingaraldarbærinn Granastaðir“. ''Súlur'' 29, 1989, bls. 22 – 77. * Bjarni F. Einarsson. ''The settlement of Iceland: A critical approach. Granastaðir and the Ecological Heritage''. Reykjavík: 1995 Hið íslenska bókmenntafélag * Gísli Sigurðsson. 2000. Eyjarfjörður frá öndverðu. ''Lesbók Morgunblaðsins'', 13. maí. Bls. 10. Sótt í gagnasafn Tímarit.is. Vefslóð:http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=242939&pageId=3315480&lang=is&q=Granast%F6%F0um -skoðað 12.03.14 * Íslendingasögur Vol. 9, 1947:203 * Kaalund, K. Íslenskir sögustaðir. Bd. III. Reykjavík 1985, bls. 88. * Ragnar Edvardsson, Verstöðvarnar á Sauratúni og Skálavík Fornleifarannsókn á verminjum á Vestfjörðum Áfangaskýrsla. NV nr. 03-04. 2004, bls. 4. vefslóð: http://nave.is/utgefid_efni/skra/139/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150911051107/http://nave.is/utgefid_efni/skra/139/ |date=2015-09-11 }} - Skoðað 11.03.2014 ==Tenglar== *[http://www.thjodminjasafn.is/ Þjóðminjasafn Íslands] *[http://www.instarch.is/instarch/SearchResults/?search-string=1939 Fornleifastofnun]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} *[https://web.archive.org/web/20160310210559/http://www.felagfornleifafraedinga.is/ Félag íslenskra fornleifafræðinga] *[http://www.fornleifavernd.is/ Fornleifavernd ríkisins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213180044/http://www.fornleifavernd.is/ |date=2012-02-13 }} *[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2057432/ Hið félagslega rými að Granastöðum]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} *[http://www.hi.is/sagnfraedi_og_heimspekideild/fornleifafraedi/ Fornleifafræðinám við Háskóla Íslands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814184835/http://www.hi.is/sagnfraedi_og_heimspekideild/fornleifafraedi |date=2014-08-14 }} [[Flokkur:Fornleifauppgröftur á Íslandi]] [[Flokkur:Íslensk eyðibýli]] [[Flokkur:Eyjafjörður]] 35n4hkzt8hcrakypi8qzp0kya2vdr8o 0 122747 1980312 1877454 2026-09-26T00:39:00Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980312 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Das Haus in Eyrarbakki.jpg|thumb|Húsið á Eyrarbakka]] '''Húsið á Eyrarbakka''' er sögufrægt hús á [[Eyrarbakki|Eyrarbakka]] sem hýsir nú Byggðasafn Árnesinga en var áður bústaður kaupmanna. Húsið er með merkustu húsum landsins og er svartbikað timburhús af bolhúsgerð með bárujárnsþaki. Jens Lassen kaupmaður lét reisa húsið árið [[1765]]. Húsið stendur við Eyrargötu 50 litlu austar við Eyrarbakkakirkju. Áfast við Húsið með tengibyggingu er málað timburhús, Assistentahúsið en það var reist rúmri öld síðar eða árið 1881. Assistentahúsið er timburhús af bindingsverki. Upphaf Hússins má rekja til fastrar búsetu danskra kaupmanna en áður höfðu þeir aðeins dvalið að sumarlagi á Íslandi. Flestir íbúar Hússins fram til ársins 1919 voru danskir. Húsið var flutt tilsniðið til landsins. Veggir eru gerðir úr þykkum, mótuðum trjástokkum sem klæddir eru að utan með súð. Skorsteinn og eldstæði voru hlaðin úr steini. Í Assistentahúsinu bjuggu verslunarþjónar Lefolii-verslunarinnar. Guðmundur Daníelsson rithöfundur bjó í því um nokkurn tíma á fimmta áratug 20. aldar og skrifaði þar sjö bækur. Guðmundur lánaði Halldóri Laxness húsið árið 1945 og þar skrifaði hann „Eldur í Kaupmannahöfn”. == Heimildir == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3290014 Húsið 200 ára, Lesbók Morgunblaðsins, 19. tölublað (29.05.1966), Blaðsíða 4] * [https://web.archive.org/web/20160420165954/http://nat.is/Sofn/eyrarbakki_husid.htm Húsið á Eyrarbakka (nat.is)] * [http://www.skra.is/um-okkur/utgafur-og-skjol/elstu-hus-a-islandi/ Elstu hús á Íslandi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150717001247/http://www.skra.is/um-okkur/utgafur-og-skjol/elstu-hus-a-islandi/ |date=2015-07-17 }} * [http://www.husid.com/saga-hussins/ Saga Hússins (Byggðasafn Árnesinga)] * [http://brim.123.is/blog/2011/05/07/521307/ Öldin teit] [[Flokkur:Eyrarbakki]] [[Flokkur:Síður sem þurfa hnit]] [[Flokkur:Byggingar á Íslandi]] {{s|1765}} tmfv26vb90fz3rr3vg5zj337nziixn4 0 125046 1980435 1957003 2026-09-26T05:35:44Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980435 wikitext text/x-wiki '''Íþróttafélagið Mílan''' er íþróttafélag á [[Selfoss]]i og leikur handknattleik í [[1. deild karla í handknattleik|1. deild]] tímabilið 2017/18. {{Handknattleikslið | Fullt nafn = Íþróttafélagið Mílan | Mynd = [[File:IF.milan.jpg|200px]] | Gælunafn = Mílan | Stofnað = [[17. júlí]], [[2014]] | Forseti = Birgir Örn Harðarson | Völlur = [[Vallaskóli]] | Stærð = 820 | Þjálfari = Örn Þrastarson | Tímabil = 2016/17 | Staðsetning = 12. sæti | Deild = [[1. deild karla í handknattleik|1. deild]] | pattern_la1=_bremen1314h | pattern_b1=_bremen1314h | pattern_ra1=_bremen1314h | pattern_sh1= | pattern_so1=_bremen1314h | leftarm1=008000 | body1=008000 | rightarm1=008000 | shorts1=FFFFFF | socks1=FFFFFF }} == Saga == === Stofnun félagsins === [[17. júlí]] var haldinn á Selfossi stofnfundur hjá nýju íþróttafélagi. Félagið ber heitið Íþróttafélagið Mílan og hefur handknattleik á stefnuskrá sinni. Á stofnfundi ÍF Mílan var kosin stjórn félagsins en hana skipa Birgir Örn Harðarson, formaður, Eyþór Jónsson, gjaldkeri og Örn Þrastarson, Aron Valur Leifsson og Atli Kristinsson, meðstjórnendur. Fyrst um sinn verður bara starfræktur meistaraflokkur karla en um þrjátíu einstaklingar eru nú þegar í hópnum. Félagarnir ætla sjálfir að standa undir kostnaði við æfingar og þjálfun en stefnt er að því að æfa 2–3 í viku. Heimavöllur liðsins verður í Vallaskóla á Selfossi. Liðið hyggst þó spila einhverja leiki á öðrum handboltavöllum á Suðurlandi eins og t.d. Hellu, Hvolsvelli og Laugarvatni. Búningur liðsins verður græn treyja og hvítar buxur.<br /><ref name="Mílan er komin til að vera">{{fréttaheimild|höfundur=Guðmundur Karl|titill=IF Milan|url=https://www.sunnlenska.is/ithrottir/15373.html|dagsetningskoðað=21.09.2014|útgefandi=Sunnlenska|dagsetning=14.09.2014}}</ref> === Fyrsta tímabilið === ÍF. Mílan fékk leyfi frá [[Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands|ÍSÍ]] til að leika [[handbolti|handknattleik]] í [[1. deild karla í handknattleik|1. deild]] tímabilið 2014/15. Fyrsti opinberi leikur liðsins var laugardaginn [[20. september]] [[2014]] gegn [[Hamrarnir]]. Magnús Már Magnússon hlaut þann heiður að skora fyrsta opinbera mark ÍF. Mílan. leikurinn endaði með öruggum sigri Mílan 21-15(9-7).<ref name="Mílan sigrar fyrsta leik">{{fréttaheimild|höfundur=Guðmundur Karl|titill=Mílan sigraði í fyrsta leik|url=https://www.sunnlenska.is/ithrottir/15440.html|dagsetningskoðað=22.09.2014|útgefandi=Sunnlenska|dagsetning=21.09.2014}}</ref> Eyvindur Hrannar Gunnarsson varð fyrstur leikmanna ÍF. Mílan til að fá rautt spjald í leik gegn ÍH sem tapaðist 24-23(12-13) í Kaplarika [[26]]. [[september]] [[2014]]. [[8. febrúar]] [[2015]] spilaði ÍF. Mílan við [[KR]] og gerðu liðin jafntefli 27-27(13-13). Í leiknum setti Örn Þrastarson markamet fyrir ÍF. Mílan í einum leik þegar hann skoraði 14 mörk. ÍF. Mílan lauk sínu fyrsta tímabili með sigri á [[ÍH]] 22-31 Í Kaplakrika sem skilaði liðinu 7 sæti í 1. [[1. deild karla í handknattleik|deild]] karla með 10 stig. En liðinu var spáð 8 sæti í spá fyrirliða, þjálfara og formanna liðanna í 1.deild. Á stjórnarfundi ÍF. Mílan [[28]]. [[apríl]] [[2015]] var kosin ný stjórn félagsins en hana skipa Birgir Örn Harðarson, formaður, Eyþór Jónsson, gjaldkeri, Atli Kristinson, Leifur Örn Leifsson, Marinó Geir Lilliendahl og Örn Þrastarson, meðstjórnendur. === Annað tímabilið í 1. deild karla === ÍF. Mílan hóf sitt annað tímabil í [[1. deild karla í handknattleik|1. deild karla]] með sigri á [[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölni]] 24-22 í Vallaskóla föstudagskvöldið [[18. september]] [[2015]]. Í leiknum jafnaði Atli Kristinsson markamet ÍF. Mílan í einum leik þegar hann skoraði 14 mörk. Mílan spilaði sinn fyrsta bikarleik í sögu félagsins mánudagskvöldið [[26. október]] [[2015]]. í 32-liða úrslitum gegn Fjölni. Liðið tapaði leiknum 22-27. ÍF. Mílan endaði í 6 sæti á sínu öðru tímabili í 1.deild karla með 13 stig. Atli Kristinsson var annað tímabilið í röð markahæstur með 99 mörk þrátt fyrir að spila einungis 11 af 21 leik liðsins. === Þriðja tímabil í 1. deild karla === Mílan hóf tímabilið í 1. deild karla á því að gera jafntefli við ÍR 22-22. Næst leikur liðsins var gegn Hömrunum sem vannst 30-27. Liðið hinsvegar tapaði næstu 20 leikjum og enduðu neðstir í 1. deild karla með 3 stig í 12 sæti. Atli Kristinsson varð markahæstur þriðja árið í röð með 77 mörk í 11 af 22 leikjum liðsins. Eyþór Jónsson varð leikjahæsti leikmaður Mílan á tímabilinu með því að spila sinn 55 leik. == Handknattleiksdeild == [[File:IF Mílan eftir fyrsta leik.jpg|thumb|ÍF. Mílan eftir fyrsta leik]] ===Leikmenn Meistaraflokks=== (''Síðast uppfært [[22. september|29. október]], [[2014|2015]]'') *'''Markmenn''' ** 12 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Bogi Pétur Thorarensen ** 16 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Stefán Ármann Þórðarson ** 21 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Ástgeir Rúnar Sigmarsson ** 91 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Sverrir Andrésson *'''Hornamenn''' ** 3 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Gísli Guðjónsson ** 5 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Atli Marel Vokes ** 17 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Ársæll Einar Ársælsson ** 18 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Birgir Örn Harðarson ** 19 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Róbert Daði Heimisson ** 20 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Leifur Örn Leifsson ** 22 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Eyþór Jónsson ** 23 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Guðmundur Garðar Sigfússon ** 24 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Einar Sindri Ólafsson ** 25 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Ketill Heiðar Hauksson ** 33 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Marinó Geir Lilliendahal ** 34 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Sævar Ingi Eiðsson ** 44 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Jóhannes Snær Eiríksson *'''Línumenn''' ** 14 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Magnús Már Magnússon ** 27 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Ingvi Tryggvason ** 29 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Anton Örn Eggertsson ** 31 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Gunnar Páll Júlíusson ** 82 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Ómar Vignir Helgason *'''Útispilarar''' ** 4 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Ívar Grétarsson ** 8 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Atli Kristinsson ** 9 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Óskar Kúld Pétursson ** 10 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Viðar Ingólfsson ** 11 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Guðbjörn Tryggvason ** 13 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Árni Felix Gíslasson ** 30 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Sigurður Már Guðmundsson ** 45 [[Mynd:Flag of Iceland.svg|20px]] Gunnar Ingi Jónsson ===Stjórn ÍF. Mílan=== *'''Forseti''' ** Birgir Örn Harðarson *'''Varaformaður''' **Örn Þrastaron *'''Gjaldkeri''' ** Eyþór Jónsson *'''Ritari''' **Sigurþór Þórsson *'''Meðstjórnendur''' ** Atli Kristinsson ** Marinó Geir Lilliendahl ===Liðstjórn ÍF. Mílan=== *'''Þjálfarar''' ** Örn Þrastarson *'''Aðstoðarþjálfari''' ** Sebastian Popovic Alexandersson *'''Liðstjóri''' ** Sigurþór Þórsson *'''Sjúkraþjálfarar''' ** Árni Steinn Steinþórsson == Verðlaunahafar á Lokahófi == [[File:Verðlaunahafar lokahófi íf milan.jpg|thumb|Verðlaunahafar á lokahófi ÍF. Mílan|236x236px]] === Lokahóf 2015 === {| class="wikitable" !Verðlaun !Verðlaunahafar |- |Leikmaður ársins |Eyvindur Hrannar Gunnarsson |- |Sóknarmaður ársins |Örn Þrastarson |- |Varnarmaður ársins |Eyvindur Hrannar Gunnarsson |- |Bjartasta vonin |Árni Felix Gíslason |- |Mark ársins |Örn Þrastarson |- |Félagi ársins |Birgir Örn Harðarson |- |Liðstjóri ársins |Sigurþór Þórsson |- |Harðasti leikmaður ársins |Rúnar Hjálmarsson |- |Markmaður ársins |Ástgeir Rúnar Sigmarsson |- |Bestur í þjöppu |Guðbjörn Tryggvason |- |Atvik ársins |Guðbjörn Tryggvason |- |Bestur í fótbolta í upphitun |Bogi Pétur Thorarensen |- |Mesta beljan |Leifur Örn Leifsson |} [[File:Lokahof2016.jpg|thumb|Verðlaunahafar á lokahófi 2016]] === Lokahóf 2016 === {| class="wikitable" !Verðlaun !Verðlaunahafar |- |Leikmaður ársins |Ástgeir Rúnar Sigmarsson |- |Sóknarmaður ársins |Atli Kristinsson |- |Varnarmaður ársins |Sigurður Már Guðmundsson |- |Þjálfari ársins |Sebastian Popovic Alexandersson |- |Bjartasta vonin |Magnús Öder Einarsson |- |Mark ársins |Guðbjörn Tryggvason |- |Félagi ársins |Birgir Örn Harðarson |- |Liðstjóri ársins |Sigurþór Þórsson |- |Harðasti leikmaður ársins |Gunnar Ingi Jónsson |- |Markmaður ársins |Ástgeir Rúnar Sigmarsson |- |Bestur í þjöppu |Sigurður Már Guðmundsson |- |Atvik ársins |Ibizaferð félagsins |- |Bestur í fótbolta í upphitun |Einar Sindri Ólafsson |- |Mesta beljan |Ómar Vignir Helgason |} [[Mynd:Verðlaunahafar á lokahófi 2017.jpg|alt=Verðlaunahafar á lokahófi 2017|thumb|Verðlaunahafar á lokahófi 2017]] === Lokahóf 2017 === {| class="wikitable" !Verðlaun !Verðlaunahafar |- |Leikmaður ársins |Atli Kristinsson |- |Sóknarmaður ársins |Atli Kristinsson |- |Varnarmaður ársins |Sigurður Már Guðmundsson |- |Bjartasta vonin |Hlynur Steinn Bogason |- |Félagi ársins |Birgir Örn Harðarson |- |Liðstjóri ársins |Sigurþór Þórsson |- |Harðasti leikmaður ársins |Ómar Vignir Helgason |- |Markmaður ársins |Hermann Guðmundsson |- |Bestur í fótbolta í upphitun |Bogi Pétur Thorarensen |- |Mesta beljan |Hermann Guðmundsson |} [[Mynd:Verdlaunahafar lokahof 2018.jpg|thumb|Verðlaunahafar á lokahófi 2018]] === Lokahóf 2018 === {| class="wikitable" !Verðlaun !Verðlaunahafar |- |Leikmaður ársins |Páll Dagur Bergsson |- |Sóknarmaður ársins |Páll Dagur Bergsson |- |Varnarmaður ársins |Ómar Vignir Helgason |- |Bjartasta vonin |Hannes Höskuldsson |- |Félagi ársins |Birgir Örn Harðarson |- |Þjálfari ársins |Sigurþór Þórsson |- |Liðstjóri ársins |Sigurþór Þórsson |- |Harðasti leikmaður ársins |Ómar Vignir Helgason |- |Markmaður ársins |Hermann Guðmundsson |- |Mark ársins |Jóhannes Snær Eiríksson |- |Bestur í fótbolta í upphitun |Einar Sindri Ólafsson |- |Mesta beljan |Hermann Guðmundsson |- |Bestur í þjöppu |Hermann Guðmundsson |} == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20150429022312/http://ifmilan.net/ Heimasíða félagsins] * [https://www.facebook.com/ifmilan/ Facebooksíða félagsins] {{stubbur|íþrótt|ísland}} {{1.deild karla í handknattleik}} [[Flokkur:Íþróttafélög frá Selfossi]] [[Flokkur:Íslensk handknattleiksfélög]] {{S|2014}} 5r2bl5ktilqrkwh0qlv8ryq0ketx6zs 0 125144 1980407 1933684 2026-09-26T04:39:28Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980407 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = red | name = Sæeyra | image = Haliotis rufescens.jpeg | image_caption = Mynd af sæeyra | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Lindýr]] (''Mollusca'') | classis = [[Snigill]] (''Gastropoda'') | familia = [[Sæeyrnaætt]] (''Haliotidae'') | genus = '''''Haliotis''''' | species = '''''Haliotis rufescens''''' | binomial = Haliotis rufescens | binomial_authority = [[Swainson]], 1822 }} '''Rautt sæeyra''' ([[fræðiheiti]]: ''Haliotis rufescens''), er stór sæsnigill af [[sæeyrnaætt]] og tilheyrir flokki snigla sem er stærsti hópur lindýra. Fjöldi sæeyrnategunda er ekki vitað með vissu og ber flokkunarfræði þeirra ekki saman en algengast er þó talið að tegundirnar séu um 100 í heiminum. Rauðu sæeyrun eru stærstu og algengustu sæeyrun í heiminum í dag. == Útlit == Skelin er stór, þykk og ávöl með röð af götum nálægt annarri brún skeljarinnar. Þessi göt eru yfirleitt þrjú til fjögur og er hluti af öndunarfærum lífverunnar. Skelin hefur það hlutverk að vernda innri líffæri og fót. Hún er yfirleitt múrsteins rauð á lit að utan en inní skelinni eru regnbogalitir. Rauð sæeyru geta orðið allt að 30 cm að lengd en algengt er að þau séu um 18-23 cm. Líkamsbyggingu sæeyrna undir skelinni er skipt í höfuð, fót og líffærasekki. Á höfðinu er munnur, útlimir og skynfæri. Fóturinn er vöðvi sem gerir sæeyranu kleift að hreyfa sig og ná góðri fótfestu. Í líffærasekknum eru síðan helstu líffæri sæeyrna: öndunarfæri, meltingarfæri, æxlunarfæri og blóðrásarkerfi. Öndunarfæri sæeyrna eru tálkn og eru þau staðsett undir opnu götunum á skelinni og æxlunarfæri þeirra eru staðsett á hinni hliðinni þar sem götin eru ekki. (Bjarni Eiríksson, 2006 og Fishtech, e.d.) == Heimkynni == Rauð sæeyru lifa á grýttu svæði þar sem mikið er af þara og finnast frá flæðamörkunum að 100 feta dýpi. Þau eru algengust í sjó þar sem hitastigið er temprað eða um 12-20°C en finnast einnig í kaldari sjó. Búsvæði þeirra eru við strendur Norður-Ameríku, Nýja Sjálands, Suður-Afríku, Ástralíu og við Japan. (Bjarni Eiríksson, 2006) == Hættur stofnsins == Aðalástæður fyrir minnkun stofnsins er vegna ofveiði, afráns og sjúkdóma. Sjúkdómurinn “Withering syndrome” hefur lítil áhrif á tegundina í heild en er þrátt fyrir það framsækinn og hættulegur sjúkdómur sem hefur ekki verið rannsakaður í þessari tegund sæeyrna. Mest hefur verið tekið eftir sjúkdómnum í sæeyrna eldi og sérstaklega þar sem sjórinn hefur hitnað. Sæotrar éta sæeyrun og er hægt að sjá áhrif þeirra á þéttleika, stærð og hegðun tegundarinnar. (Ecology and Evolutionary Biology, e.d.) ==Saga== Menn hafa notað sæeyru frá því á forsögulegum tíma og hafa fundist skeljar á fornleifastöðum sem hægt er að rekja um 12.000 ár aftur í tímann. Þau eru þó algengari í uppgröftum á Norður – Channel eyjunum og eru þær skeljar dagsettar fyrir um 7.500 og 3.500 árum síðan. Fornir indíánar söfnuðu rauðu skeljum sæeyrnanna til að búa til ýmsa króka, perlur, skraut og aðra muni. (Wikipedia, 2014) ==Eldi== Þar sem flestum villtum stofnum sæeyrnanna hefur verið eytt þá hefur sæeyrna eldi þróast vel og er orðið árangursríkt sjávareldi. Tilraunir til ræktunar hófust í Kaliforníu árið 1960 og urðu að farsælum viðskiptum árið 1980. Rauð og græn sæeyru eru einu sæeyrun sem eru ræktuð í eldi í stórum stíl í Kaliforníu. (Ecology and Evolutionary Biology, e.d.) ==Eldi á Íslandi== Árið 1988 í Tilraunaeldisstöð Hafrannsóknarstofnunar á Stað við Grindavík voru flutt inn rauð sæeyru frá Kaliforníu að frumkvæði Ingvars Níelssonar verkfræðings. Fyrstu rauðu sæeyrun voru síðan framleidd hér á landi árið 1991 og tveimur arum seinna var stofnað fyrirtækið Sæbýli hf. og á vegum þess voru flutt inn um 600 dýr af grænu sæeyra. Eldið hjá Sæbýli hófst á árinu 1994 en fyrsta framleiðsla var árið 1998 þegar framleidd voru um eitt tonn af sæeyrum. Framleiðslan jókst á árunum eftir 1998 og náði hámarki eða tæpum 25 tonnum árin 2001 og 2002. Eftir það minnkaði framleiðslan mikið og nam einungis nokkrum tonnum á ári þangað til að hún lagðist alveg niður. Sæeyrun voru flutt út lifandi og þá aðallega til Japans en einnig örlítið til Bretlands. Mest var flutt út árið 2002 eða um 25 tonn og nam útflutningsverðmæti 60 milljónir króna en árið 2003 voru einungis flutt út 6,5 tonn og var útflutningsverðmætið þá aðeins 13 milljónir króna. (Fiskeldishópur AVS, e.d.) Á fyrstu árunum eftir að rauðu sæeyrun voru flutt í Tilraunaeldisstöð Hafró þá var unnið að fjölgunartilraunum, fóðrunar- og vaxtartilraunum. Fóðurverksmiðjan Laxá hf. í samstarfi við Sæbýli hf. og Hafró vann að þróun á þurrfóðri fyrir sæeyru og Stofnfiskur hf. og Hafró unnu að rannsóknum á erfðabreytileika sæeyra. Hérna eru dæmi um rannsókna- og þróunarverkefni sem lokið hefur verið við eftir 1995: • Sæeyrnaeldi - lækkun framleiðslukostnaðar með kynbótum. Hafrannsóknastofnun, Sæbýli hf Veiðimálastofnun, Stofnfiskur hf. Styrkt af RANNÍS. • Þurrfóður fyrir sæeyra: Samstarfsverkefni Fóðurverksmiðjunnar Laxá og Haliotis á Íslandi ehf. Styrkt af Impru. • Þaulnýting vatns og varma í sæeyrnaeldi. Iðntæknistofnun Íslands, Sæbýli og Efnagreiningar á Keldnaholti. Styrkt af RANNÍS. • Vöxtur og fóðurnýting sæeyrna á tilbúnu fóðri. Fóðurverksmiðjan Laxá, Sæbýli hf. og Hafrannsóknastofnun. Styrkt af RANNÍS Í dag er Sæbýli ehf. með sæeyra í eldi á Eyrarbakka og í Þorlákshöfn. == Heimildir == * Bjarni Eiríksson. (2006). "Þurrfóður fyrir sæeyru". BS-ritgerð: Háskólinn á Akureyri, Auðlindadeild. Sótt 30. september af [http://skemman.is/stream/get/1946/400/990/1/thurrfodur.pdf] * Ecology and Evolutionary Biology. (e.d.). "Haliotis rufescens (Red Abalone)". Sótt 22. september 2014 af [https://web.archive.org/web/20140902091757/http://www.eeb.ucsc.edu//pacificrockyintertidal/target/target-species-haliotis-rufescens.html] * Fishtech (e.d.). "Red Abalone – Halotis rufescens". Sótt 22. september 2014 af [http://www.fishtech.com/redab.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150407133951/http://www.fishtech.com/redab.html |date=2015-04-07 }} * Fiskeldishópur AVS. (e.d.) "Sæeyra". Sótt 30. september 2014 af [http://www.sjavarutvegur.is/fisk/saeeyra.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132126/http://www.sjavarutvegur.is/fisk/saeeyra.html |date=2016-03-04 }} * Wikipedia. (2014). "Red Abalone". Sótt 23.september 2014 af [[:en:Red_abalone]] {{Commonscat|Haliotis rufescens}} [[Flokkur:Lindýr]] [[Flokkur:Sniglar]] [[Flokkur:Sæeyrnaætt]] 5e8vooxmecxt96pjaohxj93wo3fxcy7 0 126011 1980243 1979176 2026-09-25T19:45:24Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 4 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980243 wikitext text/x-wiki [[File: atvinnuvegamerki.jpg|thumb|right|Merki Atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins]] '''Atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra Íslands''' er æðsti yfirmaður [[atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti Íslands]]. Ráðuneytið varð til við samruna fjögurra málaflokka sem áður höfðu tilheyrt ýmsum öðrum ráðuneytum og var [[Steingrímur J. Sigfússon]] fyrsti ráðherra þess. == Ráðherrar fyrir sameiningu == === Viðskiptaráðherrar 1939-1987 === {{aðalgrein|Viðskiptaráðuneyti Íslands}} {| class="wikitable" |- ! colspan=2 |Ráðherra !frá !til !flokkur !ráðuneyti !annað |- |[[File:Eysteinnjonsson.JPG|50px]] |[[Eysteinn Jónsson]] |[[1939]] |[[1942]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Fjórða ráðuneyti Hermanns Jónassonar]] | |- |[[File:Magnusjonsson.JPG|50px]] |[[Magnús Jónsson (f. 1919)|Magnús Jónsson]] |[[1942]] |[[1942]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Fyrsta ráðuneyti Ólafs Thors]] | |- |[[File:Bjornolafsson.JPG|50px]] |[[Björn Ólafsson]] |[[1942]] |[[1944]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Björns Þórðarsonar]] | |- |[[File:Peturmagnusson.JPG|50px]] |[[Pétur Magnússon]] |[[1944]] |[[1947]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Annað ráðuneyti Ólafs Thors]]<ref name="Thors2">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/4 Annað ráðuneyti Ólafs Thors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170613045100/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/4 |date=2017-06-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170613045100/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/4 |date=2017-06-13 }}, Skoðað 15. desember 2014</ref> | |- |[[File:Emiljonsson.JPG|50px]] |[[Emil Jónsson]] |[[1947]] |[[1949]] |[[Alþýðuflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Stefáns Jóhanns Stefánssonar]]<ref name="Stefansson">[http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/5 Ráðuneyti Stefáns Jóh. Stefánssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924110912/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/5 |date=2015-09-24 }}, Skoðað 15. desember 2014</ref> | |- |[[File:Bjornolafsson.JPG|50px]] |[[Björn Ólafsson]] |[[1949]] |[[1953]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Þriðja ráðuneyti Ólafs Thors]]<ref name="Thors3">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/6 Þriðja ráðuneyti Ólafs Thors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411091233/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/6 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 15. desember 2014</ref><br /> [[Ráðuneyti Steingríms Steinþórssonar]]<ref name="Steinthorsson">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/7 Ráðuneyti Steingríms Steinþórssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053526/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/7 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 15. desember 2014</ref> | |- |[[File:Ingolfurjonsson.JPG|50px]] |[[Ingólfur Jónsson]] |[[1953]] |[[1956]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Fjórða ráðuneyti Ólafs Thors]]<ref name="Thors4">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/8 Fjórða ráðuneyti Ólafs Thors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053531/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/8 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 15. desember 2014</ref> | |- |[[File:Ludvikjosephsson.jpg|50px]] |[[Lúðvík Jósepsson]] |[[1956]] |[[1958]] |[[Alþýðubandalagið]] |[[Þriðja ráðuneyti Hermanns Jónassonar]]<ref name="Hermann3">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/9 Þriðja ráðuneyti Hermanns Jónassonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053536/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/9 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 15. desember 2014</ref> | |- |[[File:Gylfi Gíslason 1958.jpg|50px]] |[[Gylfi Þ. Gíslason]] |[[1958]] |[[1971]] |[[Alþýðuflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Emils Jónssonar]]<ref name="Emil">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/10 Ráðuneyti Emils Jónssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227211641/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/10 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 15. desember 2014</ref><br /> [[Fimmta ráðuneyti Ólafs Thors]]<ref name="Thors5">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/11 Fimmta ráðuneyti Ólafs Thors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227211254/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/11 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 15. desember 2014</ref><br /> [[Ráðuneyti Bjarna Benediktssonar 1963-1970|Ráðuneyti Bjarna Benediktssonar]]<ref name="BjarniBen">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/12 Ráðuneyti Bjarna Benediktssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053331/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/12 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 15. desember 2014</ref><br /> [[Ráðuneyti Jóhanns Hafstein]]<ref name="JohannHafstein">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/14 Ráðuneyti Jóhanns Hafstein] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053340/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/14 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 15. desember 2014</ref> | |- |[[File:Ludvikjosephsson.jpg|50px]] |[[Lúðvík Jósepsson]] |[[1971]] |[[1974]] |[[Alþýðubandalagið]] |[[Fyrsta ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar]]<ref name="Johannesson1">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/15 Fyrsta ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170601222014/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/15 |date=2017-06-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170601222014/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/15 |date=2017-06-01 }}, Skoðað 15. desember 2014</ref> | |- |[[File:OlafurJohannesson1913.jpg|50px]] |[[Ólafur Jóhannesson (f. 1913)|Ólafur Jóhannesson]] |[[1974]] |[[1978]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Geirs Hallgrímssonar]]<ref name="GeirHall">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/17 Ráðuneyti Geirs Hallgrímssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170602001643/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/17 |date=2017-06-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170602001643/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/17 |date=2017-06-02 }}, Skoðað 15. desember 2014</ref> | |- |[[File:Svavargestsson.JPG|50px]] |[[Svavar Gestsson]] |[[1978]] |[[1979]] |[[Alþýðubandalagið]] |[[Annað ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar]]<ref name="Johannesson2">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/18 Annað ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411035049/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/18 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 15. desember 2014</ref> | |- |[[File:Kjartanjohannssson.jpg|50px]] |[[Kjartan Jóhannsson]] |[[1979]] |[[1980]] |[[Alþýðuflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Benedikts Gröndal]]<ref name="Gröndal">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/19 Ráðuneyti Benedikts Gröndal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411054316/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/19 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 15. desember 2014</ref> | |- |[[File:Tomasarnason.JPG|50px]] |[[Tómas Árnason]] |[[1980]] |[[1983]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Gunnars Thoroddsen]]<ref name="Thoroddsen">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/20 Ráðuneyti Gunnars Thoroddsen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411091244/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/20 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 15. desember 2014</ref> | |- |[[File:Matthiasmathiesen.JPG|50px]] |[[Matthías Á. Mathiesen]] |[[1983]] |[[1985]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Fyrsta ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]]<ref name="Hermannsson1">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/21 Fyrsta ráðuneyti Steingríms Hermannssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170410232654/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/21 |date=2017-04-10 }}, Skoðað 15. desember 2014</ref> | |- |[[File:Matthiasbjarnason.jpg|50px]] |[[Matthías Bjarnason]] |[[1985]] |[[1987]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Fyrsta ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]]<ref name="Hermannsson1" /> | |}<ref>{{Cite web |url=http://www.atvinnuvegaraduneyti.is/radherra/fyrri-radherrar/idnadarradherrar/ |title=Viðskiptaráðherratal |access-date=2014-12-13 |archive-date=2015-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103165310/http://www.atvinnuvegaraduneyti.is/radherra/fyrri-radherrar/idnadarradherrar/ |url-status=dead }}</ref> === Iðnaðarráðherrar 1963-1987 === {{aðalgrein|Iðnaðarráðuneyti Íslands}} Þeir ráðherrar sem eru á listanum fyrir neðan eru einungis þeir sem voru ráðherrar yfir Iðnaðarráðuneytinu, en ekki þeir sem sáu um þá málaflokka fyrir stofnun þess. {| class="wikitable" |- ! colspan=2 |Ráðherra !frá !til !flokkur !ráðuneyti !annað |- |[[File:Jóhannhafstein.JPG|50px]] |[[Jóhann Hafstein]] |[[1963]] |[[1971]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Bjarna Benediktssonar 1963-1970|Ráðuneyti Bjarna Benediktssonar]]<ref name="BjarniBen" /><br /> [[Ráðuneyti Jóhanns Hafstein]]<ref name="JohannHafstein" /> | |- |[[File:Magnúskjartansson.JPG|50px]] |[[Magnús Kjartansson (ráðherra)|Magnús Kjartansson]] |[[1971]] |[[1974]] |[[Alþýðubandalagið]] |[[Fyrsta ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar]]<ref name="Johannesson1" /> | |- |[[File:Gunnarthoroddsen.JPG|50px]] |[[Gunnar Thoroddsen]] |[[1974]] |[[1978]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Geirs Hallgrímssonar]]<ref name="GeirHall" /> | |- | |[[Hjörleifur Guttormsson]] |[[1978]] |[[1979]] |[[Alþýðubandalagið]] |[[Annað ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar]]<ref name="Johannesson2" /> | |- |[[File:Bragisigurjonsson.JPG|50px]] |[[Bragi Sigurjónsson]] |[[1979]] |[[1980]] |[[Alþýðuflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Benedikts Gröndal]]<ref name="Gröndal" /> | |- | |[[Hjörleifur Guttormsson]] |[[1980]] |[[1983]] |[[Alþýðubandalagið]] |[[Ráðuneyti Gunnars Thoroddsen]]<ref name="Thoroddsen" /> | |- |[[File:Sverrirhermannsson.JPG|50px]] |[[Sverrir Hermannsson]] |[[1983]] |[[1985]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Fyrsta ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]]<ref name="Hermannsson1" /> | |- |[[File:Albertguðmundsson.JPG|50px]] |[[Albert Guðmundsson]] |[[1985]] |[[1987]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Fyrsta ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]]<ref name="Hermannsson1" /> | |- |[[File:Þorsteinn Pálsson (cropped).jpeg|50px]] |[[Þorsteinn Pálsson]] |[[1987]] |[[1987]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Þorsteins Pálssonar]]<ref name="Palsson">[http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/23 Ráðuneyti Þorsteins Pálssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413010206/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/23 |date=2015-04-13 }}, Skoðað 15. desember 2014</ref> | |- | |[[Friðrik Sophusson]] |[[1987]] |[[1988]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Þorsteins Pálssonar]]<ref name="Palsson" /> | |}<ref>{{Cite web |url=http://www.atvinnuvegaraduneyti.is/radherra/fyrri-radherrar/idnadarradherrar/ |title=Iðnaðarráðherratal |access-date=2014-12-13 |archive-date=2015-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103165310/http://www.atvinnuvegaraduneyti.is/radherra/fyrri-radherrar/idnadarradherrar/ |url-status=dead }}</ref> === Iðnaðar- og viðskiptaráðherrar 1987-2012 === Frá 1988 voru iðnaðar- og viðskiptamál undir sama ráðherra og tilheyrðu sama ráðuneytinu. Árið [[2007]] var málaflokkunum aftur skipt upp á milli tveggja ráðherra en síðan eftir [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshrunið haustið 2008]] voru þeir frekar aðskildir. [[1. október]] [[2009]] tók nýtt [[Efnahags- og viðskiptaráðuneytið|Efnahags- og viðskiptaráðuneyti]] til starfa og fóru þrír einstaklingar með ráðherraembætti þess áður en viðskiptamálin voru sameinuð í Atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið og efnahagsmálin í [[Fjármála- og efnahagsráðuneytið]]: [[Gylfi Magnússon]] ([[1. febrúar]] [[2009]] - [[2. september]] [[2010]]), [[Árni Páll Árnason]] ([[2. september]] [[2009]] - [[31. desember]] [[2011]]) og [[Steingrímur J. Sigfússon]] ([[31. desember]] [[2011]] - [[4. september]] [[2012]]).<ref>[http://www.atvinnuvegaraduneyti.is/radherra/fyrri-radherrar/efnahags-og-vidskiptaradherrar/ Efnahags- og viðskiptaráðherrar 2009-2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150103073654/http://www.atvinnuvegaraduneyti.is/radherra/fyrri-radherrar/efnahags-og-vidskiptaradherrar/ |date=2015-01-03 }}, skoðað 25. desember 2014</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20091010202808/http://efnahagsraduneyti.is/ Fréttatilkynning frá Efnahags- og viðskiptaráðuneytinu], skoðað 25. desember 2014</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan=2 |Ráðherra !frá !til !flokkur !ráðuneyti !annað |- |[[File:Jon Sigurdsson.jpg|50px]] |[[Jón Sigurðsson (f. 1941)|Jón Sigurðsson]] |[[1987]] |[[1993]] |[[Alþýðuflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Þorsteins Pálssonar]]<ref name="Palsson" /><br /> [[Annað ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]]<ref name="Hermannsson2" /><br /> [[Þriðja ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]]<ref name="Hermannsson3" /><br /> [[Fyrsta ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref name="Oddsson1" /> |Iðnaðarráðherra frá 1988 |- |[[File:sighvaturbjorgvinsson.jpg|50px]] |[[Sighvatur Björgvinsson]] |[[1993]] |[[1995]] |[[Alþýðuflokkurinn]] |[[Fyrsta ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref name="Oddsson1" /> | |- |[[File:finnuringolfsson.jpg|50px]] |[[Finnur Ingólfsson]] |[[1995]] |[[1999]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Annað ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref name="Oddsson2" /> | |- |[[File:Valgerdur Sverisdottir, Islands samarbets- och naringsminister.jpg|50px]] |[[Valgerður Sverrisdóttir]] |[[1999]] |[[2006]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Þriðja ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref name="Oddsson3" /><br /> [[Fjórða ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref name="Oddsson4" /><br /> [[Ráðuneyti Halldórs Ásgrímssonar]]<ref name="Asgrimsson">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/133 Ráðuneyti Halldórs Ásgrímssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411071644/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/133 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 15. desember 2014.</ref> |Fyrsta kona ráðherra yfir málaflokkunum |- |[[File:jonsigurdsson1946.jpg|50px]] |[[Jón Sigurðsson (f. 1946)|Jón Sigurðsson]] |[[2006]] |[[2007]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Fyrsta ráðuneyti Geirs H. Haarde]]<ref name="Haarde1">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/237 Fyrsta ráðuneyti Geirs H. Haarde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411071713/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/237 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 15. desember 2014.</ref> | |- |[[File:Bjorgvin Gudni Sigurdsson handelsminister och nordisk samarbetsminister Island pa Nordiska radets session i Helsingfors 2008-10-27.jpg|50px]] |[[Björgvin G. Sigurðsson]] |[[2007]] |[[2009]] |[[Samfylkingin]] |[[Annað ráðuneyti Geirs H. Haarde]]<ref name="Haarde2">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/237 Annað ráðuneyti Geirs H. Haarde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411071713/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/237 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 15. desember 2014.</ref> |Eingöngu viðskiptaráðherra |- |[[File:Ossur Skarphedinsson, utrikesminister Island. Nordiska radets session 2009 (1).jpg|50px]] |[[Össur Skarphéðinsson]] |[[2007]] |[[2009]] |[[Samfylkingin]] |[[Fyrsta ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur]]<ref name="Sigurdardottir1">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/305 Fyrsta ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053450/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/305 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 15. desember 2014.</ref> |Eingöngu iðnaðarráðherra |- |[[File:Katrin Juliusdottir.jpeg|50px]] |[[Katrín Júlíusdóttir]] |[[2009]] |[[2012]] |[[Samfylkingin]] |[[Annað ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur]]<ref name="Sigurdardottir2">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/323 Annað ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402023840/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/323 |date=2017-04-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402023840/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/323 |date=2017-04-02 }}, Skoðað 15. desember 2014.</ref> |Eingöngu iðnaðarráðherra |}<ref>{{Cite web |url=http://www.atvinnuvegaraduneyti.is/radherra/fyrri-radherrar/idnadarradherrar/ |title=Iðnaðar- og viðskiptaráðherratal |access-date=2014-12-13 |archive-date=2015-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103165310/http://www.atvinnuvegaraduneyti.is/radherra/fyrri-radherrar/idnadarradherrar/ |url-status=dead }}</ref> === Sjávarútvegsráðherrar 1963-2007 === {{aðalgrein|Sjávarútvegsráðuneyti Íslands}} Sjávarútvegsráðuneytið var stofnað 1969 en fram að stofnun þess störfuðu Sjávarútvegsráðherrar og sjávarútvegsmálaráðherrar í atvinnumálaráðuneyti. Þar áður fóru [[Atvinnumálaráðherrar á Íslandi|Atvinnumálaráðherrar]] með sjávarútvegsmál sem og önnur atvinnumál. {| class="wikitable" |- ! colspan=2 |Ráðherra !frá !til !flokkur !ráðuneyti !annað |- |[[Mynd:Eggertþorsteinsson.jpg|50px]] |[[Eggert G. Þorsteinsson]] |[[1963]] |[[1971]] |[[Alþýðuflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Bjarna Benediktssonar 1963-1970|Ráðuneyti Bjarna Benediktssonar]]<ref name="BjarniBen" /><br /> [[Ráðuneyti Jóhanns Hafstein]]<ref name="JohannHafstein" /> | |- |[[Mynd:Ludvikjosephsson.jpg|50px]] |[[Lúðvík Jósepsson]] |[[1971]] |[[1974]] |[[Alþýðubandalagið]] |[[Fyrsta ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar]]<ref name="Johannesson1" /> | |- |[[Mynd:Matthiasbjarnason.jpg|50px]] |[[Matthías Bjarnason]] |[[1974]] |[[1978]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Geirs Hallgrímssonar]]<ref name="GeirHall" /> | |- |[[Mynd:Kjartanjohannssson.jpg|50px]] |[[Kjartan Jóhannsson]] |[[1978]] |[[1980]] |[[Alþýðuflokkurinn]] |[[Annað ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar]]<ref name="Johannesson2" /><br /> [[Ráðuneyti Benedikts Gröndal]]<ref name="Gröndal" /> | |- |[[Mynd:Steingrimurhermannsson.jpg|50px]] |[[Steingrímur Hermannsson]] |[[1980]] |[[1983]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Gunnars Thoroddsen]]<ref name="Thoroddsen" /> | |- |[[Mynd:Halldor_Asgrimsson_generalsekreterare_Nordiska_ministerradet.jpg|50px]] |[[Halldór Ásgrímsson]] |[[1983]] |[[1991]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Fyrsta ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]]<ref name="Hermannsson1" /><br /> [[Ráðuneyti Þorsteins Pálssonar]]<ref name="Palsson" /><br /> [[Annað ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]]<ref name="Hermannsson2" /> | |- | |[[Þorsteinn Pálsson]] |[[1991]] |[[1999]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Fyrsta ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref name="Oddsson1" /><br /> [[Annað ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref name="Oddsson2" /> | |- |[[Mynd:Arni M. Mathiesen, finansminister Island, under sessioen i Kopenhamn 2006.jpg|50px]] |[[Árni Mathiesen]] |[[1999]] |[[2005]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Þriðja ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref name="Oddsson3" /><br /> [[Fjórða ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref name="Oddsson4" /> | |- |[[Mynd:Einar Gudfinnsson fd. fiskeriminister Island. 2009-01-27.jpg|50px]] |[[Einar K. Guðfinnsson]] |[[2005]] |[[2007]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Halldórs Ásgrímssonar]]<ref name="Asgrimsson" /><br /> [[Fyrsta ráðuneyti Geirs H. Haarde]]<ref name="Haarde1" /> | Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra frá 2007 |}<ref>{{Cite web |url=http://www.atvinnuvegaraduneyti.is/radherra/fyrri-radherrar/sjavarutvegsradherrar/ |title=Sjávarútvegsráðherratal |access-date=2014-12-13 |archive-date=2015-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103170305/http://www.atvinnuvegaraduneyti.is/radherra/fyrri-radherrar/sjavarutvegsradherrar/ |url-status=dead }}</ref> === Landbúnaðarráðherrar 1944-2007 === {{aðalgrein|Landbúnaðarráðuneyti Íslands}} Landbúnaðarráðuneyti var komið á laggirnar [[1970]] og var [[Ingólfur Jónsson]] fyrsti ráðherra þess, en þó höfðu aðrir gegnt stöðunni fyrir stofnun ráðuneytisins. {| class="wikitable" |- ! colspan=2 |Ráðherra !frá !til !flokkur !ráðuneyti !annað |- |[[Mynd:Peturmagnusson.JPG|50px]] |[[Pétur Magnússon]] |[[1944]] |[[1947]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Annað ráðuneyti Ólafs Thors]]<ref name="Thors2" /> | |- |[[Mynd:Bjarniasgeirsson.jpg|50px]] |[[Bjarni Ásgeirsson]] |[[1947]] |[[1949]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Stefáns Jóhanns Stefánssonar]]<ref name="Stefansson" /> | |- |[[Mynd:Jonpalmason.jpg|50px]] |[[Jón Pálmason]] |[[1949]] |[[1950]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Þriðja ráðuneyti Ólafs Thors]]<ref name="Thors3" /> | |- |[[Mynd:Hermannjonasson.jpg|50px]] |[[Hermann Jónasson]] |[[1950]] |[[1953]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Þriðja ráðuneyti Ólafs Thors]]<ref name="Thors3" /> | |- |[[Mynd:Steingrímur Steinþórsson.jpg|50px]] |[[Steingrímur Steinþórsson]] |[[1953]] |[[1956]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Fjórða ráðuneyti Ólafs Thors]]<ref name="Thors4" /> | |- |[[Mynd:Hermannjonasson.jpg|50px]] |[[Hermann Jónasson]] |[[1956]] |[[1958]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Þriðja ráðuneyti Hermanns Jónassonar]]<ref name="Hermann3" /> | |- |[[Mynd:Fridjonskarphedinsson.jpg|50px]] |[[Friðjón Skarphéðinsson]] |[[1958]] |[[1959]] |[[Alþýðuflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Emils Jónssonar]]<ref name="Emil" /> | |- |[[Mynd:Ingolfurjonsson.JPG|50px]] |[[Ingólfur Jónsson]] |[[1959]] |[[1971]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Fimmta ráðuneyti Ólafs Thors]]<ref name="Thors5" /><br /> [[Ráðuneyti Bjarna Benediktssonar 1963-1970|Ráðuneyti Bjarna Benediktssonar]]<ref name="BjarniBen" /><br /> [[Ráðuneyti Jóhanns Hafstein]]<ref name="JohannHafstein" /> | |- |[[Mynd:Halldorsigurdsson.jpg|50px]] |[[Halldór E. Sigurðsson]] |[[1971]] |[[1978]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Fyrsta ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar]]<ref name="Johannesson1" /><br /> [[Ráðuneyti Geirs Hallgrímssonar]]<ref name="GeirHall" /> | |- |[[Mynd:Steingrimurhermannsson.jpg|50px]] |[[Steingrímur Hermannsson]] |[[1978]] |[[1979]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Annað ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar]]<ref name="Johannesson2" /> | |- |[[Mynd:Bragisigurjonsson.JPG|50px]] |[[Bragi Sigurjónsson]] |[[1979]] |[[1980]] |[[Alþýðuflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Benedikts Gröndal]]<ref name="Gröndal" /> | |- |[[Mynd:Palmijonsson.jpg|50px]] |[[Pálmi Jónsson]] |[[1980]] |[[1983]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Gunnars Thoroddsen]]<ref name="Thoroddsen" /> | |- |[[Mynd:Jonhelgason.jpg|50px]] |[[Jón Helgason (alþingismaður)|Jón Helgason]] |[[1983]] |[[1988]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Fyrsta ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]]<ref name="Hermannsson1" /><br /> [[Ráðuneyti Þorsteins Pálssonar]]<ref name="Palsson" /> | |- |[[Mynd:Steingrímur J. Sigfússon.jpg|50px]] |[[Steingrímur J. Sigfússon]] |[[1988]] |[[1991]] |[[Alþýðubandalagið]] |[[Annað ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]]<ref name="Hermannsson2">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/24 Annað ráðuneyti Steingrímur Hermannssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053425/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/24 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 15. desember 2014.</ref><br /> [[Þriðja ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]]<ref name="Hermannsson3">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/25 Þriðja ráðuneyti Steingríms Hermannssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411080420/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/25 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 15. desember 2014.</ref> | |- |[[Mynd:Halldorblöndal.jpg|50px]] |[[Halldór Blöndal]] |[[1991]] |[[1995]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Fyrsta ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref name="Oddsson1">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/26 Fyrsta ráðuneyti Davíðs Oddssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053430/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/26 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 15. desember 2014.</ref> | |- |[[Mynd:Gudmundurbjarnason.jpg|50px]] |[[Guðmundur Bjarnason]] |[[1995]] |[[1999]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Annað ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref name="Oddsson2">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/28 Annað ráðuneyti Davíðs Oddssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411054305/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/28 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 15. desember 2014.</ref> | |- | |[[Guðni Ágústsson]] |[[1999]] |[[2007]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Þriðja ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref name="Oddsson3">[http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/30 Þriðja ráðuneyti Davíðs Oddssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924110826/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/30 |date=2015-09-24 }}, Skoðað 15. desember 2014.</ref><br /> [[Fjórða ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref name="Oddsson4">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/34 Fjórða ráðuneyti Davíðs Oddssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053455/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/34 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 15. desember 2014.</ref><br /> [[Ráðuneyti Halldórs Ásgrímssonar]]<ref name="Asgrimsson" /><br /> [[Fyrsta ráðuneyti Geirs H. Haarde]]<ref name="Haarde1" /> | |}<ref>{{Cite web |url=http://www.atvinnuvegaraduneyti.is/radherra/fyrri-radherrar/landbunadarradherrar/ |title=Landbúnaðarráðherratal |access-date=2014-12-13 |archive-date=2015-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103073927/http://www.atvinnuvegaraduneyti.is/radherra/fyrri-radherrar/landbunadarradherrar/ |url-status=dead }}</ref> === Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherrar 2007-2011 === {| class="wikitable" |- ! colspan=2 |Ráðherra !frá !til !flokkur !ráðuneyti !annað |- |[[Mynd:Einar Gudfinnsson fd. fiskeriminister Island. 2009-01-27.jpg|50px]] |[[Einar K. Guðfinnsson]] |[[2007]] |[[2009]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Annað ráðuneyti Geirs H. Haarde]]<ref name="Haarde2" /> | |- |[[Mynd:Steingrímur J. Sigfússon.jpg|50px]] |[[Steingrímur J. Sigfússon]] |[[2009]] |[[2009]] |[[Vinstrihreyfingin - grænt framboð]] |[[Fyrsta ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur]]<ref name="Sigurdardottir1" /> | |- |[[Mynd:Jón Bjarnason.jpg|50px]] |[[Jón Bjarnason (þingmaður)|Jón Bjarnason]] |[[2009]] |[[2011]] |[[Vinstrihreyfingin - grænt framboð]] |[[Annað ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur]]<ref name="Sigurdardottir2" /> | |}<ref>{{Cite web |url=http://www.atvinnuvegaraduneyti.is/radherra/fyrri-radherrar/sjavarutvegs-landbunadarradherrar/ |title=Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherratal |access-date=2014-12-13 |archive-date=2015-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103170300/http://www.atvinnuvegaraduneyti.is/radherra/fyrri-radherrar/sjavarutvegs-landbunadarradherrar/ |url-status=dead }}</ref> == Ráðherrar eftir sameiningu == {| class="wikitable" |- ! colspan=2 |Ráðherra !Frá !Til !Flokkur !Ráðuneyti !Titill |- |[[Mynd:Steingrímur J. Sigfússon.jpg|50px]] |[[Steingrímur J. Sigfússon]] |[[2012]] |[[2013]] |[[Vinstrihreyfingin - grænt framboð]] |[[Annað ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur]]<ref name="Sigurdardottir2" /> |Atvinnuvega- og nýsköpunarráðhera |- |[[Mynd:Ragnheiðurárnadóttir.jpg|50px]] |[[Ragnheiður Elín Árnadóttir]] |[[2013]] |[[2016]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar]]<ref name="Gunnlaugsson">[https://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/551 Sigmundur Davíð Gunnlaugsson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053511/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/551 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 15. desember 2014.</ref> |Iðnaðar- og viðskiptaráðherra |- |[[Mynd:Seminar- Sustainable Fishing in the Arctic 7. mai 2014 (13951339729).jpg|50px]] |[[Sigurður Ingi Jóhannsson]] |[[2013]] |[[2016]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar]]<ref name="Gunnlaugsson" /> |Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra |- |[[Mynd:Gunnar Bragi Sveinsson at the Pentagon 2014.jpg|50px]] |[[Gunnar Bragi Sveinsson]] |[[2016]] |[[2017]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Sigurðar Inga Jóhannssonar]] |Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra |- |[[Mynd:Thorgerdur K. Gunnarsdottir, Islands kulturminister.jpg|50px]] |[[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]] |[[2017]] |[[2017]] |[[Viðreisn]] |[[Fyrsta ráðuneyti Bjarna Benediktssonar]] |Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra |- |[[Mynd:Kristjan thor Juliusson (Sj.) Island.jpg|50px]] |[[Kristján Þór Júlíusson]] |[[2017]] |[[2021]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Fyrsta ráðuneyti Katrínar Jakobsdóttur]] |Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra |- |[[Mynd:Islands miljominister Svandis Svavarsdottir vid Nordiska Radets session pa Island 2010-11-04 (cropped).jpg|frameless|68x68dp]] |[[Svandís Svavarsdóttir]] |[[2021]] |[[2024]] |[[Vinstrihreyfingin - grænt framboð]] |[[Annað ráðuneyti Katrínar Jakobsdóttur]] |Matvælaráðherra |- |[[Mynd:Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir 2021.jpg|50px]] |[[Bjarkey Gunnarsdóttir]] |[[2024]] |[[2024]] |[[Vinstrihreyfingin - grænt framboð]] |[[Annað ráðuneyti Bjarna Benediktssonar]] |Matvælaráðherra |- |[[Mynd:Bjarni Benediktsson 2021.jpg |50px]] |[[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] |[[2024]] |[[2024]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Annað ráðuneyti Bjarna Benediktssonar]] |Matvælaráðherra |- |[[Mynd:Hanna Katrín Friðriksson 2021.jpg |50px]] |[[Hanna Katrín Friðriksson]] |[[2024]] | |[[Viðreisn]] |[[Ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur]] |Atvinnuvegaráðherra |}<ref>{{Cite web |url=http://www.atvinnuvegaraduneyti.is/radherra/fyrri-radherrar/atvinnuvega--og-nyskopunarradherra/ |title=Atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra |access-date=2014-12-13 |archive-date=2015-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103073638/http://www.atvinnuvegaraduneyti.is/radherra/fyrri-radherrar/atvinnuvega--og-nyskopunarradherra/ |url-status=dead }}</ref> == Heimildir == {{reflist|2}} {{Íslensk stjórnmál}} [[Flokkur:Sjávarútvegsráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Landbúnaðarráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Viðskiptaráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Iðnaðarráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Íslensk stjórnmál]] [[Flokkur:Listar tengdir íslenskum stjórnmálum]] [[Flokkur:Ráðherraembætti Íslands]] 3yyvnjq6kfxcs9fqzop1flfetckyujq 0 126346 1980401 1950448 2026-09-26T04:17:21Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980401 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Uphill Sleigh Ride.jpg|thumb|250px|Hestur dregur sleða]] [[Mynd:Horse-drawn sleighs 2012 G1.jpg|thumb|250px|Hestasleði í [[Úkranía|Úkraníu]] ]] [[Mynd:Tro2reso.jpg|Maður og barn á sparksleða (skíðasleða)|thumbnail]] [[Mynd:Flexible Flyers in Snow.jpg|thumbnail|Magasleðar]] '''Sleði''' er land[[farartæki]] með sléttum botni eða fest á slétta lárétta [[teinn|teina]] sem fara áfram með að renna eftir yfirborði. Flestir sleðar eru ætlaðir til vetrarferða til að renna eftir yfirborði með lítið [[viðnám]] eins og [[ís]] og [[snjór|snjó]]. Sleðar hafa einnig verið notaðir á annars konar yfirborði svo sem leir. Heysleðar voru notaðir til að flytja [[hey]] frá votlendi yfir á þurrt land og úr þýfi yfir á slétt land. Sleðar eru notaðir bæði til að flytja fólk og varning. Börn renndu sér áður á [[magasleði|magasleðum]] eða [[skíðasleði|skíðasleðum]] úr tré með meiðum úr málmi en núna á sleðum úr plasti ([[snjóþota|snjóþotum]]). Magasleðar eru lágir sleðar til að liggja á maganum á og voru úr viði með járnmeiðum, stundum með festri sætisgrind. Skíðasleðar eða sparksleðar eru með sæti að framan og löngum meiðum og getur annar spyrnt sleðanum áfram. Það tíðkaðist að setja tólg á meiðana til að sleðinn færi hraðar. Sleðar með dúk yfir kallast [[púlka|púlkur]].<ref>{{cite web | url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/03/14/i_svadilfor_thvert_yfir_sudurskautslandid/?t=1773568186.8139164 | title=Í svaðilför þvert yfir Suðurskautslandið | author=Sólrún Lilja Ragnarsdóttir | publisher=[[Morgunblaðið]] | date=2026-03-14 | access-date=2026-03-15 }}</ref> == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20160309002300/http://sarpur.is/adfang.aspx?adfangid=1443440 Mynd frá 1895-1900 af fólki á hestasleða við Vesturgötu 2 í Reykjavík] * [http://sarpur.is/Adfang.aspx?AdfangID=714661 Mynd frá 1866-1900 af tveim piltum sem draga sleða upp Bakarabrekkuna (Bankastræti)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310062743/http://sarpur.is/Adfang.aspx?AdfangID=714661 |date=2016-03-10 }} * [https://web.archive.org/web/20160311162925/http://sarpur.is/adfang.aspx?adfangid=69567 Mynd af sparksleða (stígasleði) með sæti.] * [http://www.thjodminjasafn.is/syningar/sersyningar/gripur-manadarins/nr/2885 Gripur mánaðarins Sparksleði] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151031111433/http://www.thjodminjasafn.is/syningar/sersyningar/gripur-manadarins/nr/2885 |date=2015-10-31 }} * [http://m.mbl.is/bill/frettir/2014/09/24/fagaetur_safngripur_a_utkjalka_slands/ Fágætur safngripur á útkjálka Íslands] ==Heimildir== <references/> {{commonscat|sleds}} {{stubbur|samgöngur}} [[Flokkur:Farartæki]] j8eiy68kk3d0l1jgvmaacdgq31fntq2 0 127372 1980285 1912208 2026-09-25T22:41:13Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980285 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Gambas 3 logo.svg|thumbnail|Rækjan en lógó fyrir Gambas]] [[Mynd:Gambas-3.3.4-Xfce-Fedora16.png|thumbnail|Skjáskot af Gambas umhverfinu]] [[Mynd:DONKEY-GB.png|thumb|right|Donkey.gb]] '''Gambas''' er [[hlutbundið]] [[forritunarmál]] og þróunarumhverfi sem er afbrigði af forritunarmálinu [[BASIC]]. Það keyrir á [[Linux]] og öðrum stýrikerfum sem byggja á [[Unix]]. Heitið Gambas er einnig spænska orðið fyrir [[rækja|rækju]] en mynd af rækju er lógó fyrir þetta forritunarmál. GAMBAS er endurkvæm skammstöfun og stendur fyrir '''G'''ambas '''A'''lmost '''M'''eans '''BAS'''ic sem vísar til þess að forritunarmálið er afar líkt Basic. Gambas var þróað af frönskum forritara og fyrsta útgáfa þess kom út árið 1999. Gambas líkist mjög [[Visual Basic]]. Gambas er í forritasöfnum sem fylgja mörgum Linux útgáfum. Útgáfa fyrir [[Microsoft Windows]] getur keyrt undir [[Cygwin]] umhverfi og á Linux sýndarvél. Gambas frá útgáfu 3.2 getur keyrt á [[Raspberry Pi]] en er þá ekki þýtt í rauntíma. == Dæmi um forrit == Hello world forrit með [[GUI]]. <syntaxhighlight lang="vbscript"> Public Sub Main() Message("Hello World!") End </syntaxhighlight> Forrit sem reiknar 100-term margliðu 500000 sinnum og endurtekur það 10 sinnum (notað til prófana) <syntaxhighlight lang="vbnet"> Private Sub Test(X As Float) As Float Dim Mu As Float = 10.0 Dim Pu, Su As Float Dim I, J, N As Integer Dim aPoly As New Float[100] N = 500000 For I = 0 To N - 1 For J = 0 To 99 Mu = (Mu + 2.0) / 2.0 aPoly[J] = Mu Next Su = 0.0 For J = 0 To 99 Su = X * Su + aPoly[J] Next Pu += Su Next Return Pu End Public Sub Main() Dim I as Integer For I = 1 To 10 Print Test(0.2) Next End </syntaxhighlight> == Tenglar == * [http://www.linux.org/threads/gambas-overview.6478/ Gambas Overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524220218/http://www.linux.org/threads/gambas-overview.6478/ |date=2015-05-24 }} * Mark Alexander Bain (Apr 28, 2006) ''[http://www.linuxjournal.com/article/8481 An Introduction to Gambas]'', [[Linux Journal]], issue 146, June 2006 (in print) * Mark Alexander Bain (Dec 3, 2004) ''[http://www.linux.com/archive/articles/40666 Gambas speeds database development]'', [[Linux.com]] * Mark Alexander Bain (Dec 12, 2007) ''[http://www.linux.com/archive/feature/122049 Creating simple charts with Gambas 2.0]'', [[Linux.com]] * Fabián Flores Vadell (Nov, 2010) ''[http://translate.google.com/translate?hl=es&sl=es&tl=en&u=http://comoprogramarcongambas.blogspot.com/ How to Program with Gambas] * ''[http://www.beginnersguidetogambas.com A Beginner's Guide to Gambas, Revised for Version 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112013615/http://beginnersguidetogambas.com/ |date=2020-11-12 }}'' , John Rittinghouse and Jon Nicholson * ''[http://howtogambas.org/index.php?page=cedi&type=misc&id=1%2F2 How To Gambas 3 - Installing Gambas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304065437/http://howtogambas.org/index.php?page=cedi&type=misc&id=1%2F2 |date=2016-03-04 }}'', W.J.L. Raets * ''[http://howtogambas.org/index.php?page=cedi&type=misc&id=1%2F3 How To Gambas 3 - Building GUI Applications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704095301/http://howtogambas.org/index.php?page=cedi&type=misc&id=1%2F3 |date=2015-07-04 }}'', W.J.L. Raets * [https://web.archive.org/web/20081202013357/http://gambas.sourceforge.net/en/main.html Gambas Almost Means Basic] * [http://www.gambasmag.com/ Gambas Magazine - Linux Software Development with Gambas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219140932/http://www.gambasmag.com/ |date=2014-12-19 }} [[Flokkur:Forritunarmál]] 9gdhudhsllzp81e7kajakhuz69lxkab 0 129207 1980367 1980015 2026-09-26T03:23:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980367 wikitext text/x-wiki Nóbel námsbúðir ehf. er [[Ísland|íslenskt]] fyrirtæki sem hóf starfsemi haustið [[2010]]<ref>{{Cite web |url=http://www.nobel.is/pages/um-nobel |title=Geymd eintak |access-date=2015-03-30 |archive-date=2015-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414235959/http://www.nobel.is/pages/um-nobel |url-status=dead}}</ref> en er rekið í einkahlutafélagaformi frá 2012.<ref>https://www.rsk.is/fyrirtaekjaskra/leit/kennitala/6712121420</ref> Fyrirtækið sérhæfir sig í stuttum námskeiðum (5-20 klst) rétt fyrir lokapróf í háskólum og menntaskólum á Íslandi. Námskeiðin sem stundum kallast námsbúðir byggjast á jafningafræðslu þar sem nemendur sem hafa stuttu áður setið sama námskeið kenna þeim nemendum sem sækja námsbúðirnar efnið með það að markmiði að ná árangri á prófi.<ref>{{Cite web |url=http://www.nobel.is/pages/um-nobel |title=Geymd eintak |access-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414235959/http://www.nobel.is/pages/um-nobel |archive-date=2015-04-14 |url-status=dead}}</ref> Fyrirtækið hefur vaxið nokkuð hratt síðan það var stofnað og haustið 2014 tilkynnti framkvæmdastjórn fyrirtækisins að í bígerð væri útrás til [[Los Angeles]], [[BNA]].<ref>http://www.vb.is/frettir/112218/{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Stofnandi og eigandi Nóbel námsbúða er Atli Bjarnason viðskiptafræðingur. {| class="wikitable" |- | Rekstrarform || Einkahlutafélag |- | Heimilisfang || Laugavegur 170, Reykjavík 105 |- | Starfsemi || Námskeiðahald |- | Stofnandi || Atli Bjarnason |- | Vefsíða || www.nobel.is |} 9q3qknfs2unoiocm256wmvmdqics7mf 0 129435 1980360 1978813 2026-09-26T03:01:51Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 4 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980360 wikitext text/x-wiki '''Mennta- og barnamálaráðherra Íslands''' er æðsti yfirmaður [[Mennta- og menningar­mála­ráðuneyti Íslands|mennta- og barnamálaráðuneyti Íslands]]. Ráðuneytið í núverandi mynd var stofnað árið [[2022]] en menntamálaráðuneyti hefur verið starfandi á [[Ísland]]i síðan [[1947]]. Árið 2021 var gerð sú breyting að ráðuneyti menntamála var sett í nýtt ráðuneyti mennta- og barnamála, en menningarmál flutt í ferðamála-, viðskipta- og menningarmálaráðuneyti<ref>{{Cite web|url=https://www.stjornarradid.is/rikisstjorn/sogulegt-efni/um-rikisstjorn/2021/11/28/Annad-raduneyti-Katrinar-Jakobsdottir/|title=Um ríkisstjórn|website=www.stjornarradid.is|language=is|access-date=2023-12-08}}</ref>. Ráðherra fer með yfirstjórn ráðuneytisins og ber ábyrgð á stjórnarframkvæmdum þess. [[Inga Sæland]] er sitjandi mennta- og barnamálaráðherra<ref>{{Cite web|url=https://www.stjornarradid.is/raduneyti/mennta-og-barnamalaraduneytid/mennta-og-barnamalaradherra/|title=Mennta- og barnamálaráðherra|website=www.stjornarradid.is|language=is|access-date=2023-12-08}}</ref>. == Ráðherrar == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! colspan=3 |Ráðherra !frá !til !flokkur !ráðuneyti !annað |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| |[[Mynd:EinarArnorsson.jpg|50px]] |[[Einar Arnórsson]] |[[1942]] |[[1944]] |[[Sjálfstæðisflokkur]] |[[Ráðuneyti Björns Þórðarsonar]]<ref>[https://www.stjornarradid.is/rikisstjorn/sogulegt-efni/um-rikisstjorn/1942/12/16/Raduneyti-Bjorns-Thordarsonar/ Ráðuneyti Björns Þórðarsonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, Skoðað 12. desember 2017.</ref> |Einnig [[Dómsmálaráðherra Íslands|dómsmálaráðherra]], utan þings |- | style="background-color:{{Flokkslitur|}}"| | |[[Björn Þórðarson]] |[[1944]] |[[1944]] | Óflokksbundinn |[[Ráðuneyti Björns Þórðarsonar]]<ref>[https://www.stjornarradid.is/rikisstjorn/sogulegt-efni/um-rikisstjorn/1942/12/16/Raduneyti-Bjorns-Thordarsonar/ Ráðuneyti Björns Þórðarsonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, Skoðað 12. desember 2017.</ref> |Einnig [[Forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]], [[Dómsmálaráðherra Íslands|dómsmálaráðherra]], [[Heilbrigðisráðherra Íslands|heilbrigðisráðherra]] og [[Kirkjumálaráðherra Íslands|kirkjumálaráðherra]] |- | style="background-color:#A80000"| | |[[Brynjólfur Bjarnason]] |[[1944]] |[[1947]] |[[Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn|Sósíalistaflokkurinn]] |[[Annað ráðuneyti Ólafs Thors]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/4 Annað ráðuneyti Ólafs Thors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170613045100/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/4 |date=2017-06-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170613045100/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/4 |date=2017-06-13 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- |style="background-color:{{Flokkslitur|Framsóknarflokkurinn}}"| |[[File:Eysteinnjonsson.JPG|50px]] |[[Eysteinn Jónsson]] |[[1947]] |[[1949]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Stefáns Jóhanns Stefánssonar]]<ref>[http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/5 Ráðuneyti Stefáns Jóh. Stefánssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924110912/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/5 |date=2015-09-24 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| |[[File:Bjarni-Benediktsson-public-radio-announcement-1949.jpg|50px]] |[[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]] |[[1949]] |[[1950]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Þriðja ráðuneyti Ólafs Thors]] | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| |[[File:Bjornolafsson.JPG|50px]] |[[Björn Ólafsson]] |[[1950]] |[[1953]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Steingríms Steinþórssonar]] | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| |[[File:Bjarni-Benediktsson-public-radio-announcement-1949.jpg|50px]] |[[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]] |[[1953]] |[[1956]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Fjórða ráðuneyti Ólafs Thors]] | |- | style="background-color:#F00000"| |[[File:Gylfi Gíslason 1958.jpg|50px]] |[[Gylfi Þ. Gíslason]] |[[1956]] |[[1971]] |[[Alþýðuflokkurinn]] |[[Þriðja ráðuneyti Hermanns Jónassonar]]<br /> [[Ráðuneyti Emils Jónssonar]]<br /> [[Fimmta ráðuneyti Ólafs Thors]]<br /> [[Ráðuneyti Bjarna Benediktssonar]]<br /> [[Ráðuneyti Jóhanns Hafstein]] | |- | style="background-color:#F00000"| | |[[Magnús Torfi Ólafsson]] |[[1971]] |[[1974]] |[[Samtök frjálslyndra og vinstrimanna]] |[[Ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/15 Fyrsta ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170601222014/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/15 |date=2017-06-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170601222014/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/15 |date=2017-06-01 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Framsóknarflokkurinn}}"| | |[[Vilhjálmur Hjálmarsson]] |[[1974]] |[[1978]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Geirs Hallgrímssonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/17 Ráðuneyti Geirs Hallgrímssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170602001643/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/17 |date=2017-06-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170602001643/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/17 |date=2017-06-02 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:#C00000"| | |[[Ragnar Arnalds]] |[[1978]] |[[1979]] |[[Alþýðubandalagið]] |[[Annað ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/18 Annað ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411035049/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/18 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:#F00000"| | |[[Vilmundur Gylfason]] |[[1979]] |[[1980]] |[[Alþýðuflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Benedikts Gröndals]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/19 Ráðuneyti Benedikts Gröndal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411054316/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/19 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Framsóknarflokkurinn}}"| | |[[Ingvar Gíslason]] |[[1980]] |[[1983]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Gunnars Thoroddsen]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/20 Ráðuneyti Gunnars Thoroddsen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411091244/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/20 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| | |[[Ragnhildur Helgadóttir]] |[[1983]] |[[1985]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Fyrsta ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/21 Fyrsta ráðuneyti Steingríms Hermannssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170410232654/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/21 |date=2017-04-10 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| |[[File:Sverrirhermannsson.JPG|50px]] |[[Sverrir Hermannsson]] |[[1985]] |[[1987]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Fyrsta ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/21 Fyrsta ráðuneyti Steingríms Hermannssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170410232654/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/21 |date=2017-04-10 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| | |[[Birgir Ísleifur Gunnarsson (seðlabankastjóri)|Birgir Ísleifur Gunnarsson]] |[[1987]] |[[1988]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Þorsteins Pálssonar]]<ref>[http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/23 Ráðuneyti Þorsteins Pálssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413010206/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/23 |date=2015-04-13 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:#C00000"| |[[File:Svavargestsson.JPG|50px]] |[[Svavar Gestsson]] |[[1988]] |[[1991]] |[[Alþýðubandalagið]] |[[Annað ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/24 Annað ráðuneyti Steingríms Hermannssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053425/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/24 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref><br /> [[Þriðja ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/25 Þriðja ráðuneyti Steingríms Hermanssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411080420/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/25 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| | |[[Ólafur G. Einarsson]] |[[1991]] |[[1995]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Fyrsta ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/26 Fyrsta ráðuneyti Davíðs Oddssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053430/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/26 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| |[[File:Björn Bjarnason (2007).jpg|50px]] |[[Björn Bjarnason (f. 1944)|Björn Bjarnason]] |[[1995]] |[[2002]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Annað ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/28 Annað ráðuneyti Davíðs Oddssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411054305/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/28 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref><br /> [[Þriðja ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref>[http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/30 Þriðja ráðuneyti Davíðs Oddssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924110826/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/30 |date=2015-09-24 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| | |[[Tómas Ingi Olrich]] |[[2002]] |[[2003]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Þriðja ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref>[http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/30 Þriðja ráðuneyti Davíðs Oddssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924110826/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/30 |date=2015-09-24 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| |[[File:Thorgerdur K. Gunnarsdottir, Islands kulturminister.jpg|50px]] |[[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]] |[[2003]] |[[2009]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Fjórða ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/34 Fjórða ráðuneyti Davíðs Oddssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053455/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/34 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref><br /> [[Ráðuneyti Halldórs Ásgrímssonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/133 Ráðuneyti Halldórs Ásgrímssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411071644/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/133 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref><br /> [[Fyrsta ráðuneyti Geirs Haarde]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/237 Fyrsta ráðuneyti Geirs Haarde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411071713/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/237 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref><br /> [[Annað ráðuneyti Geirs Haarde]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/276 Annað ráðuneyti Geirs Haarde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053435/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/276 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|VG}}"| | [[Mynd:Katrín Jakobsdóttir at Göteborg Book Fair 2012 03.jpg|50px]] |[[Katrín Jakobsdóttir]] |[[2009]] |[[2013]] |[[Vinstrihreyfingin - grænt framboð]] |[[Fyrsta ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/305 Fyrsta ráðuneyti Jóhanna Sigurðardóttir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053450/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/305 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref><br /> [[Annað ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/323 Annað ráðuneyti Jóhanna Sigurðardóttur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402023840/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/323 |date=2017-04-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402023840/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/323 |date=2017-04-02 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| |[[File:Nordiska radets nyvalda vice president Illugi Gunnarsson.jpg|50px]] |[[Illugi Gunnarsson]] |[[2013]] |[[2017]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/551 Ráðuneyti Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053511/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/551 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref><br>[[Ráðuneyti Sigurðar Inga Jóhannssonar]] | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| |[[Mynd:Kristjan thor Juliusson (Sj.) Island.jpg|50px]] |[[Kristján Þór Júlíusson]] |[[2017]] |[[2017]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Bjarna Benediktssonar]] | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Framsóknarflokkurinn}}"| |[[Mynd:Lilja Dögg Alfreðsdóttir.jpg|50px]] |[[Lilja Alfreðsdóttir]] |[[2017]] |[[2021]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Katrínar Jakobsdóttur]] | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Framsóknarflokkurinn}}"| |[[Mynd:Ásmundur Einar Daðason 2021.jpg |50px]] |[[Ásmundur Einar Daðason]] |[[2021]] |[[2024]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Annað ráðuneyti Katrínar Jakobsdóttur]]<br>[[Annað ráðuneyti Bjarna Benediktssonar]] | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Flokkur fólksins}}"| |[[Mynd:Ásthildur Lóa Þórsdóttir 2021.jpg |50px]] |[[Ásthildur Lóa Þórsdóttir]] |[[2024]] |[[2025]] |[[Flokkur fólksins]] |[[Ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur]] | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Flokkur fólksins}}"| |[[Mynd:Guðmundur Ingi Kristinsson 2025.jpg |50px]] |[[Guðmundur Ingi Kristinsson]] |[[2025]] |2026 |[[Flokkur fólksins]] |[[Ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur]] | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Flokkur fólksins}}" | | |[[Inga Sæland]] |[[2026]] | |[[Flokkur fólksins]] |[[Ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur]] | | |}<ref>[https://www.menntamalaraduneyti.is/radherra/fyrri-radherrar/ Fyrrir menntamálaráðherrar], Skoðað 14. apríl 2015.</ref> == Heimildir == <references /> {{Íslensk stjórnmál}} [[Flokkur:Ráðherraembætti Íslands]] [[Flokkur:Íslensk stjórnmál]] [[Flokkur:Listar tengdir íslenskum stjórnmálum]] 8dgtm9k5qikk2fp7r4z0nafir2949nq 0 129800 1980306 1803240 2026-09-26T00:20:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980306 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Hrímblaðka | status = | image = Atriplex glabriuscula Herbar.JPG | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Amaranthaceae]] | genus = [[Atriplex]] | species = A. glabriuscula | binomial = Atriplex glabriuscula | binomial_authority = Edmondston | synonyms = | range_map = | range_map_width = 240px | range_map_caption = }} '''Hrímblaðka''' ([[fræðiheiti]]: ''Atriplex glabriuscula'') er [[jurt]] af [[hélunjólaætt]]. Hún vex eingöngu í sjávarfjörum. == Heimildir == * [https://web.archive.org/web/20201205212920/http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=3473&fl=1 Hrímblaðka (Lystigarður Akureyrar)] * [http://www.floraislands.is/atripgla.html Flóra Íslands - Hrímblaðka] * [http://www.svgardur.is/hr%C3%ADmbla%C3%B0ka Hrímblaðka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304222951/http://www.svgardur.is/hr%C3%ADmbla%C3%B0ka |date=2016-03-04 }} {{reflist}} {{commonscat|Atriplex glabriuscula|hrímblöðku}} {{wikilífverur|Atriplex glabriuscula|hrímblöðku}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Hélunjólaætt]] [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] crkwlvg6q7tj8eukgmwshwu4twbg3vm 0 130110 1980277 1771902 2026-09-25T21:50:10Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980277 wikitext text/x-wiki '''Euronext''' eða NYSE Euronext er samevrópskur [[hlutabréfamarkaður]] sem var stofnaður árið [[2000]] og eru höfuðstöðvar hans staðsettar í [[París]] en ná einnig til [[kauphöll|kauphallanna]] [[Brussel]], [[Amsterdam]], [[Lissabon]] og [[London]].<ref>Verðmæti hlutabréfa í helstu kauphöllum veraldar. (2009). Sótt þann 4. Júní 2015 af http://www.landsbankinn.is/dagbok-eignastyringar/taeknigreining/sterkustu-greinarnar-og-londin/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331201026/http://www.landsbankinn.is/dagbok-eignastyringar/taeknigreining/sterkustu-greinarnar-og-londin/ |date=2014-03-31 }}</ref> Upphafið markaði þegar kauphallirnar í Amsterdam, Brussel og París runnu saman í eina þann 22. september sama ár og var tilgangurinn að samstilla og nýta þá gríðarlegu möguleika sem evrópski markaðurinn bauð uppá undir einum gjaldmiðli.<ref>Birth of Euronext. Speech from Jean-François Théodore, Chairman and Chief Executive Officer of Euronext (2000). Sótt þann 4. júní 2015 af http://www.paris-europlace.net/dossiers001_fr.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312102557/http://paris-europlace.net/dossiers001_fr.htm |date=2016-03-12 }}</ref> Í desember 2001 eignaðist Euronext öll hlutabréfin í stærstu afleiðukauphöll Evrópu, [[afleiðukauphöll Lundúna]] (e. ''London International Financial Futures and Options Exchange'' (LIFFE)) og úr varð Euronext LIFFE. Árið [[2002]] rann [[kauphöllin í Lissabon|portúgalska kauphöllin]] inn í Euronext<ref>Frank J. Fabozzi. (2008). ''Handbook of Finance, Financial Markets and Instruments.'' John Wiley&sons:New Jersey</ref> og með þessum samruna voru markaðir sameinaðir sem eiga sér sögu allt aftur á 17. öld. Viðskipti eiga sér aðallega stað á evrusvæðinu með um 1.300 útgefendur að andvirði 2.600 m.a. [[evra]] markaðsumsvifa sem er samsettur af einstökum [[bláir peningar|bláum peningum]] (e. ''blue chip'') sem að standa 20+ útgefendur í EURO STOXX 50-staðlinum sem og fjölbreyttum innlendum og erlendum fjárfestum.<ref>Euronext - https://www.euronext.com/</ref> Þann 11. janúar 2007 samþykktu [[samkeppnisyfirvöld Evrópusambandsins]] samruna Euronext og [[kauphöllin í New York|kauphallarinnar í New York]]. Samþykki Evrópusambandsins var háð því að yfirvöld í þeim löndum sem Euronext og dótturfyrirtæki var starfrækt í, samþykktu samrunann. Hluthafar í Euronext höfðu í desember árið áður samþykkt samrunann með miklum meirihluta og í júní sama ár hafði stjórn Euronext hafnað yfirtökutilboði þýsku kauphallarinnar Deutsche Börse og kaus frekar að ræða við kauphöllina í New York. Sá gjörningur vakti töluverða reiði nokkurra hluthafa og stjórnvalda í Evrópu sem hefðu fremur kosið að sjá frekari samþjöppun innan Evrópu.<ref>Viðskiptablaðið. (2007). Samruni Euronext og NYSE samþykktur. Sótt þann 4. júní 2014 af http://www.vb.is/frettir/32948/{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Kauphallirnar sameinuðust svo formlega þann 4. apríl 2007<ref>NYSE News releases. (2007). Shares of NYSE Euronext begin trading, marking the beginning of the first truly global financial marketplace. Sótt þann 4. júní 2015 af http://www1.nyse.com/press/1175665133200.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140217031756/http://www.nyse.com/press/1175665133200.html |date=2014-02-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140217031756/http://www.nyse.com/press/1175665133200.html |date=2014-02-17 }}</ref> og mynduðu fyrstu kauphöllina sem tengdi markaði Evrópu og Bandaríkjanna saman og fyrir vikið auðveldaði fjárfestingar yfir Atlantshafið. Sameiginlega félagið fékk heiti beggja kauphalla og varð NYSE Euronext.<ref>Vísir. (2006). Euronext samþykkir samruna við NYSE. Sótt þann 4. júní af http://www.visir.is/euronext-samthykkir-samruna-vid-nyse/article/200661220090 </ref> == Viðskipti innan NYSE Euronext == Öll viðskipti með verðbréf sem skráð eru á NYSE Euronext markaðnum fara fram í Universal Trading Platform<ref name=":0">Euronext - https://www.euronext.com/fr/technology/utp</ref>. Kerfið er að fullu samhæft milli markaða og eykur á miðlægni lausafjár, ýtir undir sanngjarna og gagnsæja verðlagningu auk þess sem það keyrir allar skipanir samstundis. Þetta fyrirkomulag vinnur með mjög fjölbreytilegar færslur og sýslar með tilboð á miklum hraða meðan lausafjáreigendur meta viðskiptin með mannlegri dómgreind og af ábyrgð. Viðskiptin fara fram stighækkandi verðgrundvelli með eins konar sí-virkni eða í uppboðum sem fara fram tvisvar á dag á ákveðnum tímum og er tilgangur þess að auka á verðvitundina gagnvart verðbréfum sem eru ekki eins aðgengileg með lausafé. Universal Trading Platform kerfið<ref name=":0" /> er með innbyggða öryggismæla sem tryggja að sjálfvirk tilboð í sí-virka ferlinu orsaki ekki öfgakenndar verðsveiflur á markaði. Viðskipti með eigið fé sem skráð eru í markaðsstýringu NYSE Euronext eru möguleg innan viðskiptatímabils hvers dags í sí-virku viðskiptunum eða í uppboðunum. Opið er fyrir skráningar frá 07.15 til 17.40 CET. Frjálsasta lausaféð er yfirleitt sett í sí-virku tilboðin yfir allan daginn á meðan það lausafé, sem er bundnara, er boðið upp á uppboðstímum. Uppboðin fara fram eins og áður segir tvisvar á dag og eru þau haldin klukkan 11.30 og 16.30 CET. Skipting verðbréfa milli sí-virkra viðskipta og uppboðsviðskipta er bundið ákvörðun NYSE Euronext á grundvelli hlutlægra viðmiða sem byggja á sögulegum og væntum viðskiptum, þátttöku í NYSE Euronext eða öðrum alþjóðlega viðurkenndum vísitölum og þátttöku viðskiptavaka. Skipulag markaðarins byggir á fjórum samvirkum kerfum: # Sjálfvirku dreifikerfi fyrir færslur sem tengir tilboðsbeiðnir viðskiptavina við miðlæga viðskiptakerfið í gegnum tilboðssafnara og verðbréfakaupmann, óháð því hvernig tilboðið berst. # Miðlægt viðskiptakerfi sem vinnur sjálfkrafa úr tilboðum. # Rauntíma upplýsingaveita sem birtir upplýsingar úr viðskiptakerfinu # Greiðslumiðlunar og uppgjörskerfi sem einnig nýtir sér upplýsingar úr viðskiptakerfinu. Tilboð í ákveðið fjármagn eru sjálfkrafa flokkuð eftir eðli (kaup eða sala) og verðmörk stillt í sömu tímaröð og skráð er í færslubók seðlabanka. Úrlausn tilboða er framkvæmd með tilliti til verðs. Kauptilboð eru tekin í „fallandi“ röð en sölutilboð í „stígandi“ röð. == Samræmt viðskiptaumhverfi / Universal Trading Platform == Stækkun markaðshlutdeildar í flóknu fjármálaumhverfi nútímans er orðið flóknara en nokkru sinni. Aukin samkeppni, kröfuharðir viðskiptavinir og síbreytilegar reglugerðir eru merki þess að þörf er fyrir kerfi sem er lipurt og um leið mjög áreiðanlegt. Þetta kerfi er ekki eingöngu notað sem viðskiptakerfi NYSE Euronext heldur býðst viðskiptavinum NYSE Euronext að kaupa sér aðgang að kerfinu til eigin nota á minni en þó flóknum mörkuðum. NYSE Euronext kemur til móts við tæknilegar kröfur viðskiptavina sinna með því að bjóða upp á sér lausnir fyrir hvern og einn á forsendum viðskiptalegra þarfa. Með því er lágmörkuð hættan á tæknilegum vandkvæðum. Kerfið byggir á því sem NYSE Euronext notar á mörkuðum sínum. NYSE Euronext UTP er leiðandi á sínu sviði. Kerfið er selt með þeim orðum að ekki sé það eingöngu búið hámarks öryggi heldur sé það afskaplega þægilegt í notkun og hannað fyrir velgengni – eins og fram kemur í sölupistli á vef NYSE Euronext. NYSE Euronext UTP höndlar með fjölmargar gerðir tilboða, allt frá einföldum gerðum tilboða yfir í gríðarlega flóknar aðgerðir sem geta haft langvarandi áhrif á markaðinn. Með samvirkni einstakrar getu til að meðhöndla tilboð og víðu sviði af stillanlegum, samkeyranlegum reikniaðgerðum og verðmörkum hefur Euronext UTP algera sérstöðu við stjórnun á markaðsvirkni viðskiptavinarins. Euronext ábyrgist sífellda virkni og sífellt öryggi hugbúnaðarins og vísar með því í stöðugleika kerfa sinna í markaðskerfi sínu.  == Tímalína ==  Nokkrir merkis atburðir í sögu NYSE Euronext  2000. Euronext stofnað með samruna kauphalla í Brussel, París og Amsterdam. Verður þar með fyrsta sam-evrópska kauphöllin<ref name=":1">Timeline of the Euronext Exchange - https://prezi.com/hd-ebonl3hlt/timeline-of-the-euronext-exchange/ </ref>. 2001. Fyrsta hlutafjárútboð Euronext skilar kauphöllinni 400 milljónum evra með sölu á 30 milljón hlutum. Á þessum tíma er Euronext því metið á 2.800 m.a. evrur<ref name=":1" />. 2002. Euronext yfirtekur LIFFE<ref name=":1" />. 2002. Euronext sameinast kauphöllinni í Lissabon, BVLP<ref>Euronext Lisbon - [[:en:Euronext_Lisbon|http://en.wikipedia.org/wiki/Euronext_Lisbon]]</ref> 2007. Euronext og NYSE sameinast og mynda NYSE Euronext<ref name=":1" />. 2008. NYSE Euronext reynir samruna við Deutsche Borse<ref name=":1" />. 2008. NYSE Euronext yfirtekur AmEx<ref>NYSE MKT - [[:en:NYSE_MKT|http://en.wikipedia.org/wiki/NYSE_MKT]] </ref> 2008. NYSE Euronext stendur fyrir hlutafjárútboði VISA, það stærsta í sögu Bandaríkjanna á þeim tíma. Með því var 16 m.a. USD safnað<ref name=":1" />. 2009. NYSE Euronext tekur frumkvæði að tæknilegum úrbótum og þjónustu, sem stendur fjárfestum til boða<ref name=":1" />. 2009. Neðansjávarkapall, ætlaður til fjármálaviðskipta, lagður á milli New York og London<ref name=":1" />. 2009. Tvö ný gagnaver NYSE Euronext tekin í notkun<ref name=":1" />. 2013. Viðræður við InterContinental fara fram vegna mögulegrar yfirtöku á NYSE Euronext<ref name=":1" />. == Tengt efni == * [[Verðbréf]] * [[Kauphöllin í New York]] * [[Kauphöll Íslands]] == Heimildir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Hlutabréfamarkaðir]] j8fgd9uf1yzg7pr62ecocj5gym6ol9f 0 130531 1980234 1823365 2026-09-25T19:08:13Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980234 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Cupressus nootkatensis'' | status = LC <!--IUCN2.3--> | image = Cupressus_nootkatensis_5879.JPG | image_caption = Barr og köngull, [[Mount Rainier National Park]] | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = ''[[Pinales]]'' | familia = [[Einisætt]] (''Cupressaceae'') | genus = ''[[Cupressus]]'' | species = '''''C. nootkatensis''''' | binomial = ''Cupressus nootkatensis'' | binomial_authority = [[D.Don]] 1824 | range_map = Cupressus nootkatensis range map 3.png | range_map_caption = Útbreiðsla í Norður-Ameríku | synonyms = *''Callitropsis nootkatensis'' <small>(D.Don) Oerst. ex D.P.Little</small> *''Callitropsis nootkatensis'' <small>(D. Don) Florin</small> *''Chamaecyparis nootkatensis'' <small>(D. Don) Sudw.</small> *''Chamaecyparis nootkatensis'' <small>(D.Don) Spach</small> *''Chamaecyparis nutkaensis'' <small>Lindl. & Gordon</small> *''Cupressus americana'' <small>Trautv.</small> *''Cupressus nutkatensis'' <small>Hook.</small> *''Thuja excelsa'' <small>Bong.</small> *''Thujopsis borealis'' <small>Carrière</small> *''Thujopsis cupressoides'' <small>Carrière</small> *''Thujopsis tchugatskoyae'' <small>Carrière</small> *''Xanthocyparis nootkatensis'' <small>(D.Don) Farjon & D.K.Harder</small> | synonyms_ref = <ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2468334 The Plant List, ''Xanthocyparis nootkatensis'']</ref> }} [[Mynd:Cupressus nootkatensis 1251.jpg|thumb|vinstri|Nærmynd af barri.]] '''Alaskasýprus''' ([[fræðiheiti]]: ''Cupressus nootkatensis'', áður þekkt sem ''Chamaecyparis nootkatensis'' ) er [[barrtré]] af [[grátviðarætt]] (''Cupressaceae''). Það vex í strandhéruðum [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]], sunnanverðu [[Alaska]] og allt suður til [[Kalifornía|Norðvestur-Kaliforníu]]. Það verður 30–40 m á hæð og vaxtalag er eins og grönn keila. Kýs mikinn loftraka og djúpan jarðraka. Er skuggþolið og vex upp inni í greni- og þallarskógum. Alaskasýprus er hægvaxta og getur náð 1.000 – 3.500 ára aldri. Árssprotar vaxa í fleti eins og í blævæng og hafa ekki eiginleg endabrum, heldur stöðva þeir bara vöxtinn í bili við óhagstæð veðurskilyrði. Barrnálar eru skellaga. Börkurinn er grábrúnn og sléttur og flagnar af í stórum flögum á eldri trjám. Könglar eru kúlulaga. == Á Íslandi == Alaskasýprus hefur ekki náð mikilli hæð hérlendis en reynsla er ekki mikil, eintök má finna á t.d. í [[Lystigarður Akureyrar|Lystigarði Akureyrar]], [[Hallormsstaður|Hallormsstað]], [[Mógilsá]], í [[Skorradalur|Skorradal]], á [[Reykjavík]]ursvæðinu, í [[Múlakot|Múlakoti]] og í [[Fljótshlíð]]. Hann vex mjög hægt hérlendis og vantar líklega meiri hita. Hann þarf mjög gott skjól og vex ágætlega í hálfskugga af öðrum trjám. Hann þolir illa þurranæðinga í frosti og vetrarsól, og verður því að skýla honum vel fyrir því og norðanáttinni. Vetrarskýli er því nauðsynlegt fyrstu árin, nema hann hafi mjög gott skjól af öðrum gróðri í kring. [[Mynd:Cupressus nootkatensis 1337.JPG|thumb|vinstri|Alaskasýprus]] [[Mynd:Cupressus nootkatensis 5888.JPG|thumb|miðja|Barr]] == Tengill == [https://web.archive.org/web/20200925044445/http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=459&fl=2 Lystigarður Akureyrar - Alaskasýprus] {{reflist}} {{commonscat|Cupressus nootkatensis}} {{Wikilífverur|Cupressus nootkatensis}} {{stubbur|tré}} [[Flokkur:Barrtré]] gx0mlw9bah0xu0hkta5ywn1ih1g7dwr 0 133150 1980411 1980082 2026-09-26T04:44:42Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980411 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sofaaktivismi.jpg|thumbnail|hægri]] '''Sófa-aktívismi''' er hugtak sem nota mætti um einfaldar leiðir til að stunda [[Aktívismi | aktívisma]] og styðja málefni eða samfélagslegt mál svo sem með notkun netsins og samfélagsmiðla. Margar vefsíður og fréttaveitur hafa bætt samfélagsmiðlum á borð við [[Facebook]] og [[X (samfélagsmiðill)|samfélagsmiðilinn X]] í miðlunarkerfi sitt þar sem notandinn getur auðveldlega líkað við, deilt og tíst, um það sem honum finnst áhugavert á netinu. Fólk getur sýnt áhuga á málum á sviði samfélags- eða stjórnmála svo dæmi séu tekin með einum músarsmelli. ==Aðferðir== Aktívismi sófa-aktívistans felur meðal annars í sér að skrifa undir undirskriftalista á [[Internetið | netinu]],<ref>[http://www.snopes.com/inboxer/petition/internet.htm Snopes.com: Inboxer Rebellion (Internet Petitions)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230117170410/https://www.snopes.com/fact-check/category/inboxer-rebellion/ |date=2023-01-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230117170410/https://www.snopes.com/fact-check/category/inboxer-rebellion/ |date=2023-01-17 }} - discusses slacktivism in some detail</ref>, ganga í hópa og samtök, oft án þess að leggja neitt annað af mörkum en að afrita og dreifa upplýsingum á [[samfélagsmiðlar | samfélagsmiðlum]]. Meðal annars með því afrita stöðufærslur eða önnur skilaboð, breyta einkennismynd eða eigin upplýsingum í þágu einhvers málstaðar. Rannsóknir hafa staðið yfir á tengslum milli hugmyndarinnar um sófa-aktívisma og annarra forma aktívisma, þar sem hópar hafa í auknum mæli notast við samfélagsmiðla til að efna til þáttöku almennings og skipulagningar fjöldaaðgerða. <ref name="Advocacy 2.0">{{cite journal|last=Obar|first=Jonathan|title=Advocacy 2.0: An Analysis of How Advocacy Groups in the United States Perceive and Use Social Media as Tools for Facilitating Civic Engagement and Collective Action|journal=Journal of Information Policy|year=2012|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1956352|display-authors=etal }}</ref><ref name="Obar">{{Cite journal|last=Obar|first=Jonathan|title=Canadian Advocacy 2.0: A Study of Social Media Use by Social Movement Groups and Activists in Canada|journal=Canadian Journal of Communication|year=2014|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2254742|accessdate=15 mars 2016}}</ref> Aðgerðir [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] í verkefni sínu varðandi [[HIV]] / [[AIDS]] lýsir hugtakinu sófa-aktívisti með dæmi sem segir að fólk sem styður við málstað með því að framkvæma litlar og einfaldar aðgerðir sé í raun ekki skuldbundið eða hafi helgað sig því að valda breytingum.<ref>UNAIDS, [http://data.unaids.org/pub/Outlook/2010/20100713_outlook_ataids_en.pdf UNAIDS OUTLOOK REPORT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305070613/http://data.unaids.org/pub/Outlook/2010/20100713_outlook_ataids_en.pdf |date=2016-03-05 }}, júlí 2010</ref> == Notkun hugtaksins== Enska hugtakið „Slacktivism“ er taliðeiga rætur að rekja til Dwight Ozard og Fred Clark á Cornerstone hátíðinni 1995. Það var stytting á hugtakinu „Slacker Activism“ sem vísar til eins konar aðgerðaleysis sem tengist virkni ungs fólks sem lét sig virkni lítið varða og hafði þar af leiðandi lítil áhrif á samfélagið nema ef vera skyldi í mjög litlum mæli og í einangruðum hópi. (eins og til dæmis að gróðursetja tré á móti því að taka þátt í mótmælaaðgerðum). Upphaflega var hugtakið notað í jákvæðum tilgangi þó notkunarmerking þess hafi breyst.<ref>{{cite journal|first=Henrik Serup|last=Christensen|title=Political activities on the internet: slacktivism or political participation by other means?|journal=First Monday|year=2011|volume=16|url=http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/3336/2767|accessdate=16 Mars 2016|archive-date=21 október 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021061242/http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/3336/2767|url-status = dead}}</ref> Útvarpsmaðurinn og stjórnmálaskýrandinn Dan Carlin notaðist við þetta hugtak í þáttum sínum á tíunda áratug tuttugustu aldar og talið er líklegt að hann hafi breytt merkingu orðsins í þá sem síðar varð. Dæmi um notkun hugtaksins sófa-aktívismi birtist í bók [[:en:Evgeny_Morozov|Evgeny Morozov]] ''[[iarchive:netdelu_mor_2011_00_0283/page/n5/mode/2up|Net Delusion: The Dark Side of Internet Freedom]]'' (2011). Þar tengir Morozov sófa-aktívisma við Colding-Jørgensen tilraunina. Árið 2009 bjó danski sálfræðingurinn, Anders Colding-Jørgensen, til gervihóp á Facebook sem hluta af rannsókn sinni. Í þeim hópi hélt hann því fram að yfirvöld í Kaupmannahöfn ætluðu að brjóta niður hinn fræga og sögulega storks gosbrunn á [[:en:Amagertorv|Amagertorv]] og mótmælti þeirri aðgerð. Á fyrsta degi höfðu 125 Facebook notendur skráð sig í hópinn og hópurinn stækkaði ört. Þegar yfir lauk voru 27.500 manns í hópunum.<ref>{{cite web |url=http://virkeligheden.dk/2009/stork-fountain-experiment-1-facebook-groups-are-not-democratic-tools/ |title=Stork Fountain Experiment #1: Why Facebook groups are not democratic tools &#124; Virkeligheden |publisher=Virkeligheden.dk |date=23 september 2009 |accessdate=15 mars 2016 |archive-date=20 desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220005424/http://virkeligheden.dk/2009/stork-fountain-experiment-1-facebook-groups-are-not-democratic-tools/ |url-status = dead }}</ref> Morozov heldur því fram að Colding-Jørgensen tilraunin sýni öll merki sófa-aktívisma: „Þegar samskiptaleiðir eru greiðar og kostnaðarlitlar geta hópra auðveldlega hvatt til aðgerða.“<ref name="Morozov 2011 180">{{cite book|last=Morozov|first=Evgeny|title=The net delusion : the dark side of Internet freedom|url=https://archive.org/details/netdelusiondarks0000moro|year=2011|publisher=PublicAffairs|location=New York|page=[https://archive.org/details/netdelusiondarks0000moro/page/180 180]}}</ref> [[Clay Shirky]] hefur einnig hlutgert sófa-aktívisma sem „fáránlega auðvelda hópamyndun.“<ref name="Morozov 2011 180"/> === Íslenska hugtakið === Á íslensku hefur þetta hugtak ekki verið mikið í umræðunni. Íslenska þýðingin á activism er samkvæmt orðabók [[aðgerðastefna]] en deilt er um hversu vel það nær utan um hugtakið.<ref>{{cite journal|last=Hafdís Erla|first=Hafsteinsdóttir|title=Hómó Sófus|journal=Stúdentablaðið|year=2006|volume=4|pages=29|url=http://timarit.is/files/20325063.pdf#navpanes=1&view=FitH|accessdate=4. febrúar 2016}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Til eru þeir sem kjósa að nota [[aktívismi]], sem er viðurkennt hugtak innan fræðasamfélagsins en virðist síður notað utan þess.<ref>{{cite journal|last=Hafdís Erla|first=Hafsteinsdóttir|title=Hómó Sófus|journal=Stúdentablaðið|year=2006|volume=4|pages=29|url=http://timarit.is/files/20325063.pdf#navpanes=1&view=FitH|accessdate=4. febrúar 2016}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Höfundur greinarinnar kýs að nota orðið aktívismi umfram aðgerðastefnu Slacktivisim myndi í þessu tilviki þýðast sem sófa-aktívismi eða sófa-aðgerðarstefna. == Gagnrýni á sófa-aktívisma == Ekki eru allir á eitt sáttir við notkun á þessu hugtaki. Gagnrýnendur hafa varpað fram þeirri spurningu hvort einhver alvöru markmið náist með öllum þessum aðferðum þar sem sjaldnast þarf að leggja mikið á sig við aðgerðina.<ref>Carr, David. "[http://www.nytimes.com/2012/03/26/business/media/hashtag-activism-and-its-limits.html?_r=0 Hashtag Activism, and Its Limits.]" ''The New York Times''. 25 mars 2012</ref> Til eru þeir sem deila á að þetta feli í sér þær undirliggjandi forsendur að öll álitaefni verði leyst án vandkvæða á samfélagsmiðlum. Það geti vissulega verið möguleiki í þrengri skilningi (innan smærri samfélaga) en sófa-aktívismi reynis hins vegar algerlega gagnslaus í víðari skilningi, svo sem í hnattrænu tilliti.<ref>{{cite web|last=Morozov|first=Evgeny|title=From Slacktivism to Activism|url=http://neteffect.foreignpolicy.com/posts/2009/09/05/from_slacktivism_to_activism|accessdate=17 mars 2016|archive-date=13 nóvember 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141113155043/http://neteffect.foreignpolicy.com/posts/2009/09/05/from_slacktivism_to_activism|url-status = dead}}</ref> Í innslagi fyrir [[NPR]] árið 2009 veltir Morozov vöngum yfir því hvort „sá ávinningur sem umfjöllun getur aflað í gegnum meiri áreiðanleika nýju miðlanna sé þeirra breytinga virði sem búast má við að séu jafnvel hefðbundnum aktívistum í óhag á þann hátt að almennir borgarar myndu í auknum mæli snúa sér frá hefðbundnum (og sannreyndum) aðferðum aktívisma.“<ref>{{cite web|last=Morozov|first=Evgeny|title=Foreign Policy: Brave New World Of Slacktivism | url = https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=104302141|accessdate=16 mars 2016}}</ref> Gagnrýni á sófa-aktívisma beinist oft að því að virkni á netinu sé árangurslaus og/eða að beiting hans dragi úr eða beinlínis hamli stjórnmálaþátttöku fólks á öðrum vettvangi. Þó svo margar rannsóknir á sófa-aktívisma vísi eingöngu til einstakra mála eða herferða þá er erfitt að fullyrða hversu hátt hlutfall af virkni tengdum sófa-aktívisma leiða til lokatakmarks. Enn fremur hafa margar rannsóknir einblínt á slíkan aktívisma í lýðræðislegu eða opnu samhengi, þar sem á opinberum vettvangi samfélagsmiðla er smellt á „like“, tilkynnt um mætingu á viðburð, skipt um einkennismynd á einstaklingsreikningi eða sett fram slagorð í stað myndar í löndum sem lúta einræði eða þvingandi stjórn á annan hátt. .<ref>{{cite web|url=http://bakerinstitute.org/publications/ITP-pub-CyberactivismAndWomen-051712.pdf|title=Unveiling the Revolutionaries: Cyberactivism and Women's Role in the Arab Uprisings|author=Radsch, Courtney|publisher=Rice University|date=Maí 2012|access-date=2016-03-17|archive-date=2012-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004205606/http://bakerinstitute.org/publications/ITP-pub-CyberactivismAndWomen-051712.pdf|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=rV2E2T9GFaE |title=Cyberactivism and the Arab Revolt: Battles Waged Online and Lessons Learned (Part 1 of 9) |publisher=YouTube |date=29 mars 2011 |accessdate=16 mars 2016}}</ref> Blaðamaðurinn [[Courtney C. Radsch]] heldur því fram að jafnvel þrátt fyrir lágt þátttökustig hafi sófa-aktívisminn verið mjög miklivæg útfærsla aktívisma fyrir [[arabar | arabíska]] ungdóminn í aðdraganda [[arabíska vorið | arabíska vorsins]] og á meðan því stóð þar sem þetta var ákveðið form málfrelsis og gat auðveldlega lætt sér inn í almenna fjölmiðlaumfjöllun. Það gerðist þegar ákveðin málefni með ákveðinni „[[hashtag]]“-merkingu „urðu að vinsælu umræðuefni og hjálpar til við fjölmiðlaathygli sem og að skipuleggja upplýsingaflæði. Samfélagsmiðlar hafa ákveðið vald til að móta alþjóðlegan fréttaflutning og er það ein leið til að bylta og draga úr völdum ríkja. ."<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/courtney-c-radsch/doubleedged-sword-social-_b_826354.html |title=Double-Edged Sword: Social Media's Subversive Potential|author=Courtney Radsch|publisher=Huffington Post| date= 28 febrúar 2011}}</ref> Við þetta má bæta að fræðimenn benda á að „óttinn við að virkni á netinu leysi af hólmi mannlega virkni sé órökstuddur,“ þar sem slík virkni veldur hvorki neikvæðum né jákvæðum áhrifum á stjórnmálaþátttöku. .<ref>{{cite web|last=Christensen|first=Henrik Serup|title=Political activities on the internet: slacktivism or political participation by other means?|url=http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/3336/2767|publisher=First Monday|accessdate=12 mars 2016|archive-date=21 október 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021061242/http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/3336/2767|url-status = dead}}</ref> Á meðan sófa-aktívismi þróast, fer [[tæknivald]] (ákveðin gerð stjórnskipulags þar sem ákvarðanir eru teknar af útvöldum einstaklingum með sértæka tækniþekkingu) minnkandi þar sem nánast hver sem er getur tekið þátt í ákvarðanatöku og aðgerðum. Stafrænn aktívismi stígur dans við samfélagsjöfnuð þar sem árangurslítil markaðssetning dreifir pólitískum efasemdum og dregur athyglina frá ákaflega róttækum hreyfingum.<ref>White, Micah. "[http://www.theguardian.com/commentisfree/2010/aug/12/clicktivism-ruining-leftist-activism Clicktivism Is Ruining Leftist Activism]", ''The Guardian'', 12 ágúst 2010, sótt 17. Mars 2016</ref> Micah White hefur bent á að þó sófa-aktívismi sé yfirleitt auðveldasta leiðin til þátttöku í hreyfingum og stuðnings við breytingar þá hefur ljómi nýjungar net aktívismans horfið smám saman við það að fólk áttar sig á því að þátttaka þess hafði lítil sem engin áhrif. Hefur það orðið til þess að trú fólks á alls kyns aktívisma hefur dvínað. .<ref>White, Micah. "[http://www.theguardian.com/commentisfree/2010/aug/12/clicktivism-ruining-leftist-activism Clicktivism Is Ruining Leftist Activism]", ''The Guardian'', 12 ágúst 2010</ref> [[Malcolm Gladwell]] ritaði í grein sinni í New Yorker þann 4. október 2010. ''[[The New Yorker|New Yorker]]'' article,<ref name="Gladwell - Small change">{{cite web|url = https://www.newyorker.com/reporting/2010/10/04/101004fa_fact_gladwell?currentPage=all | date = 4 október 2010 | accessdate = 10 mars 2016 | last = Gladwell | first = Malcolm | publisher = The New Yorker | title = Annals of Innovation - Small Change - Why the revolution will not be tweeted.}}</ref> Þar gagnrýnir hann harðlega þá sem bera saman samfélagsmiðlabyltingar við alvöru aktívisma sem ögrar gildandi stöðu. Hann bendir á að ekki sé hægt að bera saman herferðir samfélagsmiðlanna við framkvæmdir aðgerða-aktívista sem eiga sér stað á fyrirfram ákveðnum stöðum. Hann tekur sem dæmi setuverkfallið í Greensbro í Norður Karólínu árið 1960 (sem varð til þess að Woolworth verslunarkeðjan aflétti kynþáttamismunun í verslunum sínum í suðurhluta Bandaríkjanna) sem verulega áhættusaman aktívisma. Enn fremur ritar Gladwell: <blockquote> Sagnfræðingurinn [[Robert Darnton]] ritaði: „Undur samskiptatækni nútímans hafa orsakað falska meðvitund um fortíðina – mögulega þá tilfinningu að skamskipti eigi sér enga sögu eða eigi sér ekkert mikilvægi fyrir tíma sjónvarps og internets.“ En það er eitthvað annað í gangi nú til dags, í hinum gríðarlega ákafa sem fylgir samfélagsmiðlunum. Fimmtíu árum eftir einhvern magnaðasta atburð í umróti í sögu Bandaríkjanna, virðumst við hafa gleymt hvað aktívismi er. .<ref name="Gladwell - Small change"/> </blockquote> Rannsókn frá 2011 sem lýtur að háskólastúdentum leiddi í ljós örlitla jákvæða fylgni milli þeirra sem stunduðu stjórnmálastarf í gegnum Facebook og þeirra sem halda sig frá Facebookstjórnmálum. Þeir sem stunduðu Facebookstjórnmálin eingöngu gerðu það með því að skrifa ummæli við stöðufærslur og annars konar lágmarks stjórnmálaþátttöku sem staðfestir enn frekar sófa-aktívisma líkanið. .<ref>Vitak, J., Zube, P., Smock, A., Carr, C. T., Ellison, N., & Lampe, C. (2011). It's Complicated: Facebook Users' Political Participation in the 2008 Election. ''Cyberpsychology, Behavior & Social Networking'', 14(3), 107-114.</ref> [[Brian Dunning (rithöfundur) | Brian Dunning]] hélt því fram í hlaðvarpsþætti sínum árið 2014, „Sófa-aktívismi: Vitundarvakning“ að virkni á internetinu sem tengd er sófa-aktívisma sé tímasóun í besta falli og í versta falli leið til að „stela milljónum bandaríkjadala frá sófa-aktívistum sem eru sannfærðir um að gefa alvöru fjármuni í eitthvað sem þeim er talin trú um að sé mikilvægt málefni.“ Hann segir enn fremur að mest af sófa-aktívisma herferðum séu „byggðar á lélegum upplýsingum, vondum vísindum og eru jafnvel oftar en ekki bölvað svindl.“ Hann notar [[Kony 2012]] herferðina sem dæmi um hvernig hægt er að nota sófa-aktívisma sem leið til að nýta sér fólk. Myndin biður áhorfendur um að senda fjármuni til kvikmyndagerðarmannana heldur en afrískra löggæsluyfirvalda. Fjórum mánuðum eftir að myndin var frumsýnd tilkynnti [[Invisible Children, Inc|Invisible Children]] – samtökin sem framleiddu myndina – að brúttótekjur myndarinnar hefðu verið 31,9 milljónir bandaríkjadala. Þeir fjármunir voru hins vegar aldrei notaðir til að stöðva starfsemi Kony heldur var framleidd önnur mynd um það um það hvernig Kony var stöðvaður. Dunning gengur svo langt að segja að sú virkni að vara við Kony hafi ekki skipt neinu máli þar sem lögregla og löggæsluyfirvöld hafi hvort eð er verið á höttunum eftir Kony í mörg ár. Dunning segir hins vegar að sófa-aktívismi sé aðeins jákvæðari í dag. Hann bendir á [[Change.org]] sem dæmi. Sá vefur inniheldur hundruð eða jafnvel þúsundir undirskriftarlista og bænaskjala. Sá sem undirritar slíka undirskriftasöfnun er oft sáttari við sjálfan sig en áður en fæstar af þessum söfnunum hafa leitt til neinna stærri umbóta. Dunning veldir því upp að áður en maður leggur nafn sitt við eða jafvnel bara „lækar“ málefni skyldi maður skoða málstaðinn og framkvæmdaraðilann til að koma í veg fyrir að um rangfærslur, ýkjur eða hreinlega falsanir sé að ræða.<ref name="Slacktivism: Raising Awareness">{{cite web | author=Brian Dunning |authorlink=Brian Dunning (author) | url=http://skeptoid.com/episodes/4419 | title=Slacktivism: Raising Awareness | publisher=Skeptoid | date=17 júní 2014 | accessdate=15 mars 2016}}</ref> Dæmi um herferð gegn sófa-aktívisma er auglýsingaserían „Liking isn‘t helping“ sem gerð var af alþjóðlegu auglýsingastofunni Publicis Singapose fyrir [[Crisis Relief Singapore]] (CRS). Herferðin sýnir myndir af fólki sem líður skort og er það umkringt hópi fólks sem heldur þumli á lofti og yfirskriftin er „Liking isn‘t helping.“ Samt sem áður skorti herferðina ákveðin gildi og þætti sem hefðu gert hana árangursríka, hún fékk áhorfandann eingöngu til að staldra við og hugsa um eigin aktívismahegðun og opna á vangaveltur um hvaða áhrif sófa-aktívismi í raun hefur. == Vörn sófa-aktívisma == Sem viðbrögð við gagnrýni Gladwells á sófa-aktívisma í „New Yorker“ (sjá að ofan), ritaði [[Leo Mirani]] svargrein sem tók á því að Gladwell gæti jafnvel haft rétt fyrir sér ef aktívismi fæli eingöngu í sér setuverkföll og beinar aðgerðir og átök á götum úti. Hann bendir á að ef aktívismi er hins vegar ætlaður til að vekja fólk til umhugsunar, hafa áhrif á skoðun fólks og vera mótandi í viðhorfi um heim allan þá „verði byltingin svo sannarlega send út á [[X (samfélagsmiðill)|samfélagsmiðlinum X]],“ <ref>{{cite news|last=Mirani|first=Leo|title=Sorry, Malcolm Gladwell, the revolution may well be tweeted|url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/cifamerica/2010/oct/02/malcolm-gladwell-social-networking-kashmir|publisher=The Guardian|location=London|date=2 október 2010}}</ref> „Hashtögguð,“ <ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/courtney-c-radsch/the-revolutions-will-be-h_b_839362.html |title=The Revolutions Will Be Hashtagged: Twitter Turns 5 as the Middle East Demands Democracy|author=[[Courtney C. Radsch]]|publisher=Huffington Post| date= 29 mars 2011}}</ref> og „streymt á Youtube.“<ref>{{cite web| url = http://www.foreignpolicy.com/articles/2011/03/30/the_youtube_revolutions| title = YouTube Revolutions| author = David Kenner| publisher = Foreign Policy| date = 30 mars 2011| access-date = 17 mars 2016| archive-date = 12 júní 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20130612041520/http://www.foreignpolicy.com/articles/2011/03/30/the_youtube_revolutions|url-status = dead}}</ref> Í mars árið 2012 ritar [[Matthew Green]] grein í [[Financial Times]], þar sem hann vísar til viðleitni til að takast á við síendurtekið ofbeldi í tengslum við [[Lord‘s Resistance Army]], að sófa-aktívistarnir sem stóðu að [[Kony 2012]] myndinni höfðu „áorkað meiru með 30 mínútna myndbandi heldur en barátta diplómata, frjálsra félagasamtaka og fréttamanna síðan átökin hófust fyrir 26 árum.“<ref>{{cite news |url= http://www.ft.com/cms/s/0/882c6c6a-6c34-11e1-8c9d-00144feab49a.html#axzz1qCwXvNMG |title=Let the Kony campaign be just the start |work= [[Financial Times]] |author= [[Matthew Green (journalist)|Matthew Green]] |date = 12 mars 2012 |accessdate=12 mars 2016}} {{innskráningar krafist}}</ref> Þrátt fyrir niðrandi tilgang hugtaksins var gerð tengslarannsókn árið 2011, sem stýrt var af [[Georgetown University]], sem nefndist „Andstæður trúfestu málefna“ leiddi í ljós að svokallaðir sófa-aktívistar eru svo sannarlega „líklegri til að stunda virkni sem hefur tilgang.“ ."<ref name="Andresen">{{cite web|last=Andresen|first=Katya|title=Why Slacktivism is Underrated|url=https://mashable.com/2011/10/24/slactivism-cause-engagement/|accessdate=14 mars 2016}}</ref> Þar vekur athygli að „sófa-aktívistar eru tvöfalt virkari í þátttöku en þeir sem ekki stunda sófa-aktívisma í sinni virkni“ og eiga sófa-aktívistanri því meiri möguleika á að hafa áhrif á aðra.<ref name="Andresen"/> Merkjanlegur ávinningur sófa-aktívisma í að ná fram hreinum markmiðum fela í sér að útfæra sem skilvirkasta leið með sem minnstum tilkostnaði, mestu öryggi og sem umverfisvænstum hætti.<ref>url=https://bayercenter.wordpress.com/2009/09/01/in-defense-of-slacktivism/</ref> Þessir „samfélagmeistarar“ eru færir um að tengja þátttöku á samfélagsmiðlum við svörun, auknu gagnsæi í umræðu um efnahagslega, félagslega og stjórnmálalega virkni. <ref name="Davis 2011">{{cite web|last=Davis|first=Jesse|title=Cause Marketing: Moving Beyond Corporate Slacktivism|url=http://evidencebasedmarketing.net/cause-marketing-moving-beyond-corporate-slacktivism|accessdate=November 22, 2011|date=October 27, 2011|archive-date=desember 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208131537/http://evidencebasedmarketing.net/cause-marketing-moving-beyond-corporate-slacktivism|url-status = dead}}</ref> Þessu hugarfari fylgdi Andrew Leonard, greinarhöfundur hjá „Salon“, þegar hann skrifaði grein um siðfræði snjallsíma og hvernig við notum þá. Þó svo snjallsímaframleiðendur gangi gegn siðareglum og öðrum mannréttindum hvetur Leonard til notkun snjallsíma á þeim forsendum að tæknin sem þeir hafa upp á að bjóða geti nýst til að berjast gegn þeim brotum sem framin eru við framleiðslu þeirra. Möguleikinn á hröðum hnattrænum samskiptum virki dreifingu þekkingar á borð við þær aðstæður sem fyrirtæki búa starfsmönnum sínum og sýna hvaða áhrif það hefur á hnattvæðinguna. Leonard bendir á að símar og spjaldtölvur geti verið mjög árangursrík verkfæri sem stuðla að breytingum sem form sófa-aktívisma þar sem þau auka á möguleikana að dreifa þekkingu, gefa fjármuni og það sem hefur mest áhrif, segja skoðun okkar á mikilvægum málefnum. <ref>Leonard, Andrew. "[https://www.salon.com/2012/02/23/there_is_no_ethical_smartphone/ There Is No Ethical Smartphone]" Saloncom RSS. Salon, 23 Febrúar 2012. Sótt 17 mars 2016</ref> Aðrir eru mun jákvæðari á möguleika sófa-aktívisma þrátt fyrir að gera sér grein fyrir þeim gildrum sem fylgja stafrænu mótmælaformi. Zeynep Tufekci, aðstoðarprófessor við [[University of North Carolina]] og [[dósent]] við Berkman Center for Internet & Society skoðaði getu sófa-aktívisma til að hafa áhrif á samræmda hópaðgerð í mismunandi samfélagshreyfingum sem hluta af rannsóknum sem kallaðar eru [https://cyber.law.harvard.edu/events/luncheon/2013/10/tufekci Berkman Luncheon Series]. Hún bendir á að stafrænn aktívismi er öflugur vaki fyrir stækkandi samfélagslegar hreyfingar og stjórnmálafélög, auk þess að vera áhrifarík leið til að virkja upp mismunandi getu til mótmæla, með aukinni upplýsingagjöf í gegnum samskiptanet staðbundinna hópa á jaðarsvæðum. Höfundarnir segja að þó sófa-aktívistarnir séu ekki eins virkir og hinn staðfasti minnihluti þá liggi vald þeirra í fjöldanum: „samanlagt framlag þeirra til útbreiðslu andófsskilaboða er stærðargráða sem er sambærileg við þá sem eru í innsta kjarna“. ".<ref>{{cite journal|last1=Barberá|first1=P.|last2=Wang|first2=N.|last3=Bonneau|first3=R.|last4=Jost|first4=J.T.|last5=Nagler|first5=J.|last6=Tucker|first6=J.|last7=González-Bailón|first7=S.|title=The Critical Periphery in the Growth of Social Protests|journal=PLoS ONE|date=30 nóvember 2015|volume=10(11)|issue=e0143611|doi=10.1371/journal.pone.0143611|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0143611|accessdate=13 mars 2016}}</ref> Hins vegar heldur Tufekci því fram að aikin geta til að framkvæma andóf á sér þann fylgifisk að geta um leið veikt raunverulega getu til að hafa einhver áhrif þar sem sófa-aktívista getur mistekinst að ná fram þeim árangri sem ætlast er til af honum í andófinu og þannig séu líkurnar á breytingum minni. .<ref>{{cite web|url=https://cyber.law.harvard.edu/events/luncheon/2013/10/tufekci |title=Getting from No to Go: Social Media-Fueled Protest Style From Arab Spring to Gezi Protests in Turkey &#124; Berkman Center |publisher=Cyber.law.harvard.edu |date=15 október 2013 |accessdate=12 mars 2016}}</ref> == Gerðir sófa-aktívisma == === Smelltívismi === Hugtakið [[smelltívismi]] er lítt þekkt í íslensku en á ensku kallast það „[[clicktivism]]“ og er það notað til að lýsa aktívistum sem nota samfélagsmiðla til að skipuleggja einhvers konar virkni á borð við fundi, mótmæli og fleira. Þannig getur skipuleggjandinn fylgst með því hversu margir higsanlega mæta með því að vísa í fjölda smella á undirskriftarlistann eða boð á viðburð.<ref>{{cite news|last=White|first=Micah|title=Clicktivism is ruining leftist activism|url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2010/aug/12/clicktivism-ruining-leftist-activism|publisher=Guardian|accessdate=16 mars 2016|location=London|date=12 áugust 2010}}</ref> Sem dæmi má nefna breska aktívista hópinn [[UK Uncut]] sem notaði [[X (samfélagsmiðill)|samfélagsmiðilinn X]] og aðra vefmiðla til að skipuleggja mótmæli og aðra virkni gegn fyrirtækjum sem sökuð voru um að skjóta sér undan skattagreiðslum.<ref name="Clicktivists - a new breed of protestors">{{cite news |url=http://www.thisislondon.co.uk/lifestyle/article-23914725-the-clicktivists---a-new-breed-of-protesters.do |title=Clicktivists - a new breed of protestors' |publisher=''London Evening Standard'' Online |date=19 janúar 2011 |accessdate=15 mars 2016 |archive-date=19 febrúar 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110219093616/http://www.thisislondon.co.uk/lifestyle/article-23914725-the-clicktivists---a-new-breed-of-protesters.do |url-status = dead }}</ref> Þetta er ein útgáfa sófa-aktívisma sem í raun kemur í stað eldri samskiptaleiða varðandi mótmæli (sími, munnleg skilaboð, dreifimiðar o.s.frv.) og byggist á lifandi þátttöku, mætingu á mótmæli. Hins vegar er smelltívismi notaður til að lýsa þeim internethluta sófa-aktívismans sem byggir á undirskriftum á þar til gerðum listum á netinu eða senda tölvupóst til stjórnmálamanna eða einhvers konar stjórnarmanna fyrirtækja. Hugmyndin á bak við smelltívismann er sú að samfélagmiðlar gera fólki kleift að sýna málefni eða samtökum stuðning á einfaldan hátt. .<ref>"What Is Clicktivism?" Clicktivist. Vefur. 10 nóvember 2014. <http://www.clicktivist.org/what-is-clicktivism/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315075541/http://www.clicktivist.org/what-is-clicktivism/ |date=2016-03-15 }}>.</ref> Megin fókus samtakanna er þar með orðinn að hækka þátttökutölur með því að krefjast sífellt minnkandi framlags meðlima eða áhorfenda<ref>White, Micah. "[http://www.theguardian.com/commentisfree/2010/aug/12/clicktivism-ruining-leftist-activism Clicktivism Is Ruining Leftist Activism]", ''The Guardian''. 12 ágúst 2010</ref> Smelltívismi getur einnig verið sýndur með því að fylgjast með árangri herferðar með því að skoða hversu mikið af „lækum“ hún fær. Smelltívismi leitast við að mæla stuðning, viðveru og ná til fleiri notenda án þess að fara fram á alvöru þátttöku. Sú virkni að „læka“ ljósmynd á Facebook eða smella á bænaskjal er í raun táknræn virkni þar sem hún sýnir fram á að einstaklingnum er kunnugt um stöðuna og birtir samferðamönnum sínum skoðanir og hugsanir sem þeir gætu haft um ákveðin málefni. Gagnrýnendur smelltívismans segja að þetta nýja fyrirbæri breytir samfélagshreyfingum til þess að beita auglýsingaherferðum í stað eldri aðferða. Þar eru skilaboð sendi og smellhlutfall er skráð. Stundum eru framkvæmd [[A/B próf]]. Til að bæta mælingarnar eru skilaboðin oft smækkuð til að gera „spurningarnar auðveldari og aðgerðir einfaldari.“ Þetta í raun lágmarkar félagslegar aðgerðir og breytir fólki í lista af netföngum á póstlista án þess að vita hversu margir þeirra eru virkir.<ref>{{cite web| last=White| first=Micah| authorlink=Micah M. White| title=Rejecting Clicktivism| url=http://www.adbusters.org/blogs/blackspot-blog/rejecting-clicktivism.html| publisher=AdBusters| accessdate=13 mars 2016| archive-date=21 nóvember 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20111121120000/http://www.adbusters.org/blogs/blackspot-blog/rejecting-clicktivism.html|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite news | first = Micah| last = White | url = http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2010/aug/12/clicktivism-ruining-leftist-activism | title = Clicktivism is ruining leftist activism | work = [[The Guardian]] | date = 12 ágúst 2012 | accessdate = 11 mars 2016}}</ref> Fjármögnun aðgerðahluta aktívisma hefur í seinni tíð átt sér stað með smelltívisma í gegnum netið og hafa vefir á borð við Kickstarter, Indegogo og Karolina Fund alla burði og möguleika til að nýtast í þannig fjármögnun sem byggir á því að fólk heima fyrir geti lagt fram fjármagn gegn því að fá eitthvað í staðinn - ef vill. Á ensku kallast þetta „crowdfunding.“ ==== Íslenskur smelltívismi ==== Í apríl 2016 var sýndur í [[Kastljós | Kastljósi]] Ríkissjónvarpsins þáttur sem byggður var á gögnum sem fyrirtækið [[Reykjavík Media]] viðaði að sér og vann úr. Fyrir þáttinn hafði verið sett af stað söfnun á söfnunarsíðunni [[Karolina Fund]] til að standa að rekstri Reykjavík Media. Lítið safnaðist fyrir þáttinn en í kjölfar hans tók söfnunin kipp og á 12 tímum höfðu safnast þær 40.000 evrur sem fyrirtækið hafði ætlað sér að safna. Söfnunin hélt áfram og skilaði fyrirtækinu á annan tug milljóna í rekstrarfé.<ref>https://www.karolinafund.com/project/view/1080</ref> === Góðgerðastarfsemi === Góðgerðatengdum sófa-aktívisma má lýsa sem aðgerðum sem styðja ákveðin málefni sem krefjast lítils framlags af hálfu einstaklingsins. Dæmi um góðgerðatengdan sófa-aktívisma á netinu getur verið að skrifa stöðufærslu á Facebook sem hvetur til að „læka“ við síðu góðgerðastarfs á [[Facebook]], senda [[X (samfélagsmiðill)|samfélagsmiðlinum X]]skilaboð eða jafnvel að endursenda twitterskilaboð frá góðgerðasamtökum með styrktarbeiðni, skrifa undir bænaskjöl eða undirskriftalista, senda og deila [[Youtube]] myndböndum um málefnið o.s.frv. Það er hægt að deila um það hvort einstaklingur sem ekki „lækar“ myndina til að aðstoða þá þurfandi, líði betur með sjálfan sig og líði þannig að þeir hafi gert eitthvað jákvætt fyrir einstaklinginn eða vettvanginn sem um ræðir. Vinsældir fyrirbærisins hafa aukist mikið hvort sem fólk ætli seér að ferðast til að hjálpa fólki sem hefur það ekki eins gott eða bara með því að „læka“ fjölmarga pósta á Facebook með það að augnamiði að hjálpa einstaklingnum á myndinni. Dæmi um það er [[Kony 2012]] herferðin sem sprakk út í skamman tíma á samfélagsmiðlum í mars árið 2012. <ref>{{cite news|last=Cross|first=Allison|title=Hunt for Ugandan war criminal Joseph Kony video goes viral|url=http://news.nationalpost.com/2012/03/07/hunt-for-ugandan-war-criminal-joseph-kony-video-goes-viral/|accessdate=14 mars 2016|newspaper=National Post|date=7 mars 2012}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Dæmi um góðgerða sófa-aktívisma utan internetsins gætu verið armbönd sem vekja athygli á málefni og varningur sem tengist stuðningi við einhver málefni, samanber [[rauða fjöðrin]] sem [[Lions]] hreyfingin hefur selt, [[álfurinn]] frá [[SÁÁ]] og [[Neyðarkallinn]] sem [[Landsbjörg]] og aðrar björgunarsveitir selja. Hugtakið sófa-aktívismi er stundum notað til að lýsa viðbrögðum heimsins við jarðskjálftunum á Haiti 2010. Rauða krossinum tókst að safna 5 milljónum bandaríkjadala á 2 dögum í gegnum smáskilaboða söfnun.<ref name="CNNPeteCashmore">{{cite news | url = http://articles.cnn.com/2010-01-14/tech/cashmore.haiti.earthquake.relief.technology_1_social-media-twitter-and-facebook-text-haiti/2?_s=PM:TECH | date = 14 janúar 2010 | accessdate = 14 mars 2016 | last = Cashmore | first = Pete | publisher = CNN | title = Haiti quake relief: How technology helps | archive-date = 17 janúar 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100117072522/http://articles.cnn.com/2010-01-14/tech/cashmore.haiti.earthquake.relief.technology_1_social-media-twitter-and-facebook-text-haiti/2?_s=PM:TECH | url-status = dead }}</ref> Samfélagsmiðlum var beitt til að dreifa skilaboðum um jarðskjálftann. Daginn eftir skjálftann sagði [[CNN]] frá fjórum Twitterskilaboðum sem voru mest „lækuð“ þann daginn og tengdust þau öll jarðskjálftanum á Haiti. <ref name="CNNPeteCashmore" /> === Góðgerðir sem virðisauki við vörukaup === Aðgerðin að kaupa vörur sem benda á stuðning við ákveðið málefni og auglýsa það að ákveðið hlutfall af kaupverðinu fari til þess góðgerðamálefnis. Í sumum tilvikum er gjafafénu skipti milli nokkurra eininga innan einna samtaka sem í orði hjálpar málefninu á nokkrum svæðum. Gagnrýnin á þessa aðferði virðist beinast helst að dreifingu gjafafjársins. Dæmi um þetta er [[Product Red]] herferðin þar sem neytendur gátu keypt rauð-merktar útgáfur af algengum vörum með því fororði að ákveðið fjármagn færi í baráttuna gegn [[AIDS |alnæmi]] og HIV. Sófa-aktívistar eru einnig þekktir fyrir að kaupa vörur af fyrirtækjum sem hafa í gegnum tíðina styrkt ríkulega við ákveðin góðgerðamálefni. Það myndi flokkast sem áætlaður aktívismi þar sem í raun er aldrei hægt að reiða sig á stuðninginn ef ekkert ákveðið verkefni liggur að baki. Sem dæmi þá gæti sófa-aktívistinn keypt sér [[Ben and Jerry‘s]] ís vegna þess að stofnendur þess veittu talsverðu fé til góðgerðamála og létu vita vel af þessari samfélagsábyrgð sinni.<ref>{{cite journal|last=Mangold|first=W.|author2=David Faulds |title=Social media: The new hybrid element of the|journal=Business Horizons|year=2009|síður=357–365}}</ref> === Stjórnmál === Ákveðin gerð sófa-aktívisma bera með sér stjórnmálaleg markmið eins og að auka við stuðning í forsetaframboði eða skrifa undir undirskriftalista á netinu sem miðar að því að hafa áhrif á stjórnvaldsákvarðanir. Vefurinn [[Change.org]] var sagður hafa orðið fyrir árásum kínverskra hakkara sem áttu að hafa yfirtekið hann í apríl 2011. Change.org sögðu að í raun hefðu hakkararnir „haft þörf fyrir að taka vefinn niður og verði að líta á það sem eins konar sáttmála um ört vaxandi vinsældir Change.org og réttlætingu á bænaskjalinu: Leysið [[Ai Weiwei]] úr haldi.“ ]]."<ref>{{cite web|author=Daniel|title=Chinese Hackers Vindicate "Slacktivism"|url=http://projectquinn.com/chinese-hackers-vindicate-slacktivism/|publisher=ProjectQuinn|access-date=2016-03-17|archive-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202111524/http://projectquinn.com/chinese-hackers-vindicate-slacktivism/|url-status = dead}}</ref> Ai Weiwei, þekktur mannréttinda aktívisti var handtekinn af kínverskum yfirvöldum í apríl 2011 og leystur úr haldi 22. Júní 2011 í Beijing. Þetta var túlkað sem sigur Change.org vegna netherferðar og bænaskjals sem krafðist laustnar Ai á téðri vefsíðu. === Samúð === Samúðardrifinn sófa-aktívisma má finna sérstaklega á samfélagmiðlum á borð við Facebook þar sem notendur geta „lækað“ síður til að styðja við málstað eða sýna þurfandi fólki stuðning. Í þessari gerð sófa-aktívisma er að skipta um einkennismyndir á svæðum sínum á samfélagsmiðlunum þar sem samferðamönnum er sýnt að viðkomandi sé ekki sama um þann málstað.<ref>{{cite news |last=Pappas |first=Stephanie |title=French Flags on Facebook: Does Social Media Support Really Matter? |work=LiveScience |publisher=Purch |date=18 nóvember 2015 |accessdate=17 mars 2016 }}</ref> Dæmi um það eru skotárásirnar í París í nóvember 2015 þegar í kjölfarið settu fjölmargir Facebook notendur franska fánann yfir einkennismynd sína eða teiknaða mynd af Eiffel turninum. Virkni af þessu tagi er talin koma að einhverju marki í stað þess að vera með barmmerki til að sýna samstöðu en þess ber að geta að myndskipti kosta ekkert en barmmerkin eru jafnan seld til fjármögnunar á verkefninu. Innan samúðar sófa-aktívisma sjást oft myndir af ungum börnum, dýrum eða fólki sem virðist vera hálparþurfi á einhvern máta þannig að reyna að hafa áhrif á áhorfandann með sterkari tilfinningu fyrir málstaðnum. Notkun barna í herferðum á þennan hátt virðist yfirleitt vera áhrifaríkast til að ná til sem flestra. Dæmi um samúðar sófa-aktívisma er herferð sænska dagblaðsins [[Aftonbladet]] „Vi Gillar Olika“ (Okkur líkar við mismunandi). <ref>{{cite web|url=http://www.aftonbladet.se/vigillarolika/ |title=Vi gillar olika &#124; Aftonbladet |publisher=Aftonbladet.se |date=18 janúar 2014 |accessdate=9 mars 2016}}</ref> Þessi herferð var sett af stað gegn útlendingahatri og rasisma sem var mjög mikið hitamál árið 2010 þar í landi. Aðal tákn herferðarinnar var opinn lófi með textanum „Vi Gillar Olika“ sem var fengið úr herferð frönsku samtakanna [[SOS Racisme]] ''Touche pas à mon Pote'' árið 1985. <ref>[[:sv:Rör inte min kompis]]</ref><ref>{{cite web |author=Rör inte min kompis |url=http://www.rorinteminkompis.se/historia |title=Rör inte min kompis {{!}} Historia &#124; |publisher=rorinteminkompis.se |date=2010 |accessdate=14 mars 2016 |archive-date=26 janúar 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160126192910/http://rorinteminkompis.se/historia |url-status=dead }}</ref> Annað dæmi sem má nefna var í kjölfar morðana í Útey við Osló árið 2011 þegar 77 manns voru myrt. Notendur á Facebook settu norska fánann á einkennismynd sína líkt og gerðist með Parísarmorðin 2015. Þessi herferð náði eyrum sænska miðjuflokksins sem hvatti fólk eindregið til að setja norska fánann í einkennismynd sína til að sýna stuðning.<ref>{{cite web |author=Namn obligatorisk |url=http://moderaterna.net/upplands-bro/2011/07/25/deltagande-med-det-norska-folket/ |title=Deltagande med det norska folket &#124; Moderaterna i Upplands-Bro |publisher=Moderaterna.net |date=júlí 2011 |accessdate=11 mars 2016 |archive-date=4 mars 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304001051/http://moderaterna.net/upplands-bro/2011/07/25/deltagande-med-det-norska-folket/ |url-status = dead }}</ref> == Dæmi == ===Kony 2012=== Kony 2012 var herferð á vegum Invisible Children í formi 28 mínútna myndbands um þá hættulegu stöðu sem mörg börn í Afríku væru komi í vegna ofríkis Joseph Kony, leiðtoga [[Lord‘s Resistance Army]] (LRA). LRA samtökin voru talin hafa rænt nærri 60.000 börnum og heilaþvegið drengi til þess að fara í skotbardaga og stúlkurnar voru gerðar að kynlífsþrælum.<ref>Curtis, Polly, and Tom McCarthy. "[http://www.theguardian.com/politics/reality-check-with-polly-curtis/2012/mar/08/kony-2012-what-s-the-story Kony 2012: What's the Real Story?]", ''The Guardian''. 8 mars 2012. Vefur 13 mars 2016</ref> Herferðin var notuð sem tilraun til að sjá hvort myndband á netinu gæti náð svo stórum fylgjendahópi að það gæti gert stríðsglæpamanninn Joseph Kony frægan. Myndbandið varð á þeim tíma það sem fengið hafði örasta útbreiðslu og náði 100 milljónum áhorfa á 6 dögum. Herferðin jók verulega á vitund fólks og náði bæði til alþjóðlegra leiðtoga sem og hins almenna borgara. Viðbrögð og þátttaka í þessari herferð staðfestir að um sófa-aktívisma í góðgerðaskyni sé að ræða miðað við það hversu margir áhorfendur brugðust við því. Velgengni þessarar herferðar hefur verið rakin að mestu til þess hversu margir horfðu á myndbandið frekar en það fjármagn sem barst í söfnunina. Eftir að hafa horft á myndbandið fundu margir þörf hjá sér að bregðast við á einhvern hátt. Þeirra viðbrögð voru þó í flestum tilvikum að dreifa myndbandinu og sýna þannig stuðning í verki. Lýsing Sarah Kendzior hjá Aljazeera: <blockquote> „Myndbandið virðist staðfesta dramatík sófa-aktívistanna: Áhorfendur gerðu sér ekki grein fyrir flóknum milliríkjadeilum sem gerðar eru að hálfgerðum hetjuskap með því að horfa á myndband, kaupa armband eða hengja upp veggspjald. Talsmenn Invisible Children herferðarinnar mótmæltu því að ásetningur þeirra að ná Kony hafi verið einlægur, viðbrögð þeirra við myndinni voru ósvikin – og að meirihluti þeirra sem studdu myndina hafi gert kröfu um að Joseph Kony sem hljóti að teljast jákvæð þróun í málflutningi á sviði mannréttinda.“<ref>Kendzior, Sarah. "[https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2012/04/201244114223946160.html The Subjectivity of Slacktivism]", ''Aljazeera'', 5 apríl 2012, sótt 12 mars 2016</ref> </blockquote> === Ránið á 276 stúlkum í Chibok === Vikurnar sem liðu eftir að 276 stúlkum var rænt af [[Boko Haram]], í bænum Chibok í Nígeríu, hafði „hashtaggið“ #BringBackOurGirls náð miklu flugi á [[X (samfélagsmiðill)|samfélagsmiðlinum X]] og endaði með því að gjörvöll heimsbyggðin sem á annað borð gat notfært sér Twitter sagði söguna af stúlkunum brottnumdu <ref name = sell>{{cite news|last1=Abubakar|first1=Aminu|title='I will sell them,' Boko Haram leader says of kidnapped Nigerian girls|url=https://www.cnn.com/2014/05/05/world/africa/nigeria-abducted-girls/|accessdate=5 May 2014|agency=CNN|date=5 May 2014|first2=Josh|last2=Levs}}</ref> og þann 11. maí voru Twitterfærslurnar orðnar 2,3 milljónir. Ein af þessum færslum sem vöktu athygli á málinu kom frá sjálfri forsetafrú Bandaríkjanna, [[Michelle Obama]] þar sem hún hélt á skilti með „hashtagginu“ og birt á opinberum Twitter vegg hennar.<ref>{{cite web|last=Litoff|first=Alyssa|title=International 'Bring Back Our Girls' Becomes Rallying Cry for Kidnapped Nigerian Schoolgirls|url=https://abcnews.go.com/International/bring-back-girls-rallying-cry-kidnapped-nigerian-schoolgirls/story?id=23611012|publisher=[[ABC News]]|accessdate=17 mars 2016|date=6 maí 2014}}</ref> Gerður hefur verið samanburður á #BringBackOurGirls herferðinni og Kony 2012 herferðinni. <ref>https://www.slate.com/blogs/the_world_/2014/05/20/the_depressing_reason_why_hashtag_campaigns_like_stopkony_and_bringbackourgirls.html</ref> Herferðin árið 2014 var skilgreind sem sófa-aktívismi af einhverjum gagnrýnendum, sérstaklega þegar vikur og mánuðir liðu án þess að nokkur árangur næðist við að ná til baka hinum brottnumdu stúlkum. <ref>http://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2014/05/06/is-bringbackourgirls-helping/</ref><ref>http://www.huffingtonpost.com/2014/09/14/nigeria-girls-kidnapped-5-months_n_5791622.html</ref> Mkeki Mutah, frændi einnar af stúlkunum 276 sagði: <blockquote> „Það er til orðatiltæki sem segir: „Aðgerðir hafa meiri mátt en orð.“ Leiðtogar heimsins stigu fram og buðu fram aðstoð sína við að endurheimta stúlkurnar en við heyrum ekkert frá þeim. Spurningin sem mig langar til að spyrja er: Af hverju? Ef þeir vissu að þeir myndu ekki gera neitt þá hefðu þeir ekki gefið þetta loforð. En með því að stíga fram og segja heiminum þetta sé ég að þetta er pólitískur leikur, sem þetta ætti ekki að vera gagnvart stúlkunum.“ <ref>https://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/10/abandonment-bring-back-our-girls-2014101494119446698.html</ref> </blockquote> === Ill meðferð katta á mynd 2014 === Árið 2014 birtist á Twitter mynd af fjölda katta sem bundnir voru við óárennilegar grindur í tilraunastofu og myndatextinn var: „Endursendu á Twitter ef þú ert andvíg(ur) dýraprófunum.“ Yfir 5.000 manns deildu skilaboðunum, án þess að gera sér grein fyrir því að myndin var eingöngu misnotkun af hálfu [[rafbarbara]] (net hryðjuverkamanni, e. hoaxer). Rafbarbarinn stal myndinni frá fréttasíðunni Gainesville Sun. Köttunum á myndinni hafði verið bjargað frá dýraníðingi sem safnaði að sér dýrum. Dýralækna nemar í [[University of Florida]] höfðu verið að undirbúa kettina til að gefa þá á góð heimili með því að þrífa þá með vatni og hlúa að dýrunum. <ref name="Slacktivism: Raising Awareness" /> === Don't F with cats 2019 === Árið 2019 komu út heimildaþættir [[Don't F**k With Cats: Hunting an Internet Killer]] sem fjalla um þá spurningu hvort aukin athygli á misgjörðamanni getur hvatt hann til frekari illverka. <blockquote>Í þáttunum er rakin saga manns sem í upphafi myndar það þegar hann kæfir kettlinga í plastpoka. [[Virkir í athugasemdum]] bjuggu til hóp á [[Facebook]] og hann stækkaði ört. Meðlimir hópsins fóru í rannsóknarvinnu og aðstoðuðu lögreglu við rannsókn málsins. Þetta ferli varð mjög skýrt dæmi um það hvernig sófa-aktívismi getur skapað múgsefjun án sannana en um leið hvernig sófa-aktívismi getur aðstoðað við lausn mála. </blockquote> == Sjá einnig == * [[Aktívismi]] * [[Neytendaaðgerðastefna]] ==Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Tenglar == * Feder, Barnaby. (29. maí, 2002) "[http://www.nytimes.com/2002/05/29/nyregion/they-weren-t-careful-what-they-hoped-for.html They Weren't Careful What They Hoped For]" ''The New York Times''. * Phan, Monty. (27. febrúar, 2001) [http://www.newsday.com/news/on-the-net-slacktivism-do-gooders-flood-in-boxes-1.386542 "On the Net, 'Slacktivisim'/Do-Gooders Flood In-Boxes."] ''Newsday''. Page A.08. * [http://www.theguardian.com/lifeandstyle/2005/mar/06/ethicalliving Observer Magazine: Armchair Warrior] * [http://neteffect.foreignpolicy.com/posts/2009/05/19/the_brave_new_world_of_slacktivism ''Foreign Policy'' magazine: The brave new world of slacktivism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903105639/http://neteffect.foreignpolicy.com/posts/2009/05/19/the_brave_new_world_of_slacktivism |date=2011-09-03 }} * Peña-López, I. (2013). "[https://ictlogy.net/bibliography/reports/projects.php?idp=2455 Casual Politics: From slacktivism to emergent movements and pattern recognition]" == Heimild == * {{wpheimild|tungumál=en|titill=Slacktivism|mánuðurskoðað=mars|árskoðað=2016}} [[Flokkur:Félagsvísindi]] [[Flokkur:Stjórnmálafræði]] [[Flokkur:Aðgerðastefna]] 2yrmpp6lqeejdyhgalqipu99w52ixoc 0 133459 1980239 1957811 2026-09-25T19:40:52Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980239 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður |nafn= Arnór Smárason |mynd= [[Mynd:Arnór Smárason - Valentino Lai.jpg|250px]] |fullt nafn= Arnór Smárason |fæðingardagur= 7. september 1988 |fæðingarbær= [[Akranes]] |fæðingarland=[[Ísland]] |hæð=1.84cm |staða=Sóknarmiðjumaður <br> Kantmaður |núverandi lið={{Lið Valur}} |númer=88 |ár í yngri flokkum= |yngriflokkalið={{ISL}} [[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]]<br>{{NOR}} [[Molde FK]]<br>{{NLD}} [[SC Heerenveen]] |ár1=2008-10 |ár2=2010-13 |ár3=2013-15 |ár4=2015 |ár5=2016-2018 |ár6=2018-2020 |ár7=2021 |lið1={{NLD}} [[SC Heerenveen]] |lið2={{DNK}} [[Esbjerg fB]] |lið3= {{SWE}} [[Helsingborgs IF]] |lið4=→ {{RUS}} [[FC Torpedo Moscow]] (Lán) |lið5={{SWE}} [[Hammarby IF]] |lið6=[[Lilleström SK]] |lið7=Valur |leikir (mörk)1=25 (5) |leikir (mörk)2=60 (14) |leikir (mörk)3=56 (12) |leikir (mörk)4=11 (2) |leikir (mörk)5=60 (9) |leikir (mörk)6=36 (11) |leikir (mörk)7=0 )0= |landsliðsár=2003-04<br>2005-07<br>2007-11<br>2008- |landslið=Ísland U17<br> Ísland U19<br>Ísland U21<br>[[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ísland]] |landsliðsleikir (mörk)=11 (2)<br>16 (5)<br>10 (2)<br>23 (3) |þjálfaraár= |þjálfað lið= |mfuppfært= 24. nóv 2018 |lluppfært= 24. nóv 2018 }} '''Arnór Smárason''' (f. 7. september 1988) er íslenskur atvinnumaður í knattspyrnu sem spilar sem sóknarmiðjumaður og kantmaður hjá [[Valur|Val]]. Arnór hóf sinn atvinnumannaferil hjá hollenska liðinu [[SC Heerenveen]] árið 2007 og varð bikarmeistari með liðinu árið 2009. Arnór hefur einnig spilað fyrir danska liðið [[Esbjerg fB]], þar sem að hann varð bikarmeistari 2013, sænska liðið [[Helsingborgs IF]], [[Lilleström SK]] og rússneska liðið [[FC Torpedo Moscow]]. Arnór hefur spilað fyrir öll yngri landslið Íslands auk [[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu|A landsliðsins]]. ==Knattspyrnuferill== ===2008-2010: Heerenveen=== Arnór skrifaði undir sinn fyrsta atvinnumannasamning 9. september 2007 hjá hollenska liðinu [[SC Heerenveen]], þá 19 ára.<ref>{{cite web|url=http://www.mbl.is/sport/fotbolti/2007/07/10/arnor_med_atvinnusamning_hja_heerenveen/|title=Arn­ór með at­vinnu­samn­ing hjá He­eren­veen|publisher=Morgunblaðið|accessdate=27. mars 2016}}</ref> Hann hafði verið á mála hjá unglingaliði liðsins frá 15 ára aldri.<ref>{{cite web|url=http://www.mbl.is/sport/fotbolti/2004/01/08/arnor_smarason_til_urvalsdeildarlidsins_heerenveen_/|title=Arn­ór Smára­son til úr­vals­deild­arliðsins He­eren­veen í Hollandi|publisher=Morgunblaðið|accessdate=27. mars 2016}}</ref> Arnór var í fyrsta skipti í hóp hjá aðalliðinu og spilaði sinn fyrsta leik tímabilið 2007-08, hann spilaði áfram fyrir varaliðið sem fyrirliði. Í apríl 2008 skrifaði Arnór undir nýjan þriggja ára samning við félagið.<ref>{{cite web|url=http://www.mbl.is/sport/fotbolti/2008/04/03/heerenveen_semur_a_ny_vid_arnor/|title=He­eren­veen sem­ur á ný við Arn­ór|publisher=Morgunblaðið|accessdate=27. mars 2016}}</ref> Í lok tímabils hafði Arnór spilað tvo leiki fyrir aðalliðið. Arnór var í aðalliðshóp Heerenveen tímabilið 2008-09. Arnór spilaði sinn fyrsta [[UEFA|evrópuleik]] þegar að hann kom inná sem varamaður gegn portúgalska liðinu [[Vitória F.C.]] 18. september.<ref>{{cite web|url=http://nr.soccerway.com/matches/2008/09/18/europe/uefa-cup/vitoria-setubal/sportclub-heerenveen/695584/|title=VITÓRIA SETÚBAL VS. HEERENVEEN 1 - 1|publisher=Soccerway|accessdate=27. mars 2016|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815030157/http://nr.soccerway.com/matches/2008/09/18/europe/uefa-cup/vitoria-setubal/sportclub-heerenveen/695584/|url-status=dead}}</ref> Hann skoraði sitt fyrsta mark fyrir liðið þann 18. október í 2-2 jafntefli gegn [[Roda JC Kerkrade|Roda JC]] í [[Hollenska úrvalsdeildin|hollensku úrvalsdeildinni]].<ref>{{cite web|url=http://nr.soccerway.com/matches/2008/10/18/netherlands/eredivisie/roda-jc/sportclub-heerenveen/658231/|title=RODA JC VS. HEERENVEEN 2 - 2|publisher=Soccerway|accessdate=27. mars 2016|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815061903/http://nr.soccerway.com/matches/2008/10/18/netherlands/eredivisie/roda-jc/sportclub-heerenveen/658231/|url-status=dead}}</ref> Lið Heerenveen átti gott tímabil í úrvalsdeildinni þar sem að liðið endaði í 5. sæti. Í bikarkeppninni gekk liðinu enn betur og fór alla leið í bikarúrslitinn þar sem að liðið sigraði lið [[FC Twente]]. Arnór sat allan tímann á varamannabekknum í leiknum.<ref>{{cite web|url=http://www.mbl.is/sport/fotbolti/2009/05/17/arnor_bikarmeistari_med_heerenveen/|title=Arn­ór bikar­meist­ari með He­eren­veen|publisher=Morgunblaðið|accessdate=27. mars 2016}}</ref> Í lok tímabils hafði Arnór spilað 27 leiki í öllum keppnum og skoraði í þeim 5 mörk. Vegna erfiðra meiðsla missti Arnór af mestum hluta tímabilsins 2009-10. Hann sneri aftur til æfinga í lok mars 2010 en þá var ljóst að Arnór myndir yfirgefa liðið að tímabili loknu.<ref>{{cite web|url=http://www.mbl.is/sport/fotbolti/2010/03/30/arnor_faer_sig_lausan_i_vor/|title=Arn­ór fær sig laus­an í vor|publisher=Morgunblaðið|accessdate=27. mars 2016}}</ref> Arnór spilaði einungis tvo aðalliðsleiki á tímabilinu en komst ekki á blað. ===2010-13: Esbjerg=== Arnór samdi við danska liðið [[Esbjerg fb]] í júní 2010. Samningurinn var til þriggja ára.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=92418|title=Arnór Smárason til Esbjerg (Staðfest)|publisher=Fótbolti.net|accessdate=28. mars 2016}}</ref> Arnór fór beint í byrjunarliðið hjá Esbjerg og spilaði sinn fyrsta leik í opnunarleik dönsku úrvalsdeildarinnar 2010-11 gegn [[Odense boldklub]].<ref>{{cite web|url=https://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/1029322|title=Alka Superligaen - OB 3-0 Esbjerg|publisher=Transfermarkt|accessdate=28. mars 2016}}</ref> Arnór skoraði sitt fyrsta mark fyrir félagið þann 28. ágúst 2010 gegn [[Silkeborg IF]] í deildinni.<ref>{{cite web|url=https://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/1049657|title=Alka Superligaen - Esbjerg 2-1 Silkeborg|publisher=Transfermarkt|accessdate=28. mars 2016}}</ref> Arnór spilaði 24 af 33 leikjum Esbjerg í deildinni en liðið endaði á botninum og féll niður í dönsku 1. deildina. Eftir vonbrigði 2010-11 tímabilsins fór Esbjerg vel af stað í dönsku fyrstu deildinni 2011-12. Liðið vann 6 af fyrstu 7 leikjunum og var Arnór ýmist í byrjunarliðinu eða kom inná sem varamaður. Hans fyrsta mark kom 18. september gegn [[Skive IK]].<ref>{{cite web|url=https://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/1130733|title=Bet25 Liga - Skive IK 0-4 Esbjerg|publisher=Transfermarkt|accessdate=28. mars 2016}}</ref> Eftir mikla yfirburði í deildinni vann Esbjerg sér sæti í dönsku úrvalsdeildinni þegar sex umferðir voru eftir.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=125763|title=Arnór Smárason upp um deild með Esbjerg|publisher=Fótbolti.net|accessdate=28. mars 2016}}</ref> Arnór spilaði 19 leiki í öllum keppnum og skoraði 5 mörk. Arnór var í fyrsta skipti í byrjunarliðinu tímabilið 2012-13 í 3. umferð dönsku úrvalsdeildarinnar. Arnór var tekin útaf á 90. mínútu eftir að hafa skorað eitt mark.<ref>{{cite web|url=https://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/2224572|title=Alka Superligaen Esbjerg fB 1-2 SönderjyskE|publisher=Transfermarkt|accessdate=29. mars 2016}}</ref> Hnémeiðsli ollu því að Arnór missti að hluta til af fyrri hluta mótsins. Hann kom til baka 8. nóvember í bikarsigri gegn [[Aalborg BK]]. Leikurinn fór í vítaspyrnukeppni þar sem að Arnór skoraði úr sinni spyrnu.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=136305|title=Arnór Smárason skoraði úr víti fyrir Esbjerg|publisher=Fótbolti.net|accessdate=29. mars 2016}}</ref> Arnór fékk fá tækifæri í byrjunarliðinu hjá Esbjerg mestan hluta móts en byrjaði þó seinustu 7 leiki liðsins í deildinni og skoraði í þeim 5 mörk. Þann 9. maí varð Arnór danskur bikarmeistari með Esbjerg eftir 1-0 sigur á [[Randers FC]]. Arnór var í byrjunarliðinu en var tekin útaf í uppbótartíma.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=145668|title=Arnór Smárason danskur bikarmeistari|publisher=Fótbolti.net|accessdate=29. mars 2016}}</ref> Arnór yfirgaf félagið við lok samnings síns um sumarið 2013.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=148340|title=Arnór Smárason yfirgefur Esbjerg|publisher=Fótbolti.net|accessdate=29. mars 2016}}</ref> ===2013-14: Helsingborg=== Arnór gekk til liðs við sænska liðið [[Helsingborgs IF]] á þriggja ára samningi í júlí 2013.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=148746|title=Arnór Smárason í Helsingborg (Staðfest)|publisher=Fótbolti.net|accessdate=29. mars 2016}}</ref> Arnór spilaði sinn fyrsta leik fyrir félagið þann 15. júlí þegar að hann kom inná sem varamaður í deildarleik gegn [[Östers Växjö IF]].<ref>{{cite web|url=https://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/2295219|title=Allsvenskan - Helsingborgs IF 3-0 Östers Växjö IF|publisher=Transfermarkt|accessdate=29. mars 2016}}</ref> Hans fyrsta mark kom 5. ágúst í tapleik gegn [[Djurgardens IF]], en Helsingborg sat á toppi deildarinnar á þeim tímapunkti.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=150599|title=Svíþjóð: Arnór skoraði í tapi toppliðsins|publisher=Fótbolti.net|accessdate=29. mars 2016}}</ref> Arnór spilaði 14 af seinustu 15 leikjum liðsins í deildinni og skoraði 4 mörk. Arnór var á bekknum í fyrsta deildarleik tímabilsins 2014 gegn Djurgarden. Á 40. mínútu leiksins brutust út óeirðir á leiknum eftir að fréttir bárust um það að stuðningsmaður Djurgarden hefði látist í slagsmálum fyrir leik. Leikurinn var flautaður af stuttu seinna.<ref>{{cite web|url=http://www.mbl.is/sport/fotbolti/2014/03/31/thetta_var_alveg_hraedilegt_3/|title=Þetta var alveg hræðilegt|publisher=Morgunblaðið|accessdate=31. mars 2016}}</ref> Arnór var að mestu í byrjunarliðinu hjá Helsingborg bæði sem sóknarmaður og hægri kantmaður. Þann 18. maí spilaði Helsingborg til úrslita í danska bikarnum gegn [[IF Elfsborg]]. Arnór var á sínum stað í byrjunarliðinu en liðið tapaði leiknum 1-0 og þurfti að sætta sig við silfurverðlaunin.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=167036|title=Elfsborg lagði Helsingborg og tryggði sér bikarinn|publisher=Fótbolti|accessdate=31. mars 2016}}</ref> Arnór spilaði 27 af 33 leikjum liðsins í deildinni og skoraði í þeim 3 mörk ásamt því að skora 2 mörk í 6 bikarleikjum. Í Janúar 2015 tilkynnti Helsingborg Arnóri að liðið væri að leitast eftir því að selja leikmanninn þrátt fyrir að hann ætti enn tvö ár eftir af samningi. Liðið var í fjárhagsvandræðum og þóttu laun Arnórs of há.<ref>{{cite web|url=http://www.mbl.is/sport/fotbolti/2015/01/30/arnori_sagt_ad_leita_ser_ad_nyju_lidi/|title=Arn­óri sagt að leita sér að nýju liði|publisher=Morgunblaðið|accessdate=31. mars 2016}}</ref> ===2015: Torpedo Moscow (Lán)=== Arnór gekk til liðs við rússneska liðið [[FC Torpedo Moscow]] á láni þann 27. febrúar 2015.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=183251|title=Arnór Smárason til Torpedo Moskvu (Staðfest)|publisher=Fótbolti.net|accessdate=31. mars 2016}}</ref> Arnór skoraði sitt fyrsta mark í sínum fyrsta leik fyrir liðið gegn [[FC Zenit Saint Petersburg]]. Arnór jafnaði í 1-1 í uppbótartíma eftir að hafa komið inná sem varamaður.<ref>{{cite web|url=http://www.mbl.is/sport/fotbolti/2015/03/15/glaesimark_arnors_gegn_zenit_myndskeid/|title=Glæsi­mark Arn­órs gegn Zenit (mynd­band)|publisher=Morgunblaðið|accessdate=31. mars 2016}}</ref> Þann 6. apríl í deildarleik gegn [[FC Arsenal Tula]] brutust út slagsmál meðal stuðningsmanna og þurfti að stöðva leik meðan að óeirðalögreglan skakkaði leikinn. Líkt og í Svíþjóð ári áður var Arnór meðal varamanna í leiknum.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=185162|title=Allt sauð upp úr á leik hjá Arnóri: Menn eru klikkaðir|publisher=Fótbolti.net|accessdate=31. mars 2016}}</ref> Arnór og liðsfélagar hans fóru í verkfall þann 19. maí vegna ógreiddra launa frá því í janúar. Liðið sat þá á botni deildarinnar.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=187498|title=Arnór og félagar neituðu að æfa|publisher=Fótbolti.net|accessdate=31. mars 2016}}</ref> Arnór spilaði 11 leiki á lánstíma sínum hjá Torpedo Moscow, að mestu sem varamaður, og skoraði í þeim 2 mörk. Liðið endaði í 15. sæti í deildinni og féll. ===2015: Helsingborg=== Þrátt fyrir nokkur tilboð eftir góða lánsdvöl í Rússlandi sneri Arnór aftur til Helsingborg.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=189247|title=Arnór Smára hafnar tilboðum frá fjarlægari löndum|publisher=Fótbolti.net|accessdate=31. mars 2016}}</ref> Í fyrsta leik sínum eftir endurkomu skoraði Arnór þriðja mark Helsingborgar í 3-1 sigri á [[AIK]].<ref>{{cite web|url=http://www.mbl.is/sport/fotbolti/2015/07/19/glaesimark_arnors_myndskeid/|title=Glæsi­mark Arn­órs - mynd­skeið|publisher=Morgunblaðið|accessdate=31. mars 2016}}</ref> Arnór vann sér fljótt sæti í byrjunarliðinu og spilaði 14 af síðustu 15 leikjum liðsins í deildinni og skoraði í þeim 5 mörk. Í desember 2015 eftir að Arnór hafði samið við [[Hammarby IF]] hrósaði [[Henrik Larsson]] þjálfari Helsingborg Arnóri í hástert. Hann sagði meðal annars „Arnór er mjög góður leikmaður en fyrst og fremst er hann einn mesti atvinnumaður sem ég hef kynnst á ferlinum“.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=198926|title=Henrik Larsson: Arnór einn mesti atvinnumaður sem ég þekki|publisher=Fótbolti.net|accessdate=31. mars 2016}}</ref> ===2016-2018: Hammarby=== Arnór gekk til liðs við sænska liðið [[Hammarby IF]] þann 10. desember 2015 og skrifaði undir þriggja ára samning.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=198877|title=Arnór Smárason til Hammarby (Staðfest)|publisher=Fótbolti.net|accessdate=31. mars 2016}}</ref> Arnór spilaði sinn fyrsta leik fyrir liðið þann 21. febrúar 2016 í bikarleik gegn [[Syrianska IF]]. Hans fyrsta mark kom í 8-liða úrslitum bikarsins gegn [[AIK]] þann 15. mars. Markið var einkar glæsilegt, viðstöðulaust skot innan teigs í fjærhornið eftir langa sendingu utan af kanti.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=203891|title=Myndband: Glæsilegt mark Arnórs Smárasonar|publisher=Fótbolti.net|accessdate=31. mars 2016}}</ref> Arnór spilaði sinn fyrsta deildarleik fyrir Hammarby þann 4. apríl 2016 þegar að liðið gerði 1-1 jafntefli gegn [[Östersunds FK]]. Arnór var í byrjunarliðinu og spilaði allar 90 mínúturnar.<ref>{{cite web|url=http://www.hammarbyfotboll.se/matcher-lagen/a-laget/matcher/hammarby-ostersunds-fk/|title=Match {{!}} Hammarby - Östersunds FK|publisher=Hammarby IF|accessdate=5. apríl 2016|archive-date=2016-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406040749/http://www.hammarbyfotboll.se/matcher-lagen/a-laget/matcher/hammarby-ostersunds-fk/|url-status=dead}}</ref> ==Landsleikjaferill== ===2003-04: U17=== Arnór á að baki 11 leiki fyrir U17 ára lið Íslands og skoraði í þeim 2 mörk. Hann var í hópnum sem að spilaði í undankeppninni fyrir evrópumót U17 ára liða 2004 og 2005. Í ágúst 2004 vann Arnór til silfurverðlauna með U17 ára liðinu á Norðurlandamótinu. Liðið tapaði úrslitaleiknum gegn dönum 3-0 og var Arnór í byrjunarliðinu.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=17441|title=U17 landsliðið fékk silfrið á Norðurlandamótinu|publisher=Fótbolti.net|accessdate=31. mars 2016}}</ref> ===2005-07: U19=== Arnór á að baki 16 leiki fyrir U19 ára lið Íslands og skorað í þeim 5 mörk. Hans fyrsta mark kom í undankeppninni fyrir evrópumót U19 2006 þann 5. október 2005 gegn Króatíu.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=29117|title=U19 ára lið Íslands óheppið að tapa gegn Króötum|publisher=Fótbolti.net|accessdate=31. mars 2016}}</ref> Arnór var einnig í hópnum sem að spilaði í undankeppninni og milliriðlunum fyrir evrópumót U19 2007.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=40206|title=U-19 ára landslið Íslands sem fer til Svíþjóðar|publisher=Fótbolti.net|accessdate=31. mars 2016}}</ref> Þar skoraði Arnór 3 mörk. ===2007-11: U21=== Arnór var fyrst kallaður í U21 ára lið Íslands fyrir leik gegn Austurríki í undankeppninni fyrir evrópumót U21 2009 þann 16. október 2007.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=53304|title=Þrír nýliðar í U21 árs landsliðshópnum fyrir leikinn gegn Austurríki|publisher=Fótbolti.net|accessdate=31. mars 2016}}</ref> Þar spilaði hann sinn fyrsta leik fyrir liðið. Hans fyrsta mark fyrir U21 ára liðið kom í leik gegn Belgíu í sömu undankeppni þann 20. nóvember 2007.<ref>{{cite web|url=http://www.ksi.is/mot/motalisti/leikskyrsla/opinskyrsla.asp?Leikur=156335|title=U21 karla - EM 09 riðlakeppni|publisher=KSÍ|accessdate=31. mars 2016|archive-date=2016-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326062910/http://www.ksi.is/mot/motalisti/leikskyrsla/opinskyrsla.asp?Leikur=156335|url-status=dead}}</ref> Arnór var í 23. manna hópnum sem að fór á lokakeppni evrópumótsins 2011 í Danmörk þar sem að liðið endaði í þriðja sæti síns riðils og missti af sæti í undanúrslitunum.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=109136|title=U21 árs landsliðshópur Íslands sem fer á EM|publisher=Fótbolti.net|accessdate=31. mars 2016}}</ref> Arnór spilaði tvo af þremur leikjum liðsins, hann byrjaði fyrsta leik liðsins gegn Hvíta Rússlandi en kom inná sem varamaður í þriðja leiknum gegn Danmörk.<ref>{{cite web|url=http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=23483|title=U21 landslið karla - EM 2011 úrslit A riðill|publisher=KSÍ|accessdate=31. mars 2016|archive-date=2015-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150715232138/http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=23483|url-status=dead}}</ref> Í heildina á Arnór 10 leiki fyrir U21 árs liðið og hefur skorað í þeim 2 mörk. ===2008-: A landsliðið=== Arnór spilaði sinn fyrsta leik fyrir [[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu|A landslið]] Íslands þann 28. maí 2008 í vináttuleik gegn Wales. Arnór kom inná sem varamaður á 80. mínútu.<ref>{{cite web|url=http://www.ksi.is/mot/motalisti/leikskyrsla/opinskyrsla.asp?Leikur=176465|title=A karla - VL 2008 - Íslands 0-1 Wales|publisher=KSÍ|accessdate=31. mars 2016|archive-date=2016-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316115226/http://www.ksi.is/mot/motalisti/leikskyrsla/opinskyrsla.asp?Leikur=176465|url-status=dead}}</ref> Hans fyrsta mark fyrir liðið kom þann 11. febrúar 2009 í vináttuleik gegn Liechtenstein. Arnór var í byrjunarliðinu og kom liðinu í 1-0 á 28. mínútu.<ref>{{cite web|url=http://www.ksi.is/mot/motalisti/leikskyrsla/opinskyrsla.asp?Leikur=204799|title=A karla - VL 2009 - Liechtenstein 0-2 Ísland|publisher=KSÍ|accessdate=31. mars 2016|archive-date=2016-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310180156/http://www.ksi.is/mot/motalisti/leikskyrsla/opinskyrsla.asp?Leikur=204799|url-status=dead}}</ref> Arnór spilaði 4 leiki, tvo í byrjunarliðinu, í undankeppninni fyrir heimsmeistaramótið 2010. Hann spilaði einnig 2 leiki í undankeppninni fyrir evrópumótið 2012. Annað mark Arnórs fyrir A landsliðið kom í vináttuleik gegn Japan þann 24. febrúar 2012. Markið kom úr vítaspyrnu í uppbótartíma seinni hálfleiks.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=122063|title=Myndaveisla: Japan vann Ísland í vináttuleik|publisher=Fótbolti.net|accessdate=31. mars 2016}}</ref> ==Tölfræði== ===Félagslið=== ''Tölfræði uppfærð 26. april 2016''<ref>{{cite web|url=https://www.transfermarkt.com/arnor-smarason/leistungsdaten/spieler/55759/plus/0?saison=ges|title=Arnór Smárason|publisher=Transfermarkt|accessdate=29. mars 2016}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !Tímabil!!Lið!!Deild!!Leikir!!Mörk!!Leikir!!Mörk!!Leikir!!Mörk!!Leikir!!Mörk!!Leikir!!Mörk |- !Colspan="3"|Holland!!Colspan="2"|Deild!!Colspan="2"|KNVB Cup!!Colspan="2"|Evrópa Play-off!!Colspan="2"|[[UEFA|Evrópa]]!!Colspan="2"|Heild |- |2007-08||rowspan="3"|Heerenveen||rowspan="3"|Eredivisie |2 || 0 || 1 || 0 || 1 || 0 ||Colspan="2"|—|| '''3''' || ''0'' |- |2008-09 |21 || 5 || 3 || 0 ||Colspan="2"|—|| 5 || 0 || ''29'' || ''5'' |- |2009-10 |2 || 0 ||Colspan="2"|—||Colspan="2"|—||Colspan="2"|—|| ''2'' || ''0'' |- !colspan=3|Heild !25 !!5 !!3 !!0 !!1 !!0 !!5 !!0 !!''34'' !!''5'' |- !Colspan="3"|Danmörk!!Colspan="2"|Deild!!Colspan="2"|DBU Pokalen!!Colspan="2"|Annað!!Colspan="2"|[[UEFA|Evrópa]]!!Colspan="2"|Heild |- |2010-11||rowspan="3"|Esbjerg||Superligaen |24 || 3 || 1 || 0 ||Colspan="2"|—||Colspan="2"|—|| ''25'' || ''3'' |- |2011-12||1. division |18 || 5 || 1 || 0 ||Colspan="2"|—||Colspan="2"|—|| ''19'' || ''5'' |- |2012-13||Superligaen |18 || 6 || 5 || 0 ||Colspan="2"|—||Colspan="2"|—|| ''23'' || ''6'' |- !colspan=3|Heild !60 !!14 !!7 !!0 !!0 !!0 !!0 !!0 !!''67'' !!''14'' |- !Colspan="3"|Svíþjóð!!Colspan="2"|Deild!!Colspan="2"|Svenska Cupen!!Colspan="2"|Supercupen!!Colspan="2"|[[UEFA|Evrópa]]!!Colspan="2"|Heild |- |2013||rowspan="3"|Helsingborg||rowspan="3"|Allsvenskan |15 || 4 || 1 || 1 ||Colspan="2"|—||Colspan="2"|—|| ''16'' || ''5'' |- |2014 |27 || 3 || 6 || 2 ||Colspan="2"|—||Colspan="2"|—|| ''33'' || ''5'' |- |2015 |14 || 5 || 1 || 1 ||Colspan="2"|—||Colspan="2"|—|| ''15'' || ''6'' |- !colspan=3|Heild !56 !!12 !!8 !!4 !!0 !!0 !!0 !!0 !!''64'' !!''16'' |- !Colspan="3"|Rússland!!Colspan="2"|Deild!!Colspan="2"|Russian Cup!!Colspan="2"|Annað!!Colspan="2"|[[UEFA|Evrópa]]!!Colspan="2"|Heild |- |2015||Torpedo Moscow||Premier Liga |11 || 2 ||Colspan="2"|—||Colspan="2"|—||Colspan="2"|—|| ''11'' || ''2'' |- !Colspan="3"|Svíþjóð!!Colspan="2"|Deild!!Colspan="2"|Svenska Cupen!!Colspan="2"|Supercupen!!Colspan="2"|[[UEFA|Evrópa]]!!Colspan="2"|Heild |- |2016||Hammarby||Allsvenskan |5 || 1 || 5 || 2 ||Colspan="2"|—||Colspan="2"|—|| '''10''' || '''3''' |- !colspan=3|Leikjaferill Heild !157 !!34 !!23 !!6 !!1 !!0 !!5 !!0 !!'''186''' !!'''40''' |} ===Landslið=== ''Tölfræði uppfærð 31. mars 2016''<ref>{{cite web|url=http://www.ksi.is/mot/motalisti/felagsmadur/?pLeikmadurNr=58674&pListi=4|title=Arnór Smárason|publisher=KSÍ|accessdate=31. mars 2016|archive-date=2017-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904011134/http://www.ksi.is/mot/motalisti/felagsmadur/?pLeikmadurNr=58674&pListi=4|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !colspan="3"|[[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu|A landslið]] |- !Ár !!Leikir !!Mörk |- |2008||3||0 |- |2009||4||1 |- |2010||2||0 |- |2011||3||0 |- |2012||2||1 |- |2013||2||0 |- |2014||1||0 |- |2015||0||0 |- |2016||1||0 |- |'''Heild'''||'''18'''||'''2''' |} ==Verðlaun== ===Félagslið=== ;[[SC Heerenveen]] *[[KNVB Cup]] (1): 2009 ;[[Esbjerg fB]] *[[DBU Pokalen]] (1): 2013 ==Vefsíður== * [http://www.ksi.is/mot/motalisti/felagsmadur/?pLeikmadurNr=58674 KSÍ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303214417/http://www.ksi.is/mot/motalisti/felagsmadur/?pLeikmadurNr=58674 |date=2016-03-03 }} Arnór Smárason Félagsmaður hjá KSÍ * [https://web.archive.org/web/20160214085940/http://www.hammarbyfotboll.se/Player.aspx?playerID=89ed7f9c-67e0-4f41-96a8-aed4e34ee007 Hammarby IF] Arnór Smárason hjá Hammarby * [http://totalfootball.is Total Football] Umboðsmenn Arnórs Smárasonar ==Tilvísanir== {{reflist|3}} [[Flokkur:Íslenskir knattspyrnumenn]] {{f|1988}} jampjhnj4au2rufu80gokdrpm8qft5r 0 133677 1980291 1798920 2026-09-25T22:56:53Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980291 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name=''Goðareynir'' | image = Sorbus latifolia 1c.JPG | image_caption = ''Sorbus latifolia'' | image2 = | image2_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Rósaættbálkur]] (''Rosales'') | familia = [[Rósaætt]] (''Rosaceae'') | subfamilia = [[Reynisætt]] (''Maloideae'') | genus = [[Reyniviður]] (''Sorbus'') | subgenus = ''Torminaria'' | sectio = | species = '''''S. latifolia''''' | binomial = ''Sorbus latifolia'' | binomial_authority = ([[Jean-Baptiste de Lamarck|Lam.]]) [[Christiaan Hendrik Persoon|Pers.]] | synonyms = ''Sorbus guadarramica'' <small>[[Carlos Pau|Pau]]</small><br>''Sorbus aria'' subsp.'' latifolia'' <small>([[Jean-Baptiste de Lamarck|Lam.]]) [[Georges Rouy|Rouy]] &amp; E. G. Camus</small><br>''Pyrus latifolia'' <small>([[Jean-Baptiste de Lamarck|Lam.]]) [[John Thomas Irvine Boswell Syme|Syme]]</small><br>''Pyrus latifolia'' <small>([[Jean-Baptiste de Lamarck|Lam.]]) [[Wilhelm Ludwig Petermann|Peterm.]]</small><br>''Pyrus latifolia'' <small>([[Jean-Baptiste de Lamarck|Lam.]]) [[John Lindley|Lindl.]] ex [[Ernst Gottlieb von Steudel|Steud.]]</small><br>''Pyrus intermedia'' var.'' latifolia'' <small>([[Jean-Baptiste de Lamarck|Lam.]]) DC.</small><br>''Pyrus aria'' f.'' latifolia'' <small>([[Jean-Baptiste de Lamarck|Lam.]]) [[William Jackson Hooker|Hook.]]</small><br>''Crataegus latifolia'' <small>[[Jean-Baptiste de Lamarck|Lam.]]</small><br>''Aria latifolia'' <small>([[Jean-Baptiste de Lamarck|Lam.]]) M. J. Roem.</small> | range_map = | range_map_width = 240px | range_map_caption = }} '''Goðareynir''' (Sorbus latifolia) er tegund [[reyniviður|reyniviðar]] sem vex í Evrópu og verður rúmlega 15 metrar að hæð. Hann er með breiða krónu og gljáandi greinar. <ref>[http://lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&fl=2&pId=1392 Sorbus latifolia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805200523/http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=1392&fl=2 |date=2020-08-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805200523/http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=1392&fl=2 |date=2020-08-05 }}Lystigarður Akureyrar. Skoðað 12. apríl, 2016.</ref> ==Lýsing== Goðareynir er meðalstórt sumargrænt tré sem verður á milli 10 og 20 m. hátt, með bol sem verður allt að 60sm í þvermál. Blöðin eru 5 - 10 löng og breið (sjaldan að 20 sm löng og 12 sm breið), en vanalega eru þau jafn breið og þau eru löng. (<i>Latifolia</i> er latína fyrir 'breið-blaða'.) Þau eru græn að ofan, grálóhærð að neðan, með sex til tíu þríhyrndar tennur á hvorum jaðri. Hvít blómin eru 1 - 1,5 sm í þvermál, í um átta sm. (þvermál) hálfsveip. Ávöxturinn kringlóttur, dauflega brúnrauður, 10 - 12mm í þvermál, með stórum fölum loftaugum, þroskast seint að hausti.<ref name=":0">>Rushforth, K. (1999). <nowiki>''</nowiki>Trees of Britain and Europe<nowiki>''</nowiki>. Collins <nowiki>ISBN 0-00-220013-9</nowiki>.</ref><ref>Mitchell, A. F. (1974). <nowiki>''</nowiki>A Field Guide to the Trees of Britain and Northern Europe<nowiki>''</nowiki>. Collins <nowiki>ISBN 0-00-212035-6</nowiki></ref><ref>Mitchell, A. F. (1982). <nowiki>''</nowiki>The Trees of Britain and Northern Europe<nowiki>''</nowiki>. Collins <nowiki>ISBN 0-00-219037-0</nowiki></ref> == Flokkun == Goðareynir er af blendingsuppruna, milli [[Sorbus torminalis]] og einhvberri tegund af Aria undirætthvíslinni ([[Seljureynir|Sorbus aria]] og fleiri), en fjölgar sér með geldæxlun og eru afkvæmin eins og móðurtréð.<ref name=":0" /> Hann er fjórlitna. Hann var áður talinn vera afbrigði af [[Silfurreynir|Silfurreyni]] (''[[Sorbus intermedia|Sorbus intermedia)]]'', og var meðhöndlaður sem slíkur af nokkrum höfundum, svo sem [[A. P. de Candolle]] og [[John Claudius Loudon|J. C. Loudon]], á nítjándu öld. Á sama tíma, merkti ræktandinn, [[Loddiges|George Loddiges]], sem Loudon hafði í miklum metum, trén í trjásafni sínu í [[Abney Park Cemetery]] í 1840, sem ''Sorbus latifolia'', sem er nú viðurkennt nafn tegundarinnar. Endurspegla samnöfnin töluverðan mun á skoðunum síðustu tvær aldirnar um upphaf tegundarinnar og staðsetningu, svo sem; ''Crataegus latifolia'' Lam.; ''Pyrus latifolia'' (Lam.) Lindl.; ''P. intermedia'' var. ''latifolia'' (Lam.) D.C., og ''P. edulis'' Willd. ==Útbreiðsla== Goðareynir er upprunalega aðeins í [[Fontainebleau]], suður af [[Paris]] í Frakklandi, þaðan sem hann hefur verið þakktur síðan á átjándu öld. Þar sem hann er frjósamur og fjölgar sér með geldæxlun, hefur honum tekist að breiðast út langt frá uppruna sínum í hinum vernduðu Fontainebleau skógum, svo sem í [[Abney Park Cemetery]] (í [[Stoke Newington]], London). == Ræktun og nytjar == Goðareynirinn frá Fontainebleau hefur verið plantað í garða til skrauts, eða í trjásöfn, eða einka og almenningsgörðum um Evrópu og Norður Ameríku, síðan hann var kynntur til evrópskrar garðræktar um 1750. Þó það sé sjaldgæft, er það nytjað á nokkra vegu. Æt berin voru seld á götumörkuðum í Fontainebleau til um 1950, og einsleitur og endingargóður viðurinn hefur reynst nytsamur til nokkurra hluta. Hinir fornu skógar sem hann vex eru undir vernd frönsku ''Office National des Forêts''. == Myndir == <gallery> Sorbus latifolia (8252167018).jpg Sorbus latifolia a1.jpg Sorbus latifolia Morton 261-93-5.jpg </gallery> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{stubbur|líffræði}} {{commonscat|Sorbus latifolia}} {{Wikilífverur|Sorbus latifolia}} [[Flokkur:Reynisætt]] 9g4vo347awyox7l0yseiaoia3gixvdb 0 134722 1980343 1804692 2026-09-26T02:28:27Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980343 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Laxaber | image = Salmonberry with leaves.jpg | image2 = Rubus spectabilis 2566.JPG | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Rósaættbálkur]] (''Rosales'') | familia = [[Rósaætt]] (''Rosaceae'') | genus = ''[[Rubus]]'' | species = '''''R. spectabilis''''' | binomial = ''Rubus spectabilis'' | binomial_authority = [[Frederick Traugott Pursh|Pursh]] 1813 ekki E.James 1825 né Mercier 1861<ref name=k>[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/rjp-31360 The Plant List, ''Rubus spectabilis'' ]</ref> | synonyms_ref=<ref name=k/> | synonyms=*''Parmena spectabilis'' <small>(Pursh) Greene</small> *''Rubus franciscanus'' <small>Rydb.</small> *''Rubus spectabilis'' var. ''franciscanus'' <small>(Rydb.) J.T.Howell</small> *''Rubus spectabilis'' var. ''menziesii'' <small>(Hook.) S.Watson</small> *''Rubus stenopetalus'' <small>Cham.</small> |}} '''Laxaber''' eða laxaklungur ([[fræðiheiti]] ''Rubus spectabilis'') er runni af [[rósaætt]]. == Heimildir == * [https://web.archive.org/web/20200810084045/http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=1213&fl=2 Laxaber (Lystigarður Akureyrar)] * [http://gardurinn.is/Files/Skra_0061706.pdf Hafsteinn Hafliðason, Laxaklungur og mánaklungur - berjategundir framtíðar?, Garðurinn 2013 bls. 9]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} == Tilvísanir == {{reflist}} {{commonscat|Rubus spectabilis}} {{Wikilífverur|Rubus spectabilis}} {{Stubbur|grasafræði}} [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] [[Flokkur:Klungur (ættkvísl)|Klungur]] ndb61c02wythg9v4skh7nz37zq1nm6l 0 135189 1980425 1924839 2026-09-26T05:19:03Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980425 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Salix myrsinifolia ssp. borealis''<br>Viðja | image = Salix myrsinifolia (Schwarz-Weide) IMG 4622.JPG | image_caption = | color = lightgreen | regnum = [[Jurtaríki]] (Plantae) | divisio = [[Dulfrævingar]] (Magnoliophyta) | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (Magnoliopsida) | ordo = [[Malpighiales]] | familia = [[Víðisætt]] (Salicaceae) | genus = [[Víðir (ættkvísl)|Víðir]] ('''Salix''') | species = '''''S. myrsinifolia''''' | binomial = ''Salix myrsinifolia'' | binomial_authority = [[Salisb.]] | subspecies = borealis | synonyms= * ''Salix nigricans'' <small>Sm.</small> }} [[Mynd:Salix myrsinifolia (Schwarz-Weide) IMG 8052.JPG|thumb|Reklar og lauf á viðju.]] [[Mynd:Salix myrsinifolia (area in Iceland).jpg|thumb|Viðja á Íslandi.]] '''Viðja''' (''Salix myrsinifolia ssp. borealis'' eða ''Salix borealis'') er [[tré]] eða [[runni]] af [[víðisætt]] sem getur náð 8-10 m hæð. Viðja er breytileg tegund í vexti; einstofna eða margstofna. Hún líkist nokkuð íslenska [[gulvíðir|gulvíðinum]] sem er lágvaxnari. Viðja fékk nafn sitt fyrir það að er græðlingar voru fluttir inn frá Noregi á milli 1936 til 1939, voru þeir skráðir sem "vidje" (víðir á norsku) og var ekki vitað þá hvaða tegund þeir væru af.<ref>Skógræktarbókin eftir Hauk Bjarnason 2006</ref> ==Heimkynni== ===Á Íslandi=== Hefur verið ræktuð í görðum og í [[skjólbelti|skjólbeltum]] frá því um miðja síðustu öld.<ref>[http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&fl=1&pId=3857 Viðja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024053830/http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=3857&fl=1 |date=2021-10-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024053830/http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=3857&fl=1 |date=2021-10-24 }} [[Lystigarðurinn Akureyri]], skoðað 13. okt. 2016.</ref> Viðja sáir sér út og getur vaxið upp úr þéttum grassverði.<ref>[http://www.floraislands.is/salixbor.html Viðja] Flóra Íslands, skoðað 13. okt. 2016.</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Wikiorðabók|Salix myrsinifolia}} {{commonscat|Salix myrsinifolia}} {{Wikilífverur|Salix myrsinifolia}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Lauftré]] [[Flokkur:Víðir]] [[Flokkur:Víðisætt]] [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] acte7uihqxztvefy82153cxlpxgncm0 0 135363 1980410 1780127 2026-09-26T04:44:26Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980410 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = OrangeBloss wb.jpg | image_caption = [[appelsína|appelsínu]] (''Citrus × sinensis'' [[ræktunarafbrigði]]) | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | subclassis = ''[[Rosidae]]'' | ordo = [[Sápuberjaættbálkur]] (''Sapindales'') | familia = [[Glóaldinætt]] (''Rutaceae'') | subfamilia = [[Aurantioideae]] | tribus = [[Citreae]] | genus = '''''Sítrus''''' | genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | subdivision_ranks = [[Tegund]]ir og [[blendingur|blendingar]] | subdivision = Mikilvægar tegundir:<br /> ''Citrus maxima'' – [[Pomelo]]<br /> ''Citrus medica'' – [[Skrápsítróna]]<br /> ''Citrus micrantha'' – [[Citrus subg. Papeda|Papeda]]<br /> ''Citrus reticulata'' – [[Mandarína]] ---- Mikilvægir blendingar:<br /> ''Citrus × aurantiifolia'' – [[Límóna]]<br /> ''Citrus × aurantium'' – <br /> ''Citrus × latifolia'' – <br /> ''Citrus × limon'' – [[Sítróna]]<br /> ''Citrus × limonia'' – Rangpur (ávöxtur)<br /> ''Citrus × paradisi'' – [[Grapealdin]]<br /> ''Citrus × sinensis'' – [[Appelsína]]<br /> ''Citrus × tangerina'' – [[Tangerina]]<br /> |synonyms = ''Eremocitrus''<br /> ''Microcitrus''<br /> |}} '''''Sítrus''''' (fræðiheiti: ''citrus'') er [[ættkvísl]] blómstrandi [[tré|trjáa]] og [[runni|runna]] af [[glóaldinætt]]. Af plöntum í ættkvíslinni koma [[Sítrusávextir|sítrusávextir]], þar á meðal [[Sítróna|sítrónur]], [[Appelsína|appelsínur]], [[Mandarína|mandarínur]], [[Klementína|klementínur]], [[Skrápsítróna|skrápsítrónur]], [[Grapealdin|greip]] og [[Límóna|límónur]]. ==Saga== Á mismunandi tímum hafa sítrusplöntur verið taldar upprunnar frá Asíu, þar sem þær voru fyrst ræktaðar, Evrópu eða Flórída. En evrópskir sítrusar (svo sem [[Citrus × aurantium]]) komu upphaflega frá Indlandi á tímum Alexanders mikla, og "innfæddar" appelsínur Flórída komu með spænsku landvinningamönnunum,<ref>[http://fcit.usf.edu/florida/docs/f/fruit.htm University of South Florida: Fruit]<br/> frá Valencíu.</ref><ref>[http://www.tytyga.com/History-of-the-Citrus-and-Citrus-Tree-Growing-in-America-a/381.htm History of the Citrus and Citrus Tree Growing in America]<br/>M</ref> Sítrónur komu til Evrópu á tímum Rómaveldis. ===Nafn=== Ættkvíslarheitið kemur úr latínu þar sem það vísar til skrápsítrónunnar (''C. medica'') sem nefnist ''citron'' á ensku og latínu en nafnið náði svo yfir sítrónur og límónur síðar í norður-Evrópu, eða til lífviðar (''[[Thuja]]''). Það tengist fornu Grísku orði yfir [[Líbanon Sedrus]], κέδρος (''kédros''). Það mun vera vegna líkinda á ilmi sítruslaufa og sedruslaufa.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/?id=SmRJnd73dbYC |first=Pinchas |last=Spiegel-Roy |author2=Eliezer E. Goldschmidt |title=Biology of Citrus |publisher=Cambridge University Press |year=1996 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==List yfir sítrusávexti== [[File:Cedri BMK.jpg|thumb|right|Skrápsítrónur (''Citrus medica'') til sölu í Þýskalandi]] [[File:Citrus australasica red whole.jpg|thumb|right|Rautt [[Finger Lime]] (''Citrus australasica''), sjaldgæft góðgæti frá Ástralíu]] Ættkvíslin ''Citrus'' er talin vera upprunnin í [[Suðaustur Asía]]. Fyrir áhrif manna voru fáar tegundir: <!-- Ath. Margar þessara tegunda eru líklega blendingar. C. alata - C. ampullacea - C. asahikan - C. assamensis - C. aurantiaca - C. aurata - C. aurea - C. balincolong - C. balotina - C. benikoji - C. boholensis - C. canaliculata - C. celebica - C. combara - C. crenatifolia - C. daoxianensis - C. davaoensis - C. erythrosa - C. excelsa - C. flavicarpa - C. funadoko - C. genshokan - C. glaberrima - C. gracilis - C. hainanensis - C. hanaju - C. hassaku - C. hiroshimana - C. hongheensis - C. hyalopulpa - C. inflata - C. intermedia - C. iwaikan - C. karna - C. keraji - C. kerrii - C. kinokuni - C. kotokan - C. leiocarpa - C. longilimon - C. longispina - C. lycopersiciformis - C. macrolimon - C. macrophylla - C. maderaspatana - C. madurensis - C. medioglobosa - C. megaloxycarpa - C. miaray - C. micrantha - C. montana - C. nana - C. nippokoreana - C. oblonga - C. obovoidea - C. odorata - C. oleocarpa - C. otachibana - C. oto - C. panuban - C. papaya - C. papillaris - C. paratangerina - C. platymamma - C. ponki - C. pseudogulgul - C. pseudolimon - C. pseudolimonum - C. pseudopapillaris - C. pseudoparadisi - C. pseudosunki - C. pyriformis - C. rokugatsu - C. rugulosa - C. semperflorens - C. shunkokan - C. sinograndis - C. southwickii - C. suavissima - C. succosa - C. suhuiensis - C. sulcata - C. taiwanica - C. takuma-sudachi - C. tamurana - C. tankan - C. tardiferax - C. tardiva - C. tarogayo - C. temple - C. tengu - C. tumida - C. ujukitsu - C. vitiensis - C. webberi - C. westeri - C. wilsonii - C. yamabuki - C. yatsushiro - C. yuko --> * ''[[Citrus crenatifolia]]'' – tegundarheiti óstaðfest, frá [[Sri Lanka]]. * ''[[Citrus mangshanensis]]'' – tegundarheiti óstaðfest, frá Hunan-héraði, Kína. * ''Citrus maxima'' – [[Pomelo]] (pummelo, shaddock), frá Malay-skaga. * ''[[Citrus medica]]'' – Skrápsítróna frá Indlandi. * ''[[Citrus reticulata]]'' – [[Mandarína]], frá [[Kína]]. * ''[[Citrus trifoliata]]'' – [[Trifoliate orange]], frá Kóreu og nærliggjandi Kína (oft aðskilið sem ''Poncirus'') * Ástralskar sítrónur: ** ''[[Citrus australasica]]'' – [[Australian Finger Lime]] ** ''[[Citrus australis]]'' – [[Australian Round lime]] ** ''[[Citrus glauca]]'' – [[Australian Desert Lime]] ** ''[[Citrus garrawayae]] '' – [[Mount White Lime]] ** ''[[Citrus gracilis]]'' – [[Kakadu Lime or Humpty Doo Lime]] ** ''[[Citrus inodora]]'' – [[Russel River Lime]] ** ''[[Citrus warburgiana]] '' – [[New Guinea Wild Lime]] ** ''[[Citrus wintersii]] '' – [[Brown River Finger Lime]] * ''[[Citrus japonica]]'' – [[Kumquat]]s, frá Austur-Asíu yfir í Suðaustur-Asíu (stundum skipt upp í 4–5 ''Fortunella'' tegundir) * [[Citrus subg. Papeda|Papeda]], þar meðtalin: ** ''[[Citrus halimii]]'' – ''[[limau kadangsa]]'', ''[[limau kedut kera]]'', frá [[Taíland]]i og Malaí-skaga ** ''[[Citrus indica]]'' – [[Indian wild orange]], frá Indlandi<ref name=GRIN>{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?2640 |title=Species list in GRIN for genus ''Citrus'' |author=GRIN |work=Taxonomy for Plants |publisher=[[United States Department of Agriculture|USDA]], [[Agricultural Research Service|ARS]], National Genetic Resources Program |location=National Germplasm Resources Laboratory, [[Beltsville, Maryland]] |accessdate=Jan 6, 2011 |authorlink=Germplasm Resources Information Network |archive-date=janúar 20, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090120155922/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?2640 |url-status=dead }}</ref> ** ''[[Citrus macroptera]]'' frá Indókína og Melanesíu <ref name=GRIN/> ** ''[[Citrus micrantha]]'' frá suður-Filippseyjum<ref name=Wester>{{citation |url=http://www.gutenberg.org/files/35816/35816-h/35816-h.htm#pb21 |title=Citrus Fruits In The Philippines |journal=Philippine Agricultural Review |volume=8 |year=1915 |author=P. J. Wester}}</ref> ** "Khasi Papeda" – ''[[Citrus latipes]]'' frá [[Assam]], [[Meghalaya]], [[Burma]]<ref name=GRIN/> ===Blendingar og afbrigði=== [[File:Oroblanco (sweetie) fruits.jpg|thumb|right|Sweetie eða [[Oroblanco]] er [[pomelo]]-[[grapealdin]]s blendingur.]] [[File:Yemenite.jpg|thumb|[[Etrog]], eða skrápsítróna, en úr berki hennar er [[súkkat]] unnið en það er miðpunktur gyðingahátíðarinnar [[Sukkot]].]] [[File:Clementinepeeled.jpg|thumb|right|Klementínur (''Citrus'' ×''clementina'') hafa þynnra hýði en appelsínur.]] [[File:Citrus unshiu-unshu mikan-2.jpg|thumb|upright|[[Mikan]] (''Citrus'' ×''unshiu''), einnig þekkt sem satsuma]] [[File:Ambersweet oranges.jpg|thumb|upright|Appelsínur (''Citrus'' ×''sinensis'') eru notaðar í marga rétti. .]] [[File:Odichukuthi lime crossection.JPG|thumb|Þverskorin Odichukuthi lime.]] [[File:Odichukuthi naranga.JPG|thumb|upright|Odichukuthi ávöxtur]] Flokkað eftir foreldri. Þar sem hver blendingur er af að minnsta kosti tveimur foreldrategundum, þá eru þeir skráðir nokkrum sinnum. '''''Citrus maxima''-afkomendur''' * [[Amanatsu]], natsumikan – ''Citrus'' ×''natsudaidai'' (''C. maxima'' × óþekkt) * [[Cam sành]] – (''C. reticulata'' × ''C.'' ×''sinensis'') * [[Grapealdin]] – ''Citrus'' ×''paradisi'' (''C. maxima'' × ''C.'' ×''sinensis'') * [[Imperial lemon]] – (''C.'' ×''limon'' × ''C.'' ×''paradisi'') * [[Kinnow]] – (''C.'' ×''nobilis'' × ''C.'' ×''deliciosa'') * [[Kiyomi]] – (''C.'' ×''sinensis'' × ''C.'' ×''unshiu'') * [[Sítróna]] – ''Citrus ×limon'' (probably ''C. maxima'' × ''C. medica'') * [[Minneola tangelo]] – (''C. reticulata'' × ''C.'' ×''paradisi'') * [[Orangelo]], Chironja – (''C.'' ×''paradisi'' × ''C.'' ×''sinensis'') * Oroblanco, [[Sweetie (fruit)|Sweetie]] – (''C. maxima'' × ''C.'' ×''paradisi'') * [[Appelsínur]] – ''Citrus'' ×''sinensis'' (probably ''C. maxima'' × ''C. reticulata'') * [[Tangelo]] – ''Citrus'' ×''tangelo'' (''C. reticulata'' × ''C. maxima'' or ''C.'' ×''paradisi'') * [[Tangor]] – ''Citrus'' ×''nobilis'' (''C. reticulata'' × ''C.'' ×''sinensis'') * [[Ugli]] – (''C. reticulata'' × ''C. maxima'' or ''C.'' ×''paradisi'') '''''Citrus medica''-'''afkomendur'''''' * [[Buddha's hand]] – ''Citrus medica'' var. ''sarcodactylus'', fingruð sítróna. * Skrápsítrónu afbrigði með súru holdi – [[Diamante citron]], [[Florentine citron]], [[Greek citron]] og [[Balady citron]] * Skrápsítrónu afbrigði með sætu holdi – [[Corsican citron]] og [[Moroccan citron]]. * [[Etrog]], hópur skrápsítrónuafbrigða. * [[Fernandina (fruit)|Fernandina]] – ''Citrus'' ×''limonimedica'' (líklega (''C. medica'' × ''C. maxima'') × ''C. medica'') * [[Ponderosa lemon]] – (líklega (''C. medica'' × ''C. maxima'') × ''C. medica'') * [[Lemon]] – ''Citrus ×limon'' (líklega ''C. medica'' × ''C. maxima'') * [[Key lime]], Mexican lime, Omani lime - ''Citrus'' ×''aurantiifolia'' (''C. medica'' × ''C. micrantha'') * [[Lumia (citrus)|Lumia]] - perulagaður sítrónu blendingur, (líklega ''C. medica'' x ''C. limon) * [[Rhobs el Arsa]] - "brauð garðsins", Marokkóskur skrápsítrónu x sítrónublendingur. * [[Yemenite citron]] – holdlaus skrápsítróna. '''''Citrus reticulata''-'''afkomendur'''''' * Bergamot orange – ''Citrus'' ×''bergamia'' (''C. limetta'' × ''C.'' ×''aurantium'') * [[Bitter orange]], Seville Orange – ''Citrus'' ×''aurantium'' (''C. maxima'' × ''C. reticulata'') * [[Blóðappelsína]] – ''Citrus'' ×''sinensis'' [[Ræktunarafbrigði|afbrigði]] * [[Calamondin]], Calamansi – (''Citrus reticulata'' × ''Citrus japonica'') * [[Cam sành]] – (''C. reticulata'' × ''C.'' ×''sinensis'') * [[Chinotto]] – ''Citrus'' ×''aurantium'' var. ''myrtifolia'' or ''Citrus'' ×''myrtifolia'' * [[ChungGyun]] – ''Citrus reticulata'' * [[Klementína]] – ''Citrus'' ×''clementina'' * Kleópötru Mandarína – ''Citrus'' ×''reshni'' * [[Siranui]] – ''Citrus reticulata'' cv. 'Dekopon' (ChungGyun × Ponkan) * [[Daidai]] – ''Citrus'' ×''aurantium'' var. ''daidai'' or ''Citrus'' ×''daidai'' * [[Grapealdin]] – ''Citrus'' ×''paradisi'' (''C. maxima'' × ''C.'' ×''sinensis'') * [[Hermandina]] – ''Citrus reticulata'' cv. 'Hermandina' * Imperial sítróna – ((''C. maxima'' × ''C. medica'') × ''C.'' ×''paradisi'') * [[Kinnow]], Wilking – (''C.'' ×''nobilis'' × ''C.'' ×''deliciosa'') * [[Kiyomi]] – (''C. sinensis'' × ''C.'' ×''unshiu'') * [[Laraha]] – ''''C.'' ×''aurantium'' ssp. ''currassuviencis'' * Miðjarðarhafs mandarína, – ''Citrus'' ×''deliciosa'' * Meyer sítróna, Valley Lemon – ''Citrus'' ×''meyeri'' ((''C. maxima'' × ''C. medica'') × ''C.'' ×''paradisi'' eða ''C.'' ×''sinensis'') * Michal mandarína – ''Citrus reticulata'' cv. 'Michal' * Mikan, Satsuma – ''Citrus'' ×''unshiu'' * [[Naartjie]] – (''C. reticulata'' × ''C. nobilis'') * [[Nova mandarin]], [[Clemenvilla]] * [[Orangelo]], [[Chironja]] – (''C.'' ×''paradisi'' × ''C.'' ×''sinensis'') * [[Oroblanco]], [[Sweetie (ávöxtur)|Sweetie]] – (''C. maxima'' × ''C.'' ×''paradisi'') * [[Ponkan]] – ''Citrus reticulata'' cv. 'Ponkan' * Rangpur, Lemanderin, Mandarin Lime – ''Citrus'' ×''limonia'' ((''C. reticulata'' × ''C. maxima'') × ''C. medica'') * [[Sweet orange]] – ''Citrus'' ×''sinensis'' (probably ''C. maxima'' × ''C. reticulata'') * [[Tangelo]] – ''Citrus'' ×''tangelo'' (''C. reticulata'' × ''C. maxima'' or ''C.'' ×''paradisi'') * [[Tangerine]] – ''Citrus'' ×''tangerina'' * [[Tangor]] – ''Citrus'' ×''nobilis'' (''C. reticulata'' × ''C.'' ×''sinensis'') * [[Ugli]] – (''C. reticulata'' × ''C. maxima'' or ''C.'' ×''paradisi'') * [[Yuzu]] – ''Citrus'' ×''junos'' (''C. reticulata'' × ''C.'' ×''ichangensis'') '''Aðrar/Óstaðfest''' * [[Alemow]], Colo – ''Citrus'' ×''macrophylla'' * [[Djeruk limau]] – ''Citrus'' ×''amblycarpa'' * [[Gajanimma]], [[Carabao Lime]] – ''Citrus'' ×''pennivesiculata'' * [[Hyuganatsu]], Hyuganatsu pumelo – ''Citrus tamurana'' * [[Ichang lemon]], Ichang Papeda – ''Citrus'' ×''ichangensis'' * Imperial sítróna – (''C.'' ×''limon × C.'' ×''paradisi'') * [[Iyokan]], ''anadomikan'' – ''Citrus'' ×''iyo'' * [[Kabosu]] – ''Citrus'' ×''sphaerocarpa'' * [[Kaffir lime]], ''makrut'' – ''Citrus'' ×''hystrix'' * [[Limetta]], Sweet Lemon, Sweet Lime, mosambi – ''Citrus'' ×''limetta'' * {{link-interwiki|vertical-align=sup|en=Palestine sweet lime|lang=fr|lang_title=Citrus limettioides}} – ''Citrus'' ×''limettioides'' <small>[[Chōzaburō Tanaka|Tanaka]]</small> * [[Odichukuthi]] – ''Citrus Odichukuthi'' * [[Ougonkan]] – ''Citrus flaviculpus'' hort ex.Tanaka * [[Persian lime]], Tahiti Lime – ''Citrus'' ×''latifolia'' * [[Pompia]] – ''Citrus monstruosa'', a ''[[nomen nudum]]'' * [[Rough lemon]] – ''Citrus'' ×''jambhiri'' <small>Lush.</small> * [[Sakurajima komikan orange]] * [[Shekwasha]], Hirami Lemon, Taiwan Tangerine – ''Citrus'' ×''depressa'' * [[Shonan gold]] – (Ougonkan) ''Citrus flaviculpus'' hort ex. Tanaka × (Imamura unshiu), ''Citrus unshiu'' Marc * [[Sudachi]] – ''Citrus'' ×''sudachi'' * [[Sunki (fruit)|Sunki]], [[Suenkat]] – ''Citrus'' ×''sunki'' * [[Tachibana orange]] – ''Citrus'' ×''tachibana'' <small>(Mak.) [[Chōzaburō Tanaka|Tanaka]]</small> * [[Volkamer lemon]] – ''Citrus'' ×''volkameriana'' ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Heimildir== * [https://web.archive.org/web/20170225000000/https://web.archive.org/web/20170225171028/http://edis.ifas.ufl.edu/aa092 Effects of pollination on Citrus plants] Pollination of Citrus by Honey Bees * [http://www.crec.ifas.ufl.edu Citrus Research and Education Center] of [[Institute of Food and Agricultural Sciences|IFAS]] (largest citrus research center in world) * [http://www.grcp.ucdavis.edu/publications/doc22/Appx.pdf Citrus Variety Collection by the University of California] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030325131715/http://www.grcp.ucdavis.edu/publications/doc22/Appx.pdf |date=2003-03-25 }} * [http://www.uga.edu/fruit/citrus.html Citrus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528155551/http://www.uga.edu/fruit/citrus.html |date=2010-05-28 }} (Mark Rieger, Professor of Horticulture, University of Georgia) * [http://www.fundecitrus.com.br/english/menu_us.html Fundecitrus&nbsp;– Fund for Citrus Plant Protection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615092509/http://fundecitrus.com.br/english/menu_us.html |date=2006-06-15 }} is an organization of citrus [[Brazil]]ian producers and processors. * [http://www.geochembio.com/biology/organisms/citrus/ ''Citrus''&nbsp;– taxonomy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090627080835/http://www.geochembio.com/biology/organisms/citrus/ |date=2009-06-27 }} [[fruit anatomy]] at GeoChemBio * [http://www.homecitrusgrowers.co.uk/poncirustrifoliata/poncirus.html Home Citrus Growers] * [http://mycitrustree.com/citrus-varieties.html Citrus Variety Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170206042613/http://www.mycitrustree.com/citrus-varieties.html |date=2017-02-06 }} Season of Maturity • Seeds / Fruit Information • Fruit Size • Fruit and Tree Insight * [http://www.foodswinesfromspain.com/spanishfoodwine/global/history/history_citrus/index.html "The Citrus Route. China-Middle East-Spain-The Americas"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220051059/http://www.foodswinesfromspain.com/spanishfoodwine/global/history/history_citrus/index.html |date=2016-12-20 }} The history of citrus by Enrique García Ballesteros * {{cite web|url=http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Citrus.html|title=Multilingual Multiscript Plant Name Database (M.M.P.N.D) &nbsp;– A Work in Progress|author=Porcher Michel H.|date=1995|publisher=School of Agriculture and Food Systems, Faculty of Land & Food Resources, The University of Melbourne. Australia|display-authors=etal}} [[Flokkur:Sítrus]] [[Flokkur:Glóaldinætt]] q4dgcqx2g335uak0prhgr4moupboqit 0 135688 1980215 1952498 2026-09-25T15:09:41Z Arnastjarna 114982 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1980215 wikitext text/x-wiki '''Huntingtonssjúkdómur''' ('''HD''') er arfgengur, [[taugahrörnunarsjúkdómur]] sem hægt og rólega skemmir [[Taugafruma|taugafrumur]] í [[Heili|heilanum]] — sérstaklega í þeim svæðum sem stjórna [[Hreyfing|hreyfingu]], [[hugsun]] og [[hegðun]]. [https://doi.org/10.3390/ijms241613021] Fyrstu einkenni eru oft persónuleikabreytingar og skert andleg hæfni. Sjúkdómurinn hefur áhrif á hreyfigetu og koma fram óeðlilegar og óvenjulegar hreyfingar, grettur og hægar stjórnlausar hreyfingar (chorea), skyndilegir og stundum öfgafullir kippir í útlimum, andliti og fleiri líkamshlutum og óöruggt göngulag. Smám saman minnkar talgeta og færni til að samhæfa hreyfingar. Algengi á Íslandi: Í rannsókn frá tímabilinu 2008 til 2022 voru 22 einstaklingar með Huntington í heildina. <ref>{{Cite journal |last=Briem |first=Saga |last2=Stefansdottir |first2=Vigdis |last3=Jónsson |first3=Jon Johannes |last4=Sveinsson |first4=Olafur |last5=Sveinsson |first5=Olafur |date=2025 |title=The Epidemiology of Huntington's Disease in Iceland |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40300581 |journal=European Neurology |volume=88 |issue=2 |pages=64–70 |doi=10.1159/000546150 |issn=1421-9913 |pmc=12162110 |pmid=40300581}}</ref> 31. desember 2022 voru 17 lifandi einstaklingar með manifest (sjást einkenni) Huntington, sem gefur algengi um '''4,38 á 100 000 íbúa''' þann dag. <ref>{{Cite journal |last=Briem |first=Saga |last2=Stefansdottir |first2=Vigdis |last3=Jónsson |first3=Jon Johannes |last4=Sveinsson |first4=Olafur |last5=Sveinsson |first5=Olafur |date=2025 |title=The Epidemiology of Huntington's Disease in Iceland |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40300581 |journal=European Neurology |volume=88 |issue=2 |pages=64–70 |doi=10.1159/000546150 |issn=1421-9913 |pmc=12162110 |pmid=40300581}}</ref> Einkenna verður yfirleitt vart á aldrinum 30 til 50 ára en geta byrjað á öllum aldri. Um 8% tilfella greinast fyrir 20 ára aldur og svipar einken til [[parkinsonsveiki]].<ref name="Day2015">{{Cite journal |journal=Neurologic Clinics}}</ref> Norskur héraðslæknir í Setesdalen, Johan Christian Lund að nafni, lýsti sjúkdóminum fyrst árið 1860 en honum var lýst kerfisbundið síðar af George Huntington. Sjúkdómurinn gekk í Noregi undir nafninu ”Setesdalsrykkja” eða ”rykkja” og er líklegt að sjúkdómurinn hafi stafað af einangrun og innrækt. Um 250 manns eru greindir með sjúkdóminn í Noregi. '''Orsök''': [[stökkbreyting]] í geni sem kallast '''HTT''' (Huntington-genið). Í þessu geni eru ákveðnar “CAG endurtekningar” sem, ef þær eru of margar, mynda skaðlegt prótein sem truflar starfsemi [[Fruma|frumna]] og leiðir til frumudráps með tímanum. <ref>{{Cite web|url=https://www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/huntingtons-disease|title=Huntington's Disease {{!}} National Institute of Neurological Disorders and Stroke|website=www.ninds.nih.gov|language=en|access-date=2025-10-05}}</ref> '''Einkenni:''' (þrír meginflokkar)<ref>{{Cite journal |last=Novak |first=Marianne J. U. |last2=Tabrizi |first2=Sarah J. |date=2010-06-30 |title=Huntington’s disease |url=https://www.bmj.com/content/340/bmj.c3109 |journal=BMJ |language=en |volume=340 |pages=c3109 |doi=10.1136/bmj.c3109 |issn=0959-8138 |pmid=20591965}}</ref> # Hreyfieinkenni (motorísk)<ref>{{Cite journal |last=Bates |first=Gillian P. |last2=Dorsey |first2=Ray |last3=Gusella |first3=James F. |last4=Hayden |first4=Michael R. |last5=Kay |first5=Chris |last6=Leavitt |first6=Blair R. |last7=Nance |first7=Martha |last8=Ross |first8=Christopher A. |last9=Scahill |first9=Rachael I. |last10=Wetzel |first10=Ronald |last11=Wild |first11=Edward J. |last12=Tabrizi |first12=Sarah J. |date=2015-04-23 |title=Huntington disease |url=https://www.nature.com/articles/nrdp20155 |journal=Nature Reviews Disease Primers |language=en |volume=1 |issue=1 |pages=15005 |doi=10.1038/nrdp.2015.5 |issn=2056-676X}}</ref>[https://doi.org/10.1093/brain/awu214]. Þessi einkenni eru oft þau fyrstu sem sjást og eru mjög einkennandi: Þessi einkenni eru oft þau fyrstu sem sjást og eru mjög einkennandi. Ósjálfráðar hreyfingar sem kallast chorea í höndum, fótum, andliti eða bol. Hreyfingarnar geta verið eins og danshreyfingar. Þær aukast við streitu og minnka við hvíld eða [[svefn]]. Stirðleiki og hægari hreyfingar. Erfitt að stjórna jafnvægi, göngu og fínhreyfingum. Sumar útgáfur sjúkdómsins (t.d. „juvenile Huntington“) byrja með stífni fremur en choreu. [[Tal]] getur orðið óskýrt eða hægara. Kyngingarerfiðleikar geta valdið köfnun eða næringarvandamálum. 2. Hugræn einkenni (vitræn). <ref>{{Cite journal |last=Toner |first=Chelsea K. |last2=Reese |first2=Bruce E. |last3=Neargarder |first3=Sandy |last4=Riedel |first4=Tatiana M. |last5=Gilmore |first5=Grover C. |last6=Cronin-Golomb |first6=Alice |date=2012 |title=Vision-fair neuropsychological assessment in normal aging, Parkinson's disease and Alzheimer's disease. |url=https://doi.apa.org/doi/10.1037/a0026368 |journal=Psychology and Aging |language=en |volume=27 |issue=3 |pages=785–790 |doi=10.1037/a0026368 |issn=1939-1498 |pmc=3360123 |pmid=22201330}}</ref> [https://doi.org/10.1007/s11910-011-0184-z] [https://doi.org/10.1002/mds.25864] Þau hafa áhrif á hugsun, skipulag og minni. Einbeitingarerfiðleikar – erfitt að halda athygli lengi. Erfiðleikar með skipulag – t.d. að skipuleggja daglega hluti eða bregðast við nýjum aðstæðum. Minnisskerðing – sérstaklega erfiðleikar við að læra nýjar upplýsingar. Hægari hugsun – tekur lengri tíma að svara spurningum eða vinna úr upplýsingum. Samhengisskortur – erfitt að sjá heildarmynd í flóknum aðstæðum. Með tímanum getur þetta þróast yfir í heilabilun (dementia), þó að fólk oft haldi persónulegri sjálfsmynd lengi. 3. Geðræn og hegðunarleg einkenni.[https://doi.org/10.1016/j.eurpsy.2006.10.008] [https://doi.org/10.1136/jnnp.2006.103309] Þunglyndi – mjög algengt, tengist bæði breytingum í heilanum og vitund um sjúkdóminn. Pirringur og skapstyggð – sjúklingar verða stundum fljótt reiðir eða skapandi. Apathy (viljaleysi) – áhugaleysi og skortur á frumkvæði. [[Kvíði]] og þráhyggjur (OCD-lík einkenni) – endurtekin hegðun eða hugsanir. Persónuleikabreytingar – fólk getur orðið félagslega óviðeigandi eða með breytt siðferðisvit. Í alvarlegum tilfellum geta komið geðrofseinkenni, t.d. ofskynjanir eða ranghugmyndir (sjaldgæfara). ==Meðferð== Sjúkdómurinn er stöðugur og ólæknandi í dag — það eru engar viðurkenndar meðferðir sem stöðva hann. Meðferðir sem eru nú til eru einkum til að draga úr einkennum og bæta lífsgæði. [https://doi.org/10.3390/ijms241613021] Genameðferð frá fyrirtækinu '''uniQure / AMT-130''' hefur í einni tilraun sýnt að hægt var að hægja á framgangi sjúkdómsins um ~ 75 % yfir þrjú ár. <ref>{{Cite web|url=https://www.statnews.com/2025/09/24/huntingtons-gene-therapy-uniqure/|title=Experimental gene therapy for Huntington’s markedly slowed disease progression in key trial|last=Feuerstein|first=Adam|date=2025-09-24|website=STAT|language=en-US|access-date=2025-10-05}}</ref> == Heimildir == * {{Vísindavefurinn|31457|Hvað er Huntingtonssjúkdómur og hvernig lýsir hann sér?}} * [http://www.uib.no/ka/51408/fant-info-om-livsfarlig-sykdom Fant info om livsfarlig sykdom] == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} {{stubbur|heilsa}} [[Flokkur:Erfðasjúkdómar]] trybp5fa20xjpelihyglyanpjy0fump 1980216 1980215 2026-09-25T15:13:28Z Arnastjarna 114982 breytti aðeins smá orðalagi og pínu formatting 1980216 wikitext text/x-wiki '''Huntingtonssjúkdómur''' ('''HD''') er arfgengur, [[taugahrörnunarsjúkdómur]] sem hægt og rólega skemmir [[Taugafruma|taugafrumur]] í [[Heili|heilanum]] — sérstaklega í þeim svæðum sem stjórna [[Hreyfing|hreyfingu]], [[hugsun]] og [[hegðun]]. [https://doi.org/10.3390/ijms241613021] Fyrstu einkenni eru oft persónuleikabreytingar og skert andleg hæfni. Sjúkdómurinn hefur áhrif á hreyfigetu og koma fram óeðlilegar og óvenjulegar hreyfingar, grettur og hægar stjórnlausar hreyfingar (chorea), skyndilegir og stundum öfgafullir kippir í útlimum, andliti og fleiri líkamshlutum og óöruggt göngulag. Smám saman minnkar talgeta og færni til að samhæfa hreyfingar. Algengi á Íslandi: Í rannsókn frá tímabilinu 2008 til 2022 voru 22 einstaklingar með Huntington í heildina. <ref>{{Cite journal |last=Briem |first=Saga |last2=Stefansdottir |first2=Vigdis |last3=Jónsson |first3=Jon Johannes |last4=Sveinsson |first4=Olafur |last5=Sveinsson |first5=Olafur |date=2025 |title=The Epidemiology of Huntington's Disease in Iceland |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40300581 |journal=European Neurology |volume=88 |issue=2 |pages=64–70 |doi=10.1159/000546150 |issn=1421-9913 |pmc=12162110 |pmid=40300581}}</ref> 31. desember 2022 voru 17 lifandi einstaklingar með manifest (sjást einkenni) Huntington, sem gefur algengi um '''4,38 á 100 000 íbúa''' þann dag. <ref>{{Cite journal |last=Briem |first=Saga |last2=Stefansdottir |first2=Vigdis |last3=Jónsson |first3=Jon Johannes |last4=Sveinsson |first4=Olafur |last5=Sveinsson |first5=Olafur |date=2025 |title=The Epidemiology of Huntington's Disease in Iceland |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40300581 |journal=European Neurology |volume=88 |issue=2 |pages=64–70 |doi=10.1159/000546150 |issn=1421-9913 |pmc=12162110 |pmid=40300581}}</ref> Einkenna verður yfirleitt vart á aldrinum 30 til 50 ára en geta byrjað á öllum aldri. Um 8% tilfella greinast fyrir 20 ára aldur og svipar einken til [[parkinsonsveiki]].<ref name="Day2015">{{Cite journal |journal=Neurologic Clinics}}</ref> Norskur héraðslæknir í Setesdalen, Johan Christian Lund að nafni, lýsti sjúkdóminum fyrst árið 1860 en honum var lýst kerfisbundið síðar af George Huntington. Sjúkdómurinn gekk í Noregi undir nafninu ”Setesdalsrykkja” eða ”rykkja” og er líklegt að sjúkdómurinn hafi stafað af einangrun og innrækt. Um 250 manns eru greindir með sjúkdóminn í Noregi. '''Orsök''': [[stökkbreyting]] í geni sem kallast '''HTT''' (Huntington-genið). Í þessu geni eru ákveðnar “CAG endurtekningar” sem, ef þær eru of margar, mynda stökkbreytta útgáfu af próteininu huntigtin sem kallast mutant huntingtin (mHTT). Stökkbreytt huntigtin truflar starfsemi [[Fruma|frumna]], sérstaklega taugafrumna, og leiðir til frumudráps með tímanum. <ref>{{Cite web|url=https://www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/huntingtons-disease|title=Huntington's Disease {{!}} National Institute of Neurological Disorders and Stroke|website=www.ninds.nih.gov|language=en|access-date=2025-10-05}}</ref> '''Einkenni:''' (þrír meginflokkar)<ref>{{Cite journal |last=Novak |first=Marianne J. U. |last2=Tabrizi |first2=Sarah J. |date=2010-06-30 |title=Huntington’s disease |url=https://www.bmj.com/content/340/bmj.c3109 |journal=BMJ |language=en |volume=340 |pages=c3109 |doi=10.1136/bmj.c3109 |issn=0959-8138 |pmid=20591965}}</ref> # '''Hreyfieinkenni''' (motorísk)<ref>{{Cite journal |last=Bates |first=Gillian P. |last2=Dorsey |first2=Ray |last3=Gusella |first3=James F. |last4=Hayden |first4=Michael R. |last5=Kay |first5=Chris |last6=Leavitt |first6=Blair R. |last7=Nance |first7=Martha |last8=Ross |first8=Christopher A. |last9=Scahill |first9=Rachael I. |last10=Wetzel |first10=Ronald |last11=Wild |first11=Edward J. |last12=Tabrizi |first12=Sarah J. |date=2015-04-23 |title=Huntington disease |url=https://www.nature.com/articles/nrdp20155 |journal=Nature Reviews Disease Primers |language=en |volume=1 |issue=1 |pages=15005 |doi=10.1038/nrdp.2015.5 |issn=2056-676X}}</ref>[https://doi.org/10.1093/brain/awu214]. Þessi einkenni eru oft þau fyrstu sem sjást og eru mjög einkennandi: Þessi einkenni eru oft þau fyrstu sem sjást og eru mjög einkennandi. Ósjálfráðar hreyfingar sem kallast chorea í höndum, fótum, andliti eða bol. Hreyfingarnar geta verið eins og danshreyfingar. Þær aukast við streitu og minnka við hvíld eða [[svefn]]. Stirðleiki og hægari hreyfingar. Erfitt að stjórna jafnvægi, göngu og fínhreyfingum. Sumar útgáfur sjúkdómsins (t.d. „juvenile Huntington“) byrja með stífni fremur en choreu. [[Tal]] getur orðið óskýrt eða hægara. Kyngingarerfiðleikar geta valdið köfnun eða næringarvandamálum. # '''Hugræn einkenni''' (vitræn). <ref>{{Cite journal |last=Toner |first=Chelsea K. |last2=Reese |first2=Bruce E. |last3=Neargarder |first3=Sandy |last4=Riedel |first4=Tatiana M. |last5=Gilmore |first5=Grover C. |last6=Cronin-Golomb |first6=Alice |date=2012 |title=Vision-fair neuropsychological assessment in normal aging, Parkinson's disease and Alzheimer's disease. |url=https://doi.apa.org/doi/10.1037/a0026368 |journal=Psychology and Aging |language=en |volume=27 |issue=3 |pages=785–790 |doi=10.1037/a0026368 |issn=1939-1498 |pmc=3360123 |pmid=22201330}}</ref> [https://doi.org/10.1007/s11910-011-0184-z] [https://doi.org/10.1002/mds.25864] Þau hafa áhrif á hugsun, skipulag og minni. Einbeitingarerfiðleikar – erfitt að halda athygli lengi. Erfiðleikar með skipulag – t.d. að skipuleggja daglega hluti eða bregðast við nýjum aðstæðum. Minnisskerðing – sérstaklega erfiðleikar við að læra nýjar upplýsingar. Hægari hugsun – tekur lengri tíma að svara spurningum eða vinna úr upplýsingum. Samhengisskortur – erfitt að sjá heildarmynd í flóknum aðstæðum. Með tímanum getur þetta þróast yfir í heilabilun (dementia), þó að fólk oft haldi persónulegri sjálfsmynd lengi. # '''Geðræn og hegðunarleg einkenni'''.[https://doi.org/10.1016/j.eurpsy.2006.10.008] [https://doi.org/10.1136/jnnp.2006.103309] Þunglyndi – mjög algengt, tengist bæði breytingum í heilanum og vitund um sjúkdóminn. Pirringur og skapstyggð – sjúklingar verða stundum fljótt reiðir eða skapandi. Apathy (viljaleysi) – áhugaleysi og skortur á frumkvæði. [[Kvíði]] og þráhyggjur (OCD-lík einkenni) – endurtekin hegðun eða hugsanir. Persónuleikabreytingar – fólk getur orðið félagslega óviðeigandi eða með breytt siðferðisvit. Í alvarlegum tilfellum geta komið geðrofseinkenni, t.d. ofskynjanir eða ranghugmyndir (sjaldgæfara). ==Meðferð== Sjúkdómurinn er stöðugur og ólæknandi í dag — það eru engar viðurkenndar meðferðir sem stöðva hann. Meðferðir sem eru nú til eru einkum til að draga úr einkennum og bæta lífsgæði. [https://doi.org/10.3390/ijms241613021] Genameðferð frá fyrirtækinu '''uniQure / AMT-130''' hefur í einni tilraun sýnt að hægt var að hægja á framgangi sjúkdómsins um ~ 75 % yfir þrjú ár. <ref>{{Cite web|url=https://www.statnews.com/2025/09/24/huntingtons-gene-therapy-uniqure/|title=Experimental gene therapy for Huntington’s markedly slowed disease progression in key trial|last=Feuerstein|first=Adam|date=2025-09-24|website=STAT|language=en-US|access-date=2025-10-05}}</ref> == Heimildir == * {{Vísindavefurinn|31457|Hvað er Huntingtonssjúkdómur og hvernig lýsir hann sér?}} * [http://www.uib.no/ka/51408/fant-info-om-livsfarlig-sykdom Fant info om livsfarlig sykdom] == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} {{stubbur|heilsa}} [[Flokkur:Erfðasjúkdómar]] d1299qd2yxxnlgijyeluy1y2zjvm7qs 0 136127 1980336 1823379 2026-09-26T02:16:20Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980336 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Thuja koraiensis'' | status = VU | image = Thuja koraiensis PAN foliage 2.JPG | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = [[Pinales]] | familia = [[Cupressaceae]] | genus = ''[[Thuja]]'' | species = '''''T. koraiensis''''' | binomial = ''Thuja koraiensis'' | binomial_authority = [[Takenoshin Nakai|Nakai]] }} [[Mynd:Thuja koraiensis PAN foliage 3.JPG|thumb|Thuja koraiensis.]] '''Kóreulífviður''' (''Thuja koraiensis'') er fremur smávaxið [[barrtré]] sem á uppruna í austur-Asíu; Norðaustur-[[Kína]], [[Kóreuskagi|Kóreuskaga]] og [[Japan]]. Hann er skuggþolinn, oft runnkenndur en verður allt að 9 metrar að hæð.<ref>[http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&fl=2&pId=2107 Kóreulífviður] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814110050/http://lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=2107&fl=2 |date=2020-08-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814110050/http://lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=2107&fl=2 |date=2020-08-14 }} Lystigarður Akureyrar. skoðað 4. jan. 2016</ref> ==Á Íslandi== Kóreulífviður þarf gott skjól og vetrarskýli. Hann hefur verið til að mynda ræktaður í [[Hallormsstaðaskógur|Hallormsstaðaskógi]] í nokkra áratugi. Hann vex hægt og hefur borið fræ og sáð sér. <ref>[http://www.skogur.is/utgafa-og-fraedsla/trjategundir/barrtre/lifvidartegundir/ Lífviðartegundir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425101536/http://www.skogur.is/utgafa-og-fraedsla/trjategundir/barrtre/lifvidartegundir/ |date=2017-04-25 }}Skógrækt ríkisins. Skoðað 4. jan, 2016</ref> ==Tilvísanir== {{stubbur|tré}} {{commonscat|Thuja koraiensis}} {{wikilífverur|Thuja koraiensis}} [[Flokkur:Barrtré]] fhi6kjdmejcms6a1j4dvdbn07asg451 0 136151 1980474 1803988 2026-09-26T11:38:56Z Akigka 183 1980474 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Aorta_segments.svg|thumb|Skýringarmynd sem sýnir helstu hluta ósæðarinnar: rishluta, ósæðarboga, brjósthluta og kviðarhluta.]] '''Ósæðin''' eða '''meginæð''' er megin[[slagæð]] líkamans. Allt súrefnismettað [[blóð]] liggur gegnum hana þar sem hún tengist [[hjarta]]nu. Hún deilist síðan í tvennt og fer í slagæðar og þaðan fer blóðið í [[háræð]]ar. Blóð úr hjartanu fer inn í ósæðina um [[ósæðarloka|ósæðarloku]] í ósæðarrót. [[Ósæðarlokuþrengsl]] eru þriðji algengasti [[hjarta- og æðasjúkdómar|hjarta- og æðasjúkdómurinn]] á eftir [[háþrýstingur|háþrýstingi]] og [[kransæðasjúkdómur|kransæðasjúkdómi]].<ref>{{vísindavefurinn|81418|Hvað er ósæðalokuþrengsl og hvaða nýjungar eru í meðferð?|höfundur=Katrín Júníana Lárusdóttir, Ingibjörg Jóna Guðmundsdóttir og Tómas Guðbjartsson|dags=9.4.2021}}</ref> Ósæðin víkkar eðlilega um 25% frá 25 ára til 75 ára aldurs.<ref>{{cite web|url=https://doktor.is/fyrirspurn/osaedin|title=Ósæðin|website=Doktor.is|author=Lára Kristín Jónsdóttir|date=10. september 2019}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Blóðrásarkerfið]] h3j6icq5etv479rjz4bpjjpwseubyfn 1980475 1980474 2026-09-26T11:39:10Z Akigka 183 1980475 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Aorta_segments.svg|thumb|Skýringarmynd sem sýnir helstu hluta ósæðarinnar: rishluta, ósæðarboga, brjósthluta og kviðarhluta.]] '''Ósæð''' eða '''meginæð''' er megin[[slagæð]] líkamans. Allt súrefnismettað [[blóð]] liggur gegnum hana þar sem hún tengist [[hjarta]]nu. Hún deilist síðan í tvennt og fer í slagæðar og þaðan fer blóðið í [[háræð]]ar. Blóð úr hjartanu fer inn í ósæðina um [[ósæðarloka|ósæðarloku]] í ósæðarrót. [[Ósæðarlokuþrengsl]] eru þriðji algengasti [[hjarta- og æðasjúkdómar|hjarta- og æðasjúkdómurinn]] á eftir [[háþrýstingur|háþrýstingi]] og [[kransæðasjúkdómur|kransæðasjúkdómi]].<ref>{{vísindavefurinn|81418|Hvað er ósæðalokuþrengsl og hvaða nýjungar eru í meðferð?|höfundur=Katrín Júníana Lárusdóttir, Ingibjörg Jóna Guðmundsdóttir og Tómas Guðbjartsson|dags=9.4.2021}}</ref> Ósæðin víkkar eðlilega um 25% frá 25 ára til 75 ára aldurs.<ref>{{cite web|url=https://doktor.is/fyrirspurn/osaedin|title=Ósæðin|website=Doktor.is|author=Lára Kristín Jónsdóttir|date=10. september 2019}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Blóðrásarkerfið]] 8c9z7asepx2g32oidov5opplmply7o3 0 136240 1980366 1813548 2026-09-26T03:23:19Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980366 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Næfurbjörk | status = LC | image = 13. The Fall of Acadia (4039110079).jpg | image_caption = Næfurbjarkarskógur í Maine | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'') | familia = [[Birkiætt]] (''Betulaceae'') | genus = [[Birki]] (''Betula'') | subgenus = ''Betula'' | species = '''''B. papyrifera''''' | binomial = ''Betula papyrifera'' | binomial_authority = [[Humphry Marshall|Marshall]] | synonyms = * ''B. alba var. commutata <small>Regel</small> * ''B. alba var. cordifolia <small>(Regel) Regel</small> * ''B. alba var. cordifolia <small>(Regel) Fernald</small> * ''B. alba var. elobata <small>Fernald</small> * ''B. alba subsp. excelsa <small>(Aiton) Regel</small> * ''B. alba subsp. latifolia <small>(Tausch) Regel</small> * ''B. alba var. papyrifera <small>(Marshall) Spach</small> * ''B. alba subsp. papyrifera <small>(Marshall) Regel</small> * ''B. dahurica var. americana <small>Regel</small> * ''B. excelsa <small> Aiton</small> * ''B. grandis <small> Schrad.</small> * ''B. latifolia <small> Tausch</small> * ''B. lenta var. papyrifera <small> (Marshall) Castigl.</small> * ''B. lyalliana <small> (Koehne) Bean</small> * ''B. montanensis <small> Rydb. ex B.T.Butler</small> * ''B. papyracea <small> Aiton</small> * ''B. pirifolia <small> K. Koch</small> * ''B. subcordata <small> Rydb. ex B.T.Butler</small> | synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-21557 |title=The Plant List |publisher=The Plant List |date= |accessdate=2012-10-10 |archive-date=2019-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190125052809/http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-21557 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500260|title=Flora of North America|chapter=''Betula papyrifera''}}</ref> | range_map = Betula papyrifera range map 1.png | range_map_caption = Útbreiðsla }} [[Mynd:Paper-Birch-leaves (6264229181).gif|thumb|vinstri|Lauf.]] [[Mynd:Betula papyrifera var. commutata 01-10-2005 14.44.22.JPG|thumb|vinstri|Fullorðið tré.]] '''Næfurbjörk''' (''Betula papyrifera'') er [[birki]]tegund upprunin í Norður-Ameríku. ==Lýsing== Það er meðalstórt tré sem nær allt að 20 metra hæð. Tréð getur náð yfir 100 ára aldri á kaldari svæðum en er stuttlifaðra á heitara svæðum. Enska heitið, ''paper birch'', vísar til barkarins sem flagnar í blöð eða næfur. Hann verður hvítur á eldri trjám. Viðurinn hefur verið notaður sem eldiviður af mönnum og laufblöðin eru fæða fyrir [[elgur|elg]] og önnur [[hjartardýr]]. ==Útbreiðsla== Útbreiðsla næfurbjarkar nær yfir stóran hluta [[Kanada]] og einstök norðlæg svæði Bandaríkjanna en einnig er til að mynda einangrað vaxtarsvæði í fjöllum [[Norður-Karólína|Norður-Karólínu]], [[Nýja Mexíkó|Nýju Mexíkó]] og [[Colorado]]. Tréð er ein fyrsta tegundin til að nema land eftir jarðrask í [[Alaska]]. Tegundin hefur ekki reynst vel á Íslandi. <ref>[http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&fl=2&pId=382 Næfurbjörk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812000229/http://lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=382&fl=2 |date=2020-08-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812000229/http://lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=382&fl=2 |date=2020-08-12 }} Lystigarður Akureyrar. skoðað 11. jan, 2017</ref> ==Undirtegundir== *''B. p. var papyrifera'' *''B. p. var cordifolia'' *''B. p. var kenaica'' ([[Kenaiskagi]], Alaska) *''B. p. var subcordata'' *''B. p. var. neoalaskana'' (Alaska) ==Tilvísanir== {{reflist}} {{commonscat|Betula papyrifera}} {{Wikilífverur|Betula papyrifera}} [[Flokkur:Birkiætt]] [[Flokkur:Lauftré]] 17s77owbq3g48ogajq6upzvinfrlxgu 0 137222 1980440 1761962 2026-09-26T06:58:07Z ~2026-51654-18 121153 /* */ Leiðrétt beygingarvilla. 1980440 wikitext text/x-wiki '''Páll J. Árdal''' ([[1. febrúar]] [[1857]] - [[24. maí]] [[1930]]) var [[skáld]], kennari og [[silfursmiður]] á [[Akureyri]]. Foreldrar Páls voru hjónin Kristín Tómasdóttir og Jón Pálsson. Ólst Páll upp á [[Helgastaðir|Helgastöðum]] í Möðruvallasókn ásamt fjórum systrum sínum (Guðrún, Aðalbjörg, Rannveig og Sigríður) en Guðmundur eldri hálfbróðir Páls lést mjög ungur. Faðirinn ætlaðist til að Páll tæki við búinu en Páll fékk snemma áhuga á að mennta sig í öðru. Vildi Jón helst banna honum að fara í slíkt nám en Páll þrjóskaðist við og með aðstoð Kristínar tókst honum að menntast og gerast kennari. Páll samdi fjölda bóka og leikrita, m.a. En hvað það var skrítið og Þvaðrið: Gamanleikur í einum þætti. Hann gaf út blaðið Norðurljósið á Akureyri um tíma (1886-1889) og ritstýrði eyfirsku blaði í fjögur ár (1893-1896) sem hét Stefnir. Sonarsonur hans var [[Páll S. Árdal]] prófessor í [[heimspeki]]. Skáldkonan [[Kristín Sigfúsdóttir]] var systurdóttir Páls J. {{fd|1857|1930}} 8vk9amiic0dxjt5buh6ikg3ohj94e4e 0 137588 1980241 1952951 2026-09-25T19:43:45Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980241 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Borrego Milkvetch up close.jpg | image_caption = ''[[Astragalus lentiginosus|A. lentiginosus]]'' | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Belgjurtabálkur]] (''Fabales''') | familia = [[Ertublómaætt]] (''Fabaceae'') | subfamilia = ''[[Faboideae]]'' | tribus = [[Galegeae]] | subtribus = Astragalinae | genus = '''''Astragalus''''' | genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | type_species = ''[[Astragalus onobrychis]]'' | type_species_authority = L. | synonyms = {{collapsible list|bullets = true |*''Acanthophaca'' <small>Nevski</small> |*''Aragallus'' <small>Neck. ''ex'' Greene</small> |*''Astenolobium'' <small>Nevski</small> |*''Astracantha'' <small>Podlech</small> |*''Atelophragma'' <small>Rydb.</small> |*''Barnebyella'' <small>Podlech</small> |*''Batidophaca'' <small>Rydb.</small> |*''Biserrula'' <small>L.</small>{{#tag:ref|Þetta gæti í raun verið staðfest ættkvísl.|name="Valid"}} |*''Brachyphragma'' <small>Rydb.</small> |*''Cnemidophacos'' <small>Rydb.</small> |*''Contortuplicata'' <small>Medik.</small> |*''Cryptorrhynchus'' <small>Nevski</small> |*''Ctenophyllum'' <small>Rydb.</small> |*''Cystium'' <small>Steven</small> |*''Didymopelta'' <small>Regel & Schmalh.</small> |*''Diholcos'' <small>Rydb.</small> |*''Diplotheca'' <small>Hochst.</small> |*''Erophaca'' <small>Boiss.</small><ref name="Valid"/> |*''Geoprumnon'' <small>Rydb.</small> |*''Gynophoraria'' <small>Rydb.</small> |*''Hamosa'' <small>Medik.</small> |*''Hedyphylla'' <small>Steven</small> |*''Hesperastragalus'' <small>A. Heller</small> |*''Hesperonix'' <small>Rydb.</small> |*''Holcophacos'' <small>Rydb.</small> |*''Homalobus'' <small>Nutt.</small> |*''Jonesiella'' <small>Rydb.</small> |*''Kentrophyta'' <small>Nutt.</small> |*''Kiapasia'' <small>Woronow ''ex'' Grossh.</small> |*''Lonchophaca'' <small>Rydb.</small> |*''Microphacos'' <small>Rydb.</small> |*''Myctirophora'' <small>Nevski</small> |*''Mystirophora'' <small>Nevski</small> |*''Neodielsia'' <small>Harms</small> |*''Oedicephalus'' <small>Nevski</small> |*''Onix'' <small>Medik.</small> |*''Orophaca'' <small>(Torr. & A. Gray) Britton</small><ref name="Valid"/> |*''Oxyglottis'' <small>(Bunge) Nevski</small> |*''Phaca'' <small>L.</small> |*''Phacomene'' <small>Rydb.</small> |*''Phacopsis'' <small>Rydb.</small> |*''Phyllolobium'' <small>Fisch. ''ex'' Spreng.</small><ref name="Valid"/> |*''Pisophaca'' <small>Rydb.</small> |*''Podlechiella'' <small>Maassoumi & Kaz. Osaloo</small><ref name="Valid"/> |*''Poecilocarpus'' <small>Nevski</small> |*''Pterophacos'' <small>Rydb.</small> |*''Sewerzowia'' <small>Regel & Schmalh.</small> |*''Thium'' <small>Steud.</small> |*''Tragacantha'' <small>Mill.</small> |*''Xylophacos'' <small>Rydb.</small> }} }} [[File:Astragalus hamosus MHNT.BOT.2007.40.117.jpg|thumb|''Astragalus hamosus'' - [[MHNT]]]] '''''Astragalus''''' er stór ættkvísl; með um 3000 tegundir jurta og lítilla runna, í [[Ertublómaættertublómaætt]]. Þetta er ein stærsta plöntu ættkvíslin í fjölda lýstra tegunda.<ref>{{cite journal |author=Frodin, D. G. |year=2004 |title=History and concepts of big plant genera |journal=[[Taxon (journal)|Taxon]] |volume=53 |issue=3 |pages=753–776 |url=http://www.ingentaconnect.com/content/iapt/tax/2004/00000053/00000003/art00012 |doi=10.2307/4135449}}</ref> Ættkvíslin er í tempruðu belti norðurhvels.<ref>{{cite web |url=http://www.rootcellar.us/wildflowers/astrag.htm |title=''Astragalus'' (Locoweed) flowers |publisher=Rootcellar.us |date= |accessdate=2013-07-05 |archive-date=2013-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113201810/http://www.rootcellar.us/wildflowers/astrag.htm |url-status=dead }}</ref> Sumar fölblóma tegundir [[Vicia|flækja]] eru svipaðar í útliti, en flækjur eru meira klifurplöntur. ==Vistfræði== ''Astragalus'' tegundir eru étnar af [[lirfa|lirfum]] sumra [[Lepidoptera]] tegunda, þar á meðal af ættkvíslinni ''[[Coleophora]]'': ''[[Coleophora cartilaginella|C. cartilaginella]]'', ''[[Coleophora colutella|C. colutella]]'', ''[[Coleophora euryaula|C. euryaula]]'', og ''[[Coleophora onobrychiella|C. onobrychiella]]'' nærast einvörðungu á ''Astragalus'', ''[[Coleophora astragalella|C. astragalella]]'' and ''[[Coleophora gallipennella|C. gallipennella]]'' nærast einvörðungu á tegundinni ''[[Astragalus glycyphyllos]]'', og ''[[Coleophora hippodromica|C. hippodromica]]'' er takmörkuð við ''[[Astragalus gombo]]''. ==Nytjar== Eins og flestar belgjurtir eru ''Astragalus'' tegundir í sambýli við rótargerla og bæta jarðveg. Einnig eru sumar tegundirnar nýttar fyrir búfé eða jafnvel til manneldis (rætur og fræ). Náttúrulegt gúmmí - [[tragacanth]] er gert úr nokkrum tegundum ''Astragalus'' frá [[Mið Austurlönd]], þar á meðal ''A. adscendens'', ''A. gummifer'', ''[[Astragalus brachycalyx|A. brachycalyx]]'',<ref>[https://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Astragalus+membranaceus ''Astragalus membranaceus'' - Moench.] Plants for a Future</ref><ref name="GRIN">{{GRIN|id=433295|name=''Astragalus brachycalyx'' Fisch.|accessdate=24 December 2010}}</ref> and ''A. tragacanthus''. Einnig er ''[[Astragalus propinquus]]'' (syn. ''A. membranaceus'') er þekktur sem [[jurtalyf]] í hefðbundnum kínverskum lækningum.<ref>{{cite web|url=http://www.umm.edu/altmed/articles/astragalus-000223.htm |title=''Astragalus'' &#124; University of Maryland Medical Center |publisher=Umm.edu |date=2013-05-07 |accessdate=2013-07-05}}</ref> and Persian medicine.<ref>Zargary, A. Medicinal plants. 5th Edition.Tehran: Tehran University Publications 1990; pp. 312-314</ref> Í hefðbundnum kínverskum lækningum er A. membranaceus notaður til að styrkja [[qi]] og styrkja yfirborðskennt viðnám, og ýta undir útferð graftrar og vöxt nýrra vefja.<ref>Wang L, Waltenberger B, Pferschy-Wenzig EM, Blunder M, Liu X, Malainer C, Blazevic T, Schwaiger S, Rollinger JM, Heiss EH, Schuster D, Kopp B, Bauer R, Stuppner H, Dirsch VM, Atanasov AG. [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0006295214004249# Natural product agonists of peroxisome proliferator-activated receptor gamma (PPARγ): a review]. Biochem Pharmacol. 2014 Jul 29. pii: S0006-2952(14)00424-9. doi: 10.1016/j.bcp.2014.07.018. {{PMID|25083916}}.</ref> ===Rannsóknir=== Lífefnafræðifyrirtæki eru að vinna í að einangra [[telomerase]] virkja úr ''Astragalus''. Virka efnið [[cycloastragenol]] (einnig nefnt TAT2) er nú rannsakað í sambandi við [[HIV]], auk sýkinga tengdum langvinnum sjúkdómum eða elli.<ref>{{cite news |url=https://www.upi.com/Health_News/2009/01/01/Herbal_chemical_helps_combat_HIV/UPI-75921230846928/ |title=Herbal chemical helps combat HIV |date=January 1, 2009 |accessdate=January 28, 2011 |publisher=United Press International}}</ref> Hinsvegar lýsti [[National Institutes of Health]] yfir: "The evidence for using astragalus for any health condition is limited. High-quality clinical trials (studies in people) are generally lacking. There is some preliminary evidence to suggest that astragalus, either alone or in combination with other herbs, may have potential benefits for the immune system, heart, and liver, and as an adjunctive therapy for cancer".<ref name=NCCAM>[http://nccih.nih.gov/health/astragalus/ Astragalus], [[NCCAM]]</ref> Rannsóknir hjá UCLA AIDS Institute beindust að virkni cycloastragenol í öldrun ónæmisfrumna ("immune cells"), og virkni þess á viðbrögð frumunnar við vírussýkingum. Það virðist aukaframleiðslu [[telomerase]], sem er ensím sem miðlar skiftum á stuttum bitum DNA þekktum sem [[telomere]], sem eru mikilvægur hluti frumuskiftingar, þar á meðal hjá krabbameini.<ref>{{cite journal |author=Fauce, S. R.|year=2008|journal=Journal of Immunology|volume=181|issue=10|pages=7400–7406|url=http://www.jimmunol.org/content/181/10/7400.full|accessdate=2012-08-18 |pmid=18981163 |title=Telomerase-Based Pharmacologic Enhancement of Antiviral Function of Human CD8+ T Lymphocytes |pmc=2682219 |doi=10.4049/jimmunol.181.10.7400|display-authors=etal}}</ref> ===Fæðubótarefni=== Extrakt af ''[[Astragalus propinquus]]'' ( syn. ''A. membranaceus'') eru seld sem fæubótarefni til að lengja lífið hjá fólki. Einkaleyfisverndað þykkni af þurrkaðri rót af '' A. membranaceus '', nefnt [[TA-65]], "was associated with a significant age-reversal effect in the immune system, in that it led to declines in the percentage of senescent cytotoxic T cells and natural killer cells after six to twelve months of use".<ref>{{cite journal |author=Harley, C. B. |year=2011 |title=A natural product telomerase activator as part of a health maintenance program |journal=[[Rejuvenation Research]] |doi=10.1089/rej.2010.1085 |url=http://www.liebertonline.com/doi/full/10.1089/rej.2010.1085 |volume=14 |issue=1 |pages=45–56 |pmid=20822369 |pmc=3045570|display-authors=etal}}</ref> Það eru misvísandi upplýsingar í sambandi við ''Astragalus'', áhrif þess á telomerase, og krabbamein. Til dæmis, þó að 80% krabbameinsfrumna noti telomerase fyrir frumufjölgun - þáttur sem gæti fræðilega aukist með ''Astragalus''— stytting á telomeres (af völdum ýmissa þátta eins og streitu og öldrun eru hugsanlegir orsakaþættir illkynja sjúkdóma), gæti einnig verið dregið úr af ''Astragalus''. Þannig, stuttir telomeres enda í óstöðugleika litninga, og möguleikinn á lengingu telomere sem vörn gegn krabbameini er hugsanleg.<ref>{{cite book |author=Hiyama, K. |year=2009 |chapter=Role of telomeres and telomerase in cancer |series=Cancer Drug Discovery and Development |volume=II |pages=171–180 |doi=10.1007/978-1-60327-879-9_7 |title=Telomeres and Telomerase in Cancer |editor=K. Hiyama |url=http://www.springerlink.com/content/m8k8770876771t02/ |isbn=978-1-60327-879-9 |publisher=[[Humana Press]] |display-authors=etal }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Að auki, vísindamenn tilkynnt nýlega að krabbameinsfrumum kunni að fjölga einmitt vegna skorts á sérhæfingu sem á sér stað vegna skemmda eða styttingu á telomere. Þeir leggja til að "þvinguð" lenging telomeres stuðli að sérhæfingu krabbameinsfrumna, sennilega draga úr illkynja (meins), sem er sterklega tengd við tap á frumusérhæfingu. ===Hliðarverkanir og eiturvirkni=== ''Astragalus'' geta haft milliverkanir við lyf sem bæla niður [[ónæmiskerfi]]ð, svo sem [[cyclophosphamide]].<ref name=NCCAM/> Þær geta einnig haft áhrif á blóðsykur og blóðþrýsting.<ref name=NCCAM/> Sumar ''Astragalus'' tegundir geta verið eitraðar. Til dæmis, nokkrrar tegundir frá Norður Ameríku innihalda alkaloíðann [[swainsonine]], sem getur valdið svokölluðu "locoism" í búfénaði.<ref name=NCCAM/> Eiturmagn og virkni ''Astragalus'' tegunda er breytilegt.<ref name=arpt>{{cite journal | last = Rios | first = J. L. | authorlink = | author2 = P. G. Waterman | title = A review of the pharmacology and toxicology of ''Astragalus'' | journal = [[Phytotherapy Research]] | volume = 11 | issue = 6 | pages = 411–418 | publisher = | location = | year = 1998 | url = | doi = 10.1002/(SICI)1099-1573(199709)11:6<411::AID-PTR132>3.0.CO;2-6 }}</ref> ===Í görðum=== Nokkrar tegundir, þar á meðal ''A. alpinus'' (bláleit til purpuralit blóm) og ''A. penduliflorus'' (gul blóm), eru ræktaðar sem skrautplöntur í görðum. ==Valdar tegundir== [[Listi yfir Astragalus tegundir]] * ''[[Astragalus alpinus]]'' — [[Seljahnúta]], Seljakollur * ''[[Astragalus americanus]]'' — [[Engjahnúta]] * ''[[Astragalus arenarius]]'' — [[Sandhnúta]] * ''[[Astragalus australis]]'' — [[Lækjahnúta]] * ''[[Astragalus canadensis]]'' — [[Skógarhnúta]] * ''[[Astragalus cicer]]'' — [[Kollhnúta]], engjakollur * ''[[Astragalus crassicarpus]]'' — [[Sléttuhnúta]] * ''[[Astragalus danicus]]'' — [[Fjóluhnúta]], [[Strandkollur]] * ''[[Astragalus eucosmus]]'' — [[Glæsihnúta]] * ''[[Astragalus falcatus]]'' - [[Vætuhnúta]] * ''[[Astragalus frigidus]]'' — [[Frerahnúta]], [[Frerakollur]], norðurkollur * ''[[Astragalus glycyphyllos]]'' — [[Sætuhnúta]], [[Mjólkurhnúta]], mjólkurkollur * ''[[Astragalus gummifer]]'' — [[Gúmmíhnúta]] * ''[[Astragalus kentrophyta]]'' — [[Fossahnúta]] * ''[[Astragalus laxmannii]]'' — [[Brekkuhnúta]] * ''[[Astragalus norvegicus]]'' — [[Klettahnúta]], [[Blámjalta]], [[Noregshnúta]], Noregskollur * ''[[Astragalus nutzotinensis]]'' — [[Klungurhnúta]] * ''[[Astragalus mongholicus]]'' — [[Græðihnúta]] * ''[[Astragalus penduliflorus]]'' — [[Hengihnúta]] * ''[[Astragalus polaris]]'' — [[Alaskahnúta]] * ''[[Astragalus robbinsii]]'' — * ''[[Astragalus roemeri]]'' — [[Skriðuhnúta]] * ''[[Astragalus scelichowii]]'' — * ''[[Astragalus sempervirens]]'' — [[Tindahnúta]] * ''[[Astragalus tenellus]]'' - [[Fjaðurhnúta]] * ''[[Astragalus tolmaczevii]]'' * ''[[Astragalus tugarinovii]]'' * ''[[Astragalus umbellatus]]'' - [[Sveiphnúta]] * ''[[Astragalus williamsii]]'' ==Sjá einnig== * [[:ru:Виды рода Астрагал|Listi yfir Astragalus tegundir á Latínu með Rússnesktri þýðingu]] ==Tilvísanir== {{Reflist}} == Ytri tenglar == * [http://loco.biosci.arizona.edu/astragalus/astragalus_home.htm ''Astragalus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303204609/http://loco.biosci.arizona.edu/astragalus/astragalus_home.htm |date=2009-03-03 }} * [http://www.herbazest.com/herbs/astragalus ''Astragalus'' - Compounds, Mechanism of action, and Uses] *[https://www.mskcc.org/cancer-care/herb/astragalus ''Astragalus'' - Clinical summary and Constituents], [[MSKCC]] Memorial Sloan Kettering Cancer Center * [https://www.funet.fi/pub/sci/bio/life/plants/magnoliophyta/magnoliophytina/magnoliopsida/fabaceae/astragalus/index.html Large list of species] * [http://nccih.nih.gov/health/astragalus/ ''Astragalus'' at a Glance] This fact sheet from the U.S. National Institutes of Health provides basic information about ''Astragalus'' – common names, uses, potential side effects, and resources for more information. * [http://www.dnr.state.mn.us/rsg/profile.html?action=elementDetail&selectedElement=PDFAB0F0D3 ''Astragalus alpinus''] This Rare Species Guide profile from the Minnesota Department of Natural Resources provides information about the basis for the species' listing, habitat, biology and life history, conservation and management, and conservation efforts. *[https://web.archive.org/web/20150228074729/http://www.ksre.ksu.edu/bookstore/pubs/MF2612.pdf Chinese Milkvetch, ''Astragalus membranaceus'', Kansas State University ] {{commonscat|Astragalus}} {{wikilífverur|Astragalus}} [[Flokkur:Ertublómaætt]] sxysgtgc300edb45ohs9shisqoea4ps 0 138107 1980399 1954467 2026-09-26T04:12:45Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980399 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Skeggburkni | image = Asplenium septentrionale 2005.07.11 11.35.02-p7110215.jpg | image_width = 250px | image_caption = '''Skeggburkni''' í klettasprungu í [[Þýskaland]]i. | status = G4 | status_system = TNC | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Byrkningar]] (''Pteridophyta'') | classis = [[Burknar]] (''Pteridopsida'') | subclassis = | ordo = [[Polypodiales]] | suborder = [[Aspleniineae]] | familia = [[Klettaburknaætt]] (''Aspleniaceae'') | genus = ''[[Asplenium]]'' | species = '''''A. septentrionale''''' | binomial = ''Asplenium septentrionale'' | binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Hoffm.]] | synonyms = }} '''Skeggburkni''' ([[fræðiheiti]]: ''Asplenium septentrionale'') er tegund [[burkni|burkna]] af [[klettaburknaætt]]. Skeggburkni vex á þurrum, sólríkum stöðum, til dæmis í klettasprungum.<ref Name=FlóraÍslands>Flóra Íslands. [http://www.floraislands.is/BURKNAR/asplesep.html Skeggburkni - ''Asplenium septentrionale'']. Sótt 24. maí 2017.</ref> Aðeins þrír skeggburknar eru þekktir á Íslandi, allir í [[Höfðahverfi]] í [[Eyjafjörður|Eyjafirði]] og er hann því stundum nefndur sjaldgæfasta tegund íslensku flórunnar. Tveir þessara skeggburkna hafa vaxið þar síðan árið 1960 en nýr einstaklingur fannst þar árið 2014.<ref>RÚV, 20. ágúst 2014. [https://www.ruv.is/frett/thrjar-plontutegundir-finnast-ekki Þrjár plöntutegundir finnast ekki.] Sótt 24. maí 2017.</ref> Önnur náttúruleg heimkynni skeggburkna eru í Norður-Ameríku, Evrópu og Asíu.<ref>Lystigarður Akureyrar. [http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&fl=1&pId=3466 ''Asplenium septentrionale''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927104912/http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=3466&fl=1 |date=2020-09-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927104912/http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=3466&fl=1 |date=2020-09-27 }} Sótt 24. maí 2017.</ref> Skeggburkni er friðlýstur á Íslandi í verndarflokki [[tegundir í bráðri útrýmingarhættu|tegunda í bráðri hættu]] (CR).<ref Name=NÍ>Náttúrufræðistofnun Íslands. [http://www.ni.is/biota/plantae/monilophyta/skeggburkni-asplenium-septentrionale Skeggburkni - ''Asplenium septentrionale''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170719121741/http://www.ni.is/biota/plantae/monilophyta/skeggburkni-asplenium-septentrionale |date=2017-07-19 }} Sótt 24. maí 2017.</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{commonscat|Asplenium septentrionale}} {{Wikilífverur|Asplenium septentrionale}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Burknar]] [[Flokkur:Plöntur á Íslandi|Burknar]] p2ss6payi76ipry8vx23fou7k9tguki 0 139165 1980259 1954795 2026-09-25T20:33:28Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980259 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Lycopodium clavatum 151207.jpg | status = G5 | status_system = TNC | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Lycopodiophyta]] | classis = [[Lycopodiopsida]] | ordo = [[Lycopodiales]] | familia = [[Lycopodiaceae]] | genus = ''[[Lycopodium]]'' | species = '''''L. clavatum''''' | binomial = ''Lycopodium clavatum'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] 1753 | synonyms_ref = <ref>{{Cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-26609015 |title=The Plant List, ''Lycopodium clavatum'' L. |access-date=2017-06-23 |archive-date=2023-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230713095424/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-26609015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://homepages.caverock.net.nz/~bj/fern/lycopodium.htm |title=Family Lycopodiaceae, genus ''Lycopodium''; world species list |access-date=2017-06-23 |archive-date=2009-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227101620/http://homepages.caverock.net.nz/~bj/fern/lycopodium.htm |url-status=dead }}</ref> | synonyms = {{collapsible list|bullets = true |title=<small>Synonymy</small> |''Lepidotis ciliata'' <small>P. Beauv.</small> |''Lepidotis clavata'' <small>(L.) P. Beauv.</small> |''Lepidotis inflexa'' <small>P. Beauv.</small> |''Lycopodium aristatum'' <small>Humb. & Bonpl. ex Willd.</small> |''Lycopodium ciliatum'' <small>(P. Beauv.) Sw.</small> |''Lycopodium eriostachys'' <small>Fée</small> |''Lycopodium inflexum'' <small>(P. Beauv.) Sw.</small> |''Lycopodium piliferum'' <small>Raddi</small> |''Lycopodium preslii'' <small>Grev. & Hook.</small> |''Lycopodium trichiatum'' <small>Bory</small> |''Lycopodium trichophyllum'' <small>Desv.</small> |''Lycopodium contiguum'' <small>Klotzsch</small> |''Copodium oxynemum'' <small>Raf.</small> |''Lycopodium divaricatum'' <small>Wall. ex Hook. & Grev.</small> |''Lycopodium kinabaluense'' <small>Ching</small> |''Lycopodium serpens'' <small>C. Presl 1825, not Desv. ex Poir. 1814</small> |''Lycopodium tamariscispica'' <small>Cesati</small> |''Lycopodium torridum'' <small>Gaudich.</small> |''Urostachys plutonis'' <small>Herter</small> |''Lycopodium trichophyes'' <small>Sprengel</small> |''Lycopodium mayoris'' <small>Rosenstock</small> }}}} '''''Burstajafni''''' ('''Lycopodium clavatum''',<ref name=BSBI07>{{cite web |title=BSBI List 2007 |publisher=Botanical Society of Britain and Ireland |url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |format=xls |archive-url=https://www.webcitation.org/6VqJ46atN?url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |archive-date=2015-01-25 |accessdate=2014-10-17 |url-status=dead |df= }}</ref><ref>{{PLANTS|id=LYCL|taxon=Lycopodium clavatum|accessdate=26 July 2016}}</ref><ref name=Hortusthird>Bailey, L.H.; Bailey, E.Z.; the staff of the Liberty Hyde Bailey Hortorium. 1976. ''Hortus third: A concise dictionary of plants cultivated in the United States and Canada''. Macmillan, New York.</ref>) er útbreiddasta tegund jafna. Hann er að finna á einum stað á Íslandi, í landi Ormsstaða í Breiðdal. [[File:LycopodiumClavatum.jpg|thumb|Nærmynd af gróaxi]] ==Útbreiðsla== ''Lycopodium clavatum'' hefur víða útbreiðslu um nokkur meginlönd.<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200002751 Flora of North America, ''Lycopodium clavatum'' Linnaeus, Sp. Pl. 2: 1101. 1753. Common club-moss, lycopode à massue ]</ref><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200002751 Flora of China, ''Lycopodium clavatum'' Linnaeus, 1753. <big>东北石松</big> dong bei shi song ]</ref><ref>[https://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=lycopodium+clavatum Altervista Flora Italiana, ''Lycopodium clavatum'' L.] includes photos and European distribution map</ref><ref>Jørgensen, P. M., M. H. Nee & S. G. Beck. (eds.) 2014. Catálogo de las plantas vasculares de Bolivia, Monographs in systematic botany from the Missouri Botanical Garden 127(1–2): i–viii, 1–1744. Missouri Botanical Garden Press, St. Louis</ref><ref>Mickel, J. T. & J. M. Beitel. 1988. Pteridophyte Flora of Oaxaca, Mexico. Memoirs of The New York Botanical Garden 46: 1–568</ref><ref>Gibbs Russell, G. E., W. G. M. Welman, E. Retief, K. L. Immelman, G. Germishuizen, B. J. Pienaar, M. Van Wyk & A. Nicholas. 1987. List of species of southern African plants. Memoirs of the Botanical Survey of South Africa 2(1–2): 1–152(pt. 1), 1–270(pt. 2).</ref> Það eru aðskildar undirtegundir og afbrigði á mismunandi svæðum útbreiðslusvæðisins: *''Lycopodium clavatum'' subsp. ''clavatum'' **''Lycopodium clavatum'' subsp. ''clavatum'' var. ''clavatum'' ([[Evrópa]], [[Asía]], [[Norður Ameríka]]) **''Lycopodium clavatum'' subsp. ''clavatum'' var. ''aristatum'' ([[Mexíkó]], [[Karabíska hafið]], [[Mið-Ameríka]], norður [[Suður Ameríka]] suður til norður-[[Argentína|Argentínu]]) **''Lycopodium clavatum'' subsp. ''clavatum'' var. ''asiaticum'' ([[Japan]], norðaustur [[Kína]]) **''Lycopodium clavatum'' subsp. ''clavatum'' var. ''borbonicum'' (mið og suður [[Afríka]]) **''Lycopodium clavatum'' subsp. ''clavatum'' var. ''kiboanum'' (fjöll hitabeltis Afríku) *''Lycopodium clavatum'' subsp. ''contiguum'' (suður [[Mið-Ameríka]], norður [[Suður-Ameríka]]; [[synonymy|syn.]] ''Lycopodium contiguum'') Þrátt fyrir að vera útbreiddur á heimsvísu, eins og margir jafnar, er hann bundinn við óröskuð svæði, og hverfur á ræktuðu landi og svæðum þar sem reglulega [[villieldur|brennur]]. Afleiðingin er að hann er hættu á mörgum svæðum. Á Íslandi er hann friðaður samkvæmt náttúruverndarlögum. ===Nytjar=== Gró þessarar tegundar, "[[lycopodium powder]]", eru sprengifim ef nóg er af þeim í lofti. Þau voru notuð sem blossapúður í upphafi ljósmyndunar, og í töfrabrögðum. <gallery> Image:Lycopodium clavatum clavatum2.jpg|''L. clavatum'' ssp. ''clavatum'' var. ''clavatum'', with strobili Image:Lycopodium_clavatum.jpg|''L. clavatum'' with strobili </gallery> ==Tilvísanir== {{reflist|2}} == Ytri tenglar == *[http://www.rook.org/earl/bwca/nature/ferns/lycopodclav-WIP.html ''Lycopodium clavatum'', running ground pine, Flora, fauna, earth, and sky...The natural history of the northwoods] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050509083409/http://www.rook.org/earl/bwca/nature/ferns/lycopodclav-WIP.html |date=2005-05-09 }} *[https://web.archive.org/web/20050330163625/http://www.bioimages.org.uk/html/T52435.HTM Bioimagesphotos] *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?61,64,65 Jepson Manual Treatment, University of California] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lycopodium+clavatum Calphotos Photo gallery, University of California] *[http://www.tropicos.org/ImageFullView.aspx?imageid=100129998 photo of herbarium specimen at Missouri Botanical Garden, collected in Dominican Republic in 1967] *[http://floraislands.is/BURKNAR/lycopcla.html Um burstajafna á vefnum Flóra Íslands] {{Stubbur|líffræði}} {{commonscat|Lycopodium clavatum}} {{Wikilífverur|Lycopodium clavatum}} [[Flokkur:Jafnaætt]] [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] 11kkpgx1vi8cebssi28fdot8enbp9j2 0 139419 1980383 1934666 2026-09-26T03:47:43Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980383 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = 20120904Alnus glutinosa01.jpg | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'') | familia = [[Birkiætt]] (''Betulaceae'') | genus = [[Elri]] (''Alnus'') | subgenus = ''Alnus'' | species = '''''A. glutinosa''''' | binomial = ''Alnus glutinosa'' | binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Joseph Gaertner|Gaertn.]] | range_map = Alnus glutinosa range.svg | range_map_caption = Kort yfir útbreiðslu | synonyms= * Alnus glutinosa ''var.'' vulgaris * Alnus vulgaris * Betula alnus ''var.'' glutinosa * Betula glutinosa }} '''Rauðölur''' eða '''Rauðelri''', einnig kallað '''svartelri''' ([[fræðiheiti]] ''Alnus glutinosa'') er [[Elri|elritegund]]. Tegundin getur náð 30 metra hæð í heimkynnum sínum í Evrópu. Þar vex það aðallega í mýrum, við árbakka, vötn og við skógarjaðra. Á Íslandi nær það um 15 metrum. Tréð er beinvaxið með keilulaga krónu og þrífst helst sunnanlands. Frekar lítil reynsla er af því. Stæðileg rauðelri eru við [[Mógilsá]] undir Esju. ==Tenglar== [https://www.bbl.is/skodun/a-faglegum-notum/svartelri-alnus-glutinosa Bændablaðið - Svartelri] == Heimild == *[https://web.archive.org/web/20200811220248/http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=76&fl=2 Alnus glutinosa (Lystigarður Akureyrar)] *[https://skogur.is.manjaro.stefna.is/is/um-skograektina/frettir-og-vidburdir/frettir-og-pistlar/svartelri Skógur.is - Svartelri]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Birkiætt]] [[Flokkur:Elri]] [[Flokkur:Niturbindandi tré og runnar]] iuqnythj9emh3awy6jko5n1iojii28f 0 139423 1980386 1882012 2026-09-26T03:56:26Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980386 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Ryðölur |image = Red alder leaves.jpg |image_caption = Lauf á ryðelri | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'') | familia = [[Birkiætt]] (''Betulaceae'') | genus = [[Elri]] (''Alnus'') |subgenus = ''Alnus'' |species = '''''A. rubra''''' |binomial = ''Alnus rubra'' |binomial_authority = [[August Gustav Heinrich von Bongard|Bong.]] |range_map = Alnus rubra range map 1.png |range_map_caption = Útbreiðslusvæði ''Alnus rubra'' |synonyms_ref=<ref name=yyyyyyyyyyyyyyy/> |synonyms=*''Alnus incana'' var. ''rubra'' <small>(Bong.) Regel</small> * ''Alnus oregana'' <small>Nutt.</small> * ''Alnus rubra'' var. ''pinnatisecta'' <small>Starker</small> * ''Alnus rubra'' f. ''pinnatisecta'' <small>(Starker) Rehder</small> |}} [[Mynd:Alnus rubra, Iceland.jpg|thumb|Alnus rubra í Árnessýslu.]] [[Mynd:Alnus rubra (Red alder) with moss and lichen - Flickr - brewbooks.jpg|thumb|Stofn ryðelris.]] '''Ryðelri''' ([[fræðiheiti]] ''Alnus rubra'') er stórvaxin og hraðvaxta [[Elri|elritegund]] sem myndar beinvaxin tré með keilulaga krónu. Útbreiðslusvæði eru strandhéruð NV-Bandaríkjanna og V-Kanada. Hæstu trén verða 20-30 metrar að hæð. Tegundin er niturbindandi og vex í sambúð við [[geislasveppur|geislasvepp]] af ættkvíslinni Frankia. Ryðelri er nýtt til viðarframleiðslu. Það er landnámstré sem getur vaxið þar sem jarðvegi hefur verið raskað svo sem við námugröft. Ryðelri er nýlegt á [[Ísland|Íslandi]]. En það lofar mjög góðu. <ref>[https://grodrarstod.is/vara/rydelri-rydolur-alnus-rubra-islensk-kvaemi/ Ryðölur] Þöll, sótt 12/10 2024</ref> ==Tengill== *[https://heidmork.is/rydelri-alnus-rubra/ Heiðmörk.is - Ryðelri] == Heimild == * [https://web.archive.org/web/20171027004233/http://www.skogur.is/utgafa-og-fraedsla/trjategundir/lauftre/elritegundir Elritegundir (Skógræktin)] ==Tilvísanir== {{commonscat|Alnus rubra}} {{Wikilífverur|Alnus rubra}} [[Flokkur:Birkiætt]] [[Flokkur:Elri]] [[Flokkur:Niturbindandi tré og runnar]] 9brh87djbksf1x04bdr9izn3cfv7532 0 139425 1980307 1798982 2026-09-26T00:21:15Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980307 wikitext text/x-wiki {{taxobox | color = lightgreen | image = Salix fragilis 001.jpg | image_caption = Lauf hrökkvíðis | regnum = [[Jurtaríki]] (Plantae) | divisio = [[Dulfrævingar]] (Magnoliophyta) | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (Magnoliopsida) | ordo = [[Malpighiales]] | familia = [[Víðisætt]] (Salicaceae) | genus = [[Víðir (ættkvísl)|Víðir]] ('''Salix''') | species = '''''S. fragilis''''' | binomial = ''Salix fragilis'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] }} '''Hrökkvíðir''' ([[fræðiheiti]] ''Salix fragilis'') er meðalstór eða stór [[Víðir (ættkvísl)|víðitegund]]. Hrökkvíðir er hraðvaxta og verður 10-20 m hár með stofn sem er allt að 1 m að ummæli. Tréð er oft margstofna og óreglulega lagað með hallandi krónu. Trjábörkur er dökkgrábrúnn og grófur á eldri trjám. Laufin eru skærgræn og linsulaga um 9-15 sm löng og 1,5-3 sm breið. == Tengill == * [https://web.archive.org/web/20201024061605/http://lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=4320&fl=2 Salix fragilis bullata (Lystigarður Akureyrar)] [[Flokkur:Víðir]] 899g8poblcihshjrsqhzcc32dhwh511 0 139557 1980415 1899175 2026-09-26T05:00:48Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980415 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | status = G2 | status_system = TNC | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Belgjurtabálkur]] (''Fabales'') | familia = [[Ertublómaætt]] (''Fabaceae'') | subfamilia = ''[[Faboideae]]'' | genus = [[Smárar]] (''Trifolium'') | species = '''''T. thompsonii''''' | binomial = ''Trifolium thompsonii'' | binomial_authority = Morton }} '''''Trifolium thompsonii''''' er tegund blómstrandi plantna af [[Fabaceae|ertublómaætt]].<ref>{{PLANTS|id=TRTH2|taxon=Trifolium thompsonii|accessdate=15 December 2015}}</ref> Hann er einlendur í Washington ríki í Bandaríkjunum, þar sem hann kemur fyrir í tvemur sýslum.<ref name=cpc>[http://www.centerforplantconservation.org/Collection/CPC_ViewProfile.asp?CPCNum=4332 ''Trifolium thompsonii''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026061310/http://www.centerforplantconservation.org/Collection/CPC_ViewProfile.asp?CPCNum=4332 |date=2011-10-26 }} Center for Plant Conservation.</ref><ref name=ns>[http://www.natureserve.org/explorer/servlet/NatureServe?searchName=Trifolium+thompsonii ''Trifolium thompsonii''.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130415220305/http://www.natureserve.org/explorer/servlet/NatureServe?searchName=Trifolium+thompsonii |date=2013-04-15 }} NatureServe.</ref><ref name="DNR">Washington State Department of Natural Resources. [http://www.dnr.wa.gov/AboutDNR/ManagedLands/Pages/amp_na_entiat.aspx Entiat Slopes NAP.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140811103540/http://www.dnr.wa.gov/aboutdnr/managedlands/pages/amp_na_entiat.aspx |date=2014-08-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140811103540/http://www.dnr.wa.gov/aboutdnr/managedlands/pages/amp_na_entiat.aspx |date=2014-08-11 }} Accessed April 13, 2014.</ref> Þetta er stór smári með gildum stöngli, að 60 sm hár. Blöðin eru skift í þrjú til átta smáblöð. Blómskipunin er kúlulaga hvirfing af skær bleikum blómum. Blómgun er frá maí út júlí.<ref name=cpc/><ref name=ns/> Frjóvgarar eru meðal annars [[Hunangsflugur|humlur]] og fiðrildategundin [[Plebejus saepiolus]].<ref name=cpc/> Tegundin vex í ýmsum gerðum búsvæða.<ref name=cpc/><ref name=scherer>Scherer, G., et al. (1996). [http://research.wsulibs.wsu.edu/xmlui/bitstream/handle/2376/1275/v70%20p242%20Scherer%20et%20al.PDF?sequence=1 Habitat characteristics and morphological differences of ''Trifolium thompsonii'' populations.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} ''Northwest Science'' 70(3) 242-51.</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Ytri tenglar== *[http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Trifolium&Species=thompsonii Washington Burke Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101104112122/http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Trifolium&Species=thompsonii |date=2010-11-04 }} {{wikilífverur|Trifolium thompsonii}} {{Commons|Trifolium thompsonii}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Smárar]] [[Flokkur:Niturbindandi plöntur]] nih3xgvnf5e2w1d9ivdbxdigl8jcc99 0 140124 1980432 1979330 2026-09-26T05:31:37Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980432 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |image = Iris sanguinea cultivar, Wakehurst Place, UK - Diliff.jpg |image_caption = ''[[Iris sibirica]]'' |regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') |divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') |classis = [[Einkímblöðungar]] (''Liliopsida'') |ordo = ''[[Iridaceae]]'' |familia = ''[[Iridoideae]]'' |tribus = ''[[Irideae]]'' |genus = ''[[Iris]]'' |authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |type_species = ''[[Iris germanica]]'' |type_species_authority = L. |subdivision_ranks = [[Subgenera]] |subdivision = ''[[Hermodactyloides]]''<br /> ''[[Iris subg. Iris|Iris]]''<br /> ''[[Iris subg. Limniris|Limniris]]''<br /> ''[[Iris subg. Nepalensis|Nepalensis]]''<br /> ''[[Iris subg. Scorpiris|Scorpiris]]''<br /> ''[[Iris subg. Xiphium|Xiphium]]'' | synonyms = ''Belamcanda''<br /> ''Hermodactylus''<br /> ''Iridodictyum''<br /> ''Juno''<br /> ''Junopsis''<br /> ''Pardanthopsis''<br /> ×''Pardancanda''<br /> ''Xiphion'' }} '''''Iris''''' er [[ættkvísl]] um 260–300,<ref name=WCSP>{{cite web|url=https://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=321523|title=WCSP: Iris|work=World Checklist of Selected Plant Families|accessdate=2 June 2014}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pacificbulbsociety.org/pbswiki/index.php/Iris |title=Iris |publisher=Pacific Bulb Society |date=2011-11-26 |accessdate=2012-03-03}}</ref> [[tegund]]a blómstrandi plantna með skrautlegum blómum. Nafnið kemur úr [[Gríska|grísku]] orðinu yfir [[regnboga]], sem er einnig nafnið á Grísku gyðju regnbogans , [[Íris (gyðja)|Íris]]. Sumir höfundar telja að nafnið vísi til fjölda blómlita í ættkvíslinni.<ref name=Goldblatt2008>{{cite book |author1=Manning, John |author2=Goldblatt, Peter |title=The Iris Family: Natural History & Classification |url=https://archive.org/details/irisfamilynatura00unse |publisher=Timber Press |location=Portland, Oregon|pages=[https://archive.org/details/irisfamilynatura00unse/page/200 200]–204 |year=2008|isbn=0-88192-897-6}}</ref> Auk þess að vera fræðiheitið, er ''íris'' almennt heiti yfir allar tegundir ættkvíslarinnar auk nokkurra náskyldra ættkvísla. Hún er vinsælt garðblóm. ==Tengill== * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3439370 ÍRIS – Boðberi vorsins], í Morgunblaðinu 2002 ==Tilvísanir== {{reflist|30em}} ===Bibliography=== * Chancery of the Prime Minister, Kingdom of Belgium [2007]: [http://www.monarchie.be/laurentclaire/en/town_hall/index.html Brussels Town Hall] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927025813/http://www.monarchie.be/laurentclaire/en/town_hall/index.html |date=2007-09-27 }}. Retrieved November 11, 2007. * {{cite book|title=Ornamental Geophytes: From Basic Science to Sustainable Production|year=2012|publisher=CRC Press|isbn=1-4398-4924-2|chapter=Iridaceae|page=24|url=https://books.google.ca/books?id=5B-ucdbgA3wC&pg=PA24&lpg=PA24|editor1=Rina Kamenetsky |editor2=Hiroshi Okubo }} * Mancoff, Debra N. (2003): ''Flora Symbolica: Flowers in Pre-Raphaelite Art''. Prestel Publishing, New York, USA. {{ISBN|3-7913-2851-4}}. * Pioch, Nicolas (2002): [https://www.ibiblio.org/wm/paint/auth/gogh/irises/ Gogh, Vincent van: Irises]. Bersion of 2002-AUG-19. Retrieved December 10, 2008. * Species Group of the British Iris Society (1996): A Guide to Species Irises: Their Identification and Cultivation; Cambridge University Press, Cambridge, UK. {{ISBN|0-521-44074-2}}. * West, Ruth [2008]: [http://www.viewingspace.com/genetics_culture/pages_genetics_culture/gc_w02/gc_w02_gessert.htm George Gessert] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060516085213/http://www.viewingspace.com/genetics_culture/pages_genetics_culture/gc_w02/gc_w02_gessert.htm |date=2006-05-16 }}. Retrieved December 10, 2008. ==== Grasafræði ==== * [http://wiki.irises.org/bin/view/Main/InfoClassificationTreatmentByBaker American Iris Society. Systematic Treatment of the Genus Iris by Baker. 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140605052042/http://wiki.irises.org/bin/view/Main/InfoClassificationTreatmentByBaker |date=2014-06-05 }} * [https://books.google.ca/books?id=5aGKQgAACAAJ&source=gbs_similarbooks Dykes, W. R. (1913): The Genus Iris. Cambridge University Press, Cambridge, UK.] {{ISBN|0486230376}} * [http://www.nziris.org.nz/conventdocs/Classification%20of%20irises.pdf Harris, Gwenda. CLASSIFICATION OF IRISES. New Zealand Iris Society 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127123910/http://nziris.org.nz/conventdocs/Classification%20of%20irises.pdf |date=2018-01-27 }} * [https://books.google.ca/books?id=3zcLAAAAIAAJ&source=gbs_similarbooks Brian Mathew. The Iris. Batsford, London 1989] * [https://books.google.ca/books/about/A_Reclassification_of_the_Genus_Iris.html?id=tLdgGwAACAAJ&redir_esc=y George Hill Mathewson Lawrence. A Reclassification of the Genus ''Iris''. ''Gentes Herb'' 8:346-371 1953] * [https://books.google.ca/books?id=ZidFAAAAYAAJ&source=gbs_similarbooks Rodionenko, G. I.: The Genus Iris L. (Questions of Morphology, Biology, Evolution and Systematics). British Iris Society, London 1987. (trans.)] * Taylor, J.J. 1976. A reclassification of Iris species bearing arillate seeds. Proceedings of the Biological Society, Washington. 89: 411-420. * [http://www.rsabg.org/iris/research/systematics/13-phylogeny-of-the-genus-iris-based-on-dna-sequence-data Wilson, Carol. Phylogeny of the genus Iris based on DNA sequence data. Rancho Santa Ana 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140602195853/http://www.rsabg.org/iris/research/systematics/13-phylogeny-of-the-genus-iris-based-on-dna-sequence-data |date=2014-06-02 }} ==Ytri tenglar== *[http://www.restoredprints.com/AUD007.htm Joseph Mason's painting - Copper Iris] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100403003414/http://www.restoredprints.com/AUD007.htm |date=2010-04-03 }} Copper Iris / Louisiana Flag (''Iris cuprea'') from John James Audubon's ''Birds of America'' *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=116503 Flora of North America: ''Iris''] *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=116503 Flora of China: ''Iris''] *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=5&taxon_id=116503 Flora of Pakistan: ''Iris''] *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=110&taxon_id=116503 Flora of Nepal: ''Iris''] *[http://aleph0.clarku.edu/~djoyce/iris/index.html A web site devoted to Irises], by David Payne-Joyce; includes plates from Dykes (1913). *[https://www.irises.org/ The American Iris Society] *[https://www.hips-roots.com/ Historic Iris Preservation Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011050723/http://hips-roots.com/ |date=2017-10-11 }} *[https://web.archive.org/web/20220707190451/https://www.wildflowers.co.il//english/search.asp?searchString=iris&family=1&color=1&type=1 Iris listings at Wild Flowers of Israel] *[http://www.iris.huji.ac.il/Culture.htm Iris in Art and Culture]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303170804/http://www.iris.huji.ac.il/Culture.htm |date=2016-03-03 }} *Gouvernement du Québec [http://www.drapeau.gouv.qc.ca/emblemes/iris/fiche-technique.html Emblèmes du Québec - Iris versicolor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721153927/http://www.drapeau.gouv.qc.ca/emblemes/iris/fiche-technique.html |date=2015-07-21 }} (French) {{stubbur}} [[Flokkur:Sperglaætt]] 3qce9ng19b3frjcsuutc0nrmwu993aj 0 141815 1980188 1916707 2026-09-25T12:19:02Z Ziv 102822 ([[c:GR|GR]]) [[File:Potsdam conference 1945-8.jpg]] → [[File:Clement Attlee, Harry S. Truman, and Joseph Stalin at the Potsdam Conference, July 1945, USA C-1860 (26246410746).jpg]] → File replacement: Updating from an old version to a newer version with more pixels ([[c:c:GR]]) 1980188 wikitext text/x-wiki [[File:Clement Attlee, Harry S. Truman, and Joseph Stalin at the Potsdam Conference, July 1945, USA C-1860 (26246410746).jpg|thumb|right|Sitjandi frá vinstri: [[Clement Attlee]], [[Harry S. Truman]] og [[Jósef Stalín]]. Á bak við þá standa (frá vinstri) flotaforinginn [[William D. Leahy]] og utanríkisráðherrarnir [[Ernest Bevin]], [[James F. Byrnes]] og [[Vjatsjeslav Molotov]].]] '''Potsdamráðstefnan''' var leiðtogafundur sem var haldinn í [[Cecilienhof]]kastala, heimili [[Vilhjálmur Þýskalandskrónprins|Vilhjálms krónprins]], í [[Potsdam]] í Þýskalandi undir hernámi [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamanna]] frá 17. júlí til 2. ágúst 1945.<ref>{{cite web|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/decade17.asp |title=Avalon Project - A Decade of American Foreign Policy 1941-1949 - Potsdam Conference |publisher=Avalon.law.yale.edu |date= |accessdate=20 March 2013}}</ref><ref>[https://www.un.org/Depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/TREATIES/RUS-POL1957SF.PDF Russia (USSR) / Poland Treaty (with annexed maps) concerning the Demarcation of the Existing Soviet-Polish State Frontier in the Sector Adjoining the Baltic Sea 5 March 1957] (retrieved from the UN Delimitation Treaties Infobase, accessed on 18 March 2002)</ref> Fundinn sóttu leiðtogar [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], [[Bretland|Bretlands]] og [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]: [[Jósef Stalín]] aðalritari sovéska kommúnistaflokksins, [[Winston Churchill]]<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9061076/Potsdam-Conference "Potsdam-Conference"] ''Encyclopædia Britannica''</ref> og síðar [[Clement Attlee]]<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/ww2peopleswar/timeline/factfiles/nonflash/a1144829.shtml?sectionId=7&articleId=1144829 |title=BBC Fact File: Potsdam Conference |publisher=Bbc.co.uk |date=2 August 1945 |accessdate=20 March 2013 |archive-date=29 júní 2012 |archive-url=https://archive.today/20120629110112/http://www.bbc.co.uk/ww2peopleswar/timeline/factfiles/nonflash/a1144829.shtml?sectionId=7&articleId=1144829 |url-status=dead }}</ref> forsætisráðherrar Bretlands og [[Harry S. Truman]] forseti Bandaríkjanna. Stalín, Churchill og Truman – ásamt Attlee, sem mætti ásamt Churchill á ráðstefnuna á meðan þeir biðu eftir niðurstöðum bresku þingkosninganna árið 1945 og tók við af Churchill sem forsætisráðherra eftir sigur Verkamannaflokksins á meðan á ráðstefnunni stóð – komu saman til að ákveða hvernig skyldi stjórna hinu sigraða [[Þriðja ríkið|Þýskalandi]]. Þýskaland hafði fallist á skilyrðislausa uppgjöf níu vikum fyrr, þann 8. maí. Markmiðið með ráðstefnunni var jafnframt að koma á skipulagi eftir sigur bandamanna í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]], hvernig skyldi staðið að friðarsáttmálunum og hvernig skyldi bæta úr eyðileggingu stríðsins. Á [[Krímráðstefnan|Krímráðstefnunni]] hafði Frökkum verið úthutað hernámssvæði í Þýskalandi og Frakkland gert að fullgildum meðlimi í stjórnarráði bandamannanna. Þó var [[Charles de Gaulle]] hershöfðingja, leiðtoga frönsku bráðabirgðastjórnarinnar, ekki boðið á Potsdamráðstefnuna. Þetta þótti Frökkum niðrandi og var þetta lengi ágreiningsmál milli þeirra og hinna bandamannaríkjanna. Ýmsar ástæður voru fyrir því að bjóða ekki Frökkum: Hinum nýlátna [[Franklin D. Roosevelt]] Bandaríkjaforseta hafði verið meinilla við de Gaulle, búist var við frekari deilumálum milli Frakka og Bandaríkjamanna varðandi [[franska Indókína]], og Bretum og Bandaríkjamönnum þótti líklegt að markmið Frakka í lok stríðsins samræmdust ekki þeirra markmiðum. ==Tilvísanir== <references/> {{Seinni heimsstyrjöldin}} {{Kalda stríðið}} [[Flokkur:Seinni heimsstyrjöldin]] [[Flokkur:Kalda stríðið]] [[Flokkur:1945]] [[Flokkur:Saga Þýskalands]] [[Flokkur:Saga Bretlands]] [[Flokkur:Saga Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Saga Sovétríkjanna]] itaah8pgxxzpj8r1hhah207bma60x7v 0 142351 1980276 1958578 2026-09-25T21:47:49Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980276 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Koeh-062.jpg | image_caption = ''[[Fraxinus ornus]]''<br/>1862 illustration<ref>Franz Eugen Köhler, Köhler's Medizinal-Pflanzen</ref> | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | unranked_ordo = [[Asterids]] | ordo = [[Varablómabálkur]] (''Lamiales'') | familia = [[Smjörviðarætt]] (''Oleaceae'') | genus = ''Eskiættkvísl'' (''Fraxinus'') | genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]<ref name="GRIN">{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?4752 |title=''Fraxinus'' L. |work=Germplasm Resources Information Network |publisher=United States Department of Agriculture |date=3 April 2006 |accessdate=21 August 2016}}</ref> | synonyms_ref = <ref name="ashley"/> | synonyms = *''Ornus'' <small>Boehm.</small> *''Fraxinoides'' <small>Medik.</small> *''Mannaphorus'' <small>Raf.</small> *''Calycomelia'' <small>Kostel.</small> *''Leptalix'' <small>Raf.</small> *''Ornanthes'' <small>Raf.</small> *''Samarpses'' <small>Raf.</small> *''Aplilia'' <small>Raf.</small> *''Meliopsis'' <small>Rchb.</small> *''Petlomelia'' <small>Nieuwl.</small> }} [[File:Ash flower.JPG|thumb|Askblóm]] [[File:NarrowleafAsh.jpg|thumb|''Fraxinus angustifolia'']] '''Eskiætt''' ([[fræðiheiti]]: ''Fraxinus'') er ættkvísl blómstrandi trjáa af [[smjörviðarætt]] (''Oleaceae''). Hún er með um 45–65 tegundir af meðalstórum til stórum trjám, yfirleitt lauffellandi, þó örfáar tegundir í heittempruðum svæðum eru [[sígræn]]ar. Ættkvíslin er útbreidd um mestalla Evrópu, Asíu og Norður Ameríku.<ref name="ashley">{{cite web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=369462 |title=Fraxinus |work=World Checklist of Selected Plant Families |publisher=Kew Royal Botanical Gardens |accessdate=16 April 2016 |archive-date=16 október 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121016140710/http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=369462 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url= https://luirig.altervista.org/flora/taxa/floraspecie.php?genere=Fraxinus |title=''Fraxinus'' |work=Altervista Flora Italiana |accessdate=16 April 2016}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=113002 |work=Flora of China |volume=15 |pages=273 |via= 衿属 qin shu |title=''Fraxinus'' Linnaeus, Sp. Pl. 2: 1057. 1753}}</ref><ref>Philips, Roger (1979). [https://books.google.com/books?id=FV62KNVkDNIC ''Trees of North America and Europe: A Guide to Field Identification, Revised and Updated'']. New York: Random House. {{ISBN|0-394-50259-0}}. .</ref><ref>{{cite web |url=https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=FRAXI |title=Genus ''Fraxinus'' |publisher=US Department of Agriculture |accessdate=21 August 2016}}</ref> ==Helstu tegundir== Tegundunum er raðað í deildir eftir phylogenetic analysis.<ref>{{cite web |url=http://www.oleaceae.info/publications/Wallander2008.pdf |title=Systematics of Fraxinus (Oleaceae) and evolution of dioecy |accessdate=28 August 2016 |archive-date=24 september 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924055819/http://www.oleaceae.info/publications/Wallander2008.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0080431|title=The Phylogeny and Biogeographic History of Ashes ( Fraxinus, Oleaceae) Highlight the Roles of Migration and Vicariance in the Diversification of Temperate Trees|first1=Damien Daniel|last1=Hinsinger|first2=Jolly|last2=Basak|first3=Myriam|last3=Gaudeul|first4=Corinne|last4=Cruaud|first5=Paola|last5=Bertolino|first6=Nathalie|last6=Frascaria-Lacoste|first7=Jean|last7=Bousquet|date=21 November 2013|publisher=|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=11|pages=e80431|via=PLoS Journals|doi=10.1371/journal.pone.0080431|pmid=24278282|pmc=3837005}}</ref> ; Section ''Dipetalae'' * ''[[Fraxinus anomala]]'' <small>Torr. ex S.Watson</small> – * ''[[Fraxinus dipetala]]'' <small>Hook. & Arn.</small> – * ''[[Fraxinus quadrangulata]]'' <small>Michx.</small> – [[Bláaskur]] * ''[[Fraxinus trifoliolata]]'' ; Section ''Fraxinus'' * ''[[Fraxinus angustifolia]]'' <small>Vahl</small> – - ** ''[[Fraxinus angustifolia]]'' subsp. ''oxycarpa'' <small></small> – - ** ''[[Fraxinus angustifolia]]'' subsp. ''syriaca'' <small></small> * ''[[Fraxinus excelsior]]'' <small>L.</small> – [[Evrópuaskur]] * ''[[Fraxinus holotricha]]'' <small>Koehne</small> * ''[[Fraxinus mandschurica]]'' <small>Rupr.</small> – [[Grænaskur]] * ''[[Fraxinus nigra]]'' <small>Marshall</small> – [[Svartaskur]] * ''[[Fraxinus pallisiae]]'' <small>Wilmott</small> – * ''[[Fraxinus sogdiana]]'' <small>Bunge</small> ; Section ''Melioides'' sensu lato * ''[[Fraxinus chiisanensis]]'' <small>Nakai</small> * ''[[Fraxinus cuspidata]]'' <small>Torr.</small> – * ''[[Fraxinus platypoda]]'' <small>Oliv.</small> * ''[[Fraxinus spaethiana]]'' <small>Lingelsh.</small> – ; Section ''Melioides'' sensu stricto * ''[[Fraxinus albicans]]'' <small>Buckley</small> – * ''[[Fraxinus americana]]'' <small>L.</small> – [[Hvítaskur]] * ''[[Fraxinus berlandieriana]]'' <small>DC.</small> – * ''[[Fraxinus caroliniana]]'' <small>Mill.</small> – [[Karólínuaskur]] * ''[[Fraxinus latifolia]]'' <small>Benth.</small> – * ''[[Fraxinus papillosa]]'' <small>Lingelsh.</small> – * ''[[Fraxinus pennsylvanica]]'' <small>Marshall</small> – [[Kvekaraaskur]] * ''[[Fraxinus profunda]]'' <small>(Bush) Bush</small> – [[Mýraskur]] * ''[[Fraxinus uhdei]]'' <small>(Wenz.) Lingelsh.</small> – * ''[[Fraxinus velutina]]'' <small>Torr.</small> – ; Section ''Ornus'' * ''[[Fraxinus apertisquamifera]]'' * ''[[Fraxinus baroniana]]'' * ''[[Fraxinus bungeana]]'' <small>DC.</small> – [[Buskaaskur]] * ''[[Fraxinus chinensis]]'' <small>Roxb.</small> – * ''[[Fraxinus floribunda]]'' <small>Wall.</small> – * ''[[Fraxinus griffithii]]'' <small>C.B.Clarke</small> – * ''[[Fraxinus japonica]]'' <small></small> – * ''[[Fraxinus lanuginosa]]'' <small>Koidz.</small>– * ''[[Fraxinus longicuspis]]'' <small>Siebold & Zucc.</small> * ''[[Fraxinus malacophylla]]'' <small>Hemsl.</small> * ''[[Fraxinus micrantha]]'' <small>Lingelsh.</small> * ''[[Fraxinus ornus]]'' <small>L.</small> – [[Mannaaskur]] * ''[[Fraxinus paxiana]]'' <small>Lingelsh.</small> * ''[[Fraxinus sieboldiana]]'' <small>Blume</small> – ; Section ''Pauciflorae'' * ''[[Fraxinus dubia]]'' * ''[[Fraxinus gooddingii]]'' <small></small> – * ''[[Fraxinus greggii]]'' <small>A.Gray</small> – * ''[[Fraxinus purpusii]]'' * ''[[Fraxinus rufescens]]'' ; Section ''Sciadanthus'' * ''[[Fraxinus dimorpha]]'' * ''[[Fraxinus hubeiensis]]'' <small>Ch'u & Shang & Su</small> – 湖北梣 hu bei qin * ''[[Fraxinus xanthoxyloides]]'' <small>(G.Don) Wall. ex DC.</small> – <ref name="GRINspecies">{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?4752 |title=Species Records of ''Fraxinus'' |work=Germplasm Resources Information Network |publisher=United States Department of Agriculture |accessdate=22 February 2010 |archive-date=25 ágúst 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/61D5JdzrT?url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?4752 |url-status=dead }}</ref><ref name="ITIS">{{cite web |url=http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=32928 |title=''Fraxinus'' L. |work=ITIS Standard Reports |publisher=Integrated Taxonomic Information System |accessdate=22 February 2010}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:EurAshSeeds.jpg| File:Fraxinus ornus JPG1b.jpg|''Fraxinus ornus'' File:Treelets on fallen Ash tree.JPG| </gallery> ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Ytri tenglar== *[https://web.archive.org/web/20141017234542/http://www.uwgb.edu/BIODIVERSITY/herbarium/trees/Fraxinus_comparison01.htm Cofrin Center for Biodiversity Herbarium, University of Wisconsin, Trees of Wisconsin, ''Fraxinus'' comparison chart] {{Stubbur|líffræði}} {{wikiorðabók|Askur}} {{commonscat|Fraxinus}} {{wikilífverur|Fraxinus}} hcyywn6drk0s288z4wrvrp4f01d3rou 0 142951 1980204 1696204 2026-09-25T13:36:52Z Akigka 183 1980204 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Glitlóa | status = LC | status_ref = | image = Pluvialis_fulva_-Bering_Land_Bridge_National_Preserve,_Alaska,_USA-8.jpg | image_caption = Glitlóa. | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Strandfuglar]] (''Charadriiformes'') | familia = [[Lóuætt]] (''Charadriidae'') | genus = [[Lóur]] (''Pluvialis'') | species = '''''P. fulva''''' | binomial = '''Pluvialis fulva''' | binomial_authority = [[Statius Muller]] (1776) }} [[File:Pluvialis fulva MHNT.ZOO.2010.11.147.4.jpg|thumb| ''Pluvialis fulva'']] '''Glitlóa''' ([[fræðiheiti]]: ''Pluvialis fulva'') er meðalstór [[lóur|lóutegund]]. Henni svipar mest til [[gulllóa|gulllóu]] í stærð og útliti. Varpstöðvar glitlóu eru á heimskautasvæðum í norður-[[Asía|Asíu]] og í vestur-[[Alaska]]. Á veturna heldur hún til Suður-Asíu og [[Ástralasía|Ástralasíu]] en fáir fuglar halda til Hawaii og Kaliforníu. ==Heimild== * {{wpheimild|tungumál= en|titill= Pacific golden plover|mánuðurskoðað= 28. mars|árskoðað= 2018 }} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Lóuætt]] 2kx3xkp11m2ot971cvmigbkhi58tvve 0 145459 1980329 1974545 2026-09-26T01:50:45Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980329 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Njarðvík | Mynd = [[Mynd:Njarðvík.jpg|130px]] | Gælunafn = ''Njarðvíkingar'' | Stytt nafn = Njarðvík | Stofnað = [[1944]] | Leikvöllur = JBÓ Völlurinn | Stærð = 500 | Framkvæmdarstjóri knattspyrnudeildar = Ingi Þór Þórisson | Knattspyrnustjóri = Davíð Smári Lamude | Deild = 1. deild karla | Tímabil = 2025 | Staðsetning = 2. sæti | pattern_la1 = _macroncanopus19gg | pattern_b1 = _macroncanopus19gg | pattern_ra1 = _macroncanopus19gg | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 008000 | body1 = 008000 | rightarm1 = 008000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _macrontureis21wg | pattern_b2 = _macrontureis21wg | pattern_ra2 = _macrontureis21wg | pattern_sh2 = _macron18g | pattern_so2 = _hostert1819h | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _macrontureis21wg | pattern_b3 = _macrontureis21wg | pattern_ra3 = _macrontureis21wg | pattern_sh3 = _macron18g | pattern_so3 = _hostert1819h | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF }} '''Knattspyrnudeild Njarðvíkur''' heldur úti meistaraflokki karla á Íslandsmótinu í knattspyrnu.<ref>[./Https://www.ksi.is/felagslid/adildarfelog/felag%3Fid=2089Aðildarfélag {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260607054141/https://www.ksi.is/felagslid/adildarfelog/felag?id=2089 |date=2026-06-07 }} - Njarðvík] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260607054141/https://www.ksi.is/felagslid/adildarfelog/felag?id=2089 |date=2026-06-07 }}</ref> == Árangur == Besti árangur: 2 sæti í B deild 2025. Bikarkeppni KSÍ: 8 liða úrslit 2019. *'''[[2. deild karla|Meistarar í C-deild]]: 2''' ** 1981 ** 2017 ** 2022 *'''[[Deildabikar B|Deildabikarmeistarar B]]: 1''' ** 2003. Stærstu deildarsigrar: 13-0 gegn Hvatberum D. deild 1993. 10-0 gegn Sindra C. deild 2006. Stærstu deildarsigrar: 0 - 8 gegn Víði C. deild 1972. 0 - 8 gegn Þrótti R. B. deild 1986. . Flestir deildarleikir: Haukur Jóhannsson 181 Flest deildarmörk: Sævar Eyjólfsson 63. == Ferill á Íslandsmóti == C deild: 1968 - 1973 C deild: 1975 - 1981 B deild: 1982 - 1986 C deild: 1987 - 1988 D deild: 1989 - 2001 C deild: 2002 B deild: 2003 - 2004 C deild: 2005 - 2006 B deild: 2007 - 2008 C deild: 2009 B deild: 2010 C deild: 2011 - 2017 B deild: 2018 ==Heimildir== {{reflist}} == Ytri tenglar == * [https://www.umfn.is/flokkur/fotbolti/ Opinber heimasíða] * [https://www.facebook.com/umfnknattspyrna facebook] * [https://int.soccerway.com/teams/iceland/umf-njardvik/2507/ SOCCERWAY] * [https://www.flashscore.com/team/njardvik/EmdDbQ5p/ FLASHSCORE] * [https://www.transfermarkt.com/umf-njardvik/startseite/verein/21877 Transfermarkt] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/umf-njardvikur/21223/ Globalsportsarchive] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Ungmennafélag Njarðvíkur]] tlahc1n4hazcim6zf5p2p32lcz5m824 0 146264 1980397 1954187 2026-09-26T04:11:43Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980397 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | image = Chondrus_crispus_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-034.jpg | image_caption = Sjóarakræða | divisio = [[Rauðþörungar]] (''Rhodophyta'') | classis = ''[[Florideophyceae]]'' | ordo = ''[[Gigartinales]]'' | familia = ''[[Phyllophoraceae]]'' | genus = ''[[Mastocarpus]]'' | species = '''''M. stellatus''''' | binomial = ''Mastocarpus stellatus'' | binomial_authority = (Stackhouse) Guiry | synonyms = ''Gigartina stellata'' }} '''Sjóarakræða''' ([[fræðiheiti]]: ''Mastocarpus stellatus'') er [[rauðþörungur]] sem er náskyldur [[fjörugrös|fjörugrösum]] (''Chondrus crispus''). Sjóarakræðu og fjörugrösum hefur öldum saman verið safnað við stendur [[Írland|Írlands]] og [[Skotland|Skotlands]], þurrkaðir og notaðir til manneldis og sem grunnur í heilsubætandi drykki. Þessir þörungar kallast á ensku ''Irish moss'' eða „írskur mosi“. Sjóarakræða og fjörugrös vaxa sums staðar á sömu stöðum. Fjörugrös eru þá ráðandi nema þar sem er mjög kalt því sjóarakræða þolir betur frost. Sjóarakræða er algeng við strendur Írlands og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyja]] og við [[Ísland]], [[Færeyjar]], [[Rússland|Norður-Rússland]], [[Kanada]], [[Nýfundnaland]] að [[Bandaríki Norður-Ameríku|Bandaríkjum Norður-Ameríku]]. ==Tenglar== * [https://www.seaweed.ie/descriptions/Mastocarpus_stellatus.php Mastocarpus stellatus (Stackhouse) Guiry] ''Mastocarpus stellatus''. * [http://www.algaebase.org/search/species/detail/?species_id=24 Mastocarpus stellatus (Stackhouse) Guiry] ''AlgaeBase''. * [https://web.archive.org/web/20081202082825/http://www.marlin.ac.uk/species/mastocarpusstellatus.htm Marine Life of Britain and Ireland] {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Rauðþörungar]] sixt9xvpd546rh5s43fu63ayfg0yf6z 0 146458 1980248 1953089 2026-09-25T19:57:24Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980248 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Barnarót | image = Dactylorhiza viridis (flowers).jpg | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Einkímblöðungar]] ''(Liliopsida)'' | ordo = [[Laukabálkur]] (''Asparagales'') | familia = [[Brönugrasaætt]] (''Orchidaceae'') | subfamilia = [[Orchidoideae]] | genus = '''''Coeloglossum''''' | genus_authority = [[Carl Johan Hartman|Hartm.]] | species = '''''C. viride''''' | binomial = ''Coeloglossum viride'' | binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Carl Johan Hartman|Hartm.]] | synonyms = *''Dactylorhiza viridis'' <small>(L.) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase</small> *''Satyrium viride'' <small>L.</small> *''Orchis viridis'' <small>(L.) Crantz</small> *''Habenaria viridis'' <small>(L.) R.Br. in W.T.Aiton</small> *''Gymnadenia viridis'' <small>(L.) Rich.</small> *''Sieberia viridis'' <small>(L.) Spreng.</small> *''Entaticus viridis'' <small>(L.) Gray</small> *''Chamorchis viridis'' <small>(L.) Dumort.</small> *''Platanthera viridis'' <small>(L.) Lindl.</small> *''Himantoglossum viride'' <small>(L.) Rchb.</small> *''Peristylus viridis'' <small>(L.) Lindl.</small> }} '''Barnarót''' ([[fræðiheiti]] ''Coeloglossum viride'') er fremur lágvaxin jurt af [[brönugrasaætt]]. Hún vex í [[mólendi]] og oft í skóglendi. Blóm eru í klasa efst á stöngli. Ytri blómhlífarblöð eru rauðbrún. Hún líkist [[friggjargras|friggjargrasi]] og [[Hjónagras|hjónagrasi]] en þekkist frá þeim á lögun neðri varar og rauðbrúnum blómum. Barnarót er algeng um allt [[Ísland]] og vex frá láglendi upp í um 700 m hæð. [[Mynd:Coeloglossum viride 02 mg-k.jpg|thumb|vinstri|Barnarót í blóma]] == Notkun == ''Coeloglossum viride'' var. ''bracteatum'' er nú rannsakað í tengslum við [[æðavitglöp]].<ref>{{cite journal |pmid=16447647 |year=2005 |author1=Zhang |first1=D |title=Effect of Coeloglossum. Viride var. Bracteatum extract on oxidation injury in sub-acute senescent model mice |journal=Acta Academiae Medicinae Sinicae |volume=27 |issue=6 |pages=729–33 |last2=Zhang |first2=J. J. |url=http://en.cnki.com.cn/Article_en/CJFDTotal-ZYKX200506018.htm }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Heimildir == * [http://www.floraislands.is/coelovir.html Barnarót (Flóra Íslands)] * [https://www.ni.is/biota/plantae/anthophyta/barnarot-coeloglossum-viride Barnarót (Coeloglossum viride) Náttúrufræðistofnun Íslands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722074626/https://www.ni.is/biota/plantae/anthophyta/barnarot-coeloglossum-viride |date=2019-07-22 }} * [https://ahb.is/barnaraetur-coeloglossum/ Barnarót (Ágúst Bjarnason)] * [https://web.archive.org/web/20210804022902/http://lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=3562&fl=1 Coeloglossum virade (Lystigarður Akureyrar)] {{commonscat|Coeloglossum viride}} {{Wikilífverur|Coeloglossum viride}} {{stubbur|grasafræði}} [[Flokkur:Brönugrasaætt]] [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] 2zqkk4mwpu5ic6pbae5kioj8u0kreuv 0 146465 1980293 1815501 2026-09-25T23:00:58Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980293 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | name = Grámulla | image = Gnaphalium supinum Sturm25.jpg | domain = [[Heilkjörnungar]] (''Eukaryota'') | regnum = [[Jurtaríki]] (Plantae) | divisio = [[Dulfrævingar]] (Magnoliophyta) | subdivisio = [[Dulfrævingar]] (''Angiospermae'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (Magnoliopsida) | ordo = [[Körfublómabálkur]] (Asterales) | familia = [[Körfublómaætt]] (Asteraceae) | genus = ''[[Omalotheca]]'' | species = '''''Omalotheca supina''''' | binomial = ''O. supina'' | binomial_authority = [[Carl von Linné|Linné]] | synonyms = ''Gnaphalium supinum'' }} '''Grámulla''' ([[fræðiheiti]]: ''Omalotheca supina'') er fjölær jurt af [[körfublómaætt]] sem vex í lautardrögum og snjódældum til fjalla og einnig í láglendi á snjóþungum stöðum. Blómlitur er gulmóleitur. ==Heimildir== * [https://web.archive.org/web/20200804173923/http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=3759&fl=1 Grámulla (Omalotheca supina) Lystigarður Akureyrar] * [https://www.ni.is/biota/plantae/anthophyta/gramulla-omalotheca-supina Grámulla (Omalotheca supina) Náttúrufræðistofnun Íslands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722080320/https://www.ni.is/biota/plantae/anthophyta/gramulla-omalotheca-supina |date=2019-07-22 }} * [http://www.floraislands.is/omalosup.html Grámulla (Omalotheca supina) Flóra Íslands] == Tilvísanir == {{reflist}} {{commonscat|Gnaphalium supinum}} {{wikilífverur|Gnaphalium supinum}} {{stubbur|grasafræði}} [[Flokkur:Körfublómaætt]] [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] khxj81ngg1kiyidwqovhqvd0819a74p 10 146888 1980231 1979023 2026-09-25T18:53:22Z TKSnaevarr 53243 1980231 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Einvaldar Svíþjóðar |title = [[Konungur Svíþjóðar|Einvaldar Svíþjóðar]] ([[Svíakonungar|listi]]) |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |groupstyle = line-height:1.3em; <!--reduces gap between wrapped groupname lines--> |group1 = Munsöætt |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 8.5em| groupstyle = font-weight:normal; |group1=Frá u.þ.b. 970&ndash;u.þ.b. 1060 |list1= * [[Eiríkur sigursæli]] * [[Ólafur skautkonungur]] * [[Önundur Jakob]] * [[Emundur gamli]] }} |group2 = Steinkelsætt |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 8.5em| groupstyle = font-weight:normal; <!--(as above)--> |group1=Frá u.þ.b. 1060&ndash;u.þ.b. 1130<br/>1160&ndash;1161 |list1= * [[Steinkell Svíakonungur|Steinkell]] * [[Eiríkur Steinkelsson]] og [[Eiríkur heiðingi]] * [[Hallsteinn Svíakonungur|Hallsteinn]] * [[Önundur gerski]] * [[Hákon rauði]] * [[Hallsteinn Svíakonungur|Hallsteinn]] / [[Ingi hinn eldri]] * [[Blót-Sveinn]] * [[Ingi hinn eldri]] * [[Filippus Svíakonungur|Filippus]] / [[Ingi hinn yngri]] * [[Rögnvaldur stutthöfði]] * [[Magnús sterki]] * [[Magnús Hinriksson]] }} |group3 = Sörkvisætt &middot; ''Eiríksætt'' |list3 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 8.5em| groupstyle =font-weight:normal; <!--(as above)--> |group1=Frá u.þ.b. 1130&ndash;1250 |list1= * [[Sörkvir eldri]] * ''[[Eiríkur helgi]]'' * [[Magnús Hinriksson]] * [[Karl Sörkvisson]] * [[Kolur Sörkvisson]] / [[Búrisláfur Sörkvisson]] * ''[[Knútur Eiríksson]]'' * [[Sörkvir yngri Karlsson]] * ''[[Eiríkur Knútsson]]'' * [[Jóhann Sörkvisson]] * ''[[Eiríkur hinn smámælti og halti]]'' * ''[[Knútur langi]]''¹ * ''[[Eiríkur hinn smámælti og halti]]'' }} |group4 = Fólkungar |list4 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 8.5em| groupstyle = font-weight:normal; <!--(as above)--> |group1=1250&ndash;1364 |list1= * [[Valdimar Birgisson]] * [[Magnús hlöðulás]] * [[Birgir Magnússon]] * ''[[Mats Ketilmundsson]]''² * [[Magnús Eiríksson smek]]³ * [[Eiríkur Magnússon Svíakonungur|Eiríkur Magnússon]] * [[Magnús Eiríksson smek]] / [[Hákon 6. Magnússon|Hákon Magnússon]]³ }} |group5 = Mecklenburg-ætt |list5 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 8.5em| groupstyle = font-weight:normal; <!--(as above)--> |group1=1364&ndash;1389 |list1= * [[Albrekt af Mecklenburg|Albrekt]] }} |group6 = Kalmarsambandið<div style="padding-top:0.5em; line-height:1.1em; font-size:80%;"> Ríkisstjórar eru ''skáletraðir''</div> |list6 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 8.5em| groupstyle = font-weight:normal; <!--(as above)--> |group1=1389&ndash;1523 |list1= * [[Margrét Valdimarsdóttir mikla|Margrét mikla]]⁴ / [[Eiríkur af Pommern]]⁴ * ''[[Engelbrekt Engelbrektsson]]'' * [[Eiríkur af Pommern]]⁴ * ''[[Karl Knútsson Bonde]]'' * [[Eiríkur af Pommern]]⁴ * ''[[Karl Knútsson Bonde]]'' * [[Kristófer af Bæjaralandi]]⁴ * ''[[Bengt Jönsson Oxenstierna]]'' / ''[[Nils Jönsson Oxenstierna]]'' * [[Karl Knútsson Bonde]]³ * ''[[Jöns Bengtsson Oxenstierna]]'' / ''[[Erik Axelsson Tott]]'' * [[Kristján 1.]]⁴ * ''[[Ketill Karlsson Vasa]]'' * [[Karl Knútsson Bonde]] * ''[[Ketill Karlsson Vasa]]'' * ''[[Jöns Bengtsson Oxenstierna]]'' * ''[[Erik Axelsson Tott]]'' * [[Karl Knútsson Bonde]] * ''[[Steinn Sture eldri]]'' * [[Hans Danakonungur|Hans]]⁴ * ''[[Steinn Sture eldri]]'' * ''[[Svante Nilsson]]'' * ''[[Erik Arvidsson Trolle]]'' * ''[[Steinn Sture yngri]]'' * [[Kristján 2.]]⁴ * ''[[Gústaf Vasa]]'' }} |group7 = Vasaætt |list7 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 8.5em| groupstyle = font-weight:normal; <!--(as above)--> |group1=1523&ndash;1654 |list1= * [[Gústaf Vasa]] * [[Eiríkur 14.]] * [[Jóhann 3. Svíakonungur|Jóhann 3.]] * [[Sigmundur 3.]]⁵ * [[Karl 9. Svíakonungur|Karl 9.]] * [[Gústaf 2. Adólf]] * [[Kristín Svíadrottning|Kristín]] }} |group8 = Pfalz-ætt &middot; ''Hessen-ætt'' |list8 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 8.5em| groupstyle = font-weight:normal; <!--(as above)--> |group1=1654&ndash;1751 |list1= * [[Karl 10. Gústaf]] * [[Karl 11.]] * [[Karl 12.]] * [[Úlrika Eleónóra]] * ''[[Friðrik 1. Svíakonungur|Friðrik 1.]]'' }} |group9 = Holstein-Gottorp-ætt |list9 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 8.5em| groupstyle = font-weight:normal; <!--(as above)--> |group1=1751&ndash;1818 |list1= * [[Adolf Friðrik Svíakonungur|Adolf Friðrik]] * [[Gústaf 3.]] * [[Gústaf 4. Adólf]] * [[Karl 13.]]³ }} |group10 = Bernadotte-ætt |list10 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 8.5em| groupstyle = font-weight:normal; |group1=Frá 1818 |list1= * [[Karl 14. Jóhann]]³ * [[Óskar 1. Svíakonungur|Óskar 1.]]³ * [[Karl 15.]]³ * [[Óskar 2. Svíakonungur|Óskar 2.]]³ * [[Gústaf 5.]] * [[Gústaf 6. Adólf]] * [[Karl 16. Gústaf]] }} |below = * ¹ Ætterni óvíst * ² Ríkisstjóri * ³ Réð einnig yfir Noregi * ⁴ Réð einnig yfir Danmörku og Noregi * ⁵ Réð einnig yfir Póllandi }}<noinclude> [[Flokkur:Stjórnmálasnið]] </noinclude> s6jshlb67kywk2w4en1gkt5gji3cgaf 0 147126 1980350 1871962 2026-09-26T02:46:02Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980350 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{taxobox | image = FL Volusia Oak03.jpg | image_caption = Volusia-eikin við [[St. Johns River]] í Volusia, [[Flórída]]. | image2 = NAS-012f Quercus virginiana.png | image2_caption = 1812 illustration <ref>illustration from Histoire des arbres forestiers de l'Amérique septentrionale, considérés principalement sous les rapports de leur usages dans les arts et de leur introduction dans le commerce ... Par F.s André-Michaux. Paris, L. Haussmann,1812-13. François André Michaux (book author), Henri-Joseph Redouté (illustrator), Gabriel (engraver)</ref> | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'') | familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'') | genus = [[Eik_(tré)|Eik]] (''Quercus'') | parent = Quercus sect. Quercus <!--| parent = Quercus ser. Virentes--> | species = ''Q. virginiana'' | binomial = ''Quercus virginiana'' | binomial_authority = [[Philip Miller|Mill.]]<ref name=ipni>''Q. virginiana'' was first described and published in the ''Gardeners Dictionary'', Edition 8. London. ''Quercus'' no. 16. 1768. [http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=324846-2 "Plant Name Details for Quercus virginiana"]</ref> | synonyms_ref = <ref>{{ThePlantList |id=kew-175726 |taxon=Quercus virginiana |authority=Mill.}}</ref> | synonyms = {{collapsible list|bullets = true |''Dryopsila virens'' <small>(Aiton) Raf.</small> |''Quercus andromeda'' <small>Riddell</small> |''Quercus hemisphaerica'' <small>Endl.</small> |''Quercus phellos'' var. ''obtusifolia'' <small>Lam.</small> |''Quercus phellos'' var. ''sempervirens'' <small>Marshall</small> |''Quercus sempervirens'' <small>Walter</small> |''Quercus virens'' <small>Aiton</small> |''Quercus virginiana'' var. ''eximea'' <small>Sarg.</small> |''Quercus virginiana'' var. ''virescens'' <small>Sarg.</small> }} | range_map = Quercus virginiana range map 1.png }} '''Lífeik''' ([[fræðiheiti]]: ''Quercus virginiana'') er eikartegund ættuð frá suðaustur [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Þó að margar aðrar eikartegundir séu kallaðar "live oak", þá er lífeik sérstaklega einkennandi fyrir gömlu suður bandaríkin. Mörg mjög stór og gömul eintök af lífeik finnast í dag inn til landsins í suður Bandaríkjunum. ==Flokkun== Nokkuð óviss staða er með stöðu tegundarinnar og er það sérstaklega tvær tegundir (eða undirtegundir eftir hvaða greiningu er farið eftir) samkvæmt ''Flora of North America'', en þær eru taldar undirtegundir af [[United States Forest Service]]: ''Quercus fusiformis'' (''Q. virginiana'' var. ''fusiformis'') og ''Quercus geminata'' (''Q. virginiana'' var. ''geminata'').<ref name=tammy>Nixon, Kevin C. (1997). [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233501097 "Quercus virginiana".] In Flora of North America Editorial Committee. Flora of North America North of Mexico (FNA). 3. New York and Oxford. Retrieved 2008-11-01 – via eFloras.org, Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.</ref> Málin flækjast einnig af því að hún myndar auðveldlega blendinga við þær, sem og við ''[[Quercus minima|Q. minima]]'', ''[[Quercus bicolor|Q. bicolor]]'', ''[[Quercus durandii|Q. durandii]]'', ''[[Quercus lyrata|Q. lyrata]]'', ''[[Quercus macrocarpa|Q. macrocarpa]]'' og ''[[Quercus stellata|Q. stellata]]''. [[File:Shingle-oak-leaves-acorns.jpg|thumb|left|Blöð og akörn á lífeik]] <!-- it is not really a shingle oak, the file was misnamed. -Phr --> [[File:Century Tree.jpg|thumb|left|"The Century Tree" við Texas A&M University í [[Texas]]]] Þó að lífeik haldi blöðunum allt árið er hún ekki fullkomnlega sígræn. Hún fellir gömlu laufin áður en ný koma að vori.<ref name=Trees_North_FL>{{Citation|last1=Kurz|first1=Herman|last2=Godfrey|first2=Robert K.|year=1962|title=Trees of Northern Florida|publisher=University Press of Florida|publication-place=Gainesville, Florida, USA|ISBN=978-0-8130-0666-6 |pages=103–104}}</ref> [[File:Boone-hall-avenue-of-oaks-sc1.jpg|thumb|instri|Trjágöng við [[Boone Hall]] í [[Suður-Karólína|Suður-Karólínu]], plantað 1743.]] ==Tilvísanir== {{Reflist|2}} ==Ytri tenglar== * [https://web.archive.org/web/20130505070812/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=QUVI United States Department of Agriculture Plants Profile for ''Quercus virginiana'' (southern live oak)] * [http://www.monumentaltrees.com/en/trees/liveoak/ Monumental trees.com: Images of remarkable live oaks] * [http://www.plantmaps.com/nrm/quercus-virginiana-live-oak-native-range-map.php Plantmaps.com: Interactive distribution map for ''Quercus virginiana''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324140940/http://www.plantmaps.com/nrm/quercus-virginiana-live-oak-native-range-map.php |date=2016-03-24 }} {{Commons|Quercus virginiana}} {{Wikilífverur|Quercus virginiana}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Eikur]] g3qbqqy8lgau8ig6cfzkdru1yqge19d 0 148002 1980186 1939624 2026-09-25T12:05:14Z Akigka 183 1980186 wikitext text/x-wiki {{Bók | titill = Sveinn skytta | uppr_titill = Gjøngehøvdingen | þýðandi = Halldór Þorsteinsson og Helgi Valtýsson | mynd = Gjøngehøvdingen_003.jpg | lýsing_myndar = Sveinn skytta og mágur hans, Ib Abelsøn. Myndskreyting úr bókinni eftir [[Poul Steffensen]]. | höfundur = [[Carit Etlar]] | myndir = [[Poul Steffensen]] | stefna = [[Sögulegur skáldskapur]] | land = [[Danmörk]] | tungumál = [[Danska]] | útgefandi = | útgáfudagur = 1853 | prentun = | síður = | isbn = | forveri = | framhald = }} '''''Sveinn skytta''''' er [[söguleg skáldsaga]] eftir [[Danmörk|danska]] rithöfundinn [[Carit Etlar]]. Bókin kom út á frummálinu árið [[1853]] undir titlinum ''Gjøngehøvdingen'' og fjallar um sagnapersónuna [[Svend Poulsen Gønge]]. Sagan gerist um miðja sautjándu öld í [[Karls Gústafsstríðin|stríði milli Danmerkur og Svíþjóðar 1657-58]] þegar [[Svíþjóð|Svíar]] hafa ráðist inn í Danmörku með ofurefli liðs, varnir Danmerkur eru í molum og fátækir almúgamenn undir forustu Sveins skyttu herja á innrásarliðið. Sagan er rómantísk skáldsaga undir áhrifum frá sögum [[Alexandre Dumas]], en byggist lauslega á sögulegu persónunni Svend Poulsen sem var kenndur við bæinn Gønge á Skáni.<ref>{{cite web|url=https://danmarkshistorien.lex.dk/Svend_Poulsen_G%C3%B8nge_(G%C3%B8ngeh%C3%B8vdingen),_ca._1600-1679|title=Svend Poulsen Gønge (Gøngehøvdingen), ca. 1600-1679|author=Martin Alm|date=25. mars 2025|website=Danmarks Nationalleksikon}}</ref> Teiknarinn [[Poul Steffensen]] (1866-1923) myndskreytti söguna um 1890. Sagan um Svein skyttu var framhaldssaga í ''[[Nýjar kvöldvökur|Nýjum kvöldvökum]]'' árin 1950-1952.<ref>{{tímarit.is|4789932|Sveinn skytta|blað=Nýjar kvöldvökur|dags=1.4.1950|bls=60}}</ref> [[Halldór Þorsteinsson]] og [[Helgi Valtýsson]] þýddu. Bókin var síðar gefin út af Iðunni í bókaflokknum [[Sígildar sögur Iðunnar]]. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Danskar skáldsögur]] [[Flokkur:Sögulegar skáldsögur]] [[Flokkur:Bókaárið 1853]] bd7k301w6gb2tf0lqi2vd20kmc2x7u9 0 148899 1980320 1961423 2026-09-26T01:33:33Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980320 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Thuja occidentalis.jpg | image_caption = Barr og óþroskaðir könglar | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{Cite journal | author = Farjon, A. | title = ''Thuja occidentalis'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2013 | page = e.T42262A2967995 | publisher = [[IUCN]] | date = 2013 | url = http://www.iucnredlist.org/details/42262/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2013-1.RLTS.T42262A2967995.en | access-date = 14 December 2017}}</ref> | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = ''[[Pinales]]'' | familia = [[Cupressaceae]] | genus = ''[[Thuja]]'' | species = '''''T. occidentalis''''' | binomial = ''Thuja occidentalis'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | range_map = Thuja occidentalis range map.png | range_map_caption = Útbreiðsla }} '''Kanadalífviður''' ([[fræðiheiti]]: ''Thuja occidentalis'') er sígrænt tré af [[sýprisætt]] (''Cupressaceae'') sem vex í rökum jarðvegi í austur [[Kanada]] og norðaustur-[[Bandaríkin|Bandaríkjunum]],<ref name=GRIN>[https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?36584 "Thuja occidentalis".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514191447/https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?36584 |date=2019-05-14 }} Germplasm Resources Information Network (GRIN). Agricultural Research Service (ARS), United States Department of Agriculture (USDA).</ref><ref name=GD>Earle, Christopher J., ed. (2018). [https://www.conifers.org/cu/Thuja_occidentalis.php "Thuja occidentalis".] The Gymnosperm Database.</ref> en er víða ræktaður sem skrautplanta. Tegundinni var fyrst lýst af [[Carl Linnaeus]] 1753, og hefur enn sama [[fræðiheiti]]. Kanadalífviður hefur keilulaga vöxt og verður allt að 20 metra tré í heimkynnum sínum eða margstofna runni. Tegundin hefur verið ræktuð á Íslandi en hættir til að kala.<ref>[http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&fl=2&pId=1453 Thuja occidentalis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813082257/http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=1453&fl=2 |date=2020-08-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813082257/http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=1453&fl=2 |date=2020-08-13 }} Lystigarður Akureyrar, skoðað 7. febrúar 2019.</ref> [[File:Thuja occidentalis trunk.jpg|thumb|left|upright|Bolur]] [[File:Something out of nothing 2.jpg|thumb|upright|miðja|Gömul tré sem vaxa á kletti í [[Potawatomi State Park]], [[Wisconsin]]]] [[File:Poland. Warsaw. Powsin. Botanical Garden 097.jpg|thumb|Lundur af súlulaga ræktunarafbrigði í Powsin-grasagarðinum í [[Varsjá]], [[Pólland]]i]] == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == * [https://www.kjarnaskogur.is/post/thujaoccidentalis Um kanadalífvið á vef Kjarnaskógar] *[http://herb.umd.umich.edu/herb/search.pl?searchstring=Thuja+occidentalis University of Michigan at Dearborn: Native American Ethnobotany of ''Thuja occidentalis''] *[http://www.borealforest.org/trees/tree14.htm Borealforest.org: ''Thuja occidentalis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622200142/http://www.borealforest.org/trees/tree14.htm |date=2022-06-22 }} {{commonscat|Thuja occidentalis}} {{wikilífverur|Thuja occidentalis}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Barrtré]] 6im73t4sxouzmlfkti0lse9lz1mtj38 0 148979 1980404 1754643 2026-09-26T04:26:21Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980404 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = ''Limnophila sessiliflora'' |image = Limnophila sessiliflora.jpg | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Varablómabálkur]] (''Lamiales'') | familia = [[Græðisúruætt]] (''Plantaginaceae'') | genus = ''[[Limnophila]]'' |species = '''''L. sessiliflora''''' |binomial = ''Limnophila sessiliflora'' |binomial_authority = ([[Martin Vahl|Vahl]]) [[Carl Ludwig Blume|Blume]] | synonyms = ''Terebinthina sessiliflora'' <small>[[Carl Ernst Otto Kuntze|Kuntze]]</small><br>''Terebinthina glabra'' <small>[[Carl Ernst Otto Kuntze|Kuntze]]</small><br>''Stemodiacra sessiliflora'' <small>[[William Philip Hiern|Hiern]]</small><br>''Stemodia sessiliflora'' <small>[[Ferdinand von Mueller|F. Muell.]]</small><br>''Hottonia sessiliflora'' <small>[[Vahl (auktor)|Vahl]]</small><br>''Benjaminia glabra'' <small>Benj.</small><br>''Ambulia sessiliflora'' <small>([[Vahl (auktor)|Vahl]]) [[Henri Ernest Baillon|Baill.]] ex [[Richard von Wettstein|Wettst.]]</small> |}} [[File:Limnophila sessiliflora (Asian Ambulia) in Hyderabad, AP W IMG_1415.jpg|thumb|250px|Í [[Hyderabad]] Indlandi. ]] '''Stilkleysa'''<ref>{{Bókaheimild|titill=Búrfiskar|höfundur=Helga Braemer|höfundur2=Ines Scheurmann|útgefandi=Vasaútgáfan|ár=1991|bls=33}}</ref> ([[fræðiheiti]]: ''Limnophila sessiliflora'') er tegund í græðisúruætt sem er ættuð frá suðaustur Asíu<ref name = "iucn">[https://www.iucnredlist.org/species/168617/6523542 Limnophila sessiliflora] IUCN redlist</ref> og er notuð sem skrautplanta í fiskabúrum. Sýrustig vatnsins getur verið frá 6 til 7,5 pH og hiti frá 22 til 28°C. [[File:Limnophila sessiliflora (Asian Ambulia) in Hyderabad, AP W IMG_1429.jpg|thumb|250px|left|Í [[Hyderabad]] Indlandi. ]] ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Viðbótarlesning== * Biswas D, Calder CC. 1955. Handbook of Common Water and Marsh Plants of India and Buram. Health Bull. 24, Delhi, 47 pp. * Dutta NM. 1975. A Revision of the genus Limnophila of eastern India. Bull. Bot. Soc. Bengal. 29:1-7 * Gilbert KM. 1984. A review of the aquatic plants Limnophila heterophylla and Limnophila sessiliflora. Bureau of Aquatic Plant Research and Control Dept. of Natural Resources. 12 pp. * Mahler MJ. 1980. Limnophila, a new exotic pest. Aquatics 2:4-7 * Philcox D. 1970. A taxonomic revision of the genus Limnophila R. Br. (scrophulariaceae). Kew Bull. 24(1):101-170 * Rataj K, Horeman TJ. 1977. Aquarium Plants. T.F. H. Publications: Neptune City. * Sculthorpe CD. 1967. The Biology of Aquatic Vascular Plants. Edward Arnold Publ. Ltd.: London. 610 pp. * Spencer W, Bowes G. 1985. Limnophila and Hygrophila: a review and physiological assessment of their weed potential in Florida. J. Aq. Pl. Manag. 23:7-16 * Yamazaki T. 1985. A revision of the genera Limnophila and Torenia from Indochina. Journ. Fac. Sci. Univ. Todyo. III 13: 575-624 * Yang YP, Yen SH. 1997. Notes on Limnophila (scrophulariaceae) of Taiwan. Botanical Bulletin of Academia Sinica. pp.&nbsp;285–294 ==Tenglar== * [http://www.tropica.dk/productcard_1.asp?id=047 Tropica] * [http://www.aquahobby.com/garden/e_ambulia.php AquaHobby] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181006194323/http://www.aquahobby.com/garden/e_ambulia.php |date=2018-10-06 }} * [https://web.archive.org/web/20071020025208/http://plants.ifas.ufl.edu/seagrant/limses2.html Univ of Florida] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=LISE3 USDA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429170124/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=LISE3 |date=2013-04-29 }} * [https://web.archive.org/web/20190414210900/http://edis.ifas.ufl.edu/fw025 Univ of Florida] {{Commons|Limnophila sessiliflora}} {{wikilífverur|Limnophila sessiliflora}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Græðisúruætt]] [[Flokkur:Fiskabúr]] jrg71n7jq3u2pvpu92aw9lij7bdxp6m 0 149786 1980355 1700147 2026-09-26T02:59:35Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980355 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Taxobox | colour = pink | image = | status = | regnum = [[Dýr]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordate'') | classis = [[Geisluggar]] (''Actinopterygii'') | ordo = [[Atheriniformes]] | subordo = [[Melanotaenioidei]] | familia = [[Regnbogafiskar]] (''Melanotaeniidae'') | genus = ''[[Melanotaenia]]'' | species = '''''M. careulea''''' | binomial = ''Melanotaenia caerulea'' | binomial_authority = [[Gerald R. Allen|G. R. Allen]], 1996 | synonyms = }} '''''Melanotaenia caerulea'''''<ref name = "col480627">Allen, G.R. (1996) Two new species of rainbowfishes (''Melanotaenia'': Melanotaeniidae), from the Kikori River system, Papua New Guinea., Rev. Fr. Aquariol. 23(1-2):9-16.</ref> er [[tegund]] af [[regnbogafiskar|regnbogafiskum]] sem er frá [[Nýja-Gínea|Nýju-Gíneu]]. ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Tenglar== *[https://web.archive.org/web/20190316062725/http://rainbowfish.angfaqld.org.au/caerulea.htm Melanotaenia caerulea] * Froese, Rainer and Pauly, Daniel, eds. (2006). [http://www.fishbase.org/summary/Melanotaenia-caerulea.html "Melanotaenia caerulea"] in FishBase. {{Commons|Melanotaenia caerulea}} {{Wikilífverur|Melanotaenia caerulea}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Regnbogafiskar]] iin0ngb4fglyvbjkmjd7h7awixhiyaj 0 149790 1980356 1957835 2026-09-26T02:59:36Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980356 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Taxobox | colour = pink | image = | status = LR/lc | status_system = iucn2.3 | regnum = [[Dýr]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordate'') | classis = [[Geisluggar]] (''Actinopterygii'') | ordo = [[Atheriniformes]] | subordo = [[Melanotaenioidei]] | familia = [[Regnbogafiskar]] (''Melanotaeniidae'') | genus = ''[[Melanotaenia]]'' | species = '''''M. catherinae''''' | binomial = ''Melanotaenia catherinae'' | binomial_authority = ([[Lieven Ferdinand de Beaufort|de Beaufort]], 1910) | synonyms = }} '''''Melanotaenia catherinae''''' er [[tegund]] af [[regnbogafiskar|regnbogafiskum]] sem er frá [[Nýja-Gínea|Nýju-Gíneu]].<ref name = "Angfaqld">[http://rainbowfish.angfaqld.org.au/Caerulea.htm Melanotaenia caerulea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190316062725/http://rainbowfish.angfaqld.org.au/caerulea.htm |date=2019-03-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190316062725/http://rainbowfish.angfaqld.org.au/caerulea.htm |date=2019-03-16 }} í Rainbowfish</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimildir== *Allen, G.R. (1991). Field guide to the freshwater fishes of New Guinea. Christensen Research Institute, Madang, Papua New Guinea. *Allen, G. R. and P. J. Unmack (2008). A new species of rainbowfish (Melanotaeniidae: Melanotaenia), from Batanta Island, western New Guinea. Aqua, International Journal of Ichthyology 13 (3-4): 109-120. *de Beaufort, L. F. (1910). Weitere Bestätigung einer zoogeographischen Prophezeiung. Zoologischer Anzeiger. 36 (12/13): 249-252. * {{Cite journal | author = Allen, G. | title = ''Melanotaenia catherinae'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 1996 | page = e.T13059A3408074 | publisher = [[IUCN]] | date = 1996 | url = http://www.iucnredlist.org/details/13059/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.1996.RLTS.T13059A3408074.en | access-date = 18 December 2017}} * [http://members.optushome.com.au/rainbowfishes/Catherinae.htm Waigeo rainbowfish on Home of the Rainbowfish] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090403235805/http://members.optushome.com.au/rainbowfishes/Catherinae.htm |date=3 April 2009 }} * Froese, Rainer and Pauly, Daniel, eds. (2006). [https://www.fishbase.org/summary/Melanotaenia-catherinae.html "Melanotaenia catherinae"] in FishBase. {{Commons|Melanotaenia catherinae}} {{Wikilífverur|Melanotaenia catherinae}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Regnbogafiskar]] hikq854cy8992amvg932op939wv056b 0 151101 1980313 1771542 2026-09-26T00:53:03Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980313 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Illustration Isoetes lacustris0.jpg | image_caption =''Isoetes lacustris''<ref>illustration from Otto Wilhelm Thomé Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz 1885, Gera, Germany</ref> | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Jafnar]] (Lycopodiophyta) | classis = [[Mosajafnar]] (Isoetopsida) | ordo = [[Isoetales]] | familia = [[Álftalauksætt]] (Isoetaceae) | genus = Isoetes | genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | subdivision_ranks = Tegundir | subdivision = Sjá texta }} '''''Isoetes''''', er eina núlifandi ættkvíslin í [[álftalauksætt]] (Isoetaceae). Það eru nú 192 viðurkenndar tegundir,<ref name="TroiaPereira2016">{{cite journal|last1=Troia|first1=Angelo|last2=Pereira|first2=Jovani B.|last3=Kim|first3=Changkyun|last4=Taylor|first4=W. Carl|title=The genus Isoetes (Isoetaceae): a provisional checklist of the accepted and unresolved taxa|journal=Phytotaxa|volume=277|issue=2|year=2016|pages=101|issn=1179-3163|doi=10.11646/phytotaxa.277.2.1}}</ref> með heimsútbreiðslu, en stakar tegundir eru lítt útbreiddar til sjaldgæfar. Sumir grasafræðingar vilja skifta ættkvíslinni upp og setja tvær Suður-Amerískar tegundir í ættkvíslina ''[[Stylites]]'', en erfðagreiningar styðja ekki þá skiftingu.<ref name="LarsénRydin2016">{{cite journal|last1=Larsén|first1=Eva|last2=Rydin|first2=Catarina|title=Disentangling the Phylogeny ofIsoetes(Isoetales), Using Nuclear and Plastid Data|journal=International Journal of Plant Sciences|volume=177|issue=2|year=2016|pages=157–174|issn=1058-5893|doi=10.1086/684179}}</ref> Heiti ættkvíslarinnar er einnig hægt að stafa ''Isoëtes''. Hvorutveggja ''Isoetes'' eða ''Isoëtes'' er jafngilt.<ref>[http://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=art60 International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Melbourne Code)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211116063635/https://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=art60 |date=2021-11-16 }} see section 60.6: "The diaeresis, indicating that a vowel is to be pronounced separately from the preceding vowel (as in Cephaëlis, Isoëtes), is a phonetic device that is not considered to alter the spelling; as such, its use is optional."</ref> [[File:Isoetes megasporangia L.jpg|thumb|right|upright|Isoetes megasporangia]] ==Flokkun== Í samanburði við aðrar ættkvíslir er ''Isoetes'' lítt þekkt. Flestar greiningar byggja á einkennum spora því annað í útliti getur verið breytilegt eftir aðstæðum.<ref>{{cite book| title=Ferns and Fern Allies of Canada| url=https://archive.org/details/fernsfernallieso00cody| last1=Cody| first1=William| last2=Britton| first2=Donald| year=1989| publisher=Agriculture Canada}}</ref> ;Valdar tegundir * ''[[Isoetes abyssinica]]'' * ''[[Isoetes acadiensis|I. acadiensis]]'' * ''[[Isoetes aequinoctialis]]'' * ''[[Isoetes alcalophila]]'' * ''[[Isoetes alpina|I. alpina]]'' – * ''[[Isoetes alstonii]]'' * ''[[Isoetes altonharvillii]]'' * ''[[Isoetes amazonica]]'' * ''[[Isoetes anatolica]]'' * ''[[Isoetes andicola|I. andicola]]'' – ([[synonym (taxonomy)|syn.]] ''Stylites andicola'') * ''[[Isoetes appalachiana|I. appalachiana]]'' – * ''[[Isoetes araucaniana]]'' * ''[[Isoetes attenuata]]'' * ''[[Isoetes australis|I. australis]]'' – * ''[[Isoetes azorica]]'' * ''[[Isoetes baculata]]'' * † ''[[Isoetes beestonii|I. beestonii]]'' – (Síð-Perm)<ref name=retallack>{{Cite journal| pages = 500–521| year = 1997| doi =10.2307/1306630| jstor = 1306630| issue = 3| volume = 71 | first1 = G. J.| title = Earliest Triassic Origin of Isoetes and Quillwort Evolutionary Radiation| url = https://archive.org/details/sim_journal-of-paleontology_1997-05_71_3/page/500| journal = Journal of Paleontology| author1 = Retallack }}</ref> * ''[[Isoetes biafrana]]'' * ''[[Isoetes bischlerae]]'' * ''[[Isoetes bolanderi|I. bolanderi]]'' – * ''[[Isoetes boliviensis]]'' * ''[[Isoetes boomii|I. boomii]]'' – * ''[[Isoetes boryana]]'' * ''[[Isoetes boyacensis]]'' * ''[[Isoetes bradei]]'' * ''[[Isoetes brasiliensis]]'' * ''[[Isoetes brevicula|I. brevicula]]'' * ''[[Isoetes brittonii]]'' * ''[[Isoetes brochonii|I. brochonii]]'' – * ''[[Isoetes bruntonii]]'' * ''[[Isoetes butleri|I. butleri]]'' – * ''[[Isoetes capensis]]'' * ''[[Isoetes carltaylori]]'' * ''[[Isoetes caroli|I. caroli]]'' – Brasilía <ref>Jovani B. S. Pereira and Paulo.H Labiak. A New Species of Isoetes with Tuberculate Spores from Southeastern Brazil (Isoetaceae) ISSN 1548-2324</ref> * ''[[Isoetes caroliniana|I. caroliniana]]'' - * ''[[Isoetes chubutiana]]'' * ''[[Isoetes cleeffii]]'' * ''[[Isoetes colombiana]]'' * ''[[Isoetes coromandelina]]'' * ''[[Isoetes creussensis]]'' * ''[[Isoetes cristata]]'' * ''[[Isoetes cubana]]'' * ''[[Isoetes delilei]]'' * ''[[Isoetes dispora]]'' * ''[[Isoetes dodgei]]'' * ''[[Isoetes drummondii|I. drummondii]]'' – * ''[[Isoetes durieui|I. durieui]]'' – * ''[[Isoetes echinospora|I. echinospora]]'' – [[Álftalaukur]] * ''[[Isoetes ecuadoriensis|I. ecuadoriensis]]'' * ''[[Isoetes eatonii]]'' * ''[[Isoetes echtuckeri]]'' * ''[[Isoetes ecuadoriensis]]'' * ''[[Isoetes ekmanii]]'' * ''[[Isoetes elatior]]'' * ''[[Isoetes eludens|I. eludens]]'' – * ''[[Isoetes engelmannii|I. engelmannii]] * ''[[Isoetes esbaughii]]'' * ''[[Isoetes escondidensis]]'' * ''[[Isoetes fairbrothersii]]'' * ''[[Isoetes flaccida|I. flaccida]]'' – * ''[[Isoetes fluitans]]'' * ''[[Isoetes foveolata]]'' * ''[[Isoetes fuliginosa]]'' * ''[[Isoetes fuscomarginata]]'' * ''[[Isoetes gardneriana]]'' * ''[[Isoetes gemmifera|I. gemmifera]]'' – (syn. ''Stylites gemmifera'') * ''[[Isoetes georgiana|I. georgiana]]'' – * ''[[Isoetes giessii]]'' * ''[[Isoetes gigantea]]'' * ''[[Isoetes gunnii]]'' * ''[[Isoetes habbemensis]]'' * ''[[Isoetes hallasanensis|I. hallasanensis]]'' - Kórea * ''[[Isoetes harveyi]]'' * ''[[Isoetes hawaiiensis]]'' * ''[[Isoetes heldreichii]]'' * ''[[Isoetes hemivelata]]'' * ''[[Isoetes herb-wagneri]]'' * ''[[Isoetes herzogii]]'' * ''[[Isoetes heterospora]]'' * ''[[Isoetes hewitsonii]]'' * ''[[Isoetes hickeyi]]'' * ''[[Isoetes hieroglyphica|I. hieroglyphica]]'' * ''[[Isoetes hieronymi]]'' * ''[[Isoetes histrix|I. histrix]]'' – Ermarsundseyjar * ''[[Isoetes hopei]]'' * ''[[Isoetes howellii|I. howellii]]'' – * ''[[Isoetes humilior]]'' * ''[[Isoetes hyemalis|I. hyemalis]]'' – * ''[[Isoetes hypsophila]]'' * ''[[Isoetes inflata|I. inflata]]'' * ''[[Isoetes ivones|I. ivones]]'' * ''[[Isoetes jaeger|I. jaeger]]'' * ''[[Isoetes japonica|I. japonica]]'' - Japan * ''[[Isoetes junciformis|I. junciformis]]'' – * ''[[Isoetes karstenii]]'' * ''[[Isoetes killipii]]'' * ''[[Isoetes kirkii]]'' * ''[[Isoetes labri-draconis]]'' * ''[[Isoetes lacustris|I. lacustris]]'' – [[Vatnalaukur]] * ''[[Isoetes laosiensis]]'' * ''[[Isoetes lechleri]]'' * ''[[Isoetes libanotica]]'' * ''[[Isoetes lithophila]]'' * ''[[Isoetes louisianensis|I. louisianensis]]'' – * ''[[Isoetes luetzelburgii]]'' * ''[[Isoetes macrospora|I. macrospora]]'' * ''[[Isoetes malinverniana|I. malinverniana]]'' * ''[[Isoetes marensis]]'' * ''[[Isoetes maritima|I. maritima]]'' – * ''[[Isoetes martii]]'' * ''[[Isoetes mattaponica]]'' * ''[[Isoetes maxima]]'' * ''[[Isoetes melanopoda|I. melanopoda]]'' – * ''[[Isoetes melanospora|I. melanospora]]'' – * ''[[Isoetes melanotheca]]'' * ''[[Isoetes mexicana]]'' * ''[[Isoetes michinokuana]]'' * ''[[Isoetes microvela|I. microvela]]'' * ''[[Isoetes mississippiensis|I. mississippiensis]]'' * ''[[Isoetes mongerensis|I. mongerensis]]'' – * ''[[Isoetes montana]]'' * ''[[Isoetes mourabaptistae]]'' * ''[[Isoetes muelleri|I. muelleri]]'' – * ''[[Isoetes neoguineensis]]'' * ''[[Isoetes nigritiana]]'' * ''[[Isoetes nigroreticulata]]'' * ''[[Isoetes novae-angliae]]'' * ''[[Isoetes novogranadensis]]'' * ''[[Isoetes nuttallii|I. nuttallii]]'' – * ''[[Isoetes occidentalis|I. occidentalis]]'' * ''[[Isoetes olympica]]'' * ''[[Isoetes orcuttii|I. orcuttii]]'' - * ''[[Isoetes organensis]]'' * ''[[Isoetes orientalis]]'' * ''[[Isoetes ovata]]'' * ''[[Isoetes pallida]]'' * ''[[Isoetes palmeri]]'' * ''[[Isoetes panamensis]]'' * ''[[Isoetes parvula]]'' * ''[[Isoetes pedersenii]]'' * ''[[Isoetes perrieriana]]'' * ''[[Isoetes philippinensis]]'' * ''[[Isoetes piedmontana|I. piedmontana]]'' – * ''[[Isoetes pitotii]]'' * ''[[Isoetes precocia]]'' * ''[[Isoetes pringlei]]'' * ''[[Isoetes prototypus]]'' * ''[[Isoetes pseudojaponica]]'' * ''[[Isoetes pseudotruncata]]'' * ''[[Isoetes pusilla]]'' * ''[[Isoetes ramboi]]'' * ''[[Isoetes riparia|I. riparia]]'' * ''[[Isoetes sabatina]]'' * ''[[Isoetes saccharata]]'' * ''[[Isoetes saracochensis]]'' * ''[[Isoetes savatieri]]'' * ''[[Isoetes schweinfurthii]]'' * ''[[Isoetes sehnemii]]'' * ''[[Isoetes setacea|I. setacea]]'' * ''[[Isoetes sinensis|I. sinensis]]'' - Kína * ''[[Isoetes smithii]]'' * ''[[Isoetes spannagelii]]'' * ''[[Isoetes spinulospora]]'' * ''[[Isoetes stellenbossiensis]]'' * ''[[Isoetes stephanseniae]]'' * ''[[Isoetes stevensii]]'' * ''[[Isoetes storkii]]'' * ''[[Isoetes subinermis]]'' * ''[[Isoetes taiwanensis|I. taiwanensis]]'' - Taívan * ''[[Isoetes tamaulipana|I. tamaulipana]]'' - Tamaulipas, Mexíkó * ''[[Isoetes tegetiformans|I. tegetiformans]]'' – * ''[[Isoetes tenella|I. tenella]]'' – * ''[[Isoetes tennesseensis|I. tennesseensis]]'' – suðaustur USA (TN) * ''[[Isoetes tenuifolia]]'' * ''[[Isoetes tenuissima|I. tenuissima]]'' – * ''[[Isoetes texana]]'' * ''[[Isoetes todaroana]]'' * ''[[Isoetes toximontana|I. toximontana]]'' - Suður-Afríka * ''[[Isoetes transvaalensis]]'' * ''[[Isoetes triangula]]'' * ''[[Isoetes tripus|I. tripus]]'' * ''[[Isoetes truncata]]'' * ''[[Isoetes tuckermanii|I. tuckermanii]]'' * ''[[Isoetes tuerckheimii]]'' * ''[[Isoetes ulei]]'' * ''[[Isoetes valida|I. valida]]'' – * ''[[Isoetes velata|I. velata]]'' * ''[[Isoetes vermiculata]]'' * ''[[Isoetes viridimontana|I. viridimontana]]'' – * ''[[Isoetes weberi|I. weberi]]'' * ''[[Isoetes welwitschii]]'' * ''[[Isoetes wormaldii]]'' * ''[[Isoetes yunguiensis]]'' * [[Isoetes × eatonii|''Isoetes'' × ''eatonii'']] – ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Tenglar== * [http://homepages.caverock.net.nz/~bj/fern/isoetes.htm Checklist of World Ferns, Family Isoetaceae, genus ''Isoetes''; world species list. (143 species)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060221182234/http://homepages.caverock.net.nz/~bj/fern/isoetes.htm |date=2006-02-21 }} * [https://web.archive.org/web/20181129100117/https://gobotany.newenglandwild.org/species/isoetes/echinospora/ Distribution and classification list for world isoetes] {{commonscat|Isoetes}} {{Wikilífverur|Isoetes}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Mosajafnar]] qofnuy6ttjk5bzp2dblrck5v92hvh0n 0 152283 1980287 1926120 2026-09-25T22:48:14Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980287 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = George Weah | mynd = President George Weah in 2019 (cropped).jpg | myndatexti1 = George Weah árið 2019. | titill= Forseti Líberíu | stjórnartíð_start = [[22. janúar]] [[2018]] | stjórnartíð_end = [[22. janúar]] [[2024]] | vara_forseti = [[Jewel Taylor]] | forveri = [[Ellen Johnson Sirleaf]] | eftirmaður = [[Joseph Boakai]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1966|10|1}} | fæðingarstaður = [[Monróvía|Monróvíu]], [[Líbería|Líberíu]] | stjórnmálaflokkur = Bandalag fyrir lýðræðisbreytingum | starf = Knattspyrnumaður, stjórnmálamaður | þjóðerni = [[Líbería|Líberískur]] | háskóli = [[DeVry-háskóli]] | maki = Clar Weah | börn = 3 }} '''George Manneh Oppong Weah''' (f. 1. október 1966) er [[Líbería|líberískur]] stjórnmálamaður og fyrrum [[Knattspyrna|knattspyrnumaður]]. Weah var forseti Líberíu frá 2018 til 2024. ==Æviágrip== George Weah fæddist í [[Monróvía|Monróvíu]], höfuðborg [[Líbería|Líberíu]], þann 1. október árið 1966. Hann lék ungur með fjórum fótboltafélögum í Líberíu, þar á meðal [[Invincible Eleven]],<ref>{{Tímarit.is|4221888|Símaviðgerðamaðurinn George Weah|blað=[[Skinfaxi (tímarit)|Skinfaxi]]|útgáfudagsetning=1. febrúar 1996|blaðsíða=18}}</ref> en gekk síðan í fótboltalið í [[Kamerún]] þar sem hann varð meistari í fyrsta skipti árið 1988. Eftir velgengni sína í Kamerún fór Weah til [[Mónakó]] og varð þar bikarmeistari í knattspyrnu með liðinu [[AS Monaco FC]] árið 1991. Árið 1993 varð hann bikarmeistari með liðinu [[Paris Saint-Germain]] og síðan franskur meistari árið 1994. Weah þakkaði frama sinn þjálfaranum [[Arsène Wenger]], sem hann sagði að hefði gert sig að þeim knattspyrnumanni sem hann væri.<ref name=tíminn>{{Tímarit.is|4084588|„Mun líklega aldrei leika á HM“|blað=''[[Tíminn]]''|höfundur=Pjetur Sigurðsson|útgáfudagsetning=19. mars 1996|blaðsíða=9}}</ref> Weah vakti mikla athygli í Frakklandi með frammistöðu sinni hjá Paris Saint-Germain og því fór svo að ítalska knattspyrnufélagið [[AC Milan]] keypti hann til liðs við sig árið 1995. Hann fyllti þar í skarðið fyrir [[Marco van Basten]], sem hafði neyðst til að hætta knattspyrnuferli sínum langt fyrir aldur fram vegna meiðsla. Weah náði mikilli velgengni sem leikmaður hjá AC Milan og vann sér orðstír sem eins konar leiðtogi hinna 350 afrísku knattspyrnumanna sem þá léku í Evrópu.<ref name=tíminn/> Árið 1995 vann Weah [[Gullknötturinn|Gullknöttinn]] og var valinn besti knattspyrnumaður heims.<ref name=mbl2005>{{Tímarit.is|3682981|„George konungur“ etur kappi við „Járnfrú“ Líberíu|höfundur=Bogi Þór Arason|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=9. nóvember 2005|blaðsíða=14}}</ref> Weah efnaðist vel á knattspyrnuferli sínum og varð annálaður fyrir örlæti og höfðingsskap í heimalandi sínu. Meðal annars greiddi Weah fyrir ferðakostnað og búninga á líberíska fótboltalandsliðið þegar það var gjaldþrota svo það gæti tekið þátt í Afríkukeppninni í knattspyrnu. Einnig fjármagnaði Weah byggingu barnaspítala í Líberíu og stofnun ungliðadeildarinnar Junior Professionals.<ref name=tíminn/> ===Stjórnmálaferill=== Weah lauk knattspyrnuferli sínum árið 2003 og hóf þátttöku í stjórnmálum Líberíu. Hann bauð sig fram í forsetakosningum Líberíu árið 2005<ref name=mbl2005/> og náði mestu fylgi í fyrri umferð kosninganna en tapaði í seinni umferðinni fyrir [[Ellen Johnson Sirleaf]]. Þrátt fyrir miklar vinsældir í Líberíu var Weah meðal annars gagnrýndur fyrir að vera reynslulaus og ómenntaður og fyrir að hafa ekki skýra stefnu um framtíð landsins.<ref name=vísir2018>{{Tímarit.is|6913478|Hinn reynslulitli Weah lofar breytingum|höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson|blað=[[Fréttablaðið]]|útgáfudagsetning=13. janúar 2018|blaðsíða=16}}</ref> Á næstu árum eftir kosningarnar ákvað Weah því að afla sér menntunar og gekk í [[DeVry-háskóli|DeVry-háskóla]] í [[Miami]], þar sem hann nam [[viðskiptafræði]].<ref>[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-06-19-voa9-66717302.html?textmode=0 Liberia's George Weah to Seek a College Degree.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110104182700/http://www.voanews.com/english/news/a-13-2007-06-19-voa9-66717302.html?textmode=0 |date=2011-01-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110104182700/http://www.voanews.com/english/news/a-13-2007-06-19-voa9-66717302.html?textmode=0|date=2011-01-04}} ''[[Voice of America]]''. 19. júní 2007. Skoðað 24. júní 2019.</ref><ref>[https://www.usatoday.com/sports/soccer/2010-08-11-428543297_x.htm George Weah gets educated in quest for election.] ''[[USA Today]]''. 11. ágúst 2010. Skoðað 24. júní 2019.</ref> Weah var kjörinn á öldungadeild líberíska þingsins árið 2014. Sem þingmaður var hann hins vegar gagnrýndur fyrir að mæta sjaldan á þingfundi og standa ekki fyrir neinum frumvörpum. Weah bauð sig aftur fram til forseta Líberíu árið 2017 og vann í þetta sinn öruggan sigur í seinni umferð gegn sitjandi varaforseta landsins, [[Joseph Boakai]].<ref name=vísir2018/> Weah tók við forsetaembættinu af Sirleaf þann 22. janúar árið 2018 og var þetta í fyrsta skipti í um sjötíu ár sem friðsamleg stjórnarskipti fóru fram í Líberíu.<ref>{{Vefheimild|titill=Weah tekur við embætti og friðargæslu lýkur|url=https://www.unric.org/is/frettir/27130-weah-tekur-vie-embaetti-og-frieargaeslu-lykur|útgefandi=Upplýsingastofa Sameinuðu þjóðanna fyrir Vestur-Evrópu|ár=2018|mánuður=23. janúar|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=24. júní|safnslóð=https://web.archive.org/web/20190624133705/https://unric.org/is/frettir/27130-weah-tekur-vie-embaetti-og-frieargaeslu-lykur|safnmánuður=24. júní|safnár=2019}}</ref> Varaforseti Weah var [[Jewel Taylor]], fyrrverandi eiginkona [[Charles Taylor (stjórnmálamaður)|Charles Taylor]], fyrrum forseta Líberíu sem situr í fangelsi í Bretlandi vegna stríðsglæpa. Valið á Jewel Taylor var umdeilt vegna tengsla hennar við fyrrverandi forsetann og gagnrýnendur hennar lýstu yfir áhyggjum af því að Charles Taylor gæti haft áhrif á stöðu mála í Líberíu úr fangelsi í gegnum hana. Weah sagði Jewel Taylor hæfa konu og að það gerði Líberíu gott að hafa konu sem varaforseta.<ref>{{Vefheimild|titill=Ærið verkefnið stendur fram fyrir knattspyrnugoðsögninni|url=https://www.visir.is/g/2017171228944/aerid-verkefnid-stendur-fram-fyrir-knattspyrnugodsogninni|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 29. desember 2017|skoðað=11. ágúst 2025|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> Weah bauð sig fram til endurkjörs í forsetakosningum Líberíu árið 2023 en tapaði í seinni umferð fyrir Joseph Boakai, sem hann hafði sigrað fimm árum fyrr. Weah viðurkenndi ósigur eftir kosningarnar.<ref>{{Vefheimild|titill=Forsetinn og fótboltakappinn Weah viðurkennir ósigur|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2023-11-18-forsetinn-og-fotboltakappinn-weah-vidurkennir-osigur-397493|útgefandi=[[RÚV]]|dags=18. nóvember 2023|skoðað=18. nóvember 2023|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=Forseti Líberíu| frá=[[22. janúar]] [[2018]]| til=[[22. janúar]] [[2024]]| fyrir=[[Ellen Johnson Sirleaf]]| eftir=[[Joseph Boakai]]| }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Líberíu}} {{Gullknötturinn}} {{DEFAULTSORT:Weah, George}} {{f|1966}} [[Flokkur:Forsetar Líberíu]] [[Flokkur:Líberískir knattspyrnumenn]] [[Flokkur:Verðlaunahafar Gullknattarins]] fncgbyau8a2e9xcxpafd7b4mvp7zwrh 0 152314 1980465 1640627 2026-09-26T10:51:39Z Akigka 183 1980465 wikitext text/x-wiki {{hreingera|laga málfar}} '''Friðhelgi einkalífs''' er möguleiki einstaklingsins til að einangra sjálfan sig, eða upplýsingar um sig sjálfan og þannig tjá sig á duldan hátt. Mörk og efni þess sem er skilgreint sem friðhelgt er mismunandi eftir menningarheimum og einstaklingum, en hafa sameiginleg einkenni. Þegar eitthvað er friðhelgt einstaklingi, þá þýðir það að þeim finnist eitthvað sérstakt eða viðkvæmt. Svið friðhelgis skarast á við öryggi (trúnað), sem getur innifalið hugtök um æskilega notkun ásamt vernd upplýsinga. Friðhelgi getur einnig átt við friðhelgi líkamans.<ref>Jonathan Herring, ''Medical Law and Ethics'', Oxford University Press, 2016, p. 483.</ref> Þessi réttur er ekki tilefni til óviðurkennda innrása í friðhelgi af [[Ríki|ríkinu]], [[Fyrirtæki|fyrirtækjum]] eða einstaklingum. Friðhelgi er hluti af lögum margra laga, og í sumum tilfellum stjórnarskrám. Öll lönd hafa lög sem takmarka á einhvern hátt friðhelgi. Dæmi um þetta er lög um skatta, sem skikka fólk til að deila upplýsingum um innkomu. Í sumum löndum getur friðhelgi skarast á við [[Tjáningarfrelsi|tjáningarfrelsislög]] og sum lög geta þurft upplýsingar sem myndu annars teljast til einkahags. == Heimildir == {{reflist}} [[Flokkur:Mannréttindi]] [[Flokkur:Persónuvernd]] 59dxfsg95qy1fdtposzck5azz8c0oi3 0 152986 1980311 1815527 2026-09-26T00:34:28Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980311 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | status = | image = Atriplex longipes 3 Rügen 8-2008 (Eckhard Garve).jpg | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Amaranthaceae]] | genus = [[Atriplex]] | species = A. longipes | binomial = Atriplex longipes | binomial_authority = [[Solomon Salomon Thomas Nicolai Drejer|Drejer]] | range_map = | range_map_width = 240px | range_map_caption = | synonyms = * ''Atriplex prostrata'' var. ''longipes'' (Drejer) [[Ruud van der Meijden|Meijden]] * ''Atriplex stipitata'' var. ''longipes'' (Drejer) [[Carl Agardh Westerlund|Westerl.]] }} '''Hélublaðka''' ([[fræðiheiti]]: ''Atriplex longipes''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16327418|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref>) er [[jurt]] af [[hélunjólaætt]]. Hún vex eingöngu í sjávarfjörum. == Heimildir == * [https://web.archive.org/web/20201205221201/http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=3474&fl=1 Hélublaðka (Lystigarður Akureyrar)] * [http://www.floraislands.is/atripgla.html Flóra Íslands - Hélublaðka] * [https://www.ni.is/biota/plantae/anthophyta/atriplex-longipes Hélublaðka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722011531/https://www.ni.is/biota/plantae/anthophyta/atriplex-longipes |date=2019-07-22 }} Náttúrufræðistofnun Íslands {{reflist}} {{commonscat|Atriplex longipes|Hélublöðku}} {{wikilífverur|Atriplex longipes|hélublöðku}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Hélunjólaætt]] [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] rhmvsfkl7jmu34asklo1bposfl5w2hm 0 153343 1980352 1873186 2026-09-26T02:52:40Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980352 wikitext text/x-wiki '''Margrét Jónsdóttir''' ([[20. ágúst]] [[1893]] - [[9. desember]] [[1971]]) var íslenskt skáld, kennari og ritstjóri barnablaðsins [[Æskan|Æskunnar]]. Hið þekkta kvæði ''[[Ísland er land þitt]]'' var samið af Margréti. == Fjölskylda == Margrét fæddist að Árbæ í Holtum í [[Rangárvallasýsla|Rangárvallasýslu]]. Foreldrar hennar voru Stefanía Jónsdóttir og Jón Gunnlaugur Sigurðsson sýsluskrifari í Rangárþingi og síðar bóndi að Hofgörðum á [[Snæfellsnes|Snæfellsnesi]].<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3569998&lang=gl „Íslendingaþættir Tímans - Margrét Jónsdóttir skáldkona 75 ára“] Tíminn, 7. september 1968 (skoðað 4. ágúst 2019)</ref> Stefanía var einstæð móðir og starfaði sem ráðskona hjá [[Páll Briem|Páli Briem]] sýslumanni en hafði þrátt fyrir fátækt gengið í Kvennaskólann að Ytri-Ey þar sem [[Elín Briem]] var skólastýra. Þegar Margrét var um tvítugt fluttust mæðgurnar til Reykjavíkur og bjuggu saman allt þar til Stefanía lést árið 1956.<ref name=":0">Skald.is, [https://www.skald.is/product-page/anna-s-bj%C3%B6rnsd%C3%B3ttir „Margrét Jónsdóttir“] (skoðað 4. ágúst 2019)</ref> Þegar Margrét var 66 ára gömul giftist hún Magnúsi Péturssyni kennara frá [[Akureyri]] en þau höfðu fyrst kynnst í kaupavinnu sem ungt fólk mörgum áratugum fyrr.<ref name=":1">[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/673634/ „Ísland er land þitt“], ''Morgunblaðið'', 15. júní 2002 (skoðað 4. ágúst 2019)</ref> == Menntun og störf == Þegar Margrét var 12 ára gætti hún barna á heimili Einars Benediktssonar skálds.<ref name=":1" /> Hún gekk í [[Kvennaskólinn í Reykjavík|Kvennaskólann í Reykjavík]] 1910-1912. Að loknu námi í Kvennaskólanum starfaði hún við heimiliskennslu í [[Borgarfjörður|Borgarfirði]] og [[Gullbringusýsla|Gullbringusýslu]] auk þess sem hún vann við verslunar- og skrifstofustörf. Árið 1923 hélt hún til [[Danmörk|Danmerkur]] og vann þar við saumaskap og sótti kennaranámskeið. Hún var einn vetur í [[Björgvin]] í [[Noregur|Noregi]] en snéri aftur til Íslands og settist í [[Kennaraskóli Íslands|Kennaraskóla Íslands]] og lauk kennaraprófi árið 1926. Hún kenndi við [[Barnaskóli Reykjavíkur|Barnaskólann í Reykjavík]] og síðar [[Austurbæjarskóli|Austurbæjarskóla]], en hætti kennslu vegna veikinda árið 1944 en vann lengi sem gæslukona á [[Þjóðminjasafn Íslands|Þjóðminjasafninu]]. Hún starfaði mikið að félagsmálum, var m.a. í [[Góðtemplarareglan á Íslandi|Góðtemplarareglunni]] og í [[Lestrarfélag kvenna|Lestarfélagi kvenna]] og var ritstjóri barnablaðsins Æskunnar frá 1928-1942.<ref name=":0" /> Blaðið varð útbreiddasta barnablað á Íslandi undir ritstjórn Margrétar.<ref name=":1" /> Margrét var iðin við ritstörf og eftir hana liggja fjöldi ljóðabóka en einnig þýðingar, barnabækur, smásögur og leikrit auk skrifa hennar í Æskuna. Þekktasta kvæði Margrétar er án efa ''[[Ísland er land þitt]]'' en það birtist fyrst í þjóðhátíðarblaði [[Morgunblaðið|Morgunblaðsins]] 17. júní 1954.<ref>Skald.is, [https://www.skald.is/single-post/2018/07/25/%C3%8Dsland-er-land-%C3%BEitt---Margr%C3%A9t-J%C3%B3nsd%C3%B3ttir „Ísland er land þitt - Margrét Jónsdóttir“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190805000004/https://www.skald.is/single-post/2018/07/25/%25C3%258Dsland-er-land-%25C3%25BEitt---Margr%25C3%25A9t-J%25C3%25B3nsd%25C3%25B3ttir |date=2019-08-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190805000004/https://www.skald.is/single-post/2018/07/25/%25C3%258Dsland-er-land-%25C3%25BEitt---Margr%25C3%25A9t-J%25C3%25B3nsd%25C3%25B3ttir |date=2019-08-05 }} (skoðað 4. ágúst 2019)</ref> Síðar samdi [[Magnús Þór Sigmundsson]] lag við texta Margrétar.<ref>{{Cite web|url=https://k100.mbl.is/frettir/2020/06/07/island_er_land_thitt_vard_til_a_geddeild/|title=„Ísland er land þitt“ varð til á geðdeild|website=K100|language=is|access-date=2024-08-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2005242314d/beggja-blands-ad-vera-i-fremstu-viglinu|title=Beggja blands að vera í fremstu víglínu - Vísir|date=2005-11-29|website=visir.is|language=is|access-date=2024-08-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://glatkistan.com/2019/08/26/margret-jonsdottir/|title=Margrét Jónsdóttir (1893-1971)|date=2019-08-26|website=Glatkistan|language=is-IS|access-date=2024-08-03}}</ref> == Tilvísanir == [[Flokkur:Fólk fætt árið 1893]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1971]] [[Flokkur:Íslenskar skáldkonur]] [[Flokkur:Íslenskir kvenkennarar]] [[Flokkur:Íslenskir kvenritstjórar]] <references /> == Tenglar == * [https://glatkistan.com/2019/08/26/margret-jonsdottir/ Glatkistan] ebnmgc3zrmdes97ycpqxno9farwbzou 0 153762 1980406 1976715 2026-09-26T04:34:16Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980406 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Svanborg Rannveig Jónsdóttir | búseta = | mynd = Svanborg Rannveig.jpg | myndastærð = 250px | myndatexti = | alt = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = 7. febrúar 1953 | fæðingarstaður = Fljót í Skagafirði | dauðadagur = | dauðastaður = | orsök_dauða = | virkur = | þekktur_fyrir = | þekkt_fyrir = | þjóðerni = | starf = Prófessor í listum og skapandi starfi við Menntavísindasvið [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] | titill = | verðlaun = | laun = | trú = | maki = | börn = | foreldrar = | háskóli = | stjórnmálaflokkur = | niðurmál = | hæð = | þyngd = | tilvitnun = | undirskrift = | heimasíða = }} '''Svanborg Rannveig Jónsdóttir''' (f. 7. febrúar 1953) er [[prófessor]] í listum og skapandi starfi við Menntavísindasvið [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]]. == Einkalíf == Svanborg er fædd í Fljótum í Skagafirði og er næst yngst 10 barna Jóns Einarssonar [[vélstjóri|vélstjóra]] (1917-2010) frá Siglufirði og Önnu Halldórsdóttur saumakonu og húsmóður (1913-1978) frá Ísafirði. Systkini Svanborgar eru Svanfríður (f. 1955) [[hjúkrunarfræðingur]] og hótelrekandi, Einar (1951) bókari, Ólöf Jónsdóttir (1950) bókari, Lovísa (1949) bókari, Gunnar (1947) vélvirkja- og bifvélavirkjameistari, Þórelfur leikskólakennari (1945-2015), Margrét grunnskólakennari (1944), Halldór Friðgeir (1941) vélvirki og Svana bankastarfsmaður og húsmóðir (1939). Svanborg er gift Valdimari Jóhannssyni (1951) [[bóndi|bónda]] og eiga þau fimm börn. Börn þeirra eru Jóhann (1974) vélsmíðameistari, Bryndís (1978) [[kennari|grunnskólakennari]] Anna Sigríður (1981) [[náttúrufræðingur]], Jón Einar (1983) húsasmíðameistari og kennari og Auður Gróa (1990) [[sálfræðingur]].<ref>Svanborg Rannveig Jónsdóttir. [https://uni.hi.is/svanjons/en/um-mig/ About myself]. Sótt 27. ágúst 2019</ref> == Ferill == Svanborg lauk [[landspróf|landsprófi]] frá [[Flensborgarskóli|Flensborg]] í Hafnarfirði, stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn við Sund|Menntaskólanum við Tjörnina]] 1973 og kennaraprófi frá [[Kennaraháskóli Íslands|Kennaraháskóla Íslands]] 1978. Hún lauk diplómu í smíðakennslu við Kennaraháskólann 2001 og MA í menntunarfræðum frá Félagsvísindasvið Háskóla Íslands 2005. Svanborg lauk doktorsnámi í uppeldis- og kennslufræði frá Menntavísindasviði Háskóla Íslands 2011<ref name="ferilskrá">{{vefheimild|url=https://uni.hi.is/svanjons/um-mig/ferilskra/|titill=Svanborg Rannveig Jónsdóttir. Prófessor í listum og skapandi starfi. Ferilskrá|mánuðurskoðað=27. ágúst|árskoðað=2019}}</ref> og snerist rannsókn hennar um nýsköpunarkennslu í íslenskum grunnskólum.<ref>Háskóli Íslands. [https://www.hi.is/visindin/taekifaeri_i_hindrunum Tækifæri í hindrunum]. Sótt 27. ágúst 2019</ref> Heiti ritgerðarinnar er "The location of innovation education in Icelandic compulsory schools"<ref>Skemman. [https://skemman.is/handle/1946/10748 Lokaverkefni (Doktors)].Sótt 31. ágúst 2019.</ref>. == Kennsla == Svanborg starfaði frá hausti 1978 sem grunnskólakennari til 2006. Svanborg innleiddi nýsköpunarmennt<ref>Svanborg R. Jónsdóttir. (2004). [http://netla.hi.is/greinar/2004/002/index.htm Nýsköpun í grunnskóla. Skapandi skóli í tengslum við raunveruleikann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827181042/http://netla.hi.is/greinar/2004/002/index.htm |date=2019-08-27 }}. Netla – Veftímarit um uppeldi og menntun.</ref> í Gnúpverjaskóla (síðar Brautarholts- og Gnúpverjaskóli og Þjórsárskóli frá 2004) og hefur verið virkur þátttakandi í þróun þess námssviðs á Íslandi. Svanborg var stundakennari við Kennaraháskólann og síðar HÍ Menntavísindasvið frá 2006 til 2011, [[lektor]] frá 2012, [[dósent]] frá 2015 og prófessor 2019. Hún hefur kennt ýmis námskeið í uppeldis- og menntunarfræðum með áherslu á nýsköpun, sköpun og listræna nálgun í námi og kennslu. Hún hefur m.a. kennt á endurmenntunarnámskeiðum fyrir starfandi kennara frá 2003 og verið með kynningar, fræðslu og kennslu um nýsköpunarmennt víða á Íslandi og erlendis fyrir kennara, skólastjórnendur, kennaranema, stjórnmálasamtök, almenning og félagasamtök.<ref name="ferilskrá" /> == Rannsóknir == Rannsóknir Svanborgar hafa einkum snúist um nýsköpunar- og frumkvöðlamennt, skapandi skólastarf, breytingastarf, sameiginlega getu kennara til breytinga, starfstengda sjálfsrýni í kennslu og kennaramenntun (self-study of teaching and teacher education practice S-STTEP) og leiðsögn meistaranema.<ref>Svanborg Rannveig Jónsdóttir. Prófessor í listum og skapandi starfi. [https://uni.hi.is/svanjons/ritaskra/ Ritaskrá]. Sótt 27. ágúst 2019</ref> Svanborg hefur stýrt tveimur rannsóknarhópum RASKA 1 og RASKA 2<ref>Háskóli Íslands. [https://www.hi.is/visindin/hinn_skapandi_thattur_i_nami Hinn skapandi þáttur í námi]. Sótt 31. ágúst 2019.</ref> sem voru starfandi kennarar sem unnu starfendarannsóknir á eigin starfi þar sem athyglinni var beint að sköpun í námi og kennslu. RASKA 1 (RAnnsókn á SKApandi skólastarfi) fór fram árin 2013-2015. Rannsóknin<ref>Svanborg R. Jónsdóttir. (2017).[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1871187117300275 Narratives of creativity: How eight teachers on four school levels integrate creativity into teaching and learning].Thinking Skills and Creativity, 24, 127-139.</ref> náði til þriggja kennara á Menntavísindasviði og fimm íslensku- og stærðfræðikennara í leik-, grunn- og framhaldsskólum. Kennararnir gerðu úttekt á kennslu sinni og skoðuðu hvernig þeir gætu eflt hinn skapandi þátt í framkvæmd skólastarfsins. RASKA2 hópurinn samanstóð af átta list- og verkgreinakennara á þremur skólastigum, grunn-, framhaldsskóla og háskólastigi, sem rýndu í eigin starfshætti til að greina hvernig þeir unnu að því að efla sköpun í námi nemenda sinna. Rannsóknin fór fram árin 2016-2018. === Samstarf í rannsóknum === *Sameiginleg hópleiðsögn meistaranema. Rannsóknir á þróun hópleiðsagnar meistaranema ásamt Karen Rut Gísladóttur og Hafdísi Guðjónsdóttur. Rannsóknirnar eru hluti af stöðugri þróun í starfi kennara í kennaramenntun þar sem beitt er aðferðum starfstengdrar sjálfsrýni (e. self-study) til að skilja þróun kennslunnar og til að bæta leiðsögnina. Nokkrir ritrýndir bókarkaflar og greinar hafa verið birtar um afrakstur rannsóknanna m.a. greinin [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17425964.2015.1013026 ''Using Self-study to develop a third space for collaborative supervision of master´s projects in teacher education''] í tímaritinu Studying Teacher Education: A Journal of Self-Study of Teacher Education Practices, og greinin [https://ojs.hi.is/tuuom/article/view/2881?fbclid=IwAR1QrXIaGXI-ThNvwPQIQpDi7uA7Da3GGupCSY7y6kuR8AUqeK-8AUMC1M4 ''Að vinna meistaraprófsverkefni í námssamfélagi nemenda og leiðbeinenda''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827181039/https://ojs.hi.is/tuuom/article/view/2881%3Ffbclid%3DIwAR1QrXIaGXI-ThNvwPQIQpDi7uA7Da3GGupCSY7y6kuR8AUqeK-8AUMC1M4 |date=2019-08-27 }} í tímaritinu Tímarit um uppeldi og menntun. *''SAM-GETA (CTE – Collective teacher efficacy in a changing world)''. Rannsókn í íslenskum skólum frá 2010 – 2016. Rannsóknin samGETA<ref>[https://skrif.hi.is/samgeta/ SamGETA. Trú kennara á sameiginlegri getu kennarahópsins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827182546/https://skrif.hi.is/samgeta/ |date=2019-08-27 }}. Sótt 31. ágúst 2019.</ref> gekk út á að skoða hlutverk og getu kennara til að takast á við ný og ómótuð námskrársvið s.s. vísindi og tækni í samfélaginu, menntun til sjálfbærni, nýsköpunarmennt og notkun upplýsingatækni til náms og starfa. *Rannsókn á þróun kennaranámskeiðs um kennslu í skóla án aðgreiningar ásamt Karen Rut Gísladóttur og Hafdísi Guðjónsdóttur. Niðurstöður hafa verið birtar í nokkrum bókarköflum og ritrýndum greinum.<ref>Bank Street Occasional Paper Series. (2015). [https://educate.bankstreet.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=https://www.google.com/&httpsredir=1&article=1005&context=occasional-paper-series Creating meaningful learning opportunities Online]. Sótt 31. ágúst 2019.</ref> *RASKA 1 og RASKA 2 samstarfsrannsókn kennara í hefðbundnum kennslugreinum á fjórum skólastigum um sköpun í skólastarfi 2013-2015 og list- og verkgreinakennurum 2016-2018. *Rannsókn á þróun NFM á Fljótsdalshéraði með Rósu Gunnarsdóttur, niðurstöður m.a. birtar í bókinni [https://www.springer.com/gp/book/9789463008006 ''The road to independence: Emancipatory pedagogy'']. *''Leikum, lærum, lifum'', á vegum RannUng<ref>[http://menntavisindastofnun.hi.is/rannung RannUng] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827181047/http://menntavisindastofnun.hi.is/rannung |date=2019-08-27 }}. Sótt 31. ágúst 2019.</ref>, starfendarannsókn hóps rannsakenda af Menntavísindaasviði með skólafólki á vettvangi um innleiðingu grunnþátta menntunar. Niðurstöður birtar í bókinni [http://haskolautgafan.hi.is/leikum_laerum_lifum ''Leikum lærum lifum''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827181052/http://haskolautgafan.hi.is/leikum_laerum_lifum |date=2019-08-27 }}. *Rannsókn á nýsköpunar- og frumkvöðlamennt á framhaldsskólastigi í samstarfi við Nýsköpunarmiðstöð, Mennta- og menningarmálaráðuneyti og Atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti - skýrsla 2013.<ref>Svanborg R. Jónsdóttir. (2013). [http://dev.nmi.is/media/178460/lokask_rsla-svanborg-innanh_sprentun.pdf Staða nýsköpunar- og frumkvöðlamenntar á framhaldsskólastigi á Íslandi og mat á þörf skóla og vinnumarkaðar fyrir fólk með slíka menntun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827181038/http://dev.nmi.is/media/178460/lokask_rsla-svanborg-innanh_sprentun.pdf |date=2019-08-27 }}. Nýsköpunarmiðstöð Íslands.</ref> Tvær greinar, 2013<ref>Svanborg R. Jónsdóttir, Meyvant Þórólfsson, Gunnar E. Finnbogason og Jóhanna Karlsdóttir. (2013). [http://netla.hi.is/serrit/2013/fagid_og_fraedin/006.pdf Rætur nýsköpunarog frumkvöðlamenntar í íslenskum námskrám og skólamálaumræðu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827181050/http://netla.hi.is/serrit/2013/fagid_og_fraedin/006.pdf |date=2019-08-27 }}. Netla – Veftímarit um uppeldi og menntun. Sérrit 2013 – Fagið og fræðin.</ref> og 2014<ref>Svanborg R. Jónsdóttir, Meyvant Þórólfsson, Jóhanna Karlsdóttir og Gunnar E. Finnbogason. (2014). [http://netla.hi.is/greinar/2014/ryn/011.pdf Að uppfæra Ísland. Sýn stjórnenda íslenskra framhaldsskóla á nýsköpunar- og frumkvöðlamennt og framkvæmd námssviðsins í námskrárfræðilegu ljósi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827181045/http://netla.hi.is/greinar/2014/ryn/011.pdf |date=2019-08-27 }}. Netla – Veftímarit um uppeldi og menntun.</ref> voru skrifaðar um grundvöll nýsköpunar- og frumkvöðlamenntar og niðurstöður rannsóknarinnar í samstarfi við Meyvant Þórólfsson, Gunnar E Finnbogason og Jóhönnu Karlsdóttur. *Þáttaka í rannsókninni ''Vilji og veruleiki''.<ref>Kennaraháskóli Íslands. (2007). [http://mennta.hi.is/starfsfolk/kristjan/vv/Short%20report%20for%20general%20distribution/VV-nokkrar-nidurstodur-des07.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125094920/http://mennta.hi.is/starfsfolk/kristjan/vv/Short%20report%20for%20general%20distribution/VV-nokkrar-nidurstodur-des07.pdf |date=2021-01-25 }}.</ref> Frá 2005-2007 vann rannsóknarhópur við Kennaraháskóla Íslands að rannsókn á námi og kennslu í náttúru-vísindum og tækni í íslenskum skólum. == Félagsstörf og forysta == Svanborg var formaður Ungmennafélags Gnúpverja 1987-89 og tók þátt í starfsemi þjálfunarsamtakanna Jóru um fimm ára bil og sat í stjórn samtakanna í tvö ár. Hún var skólastjóri Gnúpverjaskóla 1991-1992, í stjórn Kennarafélags Suðurlands 1995-1997<ref>Kennarasamband Íslands. (2016). [http://www.ki.is/ks/frettir/9-um-ks/7-gamlar-stj%C3%B3rnir-ks Gamlar stjórnir KS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827181039/http://www.ki.is/ks/frettir/9-um-ks/7-gamlar-stj%25C3%25B3rnir-ks |date=2019-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827181039/http://www.ki.is/ks/frettir/9-um-ks/7-gamlar-stj%25C3%25B3rnir-ks |date=2019-08-27 }}. Sótt 31. ágúst 2019.</ref> og sat í stjórn Félags íslenskra smíðakennara um tveggja ára skeið. Árið 2005 stóð hún að stofnun félags kennara og áhugafólks um nýsköpunarmennt FÍKNF (Félags íslenskra kennara í nýsköpunar- og frumkvöðlamennt) – nú FLINK (Félag kennara í nýsköpunar- og frumkvöðlamennt). Hún var formaður félagsins til 2010. Svanborg stóð að stofnun félags doktorsnema við Menntavísindasvið 2007 og var formaður stjórnar frá stofnun til 2010. Svanborg var ritstjóri Netlu (ritrýnt veftímarit um uppeldi og menntun) ásamt Torfa Hjartarsyni og Robert Berman 2012-2014.<ref>Netal. [https://netla.hi.is/?page_id=3996#toggle-id-6 Ritstjórn Netlu frá upphafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191025002925/http://netla.hi.is/?page_id=3996#toggle-id-6 |date=2019-10-25 }}. Sótt 31. ágúst 2019.</ref> Hún stóð fyrir stofnun Rannsóknarstofu um skapandi skólastarf (RASK<ref>[http://menntavisindastofnun.hi.is/rask/forsida Rannsóknarstofa um skapandi skólastarf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827181051/http://menntavisindastofnun.hi.is/rask/forsida |date=2019-08-27 }}. Sótt 31. ágúst 2019.</ref>) á Menntavísindasviði 2012 og hefur stýrt henni síðan. Svanborg hefur mótað og stýrt kjörsviðinu Nýsköpunarmennt og margbreytileiki<ref>Háskóli Íslands. [https://ugla.hi.is/kennsluskra/index.php?tab=skoli&chapter=content&id=39353 Kjörsvið: Nýsköpunarmennt og margbreytileiki].</ref> í Deild menntunar og margbreytileika á Menntavísindasviði og stjórnar þeim námskeiðum sem tilheyra nýsköpunarmennt á því kjörsviði. Svanborg stýrði Evrópuverkefninu ''PEAT-EU'' (Practical Entrepreneurial Assessment Tool for Europe) 2016-2018.<ref>Svanborg Rannveig Jónsdóttir. Prófessor í listum og skapandi starfi. [https://uni.hi.is/svanjons/ Heim]. Sótt 27. ágúst 2019</ref> == Samstarf og þátttaka í alþjóðlegum verkefnum == Svanborg hefur verið í samstarfi við ýmsa aðila í menntun m.a. gegnum Evrópuverkefni. Svanborg tók þátt í Evrópuverkefninu MakEY<ref>[https://makeyproject.wordpress.com/2017/03/06/first-blog-post/ MakEY]. Sótt 31. ágúst 2019.</ref>. Verkefnið snerist um börn og notkun stafrænna miðla - heimafyrir og í nýsköpunarsmiðjum eða gerverum (e. makerspaces). Menntavísindasvið Háskóla Íslands tók þátt í MakEY<ref>MakEY. [https://makeyproject.eu/projects/iceland/ Iceland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827181046/https://makeyproject.eu/projects/iceland/ |date=2019-08-27 }}. Sótt 31. ágúst 2019.</ref> (Makerspaces in the early years: Enhancing digital literacy and creativity). Verkefnið var samstarfsverkefni fjölmargra háskóla og stofnana innan Evrópu og utan, undir forystu Sheffield University í Bretlandi. Nokkrar íslenskar stofnanir tóku þátt í verkefninu ásamt Menntavísindasviði HÍ (HA, Nýsköpunarmiðstöð Íslands og RG Menntaráðgjöf/INNOENT). Svanborg stýrði Evrópuverkefninu''PEAT-EU'' (Practical Entrepreneurial Assessment Tool for Europe) sem snerist um að þróa námsmat í nýsköpunar- og frumkvöðlamennt. Samstarfsaðilar voru frá Spáni, Wales, Svíþjóð og Íslandi. Verkefnið hófst í október 2016 og lauk í október 2018. Afurðir verkefnisins eru birtar á síðunni Entre Assess.<ref>[http://entreassess.com/ Entre Assess. Erasmus+]. Sótt 31. ágúst 2019.</ref> Hún var einnig fulltrúi Háskóla Íslands, Menntavísindasviðs í verkefninu ''Find your inner inventor'' (2016-2019) sem var samstarf við pólska og tékkneska háskóla. Svanborg var fulltrúi Menntavísindasviðs í evrópska samstarfsverkefninu ADEPTT<ref>[http://www.foster-inclusion.eu/pdf/ADEPTT_Training_model_EN.pdf ADEPTT TRAINING MODEL eng]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Project Number: 2011-1-ES1-LEO05-36404. Project funded by the European Commission through the Spanish NA, OAPEE. Sótt 31. ágúst 2019.</ref> sem snerist um að þróa [https://leonewel.files.wordpress.com/2013/07/adeptt-guide-version-2.pdf kennslulíkan]/námskeið fyrir kennara í nýsköpunar- og frumkvöðlamennt. Löndin sem áttu fulltrúa í verkefninu eru: [[Spánn]], [[Portúgal]], Flanders, [[Þýskaland]], [[Wales]], [[Noregur]] og [[Ísland]]. Verkefninu lauk í nóvember 2013. == Námsefni == Svanborg hefur komið að og skrifað námsefni í nýsköpunar- og frumkvöðlamennt ásamt Rósu Gunnarsdóttur og Erni Daníel Jónssyni: 2007 [https://www.idnu.is/vara/tira-skapandi-hugsun-hagnyt-nalgun/ ''Tíra – skapandi hugsun, hagnýt nálgun''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827181041/https://www.idnu.is/vara/tira-skapandi-hugsun-hagnyt-nalgun/ |date=2019-08-27 }}, gefin út af Iðnú, Hún var einnig ráðgjafi fyrir þýðingar á útgáfu Námsgagnastofnunar á námsefninu: [https://mms.is/namsefni/nyskopunarmennt-handbok-kennara ''Komdu með í uppfinningaferð: Nýsköpunarmennt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827181050/https://mms.is/namsefni/nyskopunarmennt-handbok-kennara |date=2019-08-27 }} – æfingar'' 2010 og útgáfu Menntamálastofnunar 2018: [https://mms.is/namsefni?title=N%C3%BDsk%C3%B6pun+og+frumkv%C3%B6%C3%B0lafr%C3%A6%C3%B0i+&level=All&category=All&type=All&year=All&sort_by=title&sort_order=ASC&view_as=on ''Næsta stig, Nýsköpun og frumkvöðlafræði fyrir 7-10 bekk og Vertu þinn eigin yfirmaður, Nýsköpun og frumkvöðlafræði fyrir 5-7 bekk'']. Bókin [https://www.springer.com/gp/book/9789463008006 ''The road to independence: Emancipatory pedagogy''] sem Svanborg skrifaði ásamt Rósu Gunnarsdóttur er hugsuð sem kennslubók um eflandi kennslufræði nýsköpunarmenntar, fyrir kennara og aðra áhugasama um námssviðið. == Helstu ritverk == === Doktorsritgerð === Jónsdóttir, S. R. (2011). The location of innovation education in Icelandic compulsory schools. Unpublished Ph.D. thesis. University of Iceland, Reykjavík. === Greinar === *Jónsdóttir, S. R., & Macdonald, A. (2019). [https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JSBED-08-2018-0251/full/html The feasibility of innovation and entrepreneurial education in middle schools]. Journal of Small Business and Enterprise Development, 26(2), 255-272. *Svanborg R Jónsdóttir, Hafdís Guðjónsdóttir og Karen Rut Gísladóttir. (2018). [https://ojs.hi.is/tuuom/article/view/2881] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705161142/https://ojs.hi.is/tuuom/article/view/2881 |date=2019-07-05 }} Að vinna meistaraprófsverkefni í námssamfélagi nemenda og leiðbeinenda]. Tímarit um uppeldi og menntun. 27(2), 2018, 201−223. *Svanborg R. Jónsdóttir. (2018). [http://netla.hi.is/greinar/2018/ryn/07.pdfExchanging curriculum ideas for 21st century education: Australian ‘technologies’ and Icelandic ‘innovation education’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827181056/http://netla.hi.is/greinar/2018/ryn/07.pdfExchanging/ |date=2019-08-27 }}. Netla - Veftímarit um uppeldi og menntun. *Svanborg R Jónsdóttir. (2017). [https://doi.org/10.1016/j.tsc.2017.02.008 Narratives of creativity: How eight teachers on four school levels integrate creativity into teaching and learning]. Thinking Skills and Creativity, 24, bls 127–139. *Sara M. Ólafsdóttir, & Svanborg R. Jónsdóttir. (2016). [http://netla.hi.is/greinar/2016/alm/01_alm_arsrit_2016.pdf Nýsköpunarmennt í leikskólastarfi: Hugmyndir barna um hönnun leikskólalóðar]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222205509/http://netla.hi.is/greinar/2016/alm/01_alm_arsrit_2016.pdf |date=2018-12-22 }} Netla - Veftímarit um uppeldi og menntun. *Jónsdóttir, S. R, Guðjónsdóttir, H. & Gísladóttir, K. R. (2015). Using Self-study to develop a third space for collaborative super vision of master´s projects in teacher education. Studying Teacher Education: A Journal of Self-Study of Teacher Education Practices, 11(1), 32-48. *Svanborg R. Jónsdóttir, Meyvant Þórólfsson, Jóhanna Karlsdóttir og Gunnar E. Finnbogason. (2014). [http://netla.hi.is/greinar/2014/ryn/011.pdf Að uppfæra Ísland - Sýn stjórnenda íslenskra framhaldsskóla á nýsköpunar- og frumkvöðlamennt og framkvæmd námssviðsins í námskrárfræðilegu ljósi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827181045/http://netla.hi.is/greinar/2014/ryn/011.pdf |date=2019-08-27 }}. Netla - Veftímarit um uppeldi og menntun. *Svanborg R. Jónsdóttir and Julie Davis. (2014). [http://netla.hi.is/greinar/2014/alm/002.pdf Designing for a childhood focusing on conservation and sustainability: The Lone Pine Child and Family Centre project in Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129014820/https://netla.hi.is/greinar/2014/alm/002.pdf |date=2020-11-29 }}. Ritstýrð grein. Netla - Veftímarit um uppeldi og menntun. *Svanborg R. Jónsdóttir, Meyvant Þórólfsson, Gunnar E. Finnbogason og Jóhanna Karlsdóttir. (2013). [http://netla.hi.is/serrit/2013/fagid_og_fraedin/006.pdf Rætur nýsköpunar- og frumkvöðlamenntar í íslenskum námskrám og skólamálaumræðu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827181050/http://netla.hi.is/serrit/2013/fagid_og_fraedin/006.pdf |date=2019-08-27 }}. Netla - Veftímarit um uppeldi og menntun: Sérrit 2013 – Fagið og fræðin. *Hafdís Guðjónsdóttir og Svanborg R. Jónsdóttir. (2012). [http://netla.hi.is/menntakvika2012/008.pdf Háskólakennarar rýna í starf sitt: Þróun framhaldsnámskeiðs í kennaramenntun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827181047/http://netla.hi.is/menntakvika2012/008.pdf |date=2019-08-27 }}. Ráðstefnurit Netlu – Menntakvika 2012. *Jónsdóttir, S., Page, T., Thorsteinsson, G., & Nicolescu, A. (2008). An investigation into the development of innovation education as a new subject in secondary school education Cognition, Brain, Behavior. An Interdisciplinary Journal, 12(4). *Jónsdóttir, S. R. (2007a). [https://rafhladan.is/bitstream/handle/10802/8021/Fyrirmyndarverkefni%20-%20Analysis%20of%20Entrepreneurship.pdf?sequence=1 Analysis of entrepreneurship education in vocational education and training in Iceland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230609144314/https://rafhladan.is/bitstream/handle/10802/8021/Fyrirmyndarverkefni%20-%20Analysis%20of%20Entrepreneurship.pdf?sequence=1 |date=2023-06-09 }}. Reykjavík: Leonardo National Agency, Iceland. *Jónsdóttir, S. R. (2007b). [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=5016311 Nýsköpunarmennt í íslenskum grunnskólum. Uppeldi og menntun,] 16(1), 53-71. *Jónsdóttir, S. R. (2008c). Two sides of the same coin: Innovation education and entrepreneurial education in Iceland. Bulletin of Institute of Vocational and Technical Education(5), 109-118. *Jónsdóttir, S. R. (2004). [http://netla.hi.is/greinar/2004/002/index.htm Nýsköpun í grunnskóla. Skapandi skóli í tengslum við raunveruleikann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827181042/http://netla.hi.is/greinar/2004/002/index.htm |date=2019-08-27 }} [Innovation education in a compulsory school. A creative school in connection with real life]. Netla - Veftímarit um uppeldi og menntun. === Bækur === *Svanborg R Jónsdóttir og Rósa Gunnarsdóttir. (2017). [https://www.springer.com/gp/book/9789463008006 The road to independence: Emancipatory pedagogy]. Ritstjóri bókaflokks Bharath Sriraman. Rotterdam: Sense. *Rósa Gunnarsdóttir, Örn Daníel Jónsson og Svanborg R. Jónsdóttir. (2007). [https://www.idnu.is/vara/tira-skapandi-hugsun-hagnyt-nalgun/ Tíra – skapandi hugsun, hagnýt nálgun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827181041/https://www.idnu.is/vara/tira-skapandi-hugsun-hagnyt-nalgun/ |date=2019-08-27 }}. Reykjavík: Iðnú. === Bókakaflar === *Hafdís Guðjónsdóttir, Svanborg R. Jónsdóttir og Karen Rut Gísladóttir. (2017). [https://www.springer.com/gp/book/9789811034299#aboutBook Collaborative supervision: Using core reflection to understand our supervison of master´s projects]. Í R. Brandenburg, K. Glasswell, M. Jones & J. Ryan (Ritstj.), Reflective theory and practice in teacher education (bls. 237-255). Signapore: Springer. *Svanborg R Jónsdóttir og Karen Rut Gísladóttir. (2017). [https://www.springer.com/gp/book/9789463008693 Developing teachers´professional identities: Weaving the tapestry of professional working theory]. Í M. Dalmau, H. Guðjónsdóttir & D. Tidwell (Ritstj.), Taking a fresh look at education: Framing professional learning in education through self-study (bls. 149-168). Rotterdam: Sense. *Ragnarsdóttir, H., & Jónsdóttir, S. R. (2017). [https://rafhladan.is/bitstream/handle/10802/15443/Antologi_Vem-f%c3%a5r-vara-med_webb.pdf?sequence=1 Kreativitet i mångkulturella kontexter i Island: Fall från Reykjavik]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Í K. Windell, E. Peurell & G. Myrberg (ritstj.), Vem får vara med? Perspektiv på inkludering och integration i kulturlivet i de nordiska länderna (pp. 1888-204). Stockholm: Myndigheten för kulturanalys. *Hafdís Guðjónsdóttir og Svanborg R. Jónsdóttir. (2016). [https://www.researchgate.net/publication/311558223_Emancipatory_pedagogy_for_inclusive_practices_enacting_self-study_as_methodology Emancipatory pedagogy for inclusive practices, enacting self-study as methodology]. Í D. Garbett & A. Ovens (Ritstj.) Enacting self-study as methodology for professional inquiry (bls. 299-304). Aukland: Self-Study of Teacher Education Practices (S-STEP). *Svanborg R. Jónsdóttir og Karen Rut Gísladóttir. (2016). [https://www.researchgate.net/publication/311557912_Strengthening_teacher_identity_through_development_of_professional_working_theory Strengthening teacher identity through development of professional working theory]. Í D. Garbett & A. Ovens (Ritstj.) Enacting self-study as methodology for professional inquiry (bls. 449-454). Aukland: Self-Study of Teacher Education Practices (S-STEP). *Lena Sólborg Valgarðsdóttir og Svanborg R. Jónsdóttir. (2016). Leikur og sköpun – samstarfsrannsókn. 5. Kafli. Kristín Karlsdóttir og Anna Magnea Hreinsdóttir (ritstjórar). (2016). Leikum, lærum, lifum: Námssvið leikskóla og grunnþættir menntunar (bls. 95-122). Reykjavík: RannUng og Háskólaútgáfan. *Svanborg R. Jónsdóttir. (2016). Sköpun í skólastarfi. 4. Kafli. Kristín Karlsdóttir og Anna Magnea Hreinsdóttir (ritstjórar). (2016). Leikum, lærum, lifum: Námssvið leikskóla og grunnþættir menntunar (bls 77–94). Reykjavík: RannUng og Háskólaútgáfan. *Guðjónsdóttir H., Gísladóttir K. R., Jónsdóttir S. R. (2014). [https://www.researchgate.net/publication/266394979_Collaborative_supervision_of_master's_projects_A_self-study_by_three_university-based_teacher_educators Collaborative supervision of master‘s projects: A self-study by three university-based teacher educators. Changing Practices for Changing Times: Past, Present and Future Possibilities for Self-Study Research]. Proceedings of The Tenth International Conference on Self-Study of Teacher Education Practices, Herstmonceux Castle, East Sussex, Uk, 2-7 August 2014. Dawn Garbett and Alan Ovens (Eds.). *Svanborg R. Jónsdóttir og Allyson Macdonald. (2013). Pedagogy and settings in innovation education. In L. V. Shavinina (Ed.), [https://www.routledge.com/The-Routledge-International-Handbook-of-Innovation-Education-1st-Edition/Shavinina/p/book/9780415682213 The Routledge international handbook of innovation education] (pp. 273-287). London: Routledge. *Guðjónsdóttir, H., & Jónsdóttir, S. R. (2012). Preparing teachers for teaching a diverse group of learners in a changing world. In J. R. Young, L. B. Erickson & S. Pinnegar (Eds.), The Ninth International Conference on Self-Study of Teacher Education Practices. Extending Inquiry Communities: Illuminating Teacher Education Through Self-Study (pp. 151-154). Herstmonceux Castle, East Sussex, England: Self-Study of Teacher Education Practices. === Skýrslur === *Svanborg R Jónsdóttir. (2018). [http://menntavisindastofnun.hi.is/sites/menntavisindastofnun.hi.is/files/2018.08.23._fva_fenu_verkefni_landsbyggdarvina_framtidin_er_nuna_saga_og_ferli_.pdfSkýrsla um verkefni Landsbyggðarvina: Framtíðin er núna!]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} *Svanborg R. Jónsdóttir. (2013). [http://dev.nmi.is/media/178460/lokask_rsla-svanborg-innanh_sprentun.pdf Staða nýsköpunar- og frumkvöðlamenntar á framhaldsskólastigi á Íslandi og mat á þörf skóla og vinnumarkaðar fyrir fólk með slíka menntun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827181038/http://dev.nmi.is/media/178460/lokask_rsla-svanborg-innanh_sprentun.pdf |date=2019-08-27 }}. Reykjavík: Nýsköpunarmiðstöð Íslands. *Svanborg R. Jónsdóttir og Allyson Macdonald. (2013). [https://skemman.is/bitstream/1946/26435/1/nyskopunar-_og_frumkvodlamennt_grunnskolinn_austan_vatna.pdf Nýsköpunar- og frumkvöðlamennt: Grunnskólinn austan Vatna]. Reykjavík: SamGETA og Menntavísindastofnun. *Svanborg var meðhöfundur í [http://uni.hi.is/svanjons/ritaskra/ níu skýrslum] í verkefninu [http://mennta.hi.is/starfsfolk/kristjan/vv/Short%20report%20for%20general%20distribution/VV-nokkrar-nidurstodur-des07.pdf ''Vilja og veruleika''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125094920/http://mennta.hi.is/starfsfolk/kristjan/vv/Short%20report%20for%20general%20distribution/VV-nokkrar-nidurstodur-des07.pdf |date=2021-01-25 }} um náttúrufræði og tæknimenntun á Íslandi. *Chappell, K., Craft, A., Jonsdottir, S., & Clack, J. (2008). [https://pdfs.semanticscholar.org/cd1d/648aabb0731bf0cdd6301e0f5e016f72359b.pdf ''Aspire South West'']. Report to Qualifications and Curriculum Authority. == Heimildir == {{reflist}} {{f|1953}} [[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum við Tjörnina]] 8pc1pt5h404x7y069nzvtwo6zh57u6c 0 153799 1980238 1965159 2026-09-25T19:33:09Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980238 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Anna-Lind Pétursdóttir | búseta = | mynd = ALP 2020.jpg | myndastærð = 250px | myndatexti = | alt = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = | fæðingarstaður = Akureyri | dauðadagur = | dauðastaður = | orsök_dauða = | virkur = | þekktur_fyrir = | þekkt_fyrir = | þjóðerni = | starf = Prófessor í sálfræði, sérkennslu og atferlisgreiningu við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] | titill = | verðlaun = | laun = | trú = | maki = | börn = | foreldrar = | háskóli = | stjórnmálaflokkur = | niðurmál = | hæð = | þyngd = | tilvitnun = | undirskrift = | heimasíða = }} '''Anna-Lind Pétursdóttir''' er [[prófessor]] í [[sálfræði]], sérkennslu og [[atferlisgreining|atferlisgreiningu]] við Menntavísindasvið [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]].<ref name="Anna-Lind">{{Vefheimild|url=https://www.hi.is/starfsfolk/annalind|titill=Anna Lind G. Pétursdóttir. Prófessor í sálfræði, sérkennslu og atferlisgreiningu| skoðað-dags = 29. ágúst 2019}}</ref> == Ferill == Anna-Lind lauk [[stúdentspróf|stúdentsprófi]] frá [[Menntaskólinn á Akureyri|Menntaskólanum á Akureyri]] árið 1991,<ref>Menntaskólinn á Akureyri. [https://www.ma.is/is/moya/page/studentar-1991 Stúdentar 1991] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829222819/https://www.ma.is/is/moya/page/studentar-1991 |date=2019-08-29 }}. Sótt 29. ágúst 2019.</ref> B.A.-gráðu í [[sálfræði]] frá Háskóla Íslands 1996, cand.psych.-gráðu í sálfræði 2001<ref name="Anna-Lind" /> og Dr.phil-gráðu í námssálfræði og sérkennslufræðum frá College of Education and Human Development við Minnesotaháskóla 2006.<ref>Skrá um doktorsritgerðir Íslendinga. [https://doktor.landsbokasafn.is/detail/1689 Anna Lind Pétursdóttir].</ref><ref>Kvennasögusafn Íslands. [https://kvennasogusafn.is/index.php?page=2006-2 Íslenskir kvendoktorar 2006] {{Webarchive|url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20101117193943/http://kvennasogusafn.is/index.php?page=2006-2 |date=2010-11-17 }}. Sótt 29. ágúst 2019.</ref><ref>Mbl.is. (2006, 17. október). [https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1108857/ Doktorsvörn í námssálfræði]. Sótt 29. ágúst 2019.</ref> Hún hlaut styrki úr sjóðum [[:en:Val Bjornson|Val Bjornson]] og [[:en:Fulbright Program|Fulbright]] (2003) til doktorsnámsins í Bandaríkjunum.<ref>Fulbright. [http://www.fulbright.is/en/about_fulbright/recent_grantees/fulbright_grantees Fulbright recipients] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829222812/http://www.fulbright.is/en/about_fulbright/recent_grantees/fulbright_grantees |date=2019-08-29 }}. Sótt 29. ágúst 2019.</ref> Anna-Lind starfaði sem atferlisþjálfi og síðar ráðgjafi í heildstæðri atferlisþjálfun fyrir börn með einhverfu 1995 til 1997 og vann að rannsókn og síðar ráðgjöf til að draga úr hegðunarerfiðleikum nemenda í grunnskólum á vegum Fræðslumiðstöðvar Reykjavíkur 1998 til 1999. Hún var sálfræðingur hjá Leikskólum Reykjavíkur 2001 til 2003, stýrði átaksverkefni um bætt samskipti og hegðun í leik- og grunnskólum Reykjavíkurborgar 2006 til 2008, og vann samhliða sem stundakennari við Háskóla Íslands frá 2001 þar til hún hóf störf sem [[lektor]] í sálfræði, sérkennslu og atferlisgreiningu við Menntavísindasvið 2008. Hún varð [[dósent]] árið 2010<ref name="Anna-Lind" /> og prófessor 2018.<ref>Háskóli Íslands. (2018). [https://www.hi.is/frettir/hljota_framgang_i_starfi_0 Hljóta framgang í starfi]. Sótt 29. ágúst 2019.</ref> Árin 2017 og 2018 starfaði hún einnig sem yfirsálfræðingur á Menntasviði [[Kópavogsbær|Kópavogsbæjar]] samhliða hlutastarfi við HÍ.<ref name="Anna-Lind" /><ref>Vísindavefurinn. (2018). [https://www.visindavefur.is/svar.php?id=76560 Hvað hefur vísindamaðurinn Anna-Lind Pétursdóttir rannsakað?] Sótt 29. ágúst 2019.</ref> Anna-Lind hefur gegnt ýmsum trúnaðarstörfum innan og utan Háskóla Íslands, m.a. í fagráði náms- og gæðamats Menntamálastofnunar,<ref>Menntamálastofnun. [https://mms.is/fagrad-um-nams-og-gaedamat Fagráð um náms- og gæðamat]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Sótt 29. ágúst 2019.</ref> í vettvangsráði, námsnefnd og fagráði á Menntavísindasviði HÍ og sem fulltrúi í stjórn náms í hagnýtri atferlisgreiningu við HÍ, Rannsóknarsjóðs HÍ, Félagi sérkennara á Íslandi og Einhverfusamtökunum.<ref>Mbl.is. (1999, 11. febrúar). [https://www.mbl.is/greinasafn/grein/448934/ Námsstefna Umsjónarfélags einhverfra. Atferlismeðferð eykur sjálfstæði]. Sótt 29. ágúst 2019.</ref> == Rannsóknir == Helstu áherslur Önnu-Lindar í kennslu og rannsóknum eru sannreyndar aðferðir til að mæta sérþörfum barna og þjálfun starfsfólks skóla í beitingu þeirra.<ref>University of Minnesota. (2018). [https://news.cehd.umn.edu/special-ed-alumni-professor-in-iceland-shares-experience/ Special ed alumni, professor in Iceland shares experience]. Sótt 29. ágúst 2019.</ref><ref>Þórunn Kristjánsdóttir. (2014, 2. maí). [https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1507656/ Mennta kennara betur til að draga úr hegðunarvanda]. Mbl.is. Sótt 29. ágúst 2019.</ref><ref>Háskóli Íslands. [https://www.hi.is/visindin/dregid_ur_hegdunarerfidleikum_barna Dregið úr hegðunarerfiðleikum barna]. Sótt 29. ágúst 2019.</ref> Þar má nefna sem dæmi rannsókn á áhrifum þjálfunar leikskólastarfsfólks í nýrri kennslutækni á framfarir barna með þroskaseinkun, mat og útfærsla á samvinnunámsaðferðum til að auka félagsleg samskipti nemanda með einhverfu við bekkjarfélaga sína, mat á námsframvindu nemenda í áhættu fyrir lestrarerfiðleika og einstaklingsmiðuð inngrip til að auka námshraða í lestri, og mat á áhrifum stuðningsáætlana byggðum á virknimati á langvarandi hegðunarvanda nemenda í grunn- leik- og framhaldsskólum. Einnig hafa rannsóknir hennar beinst að lestrarkennslu almennt, eins og reynslu leikskólakennara af samvinnunámsaðferðum og áhrifum þeirra á byrjandi lestrarfærni leikskólabarna.<ref>Google Scholar. [https://scholar.google.com/citations?user=0aiC91UAAAAJ&hl=en&oi=ao Anna-Lind Pétursdóttir]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.</ref> Hún, ásamt dr. Kristen McMaster fengu verkefnisstyrk úr Rannís til að meta framkvæmd félagakennslu og áhrif hennar á lestrarfærni nemenda í 1. og 2. bekk.<ref>Rannsóknamiðstöð Íslands.[https://www.rannis.is/frettir/uthlutun-ur-rannsoknasjodi-styrkarid-2020 Úthlutun úr Rannsóknasjóði styrkárið 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814141819/https://www.rannis.is/frettir/uthlutun-ur-rannsoknasjodi-styrkarid-2020 |date=2020-08-14 }}. Sótt 31. mars 2020.</ref> Anna-Lind hefur á starfsferli sínum skrifað fjölda fræðigreina í innlend og erlend tímarit<ref>Academia. [http://hi.academia.edu/AnnaLindP%C3%A9tursd%C3%B3ttir Anna-Lind Pétursdóttir].</ref> auk þess sem hún hefur haldið marga fyrirlestra bæði innanlands og erlendis.<ref>Hafnarfjörður. (2015). [https://www.hafnarfjordur.is/stjornsysla/frettir/malthing-um-laesi-25-februar Málþing um læsi 25. febrúar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829222820/https://www.hafnarfjordur.is/stjornsysla/frettir/malthing-um-laesi-25-februar |date=2019-08-29 }}. Sótt 29. ágúst 2019.</ref><ref>Skólavarðan. Veftímarit um skóla- og menntamál. (2016). [http://skolavardan.is/raddir/%E2%80%8BVerkfaeri-i-skola-margbreytileikans/ Verkfæri í skóla margbreytileikans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829222813/http://skolavardan.is/raddir/%25E2%2580%258BVerkfaeri-i-skola-margbreytileikans/ |date=2019-08-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829222813/http://skolavardan.is/raddir/%25E2%2580%258BVerkfaeri-i-skola-margbreytileikans/ |date=2019-08-29 }}. Sótt 29. ágúst 2019.</ref> Hún hefur einnig haldið námskeið fyrir foreldra og fagfólk skóla um leiðir til að bæta hegðun og líðan barna, bæði á vegum Endurmenntunar HÍ<ref>Endurmenntun HÍ. [https://www.endurmenntun.is/media/ks15522h1920190416.pdf Hugræn atferlisfræði í lífi og starfi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829222813/https://www.endurmenntun.is/media/ks15522h1920190416.pdf |date=2019-08-29 }}. Sótt 29. ágúst 2019.</ref><ref>Mbl.is. (2013, 6. september). [https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1478748/ Einstaklingsmiðuð úrræði á jákvæðum nótum]. Sótt 29. ágúst 2019.</ref><ref>Kennarasamband Íslands. (2014). [https://ki.is/rss/377-n%C3%A1mskei%C3%B0-fyrir-starfsf%C3%B3lk-leiksk%C3%B3la Námskeið fyrir starfsfólk leikskóla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829222814/https://ki.is/rss/377-n%25C3%25A1mskei%25C3%25B0-fyrir-starfsf%25C3%25B3lk-leiksk%25C3%25B3la |date=2019-08-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829222814/https://ki.is/rss/377-n%25C3%25A1mskei%25C3%25B0-fyrir-starfsf%25C3%25B3lk-leiksk%25C3%25B3la |date=2019-08-29 }}. Sótt 29. ágúst 2019.</ref> og við skóla um allt land. == Fjölskylduhagir == Anna-Lind fæddist á [[Akureyri]] og ólst upp þar og í [[Þýskalandi]]. Foreldrar Önnu-Lindar eru Gisela Rabe-Stephan (f. 1943), framhaldsskólakennari og Pétur Bjarnason (1939–1976), hafnarstjóri á Akureyri. Eiginmaður Önnu-Lindar er [[Skúli Helgason]], stjórnmálafræðingur. Þau eiga fimm börn.<ref>Alþingi. [https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=720 Skúli Helgason]. Sótt 31. mars 2020.</ref> == Helstu ritverk == === Greinar=== *Petursdottir, AL., Gudmundsdottir, T. [https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs10803-021-05204-4 Supporting Social Play Skill Acquisition and Generalization of Children with Autism Through Video Modeling]. ''J Autism Dev Disord'' (2021). <nowiki>https://doi.org/10.1007/s10803-021-05204-4</nowiki> *Pétursdóttir, A. L. & Ragnarsdottir, G. B. (2019). [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/bin.1670 Decreasing student behavior problems and fostering academic engagement through function-based support and fading of token reinforcement]. ''Behavioral Interventions'', ''34''(3), 323-337. *Pétursdóttir, A. L. (2017). [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/pits.21998 Distance training in function-based interventions to decrease student problem behavior: Summary of 74 cases from a university course]. ''Psychology in the Schools'', ''54''(3), 213-227. *Anna-Lind Pétursdóttir & Kristín Svanhildur Ólafsdóttir. (2016). [https://ojs.hi.is/netla/article/view/2430 Samvinna um læsi í leikskóla: Áhrif K-PALS á hljóðkerfisvitund, hljóðaþekkingu, hljóðafimi og umskráningarfærni leikskólabarna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829222806/https://ojs.hi.is/netla/article/view/2430 |date=2019-08-29 }}. ''Netla - Veftímarit um uppeldi og menntun''. Menntavísindasvið, Háskóli Íslands. *Anna-Lind Pétursdóttir. (2016). K-PALS-félagakennsla: Dæmi um útfærslur til að styðja við lestrarnám og félagsleg samskipti nemenda með sérþarfir. ''Glæður'', ''25'', 14-22. *Anna-Lind Pétursdóttir & Kristín Helga Guðjónsdóttir. (2015). [http://netla.hi.is/greinar/2015/ryn/005.pdf Pör að læra saman í leikskóla: Reynsla starfsfólks af K-PALS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829222810/http://netla.hi.is/greinar/2015/ryn/005.pdf |date=2019-08-29 }}. ''Netla - Veftímarit um uppeldi og menntun''. Menntavísindasvið, Háskóli Íslands. *Anna-Lind Pétursdóttir, Lucinda Árnadóttir & Snæfríður Björgvinsdottir. (2012). [http://netla.hi.is/menntakvika2012/002.pdf Úr sérúrræði í almennu kennslustofuna: Áhrif stuðningsáætlunar með stighækkandi viðmiðum um frammistöðu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123105634/http://netla.hi.is/menntakvika2012/002.pdf |date=2018-11-23 }}. ''Netla - Veftímarit um uppeldi og menntun''. Menntavísindasvið, Háskóli Íslands. *Anna-Lind Pétursdóttir. (2011). Með skilning að leiðarljósi: Dregið úr langvarandi hegðunarerfiðleikum með virknimati og stuðningsáætlunum. ''Uppeldi og menntun'', ''20''(2), 121-143. *Petursdottir, A.-L., McMaster, K., McComas, J., Bradfield, T., Braganza, V., Koch-McDonald, J., Rodriguez, R. & Scharf, H. (2009). Brief experimental analysis of early reading interventions. ''Journal of School Psychology'', ''47'', 215-243. *McMaster, K., Du, X. & Petursdottir, A.-L. (2009). Technical Features of Curriculum-Based Measures for Beginning Writers. ''Journal of Learning Disabilities'', ''42'' (1), 41-60. *Petursdottir, A.-L., McComas, J., McMaster, K., & Horner, K. (2007). Assessing the Effects of Scripted Peer Tutoring and Programming Common Stimuli on Social Interactions of a Young Student with Autism Spectrum Disorder. ''Journal of Applied Behavior Analysis'', ''40'', 353-357. *Petursdottir, A.-L. & Sigurdardottir, Zuilma G. (2006). Increasing the Skills of Children with Developmental Disabilities through Staff Training in Behavioral Teaching Techniques. ''Education and Training in Developmental Disabilities'', ''41'' (3), 264-279. === Bókarkaflar=== Rúnar Sigþórsson, Anna-Lind Pétursdóttir og Þóra Björk Jónsdóttir (2014). Nám, þátttaka og samskipti nemenda. In Gerður G. Óskarsdóttir (Ed.), [http://haskolautgafan.hi.is/starfshaettir_i_grunnskolum_vid_upphaf_21_aldar Starfshættir í grunnskólum við upphaf 21.aldar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829222820/http://haskolautgafan.hi.is/starfshaettir_i_grunnskolum_vid_upphaf_21_aldar |date=2019-08-29 }} (pp. 161-196). Reykjavík: Háskólaútgáfan. == Heimildir == {{reflist}} [[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]] suvywwax77ja48fkrvgw815xvkfvr00 0 153849 1980303 1935117 2026-09-25T23:47:26Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980303 wikitext text/x-wiki '''Helga Rut Guðmundsdóttir''' (f. 1970) er prófessor í [[Tónlistarfræði|tónlistarfræðum]] við Menntavísindasvið Háskóla Íslands.<ref name="Helga Rut">{{vefheimild|url=https://www.hi.is/starfsfolk/helgarut|titill=Háskóli Íslands. Helga Rut Guðmundsdóttir. Prófessor í tónmennt/tónlistarfræði|mánuðurskoðað=2. september|árskoðað=2019}}</ref> == Menntun == Helga Rut Guðmundsdóttir er fædd árið 1970 í Reykjavík. Hún lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|Menntaskólanum við Hamrahlíð]] árið 1989 og B.Ed. prófi frá [[Kennaraháskóli Íslands|Kennaraháskóla Íslands]] 1992 með tónmennt sem kjörsvið. Helga Rut lagði stund á píanónám frá unga aldri og lærði hjá Jónasi Ingimundarsyni við [[Tónlistarskólinn í Reykjavík|Tónlistarskólann í Reykjavík]] en síðar hjá Jónasi Sen, Þorsteini Gauta Sigurðssyni og loks hjá Margaret Etienne við McGill Conservatory í Montreal. Helga Rut lauk M.A. prófi í tónlistarmenntunarfræðum (Music Education) frá tónlistardeild [[McGill-háskóli|McGill Háskóla]] árið 1997 og [[doktorsgráða|doktorsprófi]] (Ph.D.) í sama fagi frá sama háskóla árið 2003. Í meistaranáminu lagði hún m.a. áherslu á söngþjálfun og kórstjórn.<ref name="Helga Rut" /><ref name="HRG">{{vefheimild|url=https://skrif.hi.is/helgarut/|titill=Helga Rut Guðmundsdóttir. Heimasvæði á vef HÍ|mánuðurskoðað=2. september|árskoðað=2019}}</ref> Meistararitgerð hennar fjallaði um það hvernig færni barna þroskast í að greina tvær laglínur sem hljóma samtímis og bar titilinn „Children´s ability to identify two simultaneous melodies." Niðurstöður rannsóknarinnar voru birtar í Journal of Research in Music Education árið 1999.<ref>Gudmundsdottir, H. R. (1999). [https://www.jstor.org/stable/pdf/3345716.pdf?seq=1#page_scan_tab_contents Children´s Auditory Discrimination of Simultaneous Melodies], Journal of Research in Music Education, 47 (2), 101-110.</ref> Doktorsritgerðin fjallaði um þroskatengdar breytingar í nótnalestri ungra píanónemenda og bar titilinn „Music Reading Errors of Young Piano Students." Niðurstöður doktorsrannsóknarinnar voru birtar í tímaritunum Music Education Research <ref>Gudmundsdottir, H. R., (2010). [http://skrif.hi.is/helgarut/files/2015/09/Advances-in-Music-Reading-Research-2010-Gudmundsdottir.pdf Advances in Music Reading Research] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902204346/http://skrif.hi.is/helgarut/files/2015/09/Advances-in-Music-Reading-Research-2010-Gudmundsdottir.pdf |date=2019-09-02 }}. Music Education Research, 12.4, 331-338.</ref> og International Journal of Music Education árið 2010.<ref>Gudmundsdottir, H. R., (2010), [http://skrif.hi.is/helgarut/files/2015/09/International-Journal-of-Music-Education-2010-Rut-Gudmundsdottir-61-70-2.pdf Pitch Reading Errors in Young Piano Students’ Music Reading Performances] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902204345/http://skrif.hi.is/helgarut/files/2015/09/International-Journal-of-Music-Education-2010-Rut-Gudmundsdottir-61-70-2.pdf |date=2019-09-02 }}. International Journal of Music Education, 28(1), pp, 61-70.</ref> == Starfsferill == Helga Rut var ráðin lektor í tónmennt við Kennaraháskóla Íslands árið 2000 og starfar nú sem prófessor á Menntavísindasviði í tónlistarfræðum. Helga Rut hefur sinnt kennslu á sviði tónlistarmenntunar og tónlistarþroska barna meðal nemenda í grunnskólakennaranámi, leikskólakennaranámi og tómstundafræði. Meðal námskeiða sem hún kennir eru: Tónlist í lífi ungra barna; Tónlistin og heilinn; Listin að skapa tónlist; og Söngur og kórstjórn.<ref name="Helga Rut" /><ref name="HRG" /> == Rannsóknir == Helga Rut hefur rannsakað tónmenntakennslu í íslenskum skólum og birt greinar um það efni í íslenskum tímaritum.<ref>Helga Rut Guðmundsdóttir. (2008). [http://skrif.hi.is/helgarut/files/2011/01/%C3%9Atbrei%C3%B0sla-t%C3%B3nmenntakennslu-a%C3%B0st%C3%A6%C3%B0ur-og-inntak_2008.pdf Útbreiðsla tónmenntakennslu, aðstæður og viðhorf: Viðtöl við skólastjóra og tónmenntakennara í íslenskum grunnskólum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902204345/http://skrif.hi.is/helgarut/files/2011/01/%25C3%259Atbrei%25C3%25B0sla-t%25C3%25B3nmenntakennslu-a%25C3%25B0st%25C3%25A6%25C3%25B0ur-og-inntak_2008.pdf |date=2019-09-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902204345/http://skrif.hi.is/helgarut/files/2011/01/%25C3%259Atbrei%25C3%25B0sla-t%25C3%25B3nmenntakennslu-a%25C3%25B0st%25C3%25A6%25C3%25B0ur-og-inntak_2008.pdf |date=2019-09-02 }}. Tímarit um menntarannsóknir, 5, 2008, 63–76.</ref> Tónmennt í íslenskum grunnskólum: Útbreiðsla, aðstæður og viðhorf, 2008, Tímarit um Menntarannsóknir. Tónmenntakennsla í íslenskum grunnskólum, 2013, Tímaritið Uppeldi og menntun. Hún tók einnig þátt í rannsókn á starfsháttum í íslenskum grunnskólum og er meðhöfundur að kafla í bókinni Starfshættir í íslenskum grunnskólum á 21. öldinni.<ref>Gerður G. Óskarsdóttir, Kristín Á. Ólafsdóttir, Brynjar Ólafsson, Helga Rut Guðmundsdóttir, Ingibjörg Kaldalóns, Ragnheiður Júníusdóttir, Rósa Kristín Júlíusdóttir og Sigrún Guðmundsdóttir. (2014). X. List- og verkgreinar. Í Gerður G. Óskarsdóttir, [http://menntavisindastofnun.hi.is/sites/menntavisindastofnun.hi.is/files/throunskolastarfs/starfshaettir_heild_m_kapu_02102015_lr.pdf Starfshættir í grunnskólum við upphaf 21. aldar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214114010/http://menntavisindastofnun.hi.is/sites/menntavisindastofnun.hi.is/files/throunskolastarfs/starfshaettir_heild_m_kapu_02102015_lr.pdf |date=2019-02-14 }} (bls. 241-274). Reykjavík: Háskólaútgáfan.</ref><ref>Vísindavefurinn. (2018). [https://www.visindavefur.is/svar.php?id=75789 Hvaða rannsóknir hefur Helga Rut Guðmundsdóttir stundað?] Sótt 2. september 2019.</ref> == Erlent samstarf== Helga Rut er formaður MERYC (European Network for Music Educators and Researchers of Young Children)<ref>[http://www.meryc.co.uk/meryc_eu.html MERYC-EU - A European-wide network for music educators and researchers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210174850/http://www.meryc.co.uk/meryc_eu.html |date=2019-12-10 }}. Sótt 2. september 2019.</ref> síðan 2018 en hefur setið í stjórn frá árinu 2015. Hún er einnig virk í NNME (Nordic Network for Music Education)<ref>Western Norway University of Applied Science. [https://www.hvl.no/en/collaboration/networks/nordic-network-for-music-education/ Nordic Network for Music Education]. Sótt 2. september 2019.</ref> og NNMPF (Nordisk Netverk for Musikk Pedagogisk Forskning).<ref>[http://nnmpf.org/en/welcome-to-nnmpf/ Nordic Network for Research in Music Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902204338/http://nnmpf.org/en/welcome-to-nnmpf/ |date=2019-09-02 }}. Sótt 2. september 2019.</ref> Helga Rut var gestaprófessor við tónlistardeild McGill Háskóla 2006-2007 og síðar gestaprófessor við sálfræðideild Háskólans í Montreal 2012-2013<ref name="Helga Rut" /> þar sem hún starfaði á BRAMS rannsóknarstofunum (Brain Music and Sound Research) og sótti námskeið í tauga- og tónlistarsálfræði. Skólaárið 2016-2017 hlaut hún Fulbright styrk til rannsóknarstarfa í BNA og dvaldi til helminga við [[Columbia-háskóli|Columbia háskóla]] í [[New York-borg|New York]] og [[University of Southern California]] í [[Los Angeles]]. Helga Rut hefur átt í norrænu samstarfi um menntun tónlistarkennara frá 2002 og ritaði kafla í bókinni ''Advancing Music Education in Northern Europe'' (Routledge 2019).<ref>Helga Rut Guðmundsdóttir. (2019). [https://www.routledge.com/Advancing-Music-Education-in-Northern-Europe-1st-Edition/Hebert-Hauge/p/book/9781138486263 An Icelandic perspective on the Nordic music education community]. Í David G. Hebert og Torunn Bakken Hauge (ritstj.), Advancing Music Education in Northern Europe. Rooutledge.</ref> Stærsta erlenda rannsóknarverkefni sem Helga Rut hefur tekið þátt í hófst 2009 og nefnist ''Advancing Interdisciplinary Research in Singing''<ref>Advancing Interdisciplinary Research in Singing. [https://www.airsplace.ca/about About AIRS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902205908/https://www.airsplace.ca/about |date=2019-09-02 }}. Sótt 2. september 2019.</ref> sem spannaði sjötíu rannsakendur í 15 löndum. Hún tók við stjórnarsetu í verkefninu árið 2012 og ritstýrði 40 kafla bindi með niðurstöðum úr AIRS verkefninu sem er væntanlegt árið 2020 undir titlinum: Routlegde Companion to Interdisciplinary Research in Singing and Education. Rannsóknir Helgu Rutar eru á sviði tónlistarþroska barna og hafa rannsóknir hennar í auknum mæli beinst að allra yngstu börnunum. Nýlegar birtingar hennar á þessu sviði eru: *Trehub, S. E. and Gudmundsdottir, H. R. (2015). [https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199660773.001.0001/oxfordhb-9780199660773-e-25 Mothers as Singing Mentors for Infants]. The Oxford Handbook of Singing. Edited by Graham Welch, David M. Howard, and John Nix *Gudmundsdottir, H. R. (2015). [https://www.studentlitteratur.se/#9789144085586/Musik%2Boch%2Bl%C3%A4rande%2Bi%2Bbarnets%2Bv%C3%A4rld/innehall/ Musikalisk kompetens i början av livet – perception, cognition och kommunikation]. In: Hofvander Trulson, Y. & Houmann, A. (Eds.) Musik och lärande i barnets värld. Studentlitteratur. *Gudmundsdottir, H. R. (2019). [https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/0305735618798031 Revisiting singing proficiency in 3-year-olds]. Psychology of Music. *Gudmundsdottir, H. R., & Trehub, S. (2018). [https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0305735617711762?icid=int.sj-abstract.similar-articles.1&journalCode=poma Adults recognize toddlers’ song renditions]. Psychology of Music, 46(2), 155-173. == Önnur störf == Helga Rut stofnaði fyrirtækið [[Tónagull]] ehf. sem þróar og heldur utan um tónlistarnámskeið fyrir ung börn frá fæðingu. Tónagull heldur námskeið fyrir foreldra og kennara ungra barna auk þess að þróa og gefa út námsefni fyrir yngstu börnin, m.a. fyrir leikskóla. Námskeið Tónagulls hafa verið haldin frá árinu 2004 og vaxa sífellt í vinsældum. Árið 2015 gaf Helga Rut út bók og geisladisk með titlinum: ''Vísnagull, vísur og þulur fyrir börn í fangi''.<ref>Helga Rut Guðmundsdóttir. (2016). [https://www.forlagid.is/vara/visnagull-visur-og-tulur-fyr/ Vísnagull – vísur og þulur fyrir börn í fangi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902205847/https://www.forlagid.is/vara/visnagull-visur-og-tulur-fyr/ |date=2019-09-02 }}. Reykjavík: Tónagull.</ref> Fjölmargir þátttökutónleikar hafa verið haldnir á vegum Vísnagulls m.a. í Salnum,<ref>Menningarhús Kópavogs. (2018). [https://menningarhusin.kopavogur.is/vidburdir/salurinn/vidburdur/90/fjolskyldustund-visnagull?fbclid=IwAR1EgtM5vm7Dg2BLY4MNcN30wdBHc4_XbFtg_XvwrJX5o2lqcjHrcCmN8lM Fjölskyldustund | Vísnagull]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Sótt 2. september 2019.</ref> á Barnamenningarhátíð<ref>Listasafn Reykjavíkur. (2016). [http://listasafnreykjavikur.is/vi%C3%B0burdir/visnagull-thatttokutonleikar-fyrir-1-3-ara-og-alla-hina Vísnagull þátttökutónleikar fyrir 1-3 ára og alla hina]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Sótt 2. september 2019.</ref> og Menningarnótt<ref>Tónagull. (2015). [https://tonagull.wordpress.com/perlutonleikar-2/visnagullstonleikar-a-kjarvalsstodum-a-menningarnott-2015/ Vísnagullstónleikar. Þátttökutónleikar fyrir börn í fangi á Menningarnótt 2015 í samstarfi við Kjarvalsstaði] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902141401/https://tonagull.wordpress.com/perlutonleikar-2/visnagullstonleikar-a-kjarvalsstodum-a-menningarnott-2015/ |date=2019-09-02 }}. Sótt 2. september 2019.</ref> fyrir fjölskyldur með börn á aldrinum eins til þriggja ára. == Einkalíf == Foreldrar Helgu Rutar eru Elín Einarsdóttir fyrrverandi kennari og námsráðgjafi og Guðmundur Ingi Leifsson fyrrverandi skólastjóri og fræðslustjóri.<ref>Erling Roland. [https://mms.is/namsefni/saman-i-satt-handbok Saman í sátt – Handbók] (Elín Guðmundsdóttir og Guðmundur Ingi Leifsson þýddu). Menntamálastofnun.</ref> == Helstu ritverk == *Gudmundsdottir, H. R. (2019). [https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/0305735618798031 Revisiting singing proficiency in 3-year-olds]. Psychology of Music. *Gudmundsdottir, H. R. (2018). [https://www.taylorfrancis.com/books/9781351045995 An Icelandic perspective on the Nordic music education community]. In (Eds. David G. Hebert and Torunn Bakken-Hauge), Advancing Music Education in Northern Europe, Routledge, Taylor and Francis Group. *Gudmundsdottir, H. R., & Trehub, S. (2018). [https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0305735617711762 Adults recognize toddlers’ song renditions]. Psychology of Music, 46(2), 155-173. *Gudmundsdottir, H. R. (2017). [http://www.ecmma.org/perspectives/read/the_importance_of_music_in_early_childhood_perspectives_from_research_and_p The Importance of Music in Early Childhood: Perspectives from Research to Practice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902204347/http://www.ecmma.org/perspectives/read/the_importance_of_music_in_early_childhood_perspectives_from_research_and_p |date=2019-09-02 }}. Perspectives: Journal of the Early Childhood Music & Movement Association, 12(3). *Einarsdóttir, S. L. and Gudmundsdottir, H. R. (2016). [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14613808.2015.1049258 The Role of Choral Singing in the Lives of Amateur Choristers in Iceland]. Music Education Research, 18(1), 39-56. *Gudmundsdottir, H. R., & Cohen, A. J. (2015). [https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/1029864915598735 Advancing interdisciplinary research in singing through the AIRS Test Battery of Singing Skills] [Eds. Helga R. Gudmundsdottir and Annabel Cohen]. Musicae Scientiae, 19(3), 234-237. *Gudmundsdottir, H. R. (2015). [https://www.studentlitteratur.se/#9789144085586/Musik%2Boch%2Bl%C3%A4rande%2Bi%2Bbarnets%2Bv%C3%A4rld/innehall/ Musikalisk kompetens i början av livet – perception, cognition och kommunikation] [Transl. Musical competences in the early years –perception, cognition and communication]. In: Hofvander Trulson, Y. & Houmann, A. (Eds.) Musik och lärande i barnets värld. [Transl. Music and learning in the young child’s world] Studentlitteratur, Sweden. *Trehub, S. E. & Gudmundsdottir, H. R. (2015). [https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199660773.001.0001/oxfordhb-9780199660773-e-25 Mothers as Singing Mentors for Infants]. (In Eds.: Graham Welch, David M. Howard, and John Nix). The Oxford Handbook of Singing. *Gudmundsdottir, H. R. (2015). [https://www.forlagid.is/vara/visnagull-visur-og-tulur-fyr/ Vísnagull -Vísur og þulur fyrir börn í fang] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902205847/https://www.forlagid.is/vara/visnagull-visur-og-tulur-fyr/ |date=2019-09-02 }}i. (Ed.) Helga Rut Guðmundsdóttir, Tónagull ehf., Prentmet, Reykjavík. *Gudmundsdottir, H. R. (2013). [https://ojs.hi.is/uppmennt/article/view/1971 Tónmenntakennsla í íslenskum grunnskólum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902204345/https://ojs.hi.is/uppmennt/article/view/1971 |date=2019-09-02 }} [Transl.: Music Education in Icelandic Schools], Uppeldi og menntun –Icelandic Journal of Education, 22(2), 37-54. *Gudmundsdottir, H. R. (2013). [http://netla.hi.is/greinar/2013/ryn/004.pdf Tónlistarþroski ungbarna og tónlistaruppeldi –Yfirlitsgrein] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902204348/http://netla.hi.is/greinar/2013/ryn/004.pdf |date=2019-09-02 }} [Transl.: Musical development of infants and music education – A review]. Netla - Veftímarit um uppeldi og menntun, Menntavísindasvið Háskóla Íslands, 3. október 2013. *Gudmundsdottir, H. R. (2010). [http://skrif.hi.is/helgarut/files/2015/09/Advances-in-Music-Reading-Research-2010-Gudmundsdottir.pdf Advances in Music Reading Research] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902204346/http://skrif.hi.is/helgarut/files/2015/09/Advances-in-Music-Reading-Research-2010-Gudmundsdottir.pdf |date=2019-09-02 }}. Music Education Research, 12 (4), 331-338. *Gudmundsdottir, H. R. & Gudmundsdottir, D. G. (2010). [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14613808.2010.505644 Parent–infant music courses in Iceland: perceived benefits and mental well-being of mothers], Music Education Research, Special issue: Early Childhood Music Education, 12(3), 299 – 309. *Gudmundsdottir, H. R., (2010). [https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0255761409351342 Pitch error analysis of young piano students’ music reading performances]. International Journal of Music Education, 28(1) 61-70. *Gudmundsdottir, H. R. (2008). [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6485090 Tónmennt í íslenskum grunnskólum: Útbreiðsla, aðstæður og viðhorf]. [Transl. Music Education in Icelandic schools: Scope, conditions, and attitudes.] Tímarit um Menntarannsóknir, 5, pp. 63-76. Félag um menntarannsóknir, Háskóla Íslands. *Gudmundsdottir, H. R. (2007). [http://netla.hi.is/greinar/2007/014/index.htm Tónskynjun 7 - 11 ára barna: Þroskaferli í getu til að heyra laglínur sem hljóma samtímis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902204349/http://netla.hi.is/greinar/2007/014/index.htm |date=2019-09-02 }} [Transl. Melodic perception of 7-11-year-olds: Development of simultaneity discrimination]. Netla - Veftímarit um uppeldi og menntun. Rannsóknarstofnun Kennaraháskóla Íslands, 18. desember, 2007. *Gudmundsdottir, H. R. (1999). [https://www.jstor.org/stable/pdf/3345716.pdf?seq=1#page_scan_tab_contents Children´s Auditory Discrimination of Simultaneous Melodies], Journal of Research in Music Education, 47(2), 101-110. == Heimildir == {{reflist}} [[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]] {{f|1970}} [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum við Hamrahlíð]] 774nxgg8t80xew7c4c6x0vg8gq0gro2 0 154272 1980460 1723983 2026-09-26T10:17:53Z Akigka 183 1980460 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Montaje Rosario 01.jpg|thumb|Rosario.]] '''Rosario''' er stærsta borg í [[Santa Fe-hérað]]i í [[Argentína|Argentínu]]. Borgin er um 300 km norðvestur af [[Buenos Aires]], á vesturbakka [[Paraná-fljót]]s og er skipgengt þangað. Borgin er sú þriðja fjölmennasta í landinu með áætlaða 1,7 milljón íbúa (2020).<ref>{{cite web | url=http://poblacion.population.city/argentina/rosario/ | title=Rosario · Población | access-date=17 July 2020 | archive-date=19 July 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200719112212/http://poblacion.population.city/argentina/rosario/ | url-status=live }}</ref> [[Nýklassískur stíll]] einkennir eldri hluta borgarinnar. Borgin er einkum þekkt sem fæðingarstaður byltingarhetjunnar [[Che Guevara]], og knattspyrnumannanna [[Lionel Messi]] og [[Ángel Di María]].<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Che-Guevara|title=Che Guevara &#124; Biography, Facts, Books, Fidel Castro, & Death &#124; Britannica|website=Britannica.com|last=Sinclair|first=Andrew Annadale|access-date=12 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |last=Rollin |first=Jack |access-date=5 Jan 2025 |archive-date=19 Dec 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219140703/https://www.britannica.com/biography/Lionel-Messi |url=https://www.britannica.com/biography/Lionel-Messi |title=Lionel Messi &#124; Records, Height, Ballon d'Or, Inter Miami, & Facts &#124; Britannica |website=Britannica.com}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Borgir í Argentínu]] hile7l1zox7p5i0hp40vaw21ssv8uqm 4 154362 1980253 1979883 2026-09-25T20:23:02Z TKSnaevarr 53243 1980253 wikitext text/x-wiki [[Mynd: Hashim Thaçi official portrait.jpg |170px|right|alt=Hashim Thaçi|Hashim Thaçi]] * [[17. september]]: '''[[Ulf Kristersson]]''' segir af sér sem [[forsætisráðherra Svíþjóðar]] eftir að stjórn hans missir meirihluta sinn í þingkosningum. * [[16. september]]: '''[[Hashim Thaçi]]''' (''sjá mynd''), fyrrum forseti [[Kósovó]], er dæmdur í 25 ára fangelsi fyrir [[Stríðsglæpir|stríðsglæpi]]. * [[29. ágúst]]: '''[[Þjóðaratkvæðagreiðsla um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið]]''' fór fram. Aðildarviðræðum var hafnað. * [[28. ágúst]]: '''[[Hákon 8.]]''' tekur við norsku krúnunni eftir andlát föður síns, [[Haraldur 5.|Haraldar 5. Noregskonungs]]. '''Yfirstandandi:''' [[Innrás Rússa í Úkraínu]] / [[Stríð Rússlands og Úkraínu]] &nbsp;• [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]] <br> '''Nýleg andlát''': [[Gloria Steinem]] (2. september) &nbsp;• [[Sigríður Þorvaldsdóttir]] (31. ágúst) &nbsp;• [[Haraldur 5.]] (28. ágúst) &nbsp;• [[Ratko Mladić]] (27. ágúst) 286dlfkgxznogb2kr2x61kb06nued09 0 155347 1980381 1944514 2026-09-26T03:46:22Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980381 wikitext text/x-wiki '''Ragnheiður Runólfsdóttir''' (f. [[19. nóvember]] [[1966]]) er íslensk sundkona og sundþjálfari. Árið 1991 var Ragnheiður valin [[Íþróttamaður ársins]]. Ragnheiður er fædd og uppalin á [[Akranes|Akranesi]] og er dóttir hjónanna Runólfs Óttars Hallfreðssonar og Ragnheiðar Gísladóttur sem bæði eru látin. Ragnheiður byrjaði ung að æfa sund á Akranesi en hélt síðar til náms í [[Alabama]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og útskrifaðist sem íþróttalífeðlisfræðingur.<ref>[http://fotspor.is/wordpress/wp-content/uploads/2017/10/Akureyri_12okt%C3%B3ber_16sidur_web.pdf „Hlustaði ekki á viðvörunarbjöllurnar“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191231012737/http://fotspor.is/wordpress/wp-content/uploads/2017/10/Akureyri_12okt%25C3%25B3ber_16sidur_web.pdf/ |date=2019-12-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191231012737/http://fotspor.is/wordpress/wp-content/uploads/2017/10/Akureyri_12okt%25C3%25B3ber_16sidur_web.pdf/ |date=2019-12-31 }}, ''Akureyri Vikublað'', 12. október 2017 bls. 12-13 (skoðað 31. desember 2019)</ref><ref name=":0">[https://timarit.is/page/1757241?iabr=on#page/n54/mode/2up/search/ragnhei%C3%B0ur%20run%C3%B3lfsd%C3%B3ttir%20%C3%AD%C3%BEr%C3%B3ttama%C3%B0ur%20%C3%A1rsins „Besta keppnisárið mitt“], ''Morgunblaðið,'' 3. janúar 1992 (skoðað 31. desember 2019)</ref> Ragnheiður var útnefnd Íþróttamaður ársins árið 1991 en þá þegar hafði hún sett um 200 Íslandsmet í sundgreinum. Hún var önnur konan til að hljóta titilinn.<ref name=":0" /> Á ferli sínum keppti Ragnheiður tvisvar sinnum á [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikum]] en hún tók þátt í leikunum í [[Seúl]] í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] árið 1988 og í [[Barcelona]] á [[Spánn|Spáni]] árið 1992 en lauk keppnisferli sínum að þeim leikum loknum.<ref>Frettabladid.is, [https://www.frettabladid.is/sport/ro-tilviljana-leiddi-mig-i-starfi/ „Röð tilviljana leiddi mig í starfið“] (skoðað 31. desember 2019)</ref> Eftir að keppnisferli hennar lauk hefur hún starfað við sundþjálfun, fyrst í Keflavík, Mosfellsbæ og á Akranesi. Frá 2011-2018 var Ragnheiður yfirþjálfari hjá sunddeild Óðins á [[Akureyri]] en árið 2019 hóf hún störf sem yfirþjálfari sundfélagsins SO2 í [[Gautaborg]] í [[Svíþjóð]].<ref>Ingólfur Stefánsson, [https://www.kaffid.is/ragnheidur-runolfsdottir-tekur-vid-einu-staersta-sundfelagi-svithjodar/ „Ragnheiður Runólfsdóttir tekur við einu stærsta sundfélagi Svíþjóðar“], ''kaffid.is'' 10. júlí 2019 (skoðað 31. desember 2019)</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Íþróttamaður ársins}} [[Flokkur:Fólk fætt árið 1966]] [[Flokkur:Íslenskar sundkonur]] [[Flokkur:Stúdentar úr Fjölbrautaskóla Suðurnesja]] 2yy4q3pywr1qk423ow4xj1qpjijubox 0 156250 1980450 1911425 2026-09-26T09:41:32Z ~2026-51654-18 121153 /* */ Stafsetning lagfærð. Heiti dómstólsins er Hæstiréttur og því á að vera þarna stór stafur. 1980450 wikitext text/x-wiki '''Guðmundur Jónsson''' (1925-2019) var íslenskur lögfræðingur og hæstaréttardómari. Guðmundur fæddist í Reykjavík þann 10. febrúar 1925. Faðir Guðmundar var Jón Þorsteinsson, íþróttakennari, við hvern [[Íþróttahús Jóns Þorsteinssonar]], er kennt. Guðmundur lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1944 og embættisprófi frá lagadeild Háskóla Íslands árið 1952. Guðmundur var skipaður dómari við Hæstarétt árið 1983 og lét hann af störfum árið 1991.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/7206812#page/n15/mode/2up|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2025-04-13}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{fd|1925|2019}} [[Flokkur:Dómarar við Hæstarétt Íslands]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] hokjger6k5i5cqxuyiprq7vxyy6r9tv 0 156422 1980421 1954928 2026-09-26T05:10:09Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980421 wikitext text/x-wiki '''Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs''' eru fjármagnaðir af [[Ísland|Íslandi]], [[Liechtenstein]] og [[Noregur|Noregi]] í þeim tilgangi að draga úr félagslegum og efnahagslegum ójöfnuði innan [[Evrópska efnahagssvæðið|Evrópska efnahagssvæðisins (EES)]] og styrkja tvíhliða samstarf við [https://eeagrants.org/countries 15 ESB lönd í Mið- og Suður-Evrópu]. Tilgangur sjóðanna er einnig að styrkja grundvallar evrópsk gildi svo sem lýðræði, umburðarlyndi og réttarríkið. <br /> == Forsaga<ref>{{Cite web|url=https://www.regjeringen.no/en/topics/european-policy/eos/id115261/|title=The European Economic Area Agreement|last=Affairs|first=Ministry of Foreign|date=2015-04-07|website=Government.no|language=en-GB|access-date=2020-03-26}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://eeagrants.org/about-us/history|title=History {{!}} EEA Grants|website=eeagrants.org|access-date=2020-03-26|archive-date=2021-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113134620/https://eeagrants.org/about-us/history|url-status=dead}}</ref>== Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs eru byggðir á samningnum um [https://www.efta.int/Legal-Text/EEA-Agreement-1327 Evrópska efnahagssvæðið]. Í gegnum þann samning eru Ísland, Liechtenstein og Noregur hluti af [[Fjórfrelsi|innri markaði ESB]], sem felur í sér frjálst flæði vöru, þjónustu, fjármagns og fólks innan innri markaðarins. Í EES-samningnum eru sett fram sameiginleg markmið um samstarf við að draga úr félagslegum og efnahagslegum ójöfnuði innan Evrópu og styrkja samvinnu milli Evrópulanda. Allt síðan EES-samningurinn tók gildi hafa Ísland, Liechtenstein og Noregur lagt af mörkum til félagslegra- og efnahagslegra framfara í ýmsum löndum inna ESB og EES. Framlögin hafa átt sér stað í gegnum Fjármagnskerfið (1994–1998), Fjármagnssjóðinn (1999–2003) og Uppbyggingarsjóði EES og Noregs (2004-2009, 2009-2014, 2014-2021). Alls hafa Ísland, Liechtenstein og Noregur lagt fram 3,3 milljarða evra í gegnum röð sjóða milli árana 1994 og 2014. Aðrir 2,8 milljarðar evra hafa verið lagðir fram á 2014 –2021 fjármögnunartímabilinu. Gjafaríkin þrjú leggja af mörkum í samræmi við stærð og verga landsframleiðslu. Þar af leiðir að Noregur leggur fram 97,7%, Ísland 1,6% og Liechtenstein 0,7% af samanlögðu fjármagni til Uppbyggingarsjóða EES og Noregs á tímabilinu 2014-2021. Síðan 2004 hafa tvö aðskilin kerfi verið við lýði: Uppbyggingarsjóður EES og Uppbyggingarsjóður Noregs. Uppbyggingarsjóður EES er fjármagnaður af þremur gjafaríkjunum: Íslandi, Liechtenstein og Noregi; en Uppbyggingarsjóður Noregs er eingöngu fjármagnaður af Noregi. == Hæfisviðmið == Hæfisviðmið Uppbyggingarsjóða EES og Noregs endurspegla viðmið [[:en:Structural_Funds_and_Cohesion_Fund|Samheldnisjóðs ESB]] sem ætlaður er aðildarríkjum þar sem vergar þjóðartekjur á íbúa eru undir 90% af meðaltali ESB. Á fjármögnunartímabilinu 2014-2021 eru þessi lönd Búlgaría, Krótatía, Kýpur, Tékkland, Eistland, Grikkland, Ungverjaland, Lettland, Litáen, Malta, Pólland, Portúgal, Rúmenía, Slóvakía og Slóvenía. Lönd sem höfðu gerst aðilar að ESB fyrir 2004 geta ekki fengið styrki úr Uppbyggingarsjóði Noregs og því fá Grikkland og Portúgal einungis styrki úr Uppbyggingarsjóði ESB.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.regjeringen.no/en/topics/european-policy/norwaygrants/which-countries-benefit/id685572/|title=Which countries benefit?|last=regjeringen.no|date=2020-02-05|website=Government.no|language=en-GB|access-date=2020-03-26}}</ref> == Hvernig það virkar == Fyrst gera ESB og gjafaríkin þrjú með sér [https://eeagrants.org/resources?title=&field_resource_type_target_id=185 samkomulag] um heildarframlag og dreifingu fjármögnunar til viðtökuríkja. Úthlutun til landa byggir á fólksfjölda og [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]] á mann, sem gerir Pólland að stærsta viðtökuríkinu og Rúmeníu að því næst stærsta. Malta er minnsta viðtökuríkið. Þá semja Ísland, Liechtenstein og Noregur við hvert viðtökuríki um hvaða verkefnum skuli komið á fót, markmið þeirra og umfang styrkja til hvers verkefnis fyrir sig. Samningarnir byggja á landsþörf og forgangsröðun í viðtökuríkinu og möguleikum gjafaríkjanna til samvinnu. Haft er samráð við [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórn ESB]] á meðan á samningaviðræðum stendur til að koma í veg fyrir tvíverknað og til að tryggja að fjármagni sé beint þangað sem það hefur mest áhrif. Verkefni sem fjármögnuð eru af Uppbyggingarsjóðum EES og Noregs verða að uppfylla reglur og staðla ESB hvað varðar mannréttindi, góða stjórnunarhætti sjálfbæra þróun og kynjajafnrétti. Fjármagn sem sjóðir ESB og Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs veita styður hvert við annað og er yfirleitt stýrt af sama stjórnunaryfirvaldi á landsvísu. Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs fjármagna oft verkefni á sviðum þar sem ESB- eða innanlandsfjármögnun er sjaldan aðgengileg. Hver [https://eeagrants.org/about-us/organisational-structure landsmiðstöð] ber ábyrgð á heildar stýringu verkefna í sínu viðtökuríki. [https://eeagrants.org/about-us/organisational-structure Verkefnastjórarnir] þróa og stjórna verkefnunum, oft í samvinnu við samstarfsaðila frá gjafaríki og frekari fjármögnun til verkefnanna. Verkefni eru oftast valin í kjölfar þess að verkefnastjórarnir auglýsinga eftir umsóknum.<ref>{{Cite web|url=https://www.regjeringen.no/en/topics/european-policy/norwaygrants/about-the-eea-and-norway-grants/id685567/|title=About the EEA and Norway Grants|last=regjeringen.no|date=2020-02-05|website=Government.no|language=en-GB|access-date=2020-03-26}}</ref> == Styrking tvíhliða samvinnu == Annað tveggja meginmarkmiða Uppbyggingarsjóða EES og Noregs er að auka samvinnu og tengsl milli viðtöku- og gjafaríkja. Samstarf milli aðila frá viðtökuríkjum og mótaðila á Íslandi, í Liechtenstein og í Noregi er grundvallaratriði í Uppbyggingarsjóðunum og einstakt tækifæri til að takast á við sameiginlegar evrópskar áskoranir. Mjög er hvatt til tvíhliða samvinnu milli opinberra- og einkastofnana í gjafa- og viðtökuríkjunum. Samvinna milli fólks og stofnana á stjórnunarstigi, í stjórnmálum og í einkageiranum, innan akademíunnar og frjálsra félagasamtaka, er forsenda þess að hægt sé að styrkja tvíhliða tengsl. == Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs 2014-2021 == Fyrir tímabilið 2014-2021, hefur 2,8 milljörðum evra verið veitt til sjóðanna. Uppbyggingarsjóður EES (1,55 milljarðar evra) er fjármagnaður sameiginlega af Íslandi (3%), Liechtenstein (1%) og Noregi (96%) og stendur til boða í öllum 15 löndunum. Uppbyggingarsjóður Noregs (1,25 milljarðar evra) er eingöngu fjármagnaður af Noregi og stendur til boða í þeim [[:en:Enlargement_of_the_European_Union|13 löndum sem gengu í ESB eftir 2003]]. Framlag hvers gjafaríkis byggir á vergri landsframleiðslu þeirra. [[Mynd:Norway_Grants_-_2014-2021.png|alt=|thumb|Mynd 2. Heildar úthlutun Uppbyggingarsjóðs Noregs 2014-2021]] [[Mynd:EEA_Grants_-_2014-2021.png|vinstri|thumb|Mynd 1. Heildar úthlutun Uppbyggingarsjóðs EES 2014-2021]] === Tegundir stuðnings === [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2014-2021-blue-book-overview-supported-programme-areas Þau fimm áherslusvið og 23 verkefnasvið þeim tengd] sem styrkt eru á tímabilinu 2014-2021, endurspegla þær áherslur sem settar voru fram í [[:en:Europe_2020|„Evrópa 2020“ áætluninni]] – tíu ára áætlun Evrópusambandsins um snjallhagvöxt, sjálfbæran hagvöxt og hagvöxt fyrir alla – og 11 ESB samheldnistefnumarkmið. Markmið þeirra er að leggja til vaxtar og fjölgunar starfa, að takast á við loftslagsbreytingar og orkuhæði á sama tíma og unnið er gegn fátækt og félagslegri útilokun. Þau stuðla einnig að tvíhliða og alþjóðlegri samvinnu. ''ÁS 1: Nýsköpun, rannsóknir, menntun og samkeppnishæfni'' 1. [https://eeagrants.org/topics-programmes/innovation-research-education-and-competitiveness Viðskiptaþróun, nýsköpun og lítil og meðalstór fyrirtæki] 2. [https://eeagrants.org/topics-programmes/innovation-research-education-and-competitiveness/research Rannsóknir] 3. [https://eeagrants.org/topics-programmes/innovation-research-education-and-competitiveness/education-and-scholarships Menntun, námsstyrkir, námssamningar og frumkvöðlastarfsemi ungs fólks] 4. [https://eeagrants.org/topics-programmes/innovation-research-education-and-competitiveness/work-life-balance Jafnvægi milli vinnu og einkalífs] 5. [https://eeagrants.org/topics-programmes/innovation-research-education-and-competitiveness/social-dialogue-decent-work Samskipti á vinnumarkaði – mannsæmandi störf] ''ÁS 2: Samfélagsleg þátttaka, atvinnuþátttaka ungmenna og að draga úr fátækt'' 6. [https://eeagrants.org/topics-programmes/social-inclusion-youth-employment-and-poverty-reduction/public-health Evrópskar lýðheilsu áskoranir] 7. [https://eeagrants.org/topics-programmes/social-inclusion-youth-employment-and-poverty-reduction/roma-inclusion-and Þátttaka og valdefling Rómafólks] 8. [https://eeagrants.org/topics-programmes/social-inclusion-youth-employment-and-poverty-reduction/children-and-youth-risk Börn og ungmenni í áhættuhópi] 9. [https://eeagrants.org/topics-programmes/social-inclusion-youth-employment-and-poverty-reduction/youth-participation Þátttaka ungmenna á vinnumarkaði] 10. [https://eeagrants.org/topics-programmes/social-inclusion-youth-employment-and-poverty-reduction/local-development-and Staðbundin þróun og að draga úr fátækt] ''ÁS 3: Umhverfis- og orkumál, loftslagsbreytingar og hagkerfi lítillar koltvísýringslosunar'' 11. [https://eeagrants.org/topics-programmes/environment-energy-climate-change-and-low-carbon-economy/environment-and Umhverfi og vistkerfi] 12. [https://eeagrants.org/topics-programmes/environment-energy-climate-change-and-low-carbon-economy/energy Endurnýjanleg orka, orkunýtni og orkuöryggi] 13. [https://eeagrants.org/topics-programmes/environment-energy-climate-change-and-low-carbon-economy/climate-change Mildun loftslagsbreytinga og aðlögun] ''ÁS 4: Menning, frjáls félagasamtök, góðir stjórnunarhættir og grundvallarréttindi og frelsi'' 14. [https://eeagrants.org/topics-programmes/culture-civil-society-good-governance-and-fundamental-rights-and-freedoms/culture Menningarleg frumkvöðlastarfsemi, menningararfur og menningarsamvinna] 15. [https://eeagrants.org/topics-programmes/culture-civil-society-good-governance-and-fundamental-rights-and-freedoms/civil Frjáls félagasamtök] 16. [https://eeagrants.org/topics-programmes/culture-civil-society-good-governance-and-fundamental-rights-and-freedoms/good Góðir stjórnunarhættir, ábyrgar stofnanir og gagnsæi] 17. [https://eeagrants.org/topics-programmes/culture-civil-society-good-governance-and-fundamental-rights-and-freedoms/human Mannréttindi – innleiðing á landsvísu] ''ÁS 5: Innanríkis- og dómsmál'' 18. [https://eeagrants.org/topics-programmes/justice-and-home-affairs/asylum-and-migration Alþjóðleg vernd og fólksflutningar] 19. [https://eeagrants.org/topics-programmes/justice-and-home-affairs/correctional-services Fangelsismál og gæsluvarðhald] 20. [https://eeagrants.org/topics-programmes/justice-and-home-affairs/police-cooperation Alþjóðleg lögreglusamvinna og barátta gegn afbrotum] 21. [https://eeagrants.org/topics-programmes/justice-and-home-affairs/judicial-cooperation Skilvirkni og afköst dómskerfisins, efling réttarríkisins] 22. [https://eeagrants.org/topics-programmes/justice-and-home-affairs/domestic-and-gender-based-violence Heimilis- og kynbundið ofbeldi] 23. [https://eeagrants.org/topics-programmes/justice-and-home-affairs/disaster-prevention-and-preparedness Varnir gegn og undurbúningur fyrir hamfarir] Nýr þáttur í Uppbyggingarsjóðum EES og Noregs 2014-2021 er að settur var á fót [https://eeagrants.org/topics-programmes/fund-youth-employment sjóður fyrir atvinnuþátttöku ungmenna] (65,5 milljónir evra) og  [https://eeagrants.org/topics-programmes/fund-regional-cooperation sjóður fyrir svæðisbundið samstarf] (34,5 milljónir evra). Þessir sjóðir styðja evrópsk verkefni þvert á landamæri og fjölþjóðleg framtaksverkefni til að finna lausnir á sumum þeirra ögrana sem sameiginlegar eru í Evrópu. Allar áætlanirnar sem heyra undir Uppbyggingarsjóði EES og Noregs 2014-2021 munu vera í gildi til 30. apríl 2024. === Samvinna og erlendir samstarfsaðilar === Aðilar að gjafaáætlununum gegna mikilvægu hlutverki við skipulagningu og innleiðingu áætlananna, sem og við að greiða fyrir samstarfi um verkefnin. Á 2014-2021 fjármögnunartímabilinu er [https://eeagrants.org.orion.eworx.gr/partnership-opportunities/donor-programme-partners 21 aðili að gjafaáætlununum]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (tveir frá Íslandi, einn frá Liechtenstein og 18 frá Noregi). Aðilar að gjafaáætlununum eru aðallega opinberir aðilar með hlutvert á sínu sviði á landsvísu og með mikla alþjóðlega reynslu. Þessir aðilar hafa verið tilnefndir af gjafaríkjunum. Milliríkjasamtök og -aðilar gegna mikilvægu hlutverki í Uppbyggingarsjóðum EES og Noregs, þar sem þau vakta hvort alþjóðlegir samningar og sáttmálar séu virtir í Evrópu. Þessi samtök veita aðstoð á sviðum tengdum mannréttindum, lýðræði og réttarríkinu. Til að tryggja að áætlanir og verkefni Uppbyggingarsjóða EES og Noregs séu í samræmi við evrópska og alþjóðlega staðla, hafa gjafaríki sett upp skipulagt samstarf við þrjá evrópska aðila, sem hafa hlutverk alþjóðlegra samstarfssamtaka á 2014-2021 fjármögnunnartímabilinu: * [https://fra.europa.eu/es Evrópustofnun grundvallarmannréttinda (FRA)] tekur þátt í ýmsum verkefnum um þátttöku og grundvallarréttindi Rómafólks. Uppbyggingarsjóðirnir vinna líka með FRA við skipulagningu viðburða háttsettra aðila um grundvallarréttindi. * [https://www.coe.int/en/web/portal Evrópuráðið (CoE)] er umfangsmesti samstarfsaðili Uppbyggingarsjóðanna og tekur þátt í ýmsum áætlunum. Ráðið veitir mikilvæga ráðgjöf sem og tæknilegt framlag á sviði mannréttinda, lýðræðis og réttarríkisins. * [http://www.oecd.org/ Efnahags- og framfarastofnunin (OECD)] er mikilvægur samstarfsaðili fyrir Uppbyggingarsjóðina á svið góðra stjórnunarhátta, þar sem hún tekur þátt í ýmsum áætlunum og verkefnum. == Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs 2009–2014<ref name=":0" />== Á tímabilinu 2009-2014, var 1,8 milljarður evra lagður til sjóðanna. Uppbyggingarsjóður EES (993,5 milljarðar evra), sem er fjármagnaður sameiginlega af Íslandi (3%), Liechtenstein (1%) og Noregi (96%), stóð til boða í 16 löndum. Uppbyggingarsjóður Noregs (804,6 milljónir evra), sem er eingöngu fjármagnaður af Noregi, stóð til boða í þeim 13 löndum sem höfðu gengið í ESB eftir 2003. Spánn fékk einungis aðlögunarfjármögnun á tímabilinu 2009-2014. Eftir aðlögunartímabil árið 2013 varð Króatía aðili að ESB og EES árið 2014 og þar af leiðandi viðtökuríki framlaga úr Uppbyggingarsjóðum EES og Noregs. <small>''Tafla 1. Framlög úr Uppbyggingarsjóðum EES og Noregs 2009-2014''</small> {| class="wikitable" |''Country'' |''Uppbyggingarsjóður EES'' |''Uppbyggingarsjóður Noregs'' |''Heildarframlag'' |''% gjaldfærð*'' |- |''[[Búlgaría]]'' |€ 78 600 000 |€ 48 000 000 |€ 126 600 000 |79.49% |- |''[[Króatía]]'' |€ 5 000 000 |€ 4 600 000 |€ 9 600 000 |63.33% |- |''[[Kýpur]]'' |€ 3 850 000 |€ 4 000 000 |€ 7 850 000 |96.38% |- |[[Tékkland|''Tékkland'']] |€ 61 400 000 |€ 70 400 000 |€ 131 800 000 |84.13% |- |''[[Eistland]]'' |€ 23 000 000 |€ 25 600 000 |€ 48 600 000 |97.12% |- |''[[Grikkland]]'' |€ 63 400 000 |€ 0 |€ 63 400 000 |86.28% |- |''[[Ungverjaland]]'' |€ 70 100 000 |€ 83 200 000 |€ 153 300 000 |57.76% |- |''[[Lettland]]'' |€ 34 550 000 |€ 38 400 000 |€ 72 950 000 |87.66% |- |''[[Litáen|Litáen]]'' |€ 38 400 000 |€ 45 600 000 |€ 84 000 000 |95.26% |- |''[[Malta]]'' |€ 2 900 000 |€ 1 600 000 |€ 4 500 000 |98.76% |- |''[[Pólland]]'' |€ 266 900 000 |€ 311 200 000 |€ 578 100 000 |91.69% |- |''[[Portúgal]]'' |€ 57 950 000 |€ 0 |€ 57 950 000 |90.51% |- |''[[Rúmenía]]'' |€ 190 750 000 |€ 115 200 000 |€ 305 950 000 |82.21% |- |''[[Slóvakía]]'' |€ 38 350 000 |€ 42 400 000 |€ 80 750 000 |79.80% |- |'''[[Slóvenía]]''' |€ 12 500 000 |€ 14 400 000 |€ 26 900 000 |91.37% |- |'''[[Spánn]]''' |€ 45 850 000 |€ 0 |€ 45 850 000 |89.46% |- |'''Alls''' |'''€ 993 500 000''' |'''€ 804 600 000''' |'''€ 1 798 100 000''' |'''85.11%''' |} <small>* Hlutfall gjaldfært af hæfum kostnaði í prósentum. Upplýsingar sóttar 5. september 2019 og geta breyst. </small> <small>Heimild: ''End Review of the EEA and Norway Grants 2009-2014, rapid assessment: final report'', mars 2019. ''(Lokaúttekt á Uppbyggingarsjóðum EES og Noregs 2009-2014, flýtimat: lokaskýrsla.)''</small> === Tegundir stuðnings === Á tímabilinu 2009-2014 veittu Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs styrki á níu áherslusviðum og 32 verkefnasviðum, eins og fram kemur í '''Töflu 2'''. Upphæð styrkja eftir áherslusviðum sést á myndinni hér að neðan. [[Mynd:Funds_allocated_per_Priority_Sector.png|alt=|miðja|thumb|Mund 3. Úthlutun styrkja eftir áherslusviðum]] <small>'''Tafla 2.''' ''Áherslusvið og verkefnasvið Uppbyggingarsjóða EES og Noregs 2009-2014''</small> {| class="wikitable" |'''Uppbyggingarsjóður EES''' |'''Uppbyggingarsjóður Noregs''' |- |'''Umhverfisvernd og -stjórnun''' Samþætt stjórnun sjávar og vatna Líffræðilegur fjölbreytileiki og vistkerfisþjónusta Umhverfisvöktun og samþætt áætlanagerð og stjórnun Samdráttur í hættulegum efnum |'''Föngun og geymsla koltvísýrings'''Föngun og geymsla koltvísýrings |- |'''Loftslagsbreytingar og endurnýjanlegir orkugjafar''' Orkunýtni Endurnýjanleg orka Aðlögun að loftslagsbreytingum Sjávarútvegur Rannsóknir og tækni tengd umhverfi og loftslagsbreytingum |'''Nýsköpun í grænum iðnaði'''Nýsköpun í grænum iðnaði |- | rowspan="2" |'''Borgaralegt samfélag'''Styrkir til frjálsra félagasamtaka |'''Mannsæmandi störf og þríhliða viðræður'''Heildarsjóður fyrir mannsæmandi störf og þríhliða viðræður |- |'''Innanríkis- og dómsmál''' Heimilis- og kynbundið ofbeldi Schengensamstarf og barátta gegn skipulagðri glæpastarfsemi þvert á landamæri, þar á meðal mansali og farandglæpasamtökum Færniuppbygging og samstarf á sviði dómstóla Fangelsismál, þ.m.t. utan fangelsa Innanríkis- og dómsmál |- |'''Mannleg og félagsleg þróun''' Börn og ungmenni í áhættuhópi Stað- og svæðisbundnar aðgerðir til að draga úr ójöfnuði á landsvísu og efla félagslega þátttöku Lýðheilsuverkefni Samþætting kynjajafnréttis og efling jafnvægis milli vinnu og einkalífs Stofnanarammi á sviði málefna hælisleitenda og innflytjenda | rowspan="2" |'''Mannleg og félagsleg þróun''' Færniuppbygging og stofnanasamstarf milli viðtökuríkja og opinberra stofnana og héraðs- og landsyfirvalda í Noregi Samvinna þvert á landamæri Samþætting kynjajafnréttis og efling jafnvægis milli vinnu og einkalífs |- |'''Verndun menningararfs''' Varðveisla og enduruppbygging menningar- og náttúarfleifðar Efling fjölbreytni í menningu og listum innan evrópsks menningararfs |- |'''Rannsóknir og námsstyrkir''' Rannsóknir á áherslusviðum Námsstyrkir |'''Rannsóknir og námsstyrkir''' Tvíhliða rannsóknarsamstarf Tvíhliða áætlanir um námsstyrki |} Heimild: [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2009-2014-blue-book-overview-supported-programme-areas Blue Book 2009-2014] === Samvinna === Samvinna í gegnum tvíhliða áætlanir og verkefni er vettvangur til að skiptast á þekkingu, læra um bestu starfsvenjur og til að þróa sameiginlega stefnu. [https://annualreport2018.eeagrants.org/wp-content/uploads/2018/06/Donor-Programme-Partners-by-beneficiary-country-2009-2014.pdf 23 aðilar að gjafaáætlununum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203103708/https://annualreport2018.eeagrants.org/wp-content/uploads/2018/06/Donor-Programme-Partners-by-beneficiary-country-2009-2014.pdf |date=2020-02-03 }} tóku þátt á fjármögnunartímabilinu 2009-2014 (20 frá Noregi, tveir frá Íslandi og einn frá Liechtenstein). Auk þess er Evrópuráðið talið sem aðili að gjafaáætlunum í ýmsum áætlunum. Meira en 30% af þeim 7.000 verkefnum sem fjármögnuð voru á þessu tímabili voru með virkan aðila að gjafaáætluninni. Það voru nærri 1.000 aðilar frá gjafaríkjunum (185 frá Íslandi, 11 frá Liechtenstein og 780 frá Noregi). === Niðurstöður === [https://eeagrants.org/News/2019/One-report-countless-achievements Lokaúttekt á Uppbyggingarsjóðum EES og Noregs 2009-2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190610161919/https://eeagrants.org/News/2019/One-report-countless-achievements |date=2019-06-10 }} varpar ljósi á stuðning Uppbyggingarsjóðanna í 16 ESB löndum. Eftirfarandi sjálfstæðar úttektir og möt hafa verið gerð á 2009-2014 fjármögnunartímabilinu: * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2009-2014-rapid-assessment-research-programmes-final-report Flýtimat á rannsóknaráætlunum] * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2009-2014-rapid-assessment-increasing-roma-inclusion-final-report Flýtimat á aukinni þátttöku Rómafólks] * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2009-2014-rapid-assessment-gender-programmes-final-report Flýtimat á kynjaáætlunum] * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2009-2014-mid-term-evaluation-support-strengthened-bilateral-0 Áfangamat á stuðningi við styrkingu tvíhliða tengsla] * [https://eeagrants.org/resources/norway-grants-2009-2014-evaluation-decent-work-and-tripartite-dialogue-final-report Mat á mannsæmandi störfum og þríhliða viðræður - lokaskýrsla] * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2009-2014-mid-term-review-cultural-heritage-sector-main-report Áfangamat á grein menningararfleifðar - aðalskýrsla] * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2009-2014-mid-term-review-ngo-programmes-main-report Áfangamat á verkefnum frjálsra félagasamtaka - aðalskýrsla] * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2009-2014-review-risk-management Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs 2009-2014: Yfirlit yfir áhættustjórnun] Í [https://data.eeagrants.org/ gagnagátt um árangur] Uppbyggingarsjóða EES og Noregs má finna frekari upplýsingar um áætlanirnar og verkefnin sem voru fjármögnuð á tímabilinu 2009-2014. == Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs 2004–2009<ref name=":1" />== Með stækkun ESB árið 2004 voru tíu ný lönd – Kýpur, Tékkland, Eistland, Ungverjaland, Lettland, Litáen, Malta, Pólland, Slóvakía og Slóvenía – ekki einungis aðilar að ESB, heldur líka evrópska efnahagssvæðinu (EES). Stækkunin kallaði á umtalsverða aukningu á framlögum til evrópskrar samheldni. Flest nýju aðildarríkjanna voru álitin fyrir neðan meðaltal ESB hvað varðaði félagslega og efnahagslega þróun. [[Mynd:Financial_Mechanism_EEA_Norway.jpg|thumb|247x247dp]] Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs lögðu fram 1,3 milljarða evra fyrir tímabilið 2004-2009. Uppbyggingarsjóður EES (672 milljónir evra) studdi 15 viðtökuríki í Mið- og Suður-Evrópu. Uppbyggingarsjóður Noregs veitti viðbótar 567 milljónum evra til tíu landa sem gengu í ESB árið 2004. Til viðbótar við þessa tvo sjóði veitti Noregur 68 milljónum evra í gegnum tvíhliðasamstarfsáætlanir við Búlgaríu og Rúmeníu, þegar þau tvö lönd gengu í ESB árið 2007. Noregur, sem stærsta gjafaríkið, lagði til nær 97% af heildarstyrkjum á tímabilinu 2004-2009. === Tegundir stuðnings === Frá 2004 til 2009, var 1.250 verkefnum veittur fjárhagslegur stuðningur í gegnum Fjármagnskerfi EES og Noregs. Þessi verkefni voru á eftirfarandi sviðum: * Umhverfi og sjálfbær þróun * Verndun evrópsks menningararfs * Frjáls félagasamtök * Schengen og dómskerfið * Heilsa og umönnun barna * Færniuppbygging meðal stofnana og mannauðsþróun * Akademískar rannsóknir og námsstyrkir * Svæðisbundið samstarf og samstarf þvert á landamæri * Færniuppbygging meðal stofnana === Samvinna === Meira en eitt af hverjum fimm verkefnum sem fengu stuðning, voru ''samvinnuverkefni'' milli aðila í viðtökuríkjunum og Íslands, Liechtenstein eða Noregs. === Niðurstöður === Í [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2004-2009-end-review lokamat á Uppbyggingarsjóðum EES og Noregs 2004-2009] er komist að þeirri niðurstöðu að „Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs 2004-2009 hafa lagt af mörkum til að draga úr ójöfnuði innan Evrópu […] og staðbundinn ávinningur hefur verið umtalsverður“ (''Lokaskýrsla'', Norrænn ráðgjafarhópur, janúar 2012). Eftirfarandi sjálfstæðar úttektir og samantektir hafa verið gerðar á 2004-2009 fjármögnunartímabilinu: * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2004-2009-review-norwegian-partnership-projects Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs 2004-2009: Samantekt um samstarfsverkefni Noregs] * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2004-2009-evaluation-ngo-funds Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs 2004-2009: Úttekt á sjóðum frjálsra félagasamtaka] * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2004-2009-review-funding-energy-saving-and-renewable-energy Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs 2004-2009: Samantekt á fjármögnun til orkusparnaðar og framleiðslu á endurnýjanlegri orku í Póllandi] * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2004-2009-mid-term-evaluation Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs 2004-2009: Áfangaúttekt] * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2004-2009-review-funding-biodiversity Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs 2004-2009: Samantekt á fjármögnun til líffræðilegs fjölbreytileika] * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2004-2009-evaluation-support-schengen-acquis-and-strengthening Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs 2004-2009: Úttekt á stuðningi við Schengen regluverkið og til eflingar dómskerfisins] * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2004-2009-review-cultural-heritage-support-czech-republic Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs 2004-2009: Samantekt á stuðningi við menningararf í Tékklandi] * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2004-2009-evaluation-funding-health-and-childcare-romania Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs 2004-2009: Úttekt á fjármagni til heilsu og umönnunar barna í Rúmeníu] * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2004-2009-evaluation-funding-health-and-childcare-lithuania Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs 2004-2009: Úttekt á fjármagni til heilsu og umönnunar barna i Litáen] * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2004-2009-evaluation-funding-health-and-childcare-hungary Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs 2004-2009: Úttekt á fjármagni til heilsu og umönnunar barna í Ungverjalandy] * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2004-2009-evaluation-funding-health-and-childcare-czech-republic Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs 2004-2009: Úttekt á fjármagni til heilsu og umönnunar barna í Tékklandi] * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2004-2009-evaluation-funding-health-and-childcare Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs 2004-2009: Úttekt á fjármagni til heilsu og umönnunar barna] * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2004-2009-review-regional-development-and-cross-border-cooperation Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs 2004-2009: Samantekt á samvinnu á sviði byggðaþróunar og samvinnu þvert á landamæri] * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2004-2009-evaluation-funding-cultural-heritage-sector Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs 2004-2009: Úttekt á fjármögnun á sviði menningararfleifðar] * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2004-2009-end-review Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs 2004-2009: Lokaúttekt] * [https://eeagrants.org/resources/eea-and-norway-grants-2004-2009-evaluation-funding-academic-research-sector Uppbyggingarsjóðir EES og Noregs 2004-2009: Úttekt á fjármögnun á sviði akademískra rannsókna] == Fjármagnssjóður 1999–2003<ref name=":1" />== Á tímabilinu 1999–2003, fengu Grikkland, [[Írland]], [[Norður-Írland|Norður Írland]], Portúgal og Spánn 119,6 milljónir evra frá EES EFTA ríkjunum (Íslandi, Liechtenstein og Noregi). Studd voru verkefni á svið umhverfisverndar, þéttbýlisendurnýjunar, mengunar í þéttbýli, verndunar menningararfs, samgangna, menntunar og þjálfunar og akademískra rannsókna. Um 93% fjármögnunarinnar fór til verkefna sem tengdust umhverfisvernd. Hér má hlaða niður [https://eeagrants.org/resources/eea-grants-1999-2003-final-report lokaskýrslu um Fjármagnssjóðinn 1999-2003.] == Fjármagnskerfið 1994–1998<ref name=":1" />== Fjármagnskerfið 1994-1998 náði til Grikklands, Írlands, Norður Írlands, Portúgals og Spánar. Studd voru verkefni á sviðið umhverfisverndar, menntunar og þjálfunar og samgangna. Til viðbótar við þær 500 milljónir evra sem veitt var í verkefnastyrki, var vaxtaafsláttur veittur af lánum að upphæð 1,5 milljarðar evra í [[:en:European_Investment_Bank|Evrópska fjárfestingarbankanum]] (EIB). [[Finnland]], [[Svíþjóð]] og [[Austurríki]], sem voru aðilar að EFTA allt til 1994, yfirgáfu samtökin til að ganga til liðs við ESB. Framkvæmdastjórn ESB tók yfir skuldbindingar til framlaga af hálfu þessara þriggja ríkja til Fjármagnskerfisins 1994-1998. Hér má hlaða niður [https://eeagrants.org/resources/eea-grants-1994-1998-final-report lokaskýrslu um Fjármagnskerfið 1994-1998.] == Heimildir == * ''[https://www.regjeringen.no/en/topics/european-policy/eos/id115261/ "Evrópska efnahagssvæðið (EES)"]. Government.no. Sótt 15. ágúst 2019.'' * ''[https://web.archive.org/web/20171204204806/https://eeagrants.org/Who-we-are/Our-history "Saga okkar – Uppbyggingarsjóður EES"]. eeagrants.org. Sótt 15. febrúar 2020.'' * ''[https://www.regjeringen.no/en/topics/european-policy/norwaygrants/which-countries-benefit/id685572/ "Hvaða lönd hagnast?".] Government.no. Sótt 15. febrúar 2020.'' * ''[https://www.regjeringen.no/en/topics/european-policy/norwaygrants/about-the-eea-and-norway-grants/id685567/ "Um Uppbyggingarsjóði EES og Noregs".] Government.no. Sótt 15. febrúar 2020.'' * ''[https://www.regjeringen.no/en/aktuelt/agreement-norway-eu-grants/id2427805/ "Samningur milli Noregs og ESB um Uppbyggingarsjóði EES og Noregs og tollfrjálsa fiskkvóta ".] Government.no. Sótt 15. febrúar 2020.'' * ''[https://www.regjeringen.no/en/aktuelt/hungary_suspension/id758873/ "Niðurfelling styrkja Uppbyggingarsjóða EES og Noregs til Ungverjalands "]. Government.no. Sótt 15. febrúar 2020.'' * ''[https://web.archive.org/web/20160305002945/https:/www.riksrevisjonen.no/en/Reports/Pages/EEA.aspx "Rannsókn Ríkisendurskoðunar á Uppbyggingarsjóðum EES og Noregs".]Vistað úr [https://www.riksrevisjonen.no/en/Reports/Pages/EEA.aspx frumheimild]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305002945/https://www.riksrevisjonen.no/en/Reports/Pages/EEA.aspx |date=2016-03-05 }} þann 15. febrúar 2020.'' == Aðrir tenglar == *[https://annualreport2018.eeagrants.org/#home Ársskýrsla 2017/2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920004850/https://annualreport2018.eeagrants.org/#home |date=2020-09-20 }} * [https://eeagrants.org/results Gagnagátt um árangur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200306223625/https://eeagrants.org/results |date=2020-03-06 }} * [https://www.eeagrants.org/ Opinber síða Uppbyggingarsjóða EES og Noregs]<u><span lang="IS"></span></u> * ''[https://www.instagram.com/eeanorwaygrants/ Instagram Uppbyggingarsjóða EES og Noregs]'' <u><span lang="IS"></span></u> * ''[https://twitter.com/EEANorwayGrants Twitter Uppbyggingarsjóða EES og Noregs]'' <u><span lang="IS"></span></u> * ''[https://www.linkedin.com/company/eea-and-norway-grants LinkedIn Uppbyggingarsjóða EES og Noregs]'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231024201725/https://www.linkedin.com/company/eea-and-norway-grants/ |date=2023-10-24 }} *''[https://www.facebook.com/EEANorwayGrants Facebook Uppbyggingarsjóða EES og Noregs] * ''[https://www.efta.int/ Fríverslunarsamtök Evrópu (EFTA)]'' <u><span lang="IS"></span></u> * ''[https://www.eftasurv.int/ Eftirlitsstofnun EFTA]  ''<u><span lang="IS"></span></u> * [https://www.regjeringen.no/en/topics/european-policy/norwaygrants/id115262/ Vefsíða norsku ríkisstjórnarinnar um Uppbyggingarsjóði EES og Noregs] <u><span lang="IS"></span></u> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Evrópska efnahagssvæðið]] 6dc2rj1nr1akowh7d3zzxrfceno8voh 0 156739 1980218 1877133 2026-09-25T15:16:54Z Arnastjarna 114982 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1980218 wikitext text/x-wiki :''Ekki skal rugla ginklofa við [[gin- og klaufaveiki]].'' '''Ginklofi''' (''trismus nascentium'') eða '''ungbarnastífkrampi''' er gerð af [[stífkrampi|stífkrampa]] sem kemur fram í nýfæddum börnum. ==Ginklofi á Íslandi== Fyrst er getið um ginklofa í minnisbók Odds biskups frá 1630 og einnig í riti Gizurar Péturssonar sem var prestur í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] 1687-1713. Ginklofi var mjög skæður á Heimaey í Vestmannaeyjum og eyjunni St. Kildu í Suðureyjum og er talið að 70-80% lifandi fæddra barna sem fæddust á þessum eyjum hafi dáið á fyrstu tveimur vikum frá fæðingu. Einkenni þessara eyja voru að íbúar lifðu mikið á sjófugli, einkum fýl og lunda. Um miðja 19. öld var veikinni útrýmt í Vestmannaeyjum fyrir atbeina dansks læknis, Peter Anton Schleisner. Með konungsúrskurði 6. júní 1827 var ákveðið að stofna læknisembætti í Vestmannaeyjum. Var A.F. Schneider skipaður læknir 1845 en á undan honum höfðu verið þrír læknar, sá seinasti A.S.I. Haaland, en ekki hafði tekist að ná tökum á barnadauða vegna ginklofa. Haaland vakti athygli á slæmu neysluvatni, almennum óþrifnaði og að naflastrengur barna í Vestmannaeyjum væri ekki eðlilega bundinn upp og ekki tíðkaðist að konur væru með börn sín á brjósti. Schleisner læknir kom upp fæðingarstofnun í Vestmannaeyjum sem hann kallaði Stiftelsen. Þar voru viðhafðar strangar hreinlætisráðstafanir og notuð naflaolía á naflasár nýbura. Þessi naflaolía (Balsamum copaiba) var borin á daglega. Einnig var hugað að [[Náttúruvernd|umhverfisvernd]] og mataræði og allt fuglakjöt bannað. Schleisner fór frá Vestmannaeyjum og fæðingarstofnunin Stiftelsen lagðist niður en áfram var haldið að nota naflaolíu. Í riti frá 1849 er skýrsla (udtog) Schleisners frá Íslandsdvölinni. Í öðrum löndum tíðkaðist að sótthreinsa [[Nafli|nafla]] barna með jurtum. Frumbyggjar Ameríku lögðu sundurskorinn kerlingareld (Lycoperdon pyriforme) við nafla barna uns stúfurinn féll af. ==Heimildir== * [https://timarit.is/issue/364858?iabr=on Ginklofinn í Vestmannaeyjum, Læknablaðið : fylgirit - 14. fylgirit (15.05.1982)] [[Flokkur:Stífkrampi]] [[Flokkur:Saga Vestmannaeyja]] [[Flokkur:Nýburalækningar]] 5i1ltl7wrh663jhfhmtk8y9sunoh7qp 1980219 1980218 2026-09-25T15:17:22Z Arnastjarna 114982 1980219 wikitext text/x-wiki :''Ekki skal rugla ginklofa við [[gin- og klaufaveiki]].'' '''Ginklofi''' (''trismus nascentium'') eða '''ungbarnastífkrampi''' (enska: neonatal tetanus) er gerð af [[stífkrampi|stífkrampa]] sem kemur fram í nýfæddum börnum. ==Ginklofi á Íslandi== Fyrst er getið um ginklofa í minnisbók Odds biskups frá 1630 og einnig í riti Gizurar Péturssonar sem var prestur í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] 1687-1713. Ginklofi var mjög skæður á Heimaey í Vestmannaeyjum og eyjunni St. Kildu í Suðureyjum og er talið að 70-80% lifandi fæddra barna sem fæddust á þessum eyjum hafi dáið á fyrstu tveimur vikum frá fæðingu. Einkenni þessara eyja voru að íbúar lifðu mikið á sjófugli, einkum fýl og lunda. Um miðja 19. öld var veikinni útrýmt í Vestmannaeyjum fyrir atbeina dansks læknis, Peter Anton Schleisner. Með konungsúrskurði 6. júní 1827 var ákveðið að stofna læknisembætti í Vestmannaeyjum. Var A.F. Schneider skipaður læknir 1845 en á undan honum höfðu verið þrír læknar, sá seinasti A.S.I. Haaland, en ekki hafði tekist að ná tökum á barnadauða vegna ginklofa. Haaland vakti athygli á slæmu neysluvatni, almennum óþrifnaði og að naflastrengur barna í Vestmannaeyjum væri ekki eðlilega bundinn upp og ekki tíðkaðist að konur væru með börn sín á brjósti. Schleisner læknir kom upp fæðingarstofnun í Vestmannaeyjum sem hann kallaði Stiftelsen. Þar voru viðhafðar strangar hreinlætisráðstafanir og notuð naflaolía á naflasár nýbura. Þessi naflaolía (Balsamum copaiba) var borin á daglega. Einnig var hugað að [[Náttúruvernd|umhverfisvernd]] og mataræði og allt fuglakjöt bannað. Schleisner fór frá Vestmannaeyjum og fæðingarstofnunin Stiftelsen lagðist niður en áfram var haldið að nota naflaolíu. Í riti frá 1849 er skýrsla (udtog) Schleisners frá Íslandsdvölinni. Í öðrum löndum tíðkaðist að sótthreinsa [[Nafli|nafla]] barna með jurtum. Frumbyggjar Ameríku lögðu sundurskorinn kerlingareld (Lycoperdon pyriforme) við nafla barna uns stúfurinn féll af. ==Heimildir== * [https://timarit.is/issue/364858?iabr=on Ginklofinn í Vestmannaeyjum, Læknablaðið : fylgirit - 14. fylgirit (15.05.1982)] [[Flokkur:Stífkrampi]] [[Flokkur:Saga Vestmannaeyja]] [[Flokkur:Nýburalækningar]] azqk9llrxegnnj6cv0gvs754tszrnsl 0 156746 1980409 1798396 2026-09-26T04:41:21Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980409 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Síberíuhlynur | image = Acer ginnala.jpg | image_width = 240px | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Sápuberjabálkur]] (''Sapindales'') | familia = [[Sápuberjaætt]] (''Sapindaceae'') | genus = '''''[[Hlynir]]''''' (''Acer'') | subgenus = Acer sect. Ginnala | species = '''''A. ginnala''''' | binomial = ''Acer ginnala'' | binomial_authority = [[Carl Maximovicz|Maxim.]] | range_map = | range_map_width = | range_map_caption = }} '''Síberíuhlynur''' ([[fræðiheiti]]: ''Acer ginnala'') er lítil [[hlynir|hlyntegund]] sem er með útbreiðslu í Austur-Asíu; Kóreu, Japan, Austur-Mongólíu og [[Amúrfylki|Amúr-dal]] í Rússlandi. Hann verður 3-10 metrar að hæð og er vinsæl skrautplanta í Norður-Ameríku og Evrópu. Síberíuhlynur er kuldþolnastur hlyna. Lítil reynsla er af honum á Íslandi. ==Tengill== *[https://web.archive.org/web/20200815202451/http://lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&fl=2&pId=19 Lystigarður Akureyrar] ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Commonscat|Acer ginnala}} {{Wikilífverur|Acer ginnala}} [[Flokkur:Hlynir]] 6dxgh8aqdotzqwjy1fv45do2k62bdef 0 157177 1980297 1714749 2026-09-25T23:25:29Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980297 wikitext text/x-wiki '''Hagalón''' er fyrirhugað [[uppistöðulón]] fyrir [[Hvammsvirkjun]] í [[Skeiða- og Gnúpverjahreppur|Skeiða og Gnúpverjahreppi]]. Áætluð stærð lónsins er fjórir ferkílómetrar. Fyrirhugað er að stífla farveg Þjórsár um 400 m ofan við [[Minnanúpshólmi|Minnanúpshólma]]. Að vestan mun lónið afmarkast að mestu leyti af Þjórsárdalsvegi en sá vegur verður endurbyggður við bakka lónsins og færður nær Þjórsá. Vatnsyfirborð lónsins verður í 116 m hæð yfir sjávarmáli, rúmmálið um 13,2 Gl og meðaldýpt lónsins verður 3,3 m. Lónið er umdeilt og fer ein stærsta ey [[Þjórsá]]r, Hagaey, að mestu undir vatn. ==Heimild== * [https://web.archive.org/web/20200809233134/https://www.landsvirkjun.is/rannsoknirogthroun/virkjunarkostir/hvammsvirkjun Vefsíða Landsvirkjunar um Hvammsvirkjun] [[Flokkur:Þjórsá]] rf5k35d3kzvkjggvidae6n49ddxwcw9 0 158601 1980436 1954639 2026-09-26T05:45:42Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980436 wikitext text/x-wiki {{Leikvangur | nafn = Þórsvöllur | gælunafn = | mynd = [[Mynd:Þórsvöllur 0031.jpg|200px]] | myndatexti = | fullt_nafn = | staðsetning = Traðarland í [[Akureyri]] | hnit = {{hnit|65|41|29|N|18|7|4|W|type:landmark}} | opnaður = 2007 | endurnýjaður = | stækkaður = | lokaður = | rifinn = | eigandi = | yfirborð = Gervigras | byggingakostnaður = | arkitekt = | verktaki = | verkefnisstjóri = | eldri_nöfn = | notendur = [[Íþróttafélagið Þór Akureyri]], [[Þór/KA]], [[Hamrarnir]] | sætafjöldi = 984 | stæðisfjöldi = 2.000 | stærð = }} {{aðgreiningartengill1|Þórsvöllur|[[Tórsvöllur]], heimavöll Færeyinga}} '''Þórsvöllur''' er leikvangur [[Íþróttafélagið Þór Akureyri|Íþróttafélagið Þór]]. Hann er staðsettur á Akureyri og tekur 984 einstaklingar í einni bás en svæðið getur haft 2.000 standandi áhorfendur til viðbótar. == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> * [https://www.ksi.is/mannvirki/vellir/knattspyrnuvellir/vollur/?vollur=94 Þórsvöllur Akureyri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811013111/https://www.ksi.is/mannvirki/vellir/knattspyrnuvellir/vollur/?vollur=94 |date=2020-08-11 }} KSÍ. * [https://www.nordicstadiums.com/thorsvollur/ Þórsvöllur] Nordicstadiums.com. * [https://it.foursquare.com/v/%C3%BE%C3%B3rsv%C3%B6llur/4e038e4dae6099b226e3343f Þórsvöllur] Foursquare.com. * [https://web.archive.org/web/20250221195325/https://www.worldfootball.net/ Þórsvöllur, Akureyri (Iceland)] Worldfootball.net. [[Flokkur:Íslensk íþróttamannvirki]] rkul1g8vywtbzu1l813ux5z2saufh03 0 160497 1980357 1888491 2026-09-26T03:00:05Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980357 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Root-knot nematode | image = A juvenile root-knot nematode (Meloidogyne incognita) penetrates a tomato root - USDA-ARS.jpg | image_caption = Lirfa af tegundinni ''Meloidogyne incognita'', (stækkað 500×) að stinga sér í rót tómataplöntu. | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Þráðormar]] (''Nematoda'') | classis = [[Secernentea]] | ordo = [[Tylenchida]] | familia = [[Meloidogynidae]] | genus = '''''Meloidogyne''''' | genus_authority = [[Émil Goeldi|Göldi]], 1889 | subdivision_ranks = Tegundir | subdivision = ''[[Meloidogyne hapla]]''<br> ''[[Meloidogyne incognita]]''<br> ''[[Meloidogyne enterolobii]]'' syn. ''[[M. mayaguensis]]''<br> ... }} '''Meloidogyne''' eru sníkjudýr á plöntum. Þetta eru jarðvegs þráðormar sem eru helst á svæðum með heitu loftslagi eða stuttum vetrum. Um 2000 tegundir plantna á heimsvísu eru næmar fyrir sýkingu af þeim og valda þeir um 5% taps uppskeru í heiminum.<ref>Sasser JN, Carter CC: Overview of the International ''Meloidogyne'' Project 1975–1984. In An Advanced Treatise on ''Meloidogyne''. Edited by: Sasser JN, Carter CC. Raleigh: North Carolina State University Graphics; 1985:19-24.</ref> Þeir sýkja ræturnar og valda gallvexti sem dregur úr þroska og lifun plantnanna. Nafnið Meloidogyne er myndað úr tvemur grískum orðum sem þýða "epla-laga" og "kvenkyns".<ref name= ferris99-11>Howard Ferris 1999 to 2011 http://plpnemweb.ucdavis.edu/nemaplex/taxadata/G076S1.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630065108/http://plpnemweb.ucdavis.edu/Nemaplex/Taxadata/G076s1.htm |date=2007-06-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630065108/http://plpnemweb.ucdavis.edu/Nemaplex/Taxadata/G076s1.htm |date=2007-06-30 }}.</ref> ==Tegundir== *''[[Meloidogyne acronea]]'' *''[[Meloidogyne ardenensis]]'' Santos, 1968 *''[[Meloidogyne arenaria]]'' *''[[Meloidogyne artiellia]]'' *''[[Meloidogyne brevicauda]]'' *''[[Meloidogyne chitwoodi]]'' *''[[Meloidogyne coffeicola]]'' *''[[Meloidogyne exigua]]'' *''[[Meloidogyne fruglia]]'' *''[[Meloidogyne gajuscus]]'' *''[[Meloidogyne hapla]]'' *''[[Meloidogyne incognita]]'' *''[[Meloidogyne javanica]]'' *''[[Meloidogyne enterolobii]]'' (= ''Meloidogyne mayaguensis'') *''[[Meloidogyne naasi]]'' *''[[Meloidogyne partityla]]'' *''[[Meloidogyne thamesi]]'' == Tilvísanir == {{Reflist|32em}} == Tenglar == * [http://www.apsnet.org/edcenter/intropp/lessons/Nematodes/Pages/RootknotNematode.aspx APS Review] * [http://www.fbs.leeds.ac.uk/nem/ Plant Nematology Lab, University of Leeds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202120815/http://www.fbs.leeds.ac.uk/nem/ |date=2020-12-02 }} {{commonscat|Meloidogyne}} {{wikilífverur|Meloidogyne}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Sníkjudýr]] [[Flokkur:Þráðormar]] r6kssqj2yh2jv3kn2ht76ey32c53dbg 0 160520 1980358 1962090 2026-09-26T03:01:28Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980358 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Meloidogyne acronea'' | status = | image = | image_caption = | domain = | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Þráðormar]] (''Nematoda'') | classis = [[Secernentea]] | ordo = [[Tylenchida]] | familia = [[Heteroderidae]] | genus = [[Meloidogyne]] | species = '''M. naasi''' | binomial = Meloidogyne naasi | binomial_authority = [[M. T. Franklin|Franklin]], 1965 | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = }} '''''Meloidogyne naasi'''''<ref name = "COL">{{cite web|url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 6906887|accessdate= 2019-11-11|archive-date= 2019-12-18|archive-url= https://web.archive.org/web/20191218203746/http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|url-status=dead}}</ref> er tegund af þráðormum af ættinni [[Heteroderidae]].<ref name = "source">Orrell T. (custodian) & Nicolson D. (ed). (2019). ITIS Regional: The Integrated Taxonomic Information System (version Jun 2017). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> Tegundin veldur gallvexti á grösum.<ref>{{cite web |url=https://www.afbini.gov.uk/news/afbi-find-emerging-pest-threat-cereal-and-grass-crops-northern-ireland |title=AFBI find an emerging pest threat to cereal and grass crops in Northern Ireland |accessdate=3 July 2019 |last= |first= |date=10 June 2019 |work= |publisher=AFBI |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703091547/https://www.afbini.gov.uk/news/afbi-find-emerging-pest-threat-cereal-and-grass-crops-northern-ireland |archive-date=3 júlí 2019 |url-status=live }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20060904034138/http://plpnemweb.ucdavis.edu/nemaplex/Taxadata/G076s5.HTM Nemaplex, University of California - ''Meloidogyne naasi''] * [http://www.invasive.org/browse/subject.cfm?sub=10848 Invasive.org - ''Meloidogyne naasi'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{commonscat|Meloidogyne naasi}} {{wikilífverur|Meloidogyne naasi}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Sníkjudýr]] [[Flokkur:Þráðormar]] hvqmbk41ofi08kahozn9h0ngcxjdp8j 0 160521 1980359 1780608 2026-09-26T03:01:29Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980359 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Meloidogyne acronea'' | status = | image = | image_caption = | domain = | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Þráðormar]] (''Nematoda'') | classis = [[Secernentea]] | ordo = [[Tylenchida]] | familia = [[Heteroderidae]] | genus = [[Meloidogyne]] | species = '''M. thamesi''' | binomial = Meloidogyne thamesi | binomial_authority = Chitwood in Chitwood, Specht & Havis, 1952 | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Meloidogyne arenaria thamesi'' <small>Chitwood in Chitwood, Specht & Havis, 1952</small> <ref>[http://plpnemweb.ucdavis.edu/Nemaplex/Taxadata/G076s66.HTM ''Meloidogyne thamesi''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161219200843/http://plpnemweb.ucdavis.edu/nemaplex/Taxadata/G076s66.HTM |date=2016-12-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161219200843/http://plpnemweb.ucdavis.edu/nemaplex/Taxadata/G076s66.HTM |date=2016-12-19 }} at Nemaplex, [[University of California]]</ref> }} '''''Meloidogyne thamesi'''''<ref name = "COL">{{cite web|url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 6906886|accessdate= 2019-11-11|archive-date= 2019-12-18|archive-url= https://web.archive.org/web/20191218203746/http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|url-status=dead}}</ref> er tegund af þráðormum af ættinni [[Heteroderidae]].<ref name = "source">Orrell T. (custodian) & Nicolson D. (ed). (2019). ITIS Regional: The Integrated Taxonomic Information System (version Jun 2017). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> Hann sníkir á te ([[Camellia sinensis]]) == Tilvísanir == {{reflist}} {{commonscat|Meloidogyne thamesi}} {{wikilífverur|Meloidogyne thamesi}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Sníkjudýr]] [[Flokkur:Þráðormar]] rkl5w235e4agsuue6cyfv9c5u0eaukr 0 160524 1980289 1780610 2026-09-25T22:53:43Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980289 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = | status = | image = PotatoNematodeCysts.jpg | image_caption = Hnúðar eða gallvöxtur á kartöflurótum | domain = | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Þráðormar]] (''Nematoda'') | classis = [[Secernentea]] | ordo = [[Tylenchida]] | familia = [[Heteroderidae]] | genus = [[Globodera]] | species = '''G. pallida''' | binomial = Globodera pallida | binomial_authority = (Stone, 1973) | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = }} '''''Globodera pallida'''''<ref name = "COL">{{cite web|url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 7139736|accessdate= 2019-11-11|archive-date= 2019-12-18|archive-url= https://web.archive.org/web/20191218203746/http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|url-status=dead}}</ref> er tegund af þráðormum af ættinni [[Heteroderidae]].<ref name = "source">Gordon D. (ed). (2019). NZIB: New Zealand Inventory of Biodiversity (version Jun 2009). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> Þeir sníkja á jurtum af náttskuggaætt.<ref name=ucd>[http://plpnemweb.ucdavis.edu/Nemaplex/Taxadata/G053s1.htm ''Globodera pallida''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630031718/http://plpnemweb.ucdavis.edu/Nemaplex/Taxadata/G053S1.HTM |date=2007-06-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630031718/http://plpnemweb.ucdavis.edu/Nemaplex/Taxadata/G053S1.HTM |date=2007-06-30 }} Nemaplex. UC Davis. Revised 2013.</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.invasivespeciesinfo.gov/profile/pale-cyst-nematode Species Profile - Pale Cyst Nematode (''Globodera pallida'')], National Invasive Species Information Center, [[United States National Agricultural Library]]. * [https://www.bbl.is/skodun/aminning-til-kartoflubaenda Áminning til kartöflubænda] - [[Bændablaðið]] {{commonscat|Globodera pallida}} {{wikilífverur|Globodera pallida}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Sníkjudýr]] [[Flokkur:Þráðormar]] [[Flokkur:Kartöflusjúkdómar]] 4ebukifdz1bh9w6hfh746s0zc9ybhpv 0 160525 1980321 1827468 2026-09-26T01:37:23Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980321 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = | status = | image = PotatoNematodeCysts.jpg | image_caption = Hnúðar eða gallvöxtur á kartöflurótum | domain = | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Þráðormar]] (''Nematoda'') | classis = [[Secernentea]] | ordo = [[Tylenchida]] | familia = [[Heteroderidae]] | genus = [[Globodera]] |genus_authority = Skarbilovich, 1959 |subdivision_ranks = [[Tegund]]ir |subdivision = *''[[Globodera achilleae]]'' *''[[Globodera artemisiae]]'' *''[[Globodera chaubattia]]'' *''[[Globodera ellingtonae]]'' *''[[Globodera hypolysi]]'' *''[[Globodera leptonepia]]'' *''[[Globodera millefolii]]'' *''[[Globodera mirabilis]]'' *''[[Globodera pallida]]'' *''[[Globodera pseudorostochiensis]]'' *''[[Globodera rostochiensis]]'' *''[[Globodera tabacum]]'' *''[[Globodera zelandica]]'' |}} '''''Globodera '''''<ref name = "COL">{{cite web|url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 54885894|accessdate= 2019-11-11|archive-date= 2019-12-18|archive-url= https://web.archive.org/web/20191218203746/http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|url-status=dead}}</ref> er ættkvísl af þráðormum af ættinni [[Heteroderidae]]. Þeir sníkja á jurtum af [[náttskuggaætt]].<ref name=ucd>[http://plpnemweb.ucdavis.edu/Nemaplex/Taxadata/G053s1.htm ''Globodera pallida''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630031718/http://plpnemweb.ucdavis.edu/Nemaplex/Taxadata/G053S1.HTM |date=2007-06-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630031718/http://plpnemweb.ucdavis.edu/Nemaplex/Taxadata/G053S1.HTM |date=2007-06-30 }} Nemaplex. UC Davis. Revised 2013.</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20101230000456/http://www.harper-adams.ac.uk/groups/crops/nematology/ Harper Adams University College Nematology Research] * [https://archive.today/20121224031343/http://www.openfields.org.uk/Library/search/SearchResults.aspx?q=aGF5ZG9jaw== Technical Notes on potato cyst nematode management from Harper Adams University College] <!-- No longer works * [http://www.dpi.vic.gov.au/dpi/nreninf.nsf/childdocs/-71E8091F577D52D24A2568B30004F3B2-07E8C65C31CFC12CCA256BC800029303-4C9C6833948D4DF54A256DEA00274836-386AFCFE1CD9F10ECA256BCF000BBFE4?open PCN description by the Australian government]--> * [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20130123162956/http:/www.defra.gov.uk/planth/publicat/techpap.pdf UK Government technical overview] * [http://www.invasive.org/browse/subimages.cfm?sub=4905 Pictures of the nematodes and infected plants] * [https://www.bbl.is/skodun/aminning-til-kartoflubaenda Áminning til kartöflubænda] - [[Bændablaðið]] {{commonscat|Globodera}} {{wikilífverur|Globodera}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Sníkjudýr]] [[Flokkur:Þráðormar]] [[Flokkur:Kartöflusjúkdómar]] drevkmswem3q5z70336w47ogas4h9vf 0 160698 1980316 1800646 2026-09-26T01:11:45Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980316 wikitext text/x-wiki [[file:JulianNagelsmann.jpg|thumb|upright|Nagelsmann árið 2019]] '''Julian Nagelsmann''' (fæddur [[23. júlí]] [[1987]] í [[Landsberg am Lech]]) er [[Þýskaland|þýskur]] knattspyrnuþjálfari og fyrrverandi leikmaður. Frá 2021-2023 þjálfaði hann [[Bayern München]]. Þar áður þjálfaði hann [[1899 Hoffenheim]] og [[RB Leipzig]]. Sem knattspyrnumaður spilaði hann m.a. hjá [[1860 München]] og [[FC Augsburg]] (2007-2008). == Heimildir == *https://www.rnz.de/1899hoffenheim/1899nachrichten_artikel,-1899-hoffenheim-julian-macht-naegel-mit-koepfen-_arid,367462.html *https://web.archive.org/web/20180803173615/https://www.foxsportsasia.com/football/dutch-eredivisie/123113/ziyech-stripped-captaincy/ {{DEFAULTSORT:Nagelsmann, Julian }} [[Flokkur:fólk fætt árið 1987]] [[Flokkur:Þýskir knattspyrnustjórar]] [[Flokkur:Þýskir knattspyrnumenn]] 2dfl0yo3i23ljvqcql5x3635uoi13r3 0 161221 1980441 1815812 2026-09-26T07:02:30Z ~2026-51654-18 121153 /* Æviágrip */ Leiðrétt stafsetningarvilla. 1980441 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | sveit | heiti = Óðinn Valdimarsson | mynd = 45-2011-A.jpg | stærð = | myndatexti = Óðinn Valdimarsson | nafn = Óðinn Valdimarsson | nefni = | fæðing = 1937 | dauði = 2001 | uppruni = | hljóðfæri = Rödd | gerð = | rödd = | stefna = | titill = Söngvari | ár = | útgefandi = | samvinna = | vefsíða = | meðlimir = | fyrri_meðlimir = }} '''Óðinn Valdimarsson''' (f. [[21. janúar]] [[1937]], d. [[16. júlí]] [[2001]]) á Akureyri var íslenskur söngvari. == Æviágrip == Óðinn Valdimarsson fæddist þann 21. janúar 1937 á Akureyri og ólst þar upp, yngstur þriggja bræðra. Á uppvaxtarárum sínum var Óðinn allajafna kallaður Ódi. Foreldrar hans voru Valdimar Kristjánsson og Þorbjörg Jónsdóttir. Óðinn lærði prentiðn á Akureyri og vann einnig ýmis störf meðal annars á sjó. Óðinn er hvað þekktastur fyrir söng sinn, en hann söng meðal annars með [[Hljómsveit Ingimars Eydal]], [[KK sextett]] og [[Atlantic kvartettnum]]. Lagið Er völlur grær (Ég er kominn heim), er gjarnan spilað á undan landsleikjum Íslands í knattspyrnu. Óðinn lést 16. júlí 2001, hann hafði fengið krabbamein í hálsi sem varð til þess að hann missti röddina. == Útgefið efni == === [[Tónaútgáfan]] === * [[ T 18 ]] - Óðinn Valdimarsson - Blátt oní blátt - 1978 === [[Íslenzkir tónar]] === * [[EXP-IM 65]] - Óðinn Valdimarsson - Í litlum dal / Ó nei // Útlaginn / Ég vil lifa, elska, njóta - 1959 * [[EXP-IM 69]] - Óðinn Valdimarsson - Magga / Vina, litla vina // Einsi kaldi úr Eyjunum / Flakkarinn - 1959 * [[EXP-IM 72]] - Óðinn Valdimarsson - Útlaginn / Ingibjörg Þorbergs - Kvölds í ljúfum blæ // Sigurður Ólafsson og Sigurveig Hjaltested - Blikandi haf / Sigfús Halldórsson - Tondeleyo - 1960 * [[EXP-IM 92]] - Óðinn Valdimarsson - Í bjórkjallaranum / Augun þín blá // Helena Eyjólfsdóttir - Það sem ekki má / Gettu hver hún er (öll lögin eru úr sjónleiknum Allra meina bót) - 1961 * [[45-1000]] - Helena Eyjólfsdóttir og Óðinn Valdimarsson - Manstu ekki vina / Ó nei // Enn á ný / Ég á mér draum (1959) - 1959 * [[45-2004]] - Óðinn, Helena og Atlantic kvartettinn - Ég skemmti mér // Segðu nei - 1959 * [[45-2005]] - Óðinn Valdimarsson - Einsi kaldi úr Eyjunum // Magga - 1960 * [[45-2006]] - Óðinn Valdimarsson og K.K. sextettinn - Í Kjallaranum // Saga farmannsins - 1960 * [[45-2007]] - Óðinn Valdimarsson - Vina, litla vina // Flakkarinn - 1960 * [[45-2011]] - Óðinn Valdimarsson - 14 ára // Ég er kominn heim - 1960 == Tenglar == * [https://www.mbl.is/greinasafn/grein/619353/ Minningargrein] * [https://glatkistan.com/2017/09/14/odinn-valdimarsson/ Glatkistan.is] * [https://www.discogs.com/artist/3012700-%C3%93%C3%B0inn-Valdimarsson Discogs] {{Stubbur|tónlist}} [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] {{fd|1937|2001}} 4z0rwuze4ot58uuyguzovbd3597j4ev 0 161458 1980305 1931971 2026-09-26T00:10:04Z Friðþjófur 104929 /* Leiktíðir meistaraflokks Fram */ 1980305 wikitext text/x-wiki '''Meistaraflokkur Fram í knattspyrnu kvenna''' er fulltrúi [[Knattspyrnufélagið Fram|Knattspyrnufélagsins Fram]] í knattspyrnumótum kvenna á vegum [[KSÍ]]. Framarar voru meðal fyrstu liða til að leggja stund á íþróttina í kvennaflokki á árunum í kringum 1970 og tóku þátt í Íslandsmótinu flest fyrstu árin. Um langt árabil stóð starfsemi kvennaflokksins tæpt og um nokkurra ára skeið sendi félagið ekki lið til keppni. Nú um stundir (2021) er Framliðið í [[2. deild kvenna í knattspyrnu|2. deild]]. ==Saga== Upphaf nútímakvennaknattspyrnu á Íslandi hefur verið rakið til þess þegar [[handknattleikur|handboltakonur]] nokkurra félaga á höfuðborgarsvæðinu tóku að grípa í fótbolta á æfingum yfir sumarmánuðina á ofanverðum sjöunda áratugnum. Þannig mættust handboltakomur úr Fram og [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] í vináttuleik þegar árið 1968. Um svipað leyti fór Knattspyrnusamband Íslands að hvetja aðildarfélög sín til þess að hefja æfingar í kvennaflokki og var Íslandsmeistararmót innanhúss haldið árið 1971 og fyrsta Íslandsmótið utandyra árið eftir. Fram sendi lið til keppni í bæði skiptin, var það að mestu skipað stúlkum sem fyrst og fremst æfðu handknattleik. Árið 1974 urðu Framkonur Reykjavíkur- og Íslandsmeistarar innanhúss. Er það enn í dag eini stóri titill félagsins í kvennaflokki. Þjálfari þessa fyrsta meistaraliðs var Sigmundur Ó. Steinarsson íþróttafréttamaður. Í liðinu voru m.a. stúlkur sem áttu eftir að vinna ótal titla fyrir handknattleikslið félagsins, s.s. Oddný Sigsteinsdóttir, Kolbrún Jóhannsdóttir, Jóhanna Halldórsdóttir og Guðný Guðmundsdóttir. Árin 1975 og 1976 hafnaði Fram í 2. sæti á Íslandsmótinu utanhúss. Fyrir sumarið 1980 ákvað stjórn knattspyrnudeildar Fram að leggja niður kvennaflokkinn í óþökk liðsmanna sem margar hverjar gengu til liðs við önnur félög og náðu þar góðum árangri. Þótt flokkurinn væri fljótlega endurvakinn náði hann aldrei sama styrk. Framstúlkur unnu sigur í 2. deild sumarið 1987 en liðið beið afhroð í flestum leikjum árið eftir og var lagt niður á nýjan leik. Eftir misheppnaða tilraun til að blása nýju lífi í glæður meistaraflokks sumarið 1993 liðu sautján ár uns Fram sendi á ný meistaraflokk til keppni á Íslandsmóti. Sumrið 2017 og 2018 tefldu Fram og [[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]] fram sameiginlegu kappliði. Samstarfið byrjaði vel og varð hið sameinaða lið strax á sínu fyrra ári meistari í þriðju efstu deild. Að loknu seinna árinu var samstarfinu slitið. Fram sendi á ný lið til keppni í á Íslandsmóti sumarið 2020. Haustið 2022 hafnaði Fram í efsta sæti C-deildar eftir að hafa trónt á toppnum nánast frá fyrstu mínútu. ==Leiktíðir meistaraflokks Fram== {| class="sortable wikitable" |+Keppnistímabil !scope="col"|Leiktíð !scope="col"|Deild !scope="col"|Sæti !scope="col"|Fjöldi liða !scope="col"|Bikarkeppni KSÍ |- |- ! style="background:gold;" |align=center|[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1972|1972]] |1. deild |3.- 4. sæti |8 lið | |- |align=center|1973 |Tók ekki þátt | | | |- |- ! style="background:gold;" |align=center|[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1974|1974]] |1. deild |3.- 4. sæti |11 lið | |- |- ! style="background:gold;" |align=center|[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1975|1975]] |1. deild |2. sæti |8 lið | |- |- ! style="background:gold;" |align=center|[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1976|1976]] |1. deild |3. sæti |5 lið | |- |- ! style="background:gold;" |align=center|[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1977|1977]] |1. deild |2. sæti |6 lið | |- |- ! style="background:gold;" |align=center|[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1978|1978]] |1. deild |4. sæti |4 lið | |- |- ! style="background:gold;" |align=center|[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1979|1979]] |1. deild |4. sæti |5 lið | |- |align=center|1980-81 |Tók ekki þátt | | | |- |- ! style="background:silver;" |align=center|[[2. deild kvenna í knattspyrnu 1982|1982]] |2. deild |7.- 8. sæti |9 lið |Tapaði fyrsta leik |- |- ! style="background:silver;" |align=center|[[2. deild kvenna í knattspyrnu 1983|1983]] |2. deild |7.- 8. sæti |11 lið |Tapaði fyrsta leik |- |- ! style="background:silver;" |align=center|[[2. deild kvenna í knattspyrnu 1984|1984]] |2. deild |7.- 8. sæti |12 lið |Tapaði fyrsta leik |- |- ! style="background:silver;" |align=center|[[2. deild kvenna í knattspyrnu 1985|1985]] |2. deild |7.- 8. sæti |11 lið |Tapaði fyrsta leik |- |- ! style="background:silver;" |align=center|[[2. deild kvenna í knattspyrnu 1986|1986]] |2. deild |3.- 4. sæti |12 lið |Tapaði fyrsta leik |- |- ! style="background:silver;" |align=center|[[2. deild kvenna í knattspyrnu 1987|1987]] |2. deild |1. sæti |9 lið |Tapaði fyrsta leik |- |- ! style="background:gold;" |align=center|[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1988|1988]] |1. deild |8. sæti |8 lið |Tapaði fyrsta leik |- |align=center|1989-92 |Tók ekki þátt | | | |- |- ! style="background:silver;" |align=center|[[2. deild kvenna í knattspyrnu 1993|1993]] |2. deild |5.- 6. sæti |11 lið |Tók ekki þátt |- |align=center|1994-2009 |Tók ekki þátt | | | |- |- ! style="background:silver;" |align=center|[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|2010]] |1. deild |11.- 12. sæti |15 lið |Tók ekki þátt |- |- ! style="background:silver;" |align=center|[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2011|2011]] |1. deild |9.- 10. sæti |14 lið |Tapaði fyrsta leik |- |- ! style="background:silver;" |align=center|[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2012|2012]] |1. deild |Undanúrslit |16 lið |2. umferð |- |- ! style="background:silver;" |align=center|[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2013|2013]] |1. deild |5.- 6. sæti |17 lið |Tapaði fyrsta leik |- |- ! style="background:silver;" |align=center|[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] |1. deild |7.- 8. sæti |18 lið |2. umferð |- |- ! style="background:silver;" |align=center|[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] |1. deild |8-liða úrslit |20 lið |Tapaði fyrsta leik |- |- ! style="background:silver;" |align=center|[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] |1. deild |13.- 15. sæti |22 lið |Tapaði fyrsta leik |- |- ! style="background:pink;" |align=center|[[2. deild kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] (sem [[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]] / Fram) |2. deild |1. sæti |9 lið |Tapaði fyrsta leik |- |- ! style="background:silver;" |align=center|[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] (sem [[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]] / Fram) |1. deild |7. sæti |10 lið |3. umferð, 16-liða úrslit |- |align=center|2019 |Tók ekki þátt | | | |- |- ! style="background:pink;" |align=center|[[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2020|2020]] |2. deild |7. sæti |9 lið |Tapaði fyrsta leik |- |- ! style="background:pink;" |align=center|[[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2021|2021]] |2. deild |4. sæti |13 lið |Tapaði fyrsta leik |- |- ! style="background:pink;" |align=center|[[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] |2. deild |1. sæti |12 lið |Tapaði fyrsta leik |- |- ! style="background:silver;" |align=center|[[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] |1. deild |7. sæti |10 lið |3. umferð, 16-liða úrslit |- |- ! style="background:silver;" |align=center|[[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] |1. deild |2. sæti |10 lið |3. umferð, 16-liða úrslit |- |- ! style="background:gold;" |align=center|[[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] |Úrvalsdeild |8. sæti |10 lið |3. umferð, 16-liða úrslit |- |- ! style="background:gold;" |align=center|[[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2026|2026]] |Úrvalsdeild |7. sæti |10 lið |undanúrslit |- |} [[Flokkur:Knattspyrnufélagið Fram| ]] 1bjjbrpmgqhlkk2ddun5ia5i9b09nn2 0 161897 1980392 1943817 2026-09-26T04:05:59Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980392 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður |nafn= Sebastian Deisler |mynd= [[Mynd:Sebastian Deisler (Confed-Cup 2005) r.JPG|270px]] |fullt nafn= Sebastian Toni Deisler |fæðingardagur= {{fæðingardagur og aldur|1980|1|5|}} |fæðingarbær= [[Lörrach]] |fæðingarland= [[Þýskaland]] |dánardagur= |dánarbær= |dánarland= |hæð= 1,81 m |staða= Hægri bakvörður |núverandi lið= |númer= |ár í yngri flokkum= 1995-98 |yngriflokkalið= [[Borussia Mönchengladbach]] |ár1=1996-1990 |ár2=1999-2002 |ár3=2002-2007 |lið1=[[Borussia Mönchengladbach]] |lið2=[[Hertha BSC|Hertha Berlín]] |lið3=[[FC Bayern München|Bayern München]] |leikir (mörk)1=17 (1) |leikir (mörk)2=56 (9) |leikir (mörk)3=62 (8) |landsliðsár= 2000-2006 |landslið= [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |landsliðsleikir (mörk)= 36 (3) |þjálfaraár= |þjálfað lið= |mfuppfært= |lluppfært= }} '''Sebastian Toni Deisler''' (fæddur 1989) er [[Þýskaland|þýskur]] fyrrverandi [[Knattspyrna|knattspyrnumaður]] sem spilaði stærsta hluta ferilsins með [[FC Bayern München|Bayern München]] og [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýska landsliðinu]]. Hann lék sem hægri bakvörður og sóknarsinnaður miðherji. == Titlar == ;[[Bundesliga]] * 2002-03, 2004-05 og 2005-06 með [[FC Bayern München]] ;[[DFB-Pokal]] * 2003, 2005 og 2006 með [[FC Bayern München]] ==Heimildir== *https://www.kicker.de/deislers-kranken-akte-360233/artikel *https://www.welt.de/lifestyle/gallery1139173/Dirndl-Revolte.html?nr=2 *https://web.archive.org/web/20200208103800/http://www.tagesspiegel.de/zeitung/Sonderthemen;art893,2667931 {{f|1980}} {{DEFAULTSORT:Deisler, Sebastian Toni}} [[Flokkur:Þýskir knattspyrnumenn]] 0lhhpkupm2f7vx90k4cvycy23gj742g 0 162450 1980267 1936620 2026-09-25T20:58:18Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980267 wikitext text/x-wiki [[File:COVID-19 Cases in Iceland per capita.svg|thumb|right|Kort af heimsfaraldrinum á Íslandi, fjöldi tilfella á hverja 1000 íbúa.]] [[File:COVID-19 Outbreak Cases in Iceland.svg|thumb|right|Kort af heimsfaraldrinum á Íslandi, fjöldi tilfella.]] [[File:Hand sanitizer at KEF.jpg|thumb|right|Handhreinsiefni á [[Keflavíkurflugvöllur|Keflavíkurflugvelli]].]] {{hreingera|Eimir af Google translate...}} {{uppfæra}} '''Kórónaveirufaraldurinn 2019-2023 á Íslandi''' er hluti af [[Kórónaveirufaraldurinn 2019-2021|heimsfaraldri]] kórónuveirusýkinnar [[COVID-19]] kórónuveirunnar [[SARS-CoV-2]]. Staðfest var að veiran barst til [[Ísland]]s í febrúar 2020. Í maí 2022 var heildarfjöldi skráðra tilfella um 186.000, þar af höfðu 119 látist. <ref name="Covid.is">{{cite web |title=Data |url=https://www.covid.is/data |website=Covid.is |publisher=Landlæknir & ríkislögreglustjóri |access-date=23 September 2020 |archive-date=3 apríl 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200403102907/https://www.covid.is/data |url-status=dead }}</ref> Með íbúafjölda alls 368.590 (31. desember 2020),<ref>{{cite web | url=https://hagstofa.is/utgafur/frettasafn/ibuar/mannfjoldinn-a-4-arsfjordungi-2020/ | title=Landsmönnum fjölgaði um 570 á fjórða ársfjórðungi 2020 | trans-title=Population increased by 570 in the fourth quarter of 2020 | date=1 February 2021 | access-date=2 February 2021 | publisher=Hagstofa Íslands }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> var smithlutfall 1 tilfelli á 61 íbúa; smithlutfallið var með því hæsta sem gerist í heiminum allan mars og apríl 2020, þó að það hafi verið rakið til þess að fleiri rannsóknir hafa verið gerðar á mann á Íslandi en í nokkru öðru landi, þar á meðal skimun á almenningi á vegum íslenska líftæknifyrirtækisins [[Íslensk erfðagreining|Íslenskrar erfðagreiningar]] til að ákvarða raunverulega útbreiðslu vírusins ​​í samfélaginu.<ref>{{Cite web |url=https://nordiclifescience.org/covid-19-first-results-of-the-voluntary-screening-in-iceland/ |title=COVID-19: First results of the voluntary screening in Iceland |date=23 March 2020 |website=Nordic Life Science—the leading Nordic life science news service |language=en-US|access-date=30 March 2020}}</ref> Ísland er einstakt að því leyti að fyrir hvert greint tilfelli COVID-19 er erfðaefni veirunnar ​​sem hefur valdið sýkingunni raðað; raðgreiningin er framkvæmd af Íslenskri erfðagreiningu, sem hefur getað staðfest að svokallað „breskt afbrigði“ er til staðar í landinu, en „brasilíska afbrigðið“ og „suður-afríska afbrigðið“ eru það ekki.<ref>{{cite web|url=https://medicalxpress.com/news/2021-01-gene-mapping-champion-iceland-covid-sequencing.html|title=Gene-mapping champion Iceland leads the way in COVID sequencing|website=Medicalxpress|date=16 January 2021|access-date=18 January 2021|last1=Richard|first1=Jeremie}}</ref> == Bakgrunnur == 12. janúar 2020 staðfesti [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]] (WHO) að ný kórónaveira væri orsök öndunarfærasjúkdóms í þyrpingu fólks í [[Wuhan]], [[Hubei]]-héraði, [[Kína]], sem tilkynnt var til WHO 31. desember 2019.<ref name=Elsevier>{{cite web |url=https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center |title=Novel Coronavirus Information Center |last=Elsevier |website=Elsevier Connect|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130171622/https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center|archive-date=30 January 2020|access-date=15 March 2020}}</ref><ref name=Reynolds4March2020>{{Cite news |last=Reynolds |first=Matt |url=https://www.wired.co.uk/article/china-coronavirus |title=What is coronavirus and how close is it to becoming a pandemic? |date=4 March 2020 |work=Wired UK|access-date=5 March 2020 |issn=1357-0978|archive-url=https://web.archive.org/web/20200305104806/https://www.wired.co.uk/article/china-coronavirus|archive-date=5 March 2020|url-status=live}}</ref> Dánartíðni vegna COVID-19 hefur verið mun lægri en [[Heilkenni alvarlegrar bráðrar lungnabólgu|SARS frá 2003]],<ref name=Imperial13March2020>{{cite web |url= https://www.imperial.ac.uk/news/196137/crunching-numbers-coronavirus/ |title=Crunching the numbers for coronavirus |website=Imperial News|access-date=15 March 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200319084913/https://www.imperial.ac.uk/news/196137/crunching-numbers-coronavirus/|archive-date=19 March 2020|url-status=live}}</ref><ref name=Gov.ukHCIDDef>{{cite web |url=https://www.gov.uk/guidance/high-consequence-infectious-diseases-hcid |title=High consequence infectious diseases (HCID); Guidance and information about high consequence infectious diseases and their management in England |website=GOV.UK |language=en|url-status=live|archive-url= https://web.archive.org/web/20200303051938/https://www.gov.uk/guidance/high-consequence-infectious-diseases-hcid|archive-date=3 March 2020|access-date=17 March 2020}}</ref> en smit hefur verið marktækt meira með fjölda látinna.<ref name=Imperial13March2020/><ref name=WFSA>{{cite web |url= https://www.wfsahq.org/resources/coronavirus |title=World Federation Of Societies of Anaesthesiologists – Coronavirus |website=www.wfsahq.org|url-status=live|archive-url= https://web.archive.org/web/20200312233527/https://www.wfsahq.org/resources/coronavirus|archive-date=12 March 2020|access-date=15 March 2020}}</ref> == Tímalína == === Janúar 2020 === Almannavarnadeild lýsti yfir óvissuástandi 27. janúar til að bregðast við því að COVID-19 (sem þá var þekkt undir bráðabirgðaheitinu 2019-nCov) kom upp í Kína.<ref>{{cite web |title=Óvissustig vegna kórónaveiru (2019-nCoV) |url=https://www.almannavarnir.is/frettir/ovissustig-vegna-koronaveiru-2019-ncov/ |website=Almannavarnir |date=27 January 2020 |publisher=Ríkislögrendlnsglustjórinn |access-date=31 March 2020}}</ref> Markviss prófun á COVID-19 hófst 31. janúar á Íslandi fyrir einstaklinga sem voru í mikilli smithættu.<ref>{{Cite journal|last1=Gudbjartsson|first1=Daniel F.|last2=Helgason|first2=Agnar|last3=Jonsson|first3=Hakon|last4=Magnusson|first4=Olafur T.|last5=Melsted|first5=Pall|last6=Norddahl|first6=Gudmundur L.|last7=Saemundsdottir|first7=Jona|last8=Sigurdsson|first8=Asgeir|last9=Sulem|first9=Patrick|last10=Agustsdottir|first10=Arna B.|last11=Eiriksdottir|first11=Berglind|date=14 April 2020|title=Spread of SARS-CoV-2 in the Icelandic Population|journal=New England Journal of Medicine|volume=382|issue=24|language=en|pages=2302–2315|doi=10.1056/NEJMoa2006100|pmid=32289214|pmc=7175425|issn=0028-4793|doi-access=free}}</ref> === Febrúar 2020 === 28. febrúar staðfesti Ísland fyrsta tilfelli COVID-19, íslensks karlmanns á fertugsaldri, sem hafði verið í skíðaferð til [[Andalo]] á Norður-Ítalíu og kom heim 22. febrúar; þegar hann fékk einkenni var hann settur í sóttkví á [[Landspítali|Landspítala]] í [[Reykjavík]].<ref name=ruv.is>{{cite web |url=https://ruv.is/frett/fyrsta-tilfelli-covid-19-greint-a-islandi |title=Fyrsta tilfelli COVID-19 greint á Íslandi |date=28 February 2020 |language=is|trans-title=First COVID-19 case diagnosed in Iceland}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ruv.is/frett/kom-til-landsins-22-februar-veiktist-her-a-landi |title=Kom til landsins 22. febrúar – veiktist hér á landi |date=28 February 2020 |language=is|trans-title=Came to the country on 22 February – got sick here in Iceland}}</ref> Í kjölfarið lýstu Almannavarnir [[Lögreglan á Íslandi|ríkislögreglunnar]] yfir viðvörunarstigi.<ref>{{cite web |url=https://www.almannavarnir.is/english/english-news/first-case-of-covid-19-in-iceland/ |title=First Case of COVID-19 in Iceland |date=28 February 2020 |website=Almannavarnir |language=en|access-date=29 February 2020}}</ref> === Mars 2020 === 1. mars var annað og þriðja tilfelli staðfest, íslenskur karlmaður á fimmtugsaldri sem hafði snúið heim 29. febrúar frá [[Veróna]] og kona á fimmtugsaldri sem hafði snúið heim frá Ítalíu um [[München]].<ref>{{cite web |url=https://www.ruv.is/frett/annar-islendingur-med-covid-19-veiruna |title=Annar Íslendingur með COVID-19 veiruna |last=Freyr Gígja Gunnarsson |date=1 March 2020 |website=RÚV |language=is|access-date=1 March 2020|trans-title=A second Icelander with the COVID-19 virus}}</ref> 2. mars voru sex tilfelli til viðbótar staðfest og voru þau alls níu: fimm karlar og fjórar konur. Öll mál til þessa voru á Reykjavíkursvæðinu. Fimm þessara mála hafa verið rakin til Ítalíu.<ref>{{cite web |url=https://www.ruv.is/frett/thrju-ny-covid-19-tilfelli-og-niu-smitadir-a-islandi |title=Þrjú ný COVID-19 tilfelli og níu smitaðir á Íslandi |date=2 March 2020 |language=is|trans-title=Three new COVID-19 cases and nine infected in Iceland}}</ref> [[Embætti landlæknis|Landlæknisembættið]] skilgreindi Ítalíu sem áhættusvæði sjúkdómsins og allir þeir sem komu til Íslands frá Ítalíu voru beðnir um að fara í 14 daga sóttkví heima.<ref>{{cite web |title=Press release. Coronavirus-COVID-19. 02.03.2020. |url=https://www.landlaeknir.is/um-embaettid/frettir/frett/item39292/Press-release--Coronavirus-COVID-19--02-03-2020- |date=2 March 2020 |website=Icelandic Directorate of Health |language=en |access-date=3 March 2020 |archive-date=3 mars 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200303062036/https://www.landlaeknir.is/um-embaettid/frettir/frett/item39292/Press-release--Coronavirus-COVID-19--02-03-2020- |url-status=dead }}</ref> Níunda smitið var Íslendingur sem hafði dvalið í [[Austurríki]] og flaug heim 1. mars.<ref>{{cite web |last1=Sólveig Klara Ragnarsdóttir |title=Níundi smitaði Íslendingurinn hafði verið í Austurríki |url=https://www.ruv.is/frett/niundi-smitadi-islendingurinn-hafdi-verid-i-austurriki |website=RÚV |access-date=3 March 2020 |language=is |date=3 March 2020|trans-title=The ninth infected Icelander has been in Austria}}</ref> Eftir að fleiri mál voru rakin til [[Ischgl]] í Austurríki skilgreindu Heilbrigðisyfirvöld Ischgl sem áhættusvæði.<ref>{{cite web|url=https://www.landlaeknir.is/um-embaettid/frettir/frett/item39457/Skidasvadid-Ischgl-i-Austurriki-i-hop-skilgreindra-ahattusvada|title=Skíðasvæðið Ischgl í Austurríki í hóp skilgreindra áhættusvæða|website=Landlaeknir.is|language=is|date=6 March 2020|access-date=11 mars 2021|archive-date=27 mars 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327005903/https://www.landlaeknir.is/um-embaettid/frettir/frett/item39457/Skidasvadid-Ischgl-i-Austurriki-i-hop-skilgreindra-ahattusvada|url-status=dead}}</ref> Yfirvöld í [[Tirol|Týrólríki]] Austurríki héldu því þó fram að Íslendingar sem komu frá Ischgl höfðu líklega smitast í flugi sínu frá [[München]] en þetta var talið "mjög ólíklegt" af íslenskum heilbrigðisyfirvöldum þar sem þessi hópur sýndi einkenni mjög fljótlega eftir flugið.<ref>{{cite web |url=https://www.tirol.gv.at/meldungen/meldung/artikel/coronavirus-islaendische-gaeste-im-tiroler-oberland-duerften-sich-bei-rueckflug-im-flugzeug-mit-coronav-1/ |title=Coronavirus: Isländische Gäste im Tiroler Oberland dürften sich bei Rückflug im Flugzeug mit Coronavirus angesteckt haben |date=5 March 2020 |website=Land Tirol |access-date=6 March 2020 |language=de |archive-date=14 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200414192612/https://www.tirol.gv.at/meldungen/meldung/artikel/coronavirus-islaendische-gaeste-im-tiroler-oberland-duerften-sich-bei-rueckflug-im-flugzeug-mit-coronav-1/ |url-status=dead }}</ref><ref name="visir1">{{cite web |url=https://www.visir.is/g/2020200309405/tvo-innanlandssmit-og-neydarstigi-lyst-yfir |title=Tvö innanlandssmit og neyðarstigi lýst yfir |date=6 March 2020 |website=Vísir |access-date=6 March 2020 |language=is}}</ref> 3. mars var tilkynnt um refsiaðgerðir gagnvart þeim sem brytu sóttkvínna, sem fól í sér allt að þriggja mánaða fangelsi.<ref>{{cite news |last=Fontaine |first=Andie Sophia |date=3 March 2020 |title=COVID-19 In Iceland: 11 Confirmed Cases, Fines Or Prison Time For Leaving Quarantine |url=https://grapevine.is/news/2020/03/03/covid-19-in-iceland-11-confirmed-cases-fines-or-prison-time-for-leaving-quarantine/ |work=[[The Reykjavík Grapevine]] |access-date=18 March 2020}}</ref> Frá og með 5. mars voru um 400 manns í heimabyggð sóttkví á Íslandi og um 330 einstaklingar voru prófaðir fyrir vírusnum en engin tilfelli um smit innan samfélagsins höfðu verið greind. Meðal einstaklinga sem höfðu verið prófaðir með tilliti til vírusins ​​höfðu 35 verið staðfestir smitaðir af COVID-19, en embættismenn vöruðu við því að þessi tala myndi hækka þegar viðbótarniðurstöður úr prófunum lægju fyrir næstu daga.<ref>{{cite web |url=https://www.ruv.is/frett/covid-19-smitin-ordin-35-talsins |title=COVID-19 smitin orðin 35 talsins |date=5 March 2020 |website=RÚV |access-date=6 March 2020 |language=is}}</ref> Hinn 6. mars jókst fjöldi smitaðra í 45, þar með talin fyrstu 4 tilfellin af staðbundinni smitun vírusins.<ref name="visir1"/><ref>{{cite web |title=Innanlandssmitum kórónuveiru fjölgar |url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/03/06/innanlandssmitum_koronuveiru_fjolgar/ |access-date=7 March 2020 |date=6 March 2020}}</ref> Almannavarnadeild Íslands og neyðarstjórnun lýsti yfir neyðarstigi almannavarna innan nokkurra mínútna frá því að staðbundin sending COVID-19 var staðfest opinberlega.<ref>{{cite web |title=Neyðarstig almannavarna vegna COVID-19 |url=https://www.almannavarnir.is/frettir/neydarstig-almannavarna-vegna-covid-19/ |website=Almannavarnir (Department of Civil Protection and Emergency Management) |access-date=6 March 2020 |date=6 March 2020}}</ref> 7. mars voru fimm tilfelli til viðbótar staðfest: þrjú tilfelli af staðbundinni sendingu og tvö frá áður skilgreindum áhættusvæðum. Öll sjö staðfest tilfelli voru á Reykjavíkursvæðinu.<ref>{{cite web |last1=Sólveig Klara Ragnarsdóttir |title=5 ný smit greind í dag - þar af 3 innanlands |url=https://www.ruv.is/frett/5-ny-smit-greind-i-dag-thar-af-3-innanlands |access-date=7 March 2020}}</ref> 8. mars hækkaði heildarmagn smitaðra í 58.<ref>{{cite web |last1=Brynjólfur Þór Guðmundsson |title=Sex til viðbótar greinast með COVID-19 |url=https://www.ruv.is/frett/sex-til-vidbotar-greinast-med-covid-19 |access-date=8 March 2020 |date=8 March 2020}}</ref> Þrjú tilfelli sem greind voru 8. mars voru af íslenskum íbúum sem höfðu snúið aftur til Íslands með sérstöku flugi frá Veróna 7. mars; allir farþegar voru íslenskir ​​íbúar sem höfðu dvalið á áhættusvæðum og þegar höfðu verið gerðar sérstakar varúðarráðstafanir til að tryggja að þeir yrðu einangraðir frá öðrum farþegum við komu til Keflavíkurflugvallar.<ref>{{cite web |last1=Sólveig Klara Ragnarsdóttir |title=Þrír farþegar úr Veróna fluginu smitaðir af COVID-19 |url=https://www.ruv.is/frett/thrir-farthegar-ur-verona-fluginu-smitadir-af-covid-19 |publisher=The Icelandic National Broadcasting Service (RÚV) |date=8 March 2020}}</ref> Sama dag voru engir COVID-19 sjúklingar nógu veikir til að þurfa sjúkrahúsvist.<ref name="ruv alma march 8">{{cite web |last=Alma Ómarsdóttir |title=Enginn á sjúkrahúsi vegna COVID-19 |trans-title=Nobody is hospitalized due to COVID-19 |url=https://www.ruv.is/frett/enginn-a-sjukrahusi-vegna-covid-19 |website=The Icelandic National Broadcasting Service (RÚV) |access-date=8 March 2020 |date=8 March 2020}}</ref> Þann 9. mars reyndust tveir farþegar til viðbótar frá fluginu frá Veróna 7. mars jákvæðir fyrir COVID-19.<ref>{{cite web |title=Tveir til viðbótar úr Verónaflugi smitaðir |url=https://www.ruv.is/frett/tveir-til-vidbotar-ur-veronaflugi-smitadir |website=The Icelandic National Broadcasting Service (RÚV) |access-date=9 March 2020 |language=is |date=9 March 2020}}</ref> Þrjú tilfelli af staðbundnu smiti komu í ljós og tvö tilfelli af íslenskum íbúum sem sneru aftur frá skíðasvæðum í Ölpunum og voru þeir alls 65.<ref>{{cite web |last1=Dagný Hulda Erlendsdóttir |title=Smitin á Íslandi orðin 65 |url=https://www.ruv.is/frett/smitin-a-islandi-ordin-65 |access-date=9 March 2020 |date=9 March 2020}}</ref> 11. mars var greint frá því að COVID-19 sjúklingur hefði fengið alvarlegri einkenni og lagst inn á sjúkrahús og þar með orðið fyrsti sjúklingurinn á Íslandi til að fá meira en væg einkenni sjúkdómsins. Hinn 11. mars höfðu 90 manns samtals greinst með COVID-19 og 700 voru í sóttkví.<ref>{{cite web |title=90 greindir með COVID-19 – einn lagður inn á sjúkrahús |trans-title=90 diagnosed with COVID-19 - one hospitalized |url=https://www.ruv.is/frett/90-greindir-med-covid-19-einn-lagdur-inn-a-sjukrahus |access-date=11 March 2020 |publisher=The Icelandic National Broadcasting Service (RÚV) |date=11 March 2020}}</ref> Hinn 13. mars var tilkynnt að frá og með mánudeginum 16. mars myndi háskólum og framhaldsskólum vera lokað og bann við opinberum samkomum yfir 100 var komið á.<ref>{{cite web |last1=Ingvar Þór Björnsson |title=Samkomubanni komið á og skólastarf takmarkað |url=https://www.ruv.is/frett/samkomubanni-komid-a-og-skolastarf-takmarkad |access-date=13 March 2020 |language=is |date=13 March 2020 |website=RÚV |archive-date=16 júní 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200616023408/https://www.ruv.is/frett/samkomubanni-verdur-komid-a-og-skolastarf-takmarkad |url-status=dead }}</ref> 15. mars var greint frá því að þrír COVID-19 sjúklingar á Íslandi væru nú á sjúkrahúsi, einn á gjörgæslu og heilsugæslustöð á höfuðborgarsvæðinu (í [[Mosfellsbær]]) var lokað eftir að starfsmaður reyndist jákvæður fyrir COVID-19. Alls höfðu 171 mál verið staðfest og meirihluta þeirra má rekja til skíðasvæða í Ölpunum. [[Þórólfur Guðnason]] sóttvarnalæknir fullyrti að helmingur allra einstaklinga á Íslandi sem höfðu greinst jákvæðir fyrir COVID-19 væru nú þegar í sóttkví (eftir að hafa annað hvort snúið heim frá alþjóðlegum ferðalögum eða verið í sambandi við smitaðan einstakling) og benti allt til þess að aðgerðir til að stjórna smitútbreiðslu með sóttkví og einangrun hafði verið árangursrík hingað til.<ref>{{cite web |last1=Andri Yrkill Valsson |title=Einni heilsugæslu lokað - staðfestum smitum fjölgar |url=https://www.ruv.is/frett/einni-heilsugaeslu-lokad-stadfestum-smitum-fjolgar |access-date=15 March 2020 |language=is}}</ref> 2500 manns voru í einangrun og fjöldinn hækkaði daglega.<ref>{{cite web |last1=Þórdís Arnljótsdóttir |title=Viljum bara að hrausta fólkið smitist |url=https://www.ruv.is/frett/viljum-bara-ad-hrausta-folkid-smitist |access-date=15 March 2020 |language=is}}</ref> 17. mars var staðfest að fyrsta manneskjan með kórónaveiru væri látin, 36 ástralskur ríkisborgari sem var í heimsókn á Íslandi með konu sinni.<ref>{{cite web |last=Elliott |first=Alexander |title=Infected man dies in Húsavík |url=https://www.ruv.is/frett/infected-man-dies-in-husavik?term=h%C3%BAsav%C3%ADk&rtype=news&slot=11 |access-date=24 March 2020}}</ref> Hann leitaði til læknis vegna alvarlegra veikinda og lést skömmu eftir komuna á heilsugæslustöðina á Húsavík.<ref>{{cite web |last1=Jelena Ćirić |title=Foreign Tourist With Coronavirus Dies in North Iceland |url=https://www.icelandreview.com/society/foreign-tourist-with-coronavirus-dies-in-north-iceland |access-date=17 March 2020 |language=en}}</ref> Brynjólfur Þór Guðmundsson læknir fullyrti að COVID-19 væri líkleg dánarorsök.<ref>{{cite web |last1=Brynjólfur Þór Guðmundsson |title=Miklar líkur á að ferðamaðurinn hafi látist úr COVID-19 |url=https://www.ruv.is/frett/miklar-likur-a-ad-ferdamadurinn-hafi-latist-ur-covid-19 |access-date=24 March 2020 |language=is |date=19 March 2020}}</ref> 23. mars andaðist íslensk kona snemma á áttræðisaldri af völdum COVID-19 eftir vikulanga baráttu við veikindin.<ref name="third death">{{cite web |last1=Sunna Valgerðardóttir |title=Liðlega sjötug kona látin af völdum Covid 19|trans-title=A woman in her seventies dead due to COVID-19 |url=https://www.ruv.is/frett/lidlega-sjotug-kona-latin-af-voldum-covid-19 |access-date=24 March 2020 |language=is |date=24 March 2020}}</ref> === Apríl 2020 === Tveir sjúklingar á [[Landspítali]] létu lífið 1. apríl, karl og kona á áttræðisaldri. Maðurinn, 75 ára, var eiginmaður konunnar sem lést 23. mars.<ref>{{cite news |title=Tveir til viðbótar látnir af Covid-19 |url=https://www.visir.is/g/202079363d |language=is |date=2 April 2020 |access-date=3 April 2020 |agency=Vísir|trans-title=Two more dead due to Covid-19}}</ref> [[COVID-19 forrit|Farsímaforrit]] til að rekja smit var þróað og gefið út fyrsta apríl;<ref>{{cite news |date=31 March 2020 |title=Smitrakningarapp í notkun á morgun |url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/03/31/smitrakningarapp_i_notkun_a_morgun/ |work=[[Morgunblaðið]] | language=is | access-date=4 April 2020|trans-title=Infection tracking app in use tomorrow}}</ref> eftir að hafa farið yfir gagnrýni frá [[Google]] og [[Apple]],<ref>{{cite news |date=1 April 2020 |title=Apple og Google yfirfara smitrakningarappið |url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/04/01/apple_og_google_yfirfara_smitrakningarappid/ |work=[[Morgunblaðið]] | language=is | access-date=4 April 2020}}</ref><ref>{{cite news |date=2 April 2020 |title=Rakning C-19 komið á App Store |url=https://www.mbl.is/frettir/taekni/2020/04/02/rakning_c_19_komid_a_app_store/ |work=[[Morgunblaðið]] | language=is | access-date=4 April 2020}}</ref> var forritinu halað niður næstum 75.000 sinnum fyrir 3. apríl 2020.<ref>{{cite news |date=3 April 2020 |title=Nærri 75 þúsund sótt smitrakningarapp |url=https://www.mbl.is/frettir/taekni/2020/04/03/naerri_75_thusund_sott_smitrakningarapp/ |work=[[Morgunblaðið]] | language=is | access-date=4 April 2020|trans-title=Nearly 75 thousand downloaded infection tracking apps}}</ref> Tvö dauðsföll til viðbótar urðu vegna vírusins ​​5. apríl og fór heildartala dauðsfalla í sex. Einn hinna látnu var 67 ára Sigurður Sverrisson, virtur íslenskur bridsspilari; hinn var Gunnsteinn Svavar Sigurðsson, íbúi á hjúkrunarheimili í [[Bolungarvík]] á [[Vestfirðir]] 82 ára.<ref>{{cite news | date=5 April 2020 | title=Fimmta andlátið af völdum COVID-19 hér á landi | url=https://www.ruv.is/frett/2020/04/05/fimmta-andlatid-af-voldum-covid-19-her-a-landi | publisher=RÚV | language=is | access-date=6 April 2020}}</ref><ref>{{cite news | date=6 April 2020 | title=Andlát í Bolungarvík af völdum COVID-19 | url=https://www.ruv.is/frett/2020/04/06/andlat-i-bolungarvik-af-voldum-covid-19 | publisher=RÚV | language=is | access-date=6 April 2020|trans-title=Death in Bolungarvík due to COVID-19}}</ref> Hinn 5. apríl skráði Ísland einnig mestan fjölda virkra tilfella, 1.096. Aðrir tveir einstaklingar létust vegna vírusins ​​11. apríl og fóru dauðfsöll í landinu upp í 8.<ref>{{cite news | date=11 April 2020 | title=Andlát vegna Covid-19 | url=https://www.visir.is/g/2020142744d/andlat-vegna-covid-19 | publisher=Vísir | language=is | access-date=13 April 2020|trans-title=Death due to COVID-19}}</ref> Níundi sjúklingur, á sjötugsaldri, andaðist á Landspítala sjúkrahúsi 16. apríl;<ref>{{cite news | date=17 April 2020 | title=Lést af völdum COVID-19 | url=https://www.ruv.is/frett/2020/04/17/lest-af-voldum-covid-19 | publisher=RÚV | language=is | access-date=18 April 2020}}</ref><ref>{{cite news | date=17 April 2020 | title=Sjúklingurinn sem lést var á sjötugsaldri | url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/04/17/sjuklingurinn_sem_lest_var_a_sjotugsaldri/ | publisher=Morgunblaðið | language=is | access-date=18 April 2020}}</ref> tíundi, kona á níræðisaldri, andaðist á hjúkrunarheimilinu Berg í [[Bolungarvík]] á [[Vestfirðir]] 19. apríl.<ref>{{cite news | url=https://www.ruv.is/frett/2020/04/20/annad-andlat-ur-covid-19-a-hjukrunarheimilinu-bergi | title=Annað andlát úr COVID-19 á hjúkrunarheimilinu Bergi | language=is | date=20 April 2020 | publisher=RÚV | access-date=22 April 2020|trans-title=Another dead from COVID-19 at Bergi nursing home}}</ref> === Maí 2020 === 4. maí voru samkomubanninu létt og miðuðust við nú 50 manns. Skólar, hárgreiðslustofur og íþróttastarfsemi fengu leyfi til að starfa á ný. Tveim vikum seinna fengu sundlaugar leyfi til að opna og var boðið uppá miðnæturopnum í sundlaugum á höfuðborgarsvæðinu og á Selfossi sem dæmi. Viku seinna gat starfsemi í líkamsræktarstöðvum hafist á ný og samkomutakmarkanir miðuðust við 200 manns. Sökum faraldursins í heiminum var erfitt fyrir Íslendinga að fara til útlanda. Ríkið gaf öllum landsmönnum eldri en 18 ára svokallaða ferðagjöf, andvirði 5000 krónum, sem hægt var að nota innanlands. Aðeins 8 smit greindust í maímánuði. === September 2020 === Mikil aukning á fjölda sýkinga um miðjan lok september var rakin til tveggja veitingastaða í [[Reykjavík]] og tveggja [[Frakkland|franskra]] ferðamanna sem reyndust jákvæðir um miðjan ágúst en fóru ekki eftir öllum reglum um sóttkví.<ref>{{cite news | url=https://www.visir.is/g/20202014981d/brutu-sottvarnareglur-og-nu-hafa-yfir-100-smitast | title=Brutu sóttvarnareglur og nú hafa yfir 100 smitast | date=21 September 2020 | publisher=Vísir | access-date=25 September 2020 | language=is | trans-title=[They] broke disease prevention rules and now over 100 have been infected }}</ref> === Október 2020 === 16. október skráði Ísland ellefta andlátið, fyrsta andlát síðan í apríl og fyrsta andlát í seinni bylgjunni.<ref name="Covid.is"/><ref>{{cite news | url=https://www.ruv.is/frett/2020/10/16/lest-af-voldum-covid-19-a-landspitala | title=Lést af völdum COVID-19 á Landspítala | date=16 October 2020 | publisher = RÚV | language=is }}</ref> Ísland tilkynnti tólfta og þrettánda andlátið 28. og 29. október; í vikunni á undan hafði verið skráð aukning á fjölda smita þeirra sem voru eldri en 80 ára.<ref name="Covid.is"/><ref>{{cite news | url=https://www.ruv.is/frett/2020/10/28/tolfta-andlatid-vegna-covid-19 | title=Tólfta andlátið vegna COVID-19 | date=28 October 2020 | publisher = RÚV | language=is }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.ruv.is/frett/2020/10/29/lest-a-landspitala-vegna-covid-19 | title=Lést á Landspítala vegna COVID-19 | date=29 October 2020 | publisher=RÚV | language=is}}</ref> Hinn 31. október skráði Ísland færri tilfelli utan sóttkvíar síðan í september. Sjúkrahúsinnlagnir jukust hins vegar í 67 og tvö dauðsföll til viðbótar voru skráð.<ref>{{cite web |title=Tveir létust af völdum COVID-19 á síðasta sólarhringnum|url=https://www.ruv.is/frett/2020/11/01/tveir-letust-af-voldum-covid-19-a-sidasta-solarhringnum|access-date=2020-11-01|date=2020-11-01|author=Hildur Margrét Jónasdóttir|publisher=RÚV|language=is}}</ref> === Nóvember 2020 === Ísland skráði sextánda andlátið 1. nóvember,<ref>{{cite news | author=Anna Lilja Þórisdóttir | url=https://www.ruv.is/frett/2020/11/02/26-ny-smit-tiu-ekki-i-sottkvi | title=26 ný smit, tíu ekki í sóttkví | date=28 October 2020 | publisher = RÚV | language=is }}</ref> sautjánda sinn þann 2. nóvember,<ref>{{cite news|url=https://www.ruv.is/frett/2020/11/03/sautjanda-andlatid-vegna-covid-19|author=Andri Yrkill Valsson|title=Sautjánda andlátið vegna COVID-19|date=3 November 2020|publisher=RÚV|access-date=3 November 2020|language=is}}</ref> það átjánda þann 4. nóvember,<ref>{{cite news|url=https://www.ruv.is/frett/2020/11/05/atjanda-andlatid-vegna-covid-19|author=Brynjólfur Þór Guðmundsson|title=Átjánda andlátið vegna COVID-19|date=5 November 2020|publisher=RÚV|access-date=5 November 2020|language=is}}</ref> og það nítjánda og tuttugasta þann 7. nóvember.<ref>{{cite news|url=https://www.ruv.is/frett/2020/11/08/tvo-andlat-vegna-covid-19-i-gaer|title=Tvö andlát vegna COVID-19 í gær|date=8 November 2020|access-date=8 November 2020|publisher=RÚV|author=Freyr Gígja Gunnarsson|language=is}}</ref> Þrjú dauðsföll til viðbótar áttu sér stað 8. nóvember,<ref>{{cite news|url=https://www.ruv.is/frett/2020/11/09/thrir-letust-vegna-covid-19-a-landspitalanum|title=Þrír létust vegna COVID-19 á Landspítalanum|publisher=RÚV|author=Birgir Þór Harðarson|date=9 November 2020|access-date=9 November 2020|language=is}}</ref> og annað - það 24. í heild - þann 9. nóvember.<ref>{{cite news|url=https://www.ruv.is/frett/2020/11/10/24-andlatid-af-voldum-covid-19|title=24. andlátið af völdum COVID-19|author=Brynjólfur Þór Guðmundsson|publisher=RÚV|date=10 November 2020|access-date=10 November 2020|language=is}}</ref> 25. andlátið átti sér stað þann 11. nóvember á umönnunarheimilinu Sólvöllum á [[Eyrarbakki|Eyrarbakka]];<ref>{{cite news|url=https://www.ruv.is/frett/2020/11/12/einn-lest-a-solvollum-vegna-covid-19|title=Einn lést á Sólvöllum vegna COVID-19|author=Birgir Þór Harðarson|date=12 November 2020|access-date=12 November 2020|language=is}}</ref> 26. andlátið átti sér stað 17. nóvember.<ref>{{cite news|url=https://www.ruv.is/frett/2020/11/18/lest-af-voldum-covid-19-a-landspitala|title=Lést af völdum COVID-19 á Landspítala|author=Freyr Gígja Gunnarsson|date=18 November 2020|access-date=20 November 2020|publisher=RÚV|language=is}}</ref> 22. nóvember voru engin ný tilfelli utan sóttkví.<ref name="Covid.is" /> 27. andlátið átti sér stað 30. nóvember.<ref>{{cite news|url=https://www.ruv.is/frett/2020/12/01/lest-a-landspitala-af-voldum-covid-19|title=Lést á Landspítala af völdum COVID-19|publisher=RÚV|author=Hildur Margrét Jóhannsdóttir|date=1 December 2020|access-date=1 December 2020|language=is}}</ref> === Desember 2020 === 28. andlátið átti sér stað þann 7. desember,<ref>{{cite news|url=https://www.ruv.is/frett/2020/12/08/28-andlatid-vegna-covid-19|author=Birgir Þór Harðarson|publisher=RÚV|title=28. andlátið vegna COVID-19|language=is|date=8 December 2020|access-date=8 December 2020}}</ref> og 29. þann 28. desember.<ref>{{cite news|url=https://www.ruv.is/frett/2020/12/29/lest-a-landspitala-vegna-covid-19|author=Freyr Gígja Gunnarsson|publisher=RÚV|title=Lést á Landspítala vegna COVID-19|language=is|date=29 December 2020|access-date=29 December 2020}}</ref> === Desember 2021 === Þann 1. desember 2021 staðfestist fyrsta tilfellið Omíkron-afbrigðisins á Íslandi.<ref>{{cite news|url=https://www.visir.is/g/20212190676d/omikron-smitid-stadfest-og-sa-smitadi-a-landspitala|title=Omikron-smitið staðfest og sá smitaði á Landspítala|date=1. desember 2021|lang=is|website=Vísir.is|author=Samúel Karl Ólason}}</ref> == Forvarnir == Viðbrögð íslenskra heilbrigðisyfirvalda við heimsfaraldrinum hafa beinst að því að greina smit snemma og rekja tengsl fólks. 2 metra regla og samkomubann sem á við 20 manns hafa verið sett fram. Sem aðili að [[Schengen-samstarfið|Schengen-svæðinu]] takmarkaði Ísland óþarfa ferðalög einstaklinga sem ekki voru ríkisborgarar [[Evrópusambandið|ESB]], [[Bretland]]s eða [[Fríverslunarsamtök Evrópu|evrópsku fríverslunarsamtakanna]] um svæðið en hafa ekki sett aðrar formlegar takmarkanir á alþjóðlegar eða innanlandsferðir. 24. janúar 2020 tilkynnti [[Embætti landlæknis|Landlæknisembættið]] fyrirbyggjandi aðgerðir til að hemja útbreiðslu SARS-CoV-2. Farþegar sem komu til [[Keflavíkurflugvöllur]] með merki um öndunarfærasýkingu og einkennalausir einstaklingar sem höfðu verið annað hvort í [[Wuhan]] síðustu 14 daga voru læknisfræðilega metnir á flugvellinum.<ref>{{cite web |title=What is being done in Iceland to curb the spread of novel coronavirus (2019-nCoV) |url=https://www.landlaeknir.is/um-embaettid/frettir/frett/item38812/what-is-being-done-in-iceland-to-curb-the-spread-of-novel-coronavirus-2019-ncov |access-date=3 February 2020 |publisher=[[Directorate of Health]] |date=24 January 2020 |archive-date=4 apríl 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200404064653/https://www.landlaeknir.is/um-embaettid/frettir/frett/item38812/what-is-being-done-in-iceland-to-curb-the-spread-of-novel-coronavirus-2019-ncov |url-status=dead }}</ref> Frá 2. mars 2020 voru heilbrigðisstarfsmenn á Íslandi hvattir til að forðast ferðalög.<ref>{{cite web |title=Biðlað til heilbrigðisstarfsmanna og annarra starfsmanna sem starfa við viðbúnað vegna COVID-19 um að bíða með ferðalög erlendis |url=https://www.landlaeknir.is/um-embaettid/frettir/frett/item39288/Bidlad-til-heilbrigdisstarfsmanna-og-annarra-starfsmanna-sem-starfa-vid-vidbunad-vegna-COVID-19-um-ad-bida-med-ferdalog-erlendis |date=2 March 2020 |website=Icelandic Directorate of Health |language=is |access-date=3 March 2020 |trans-title=Dedicated to healthcare workers and other COVID-19 contingency workers waiting to travel abroad |archive-date=3 mars 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200303062035/https://www.landlaeknir.is/um-embaettid/frettir/frett/item39288/Bidlad-til-heilbrigdisstarfsmanna-og-annarra-starfsmanna-sem-starfa-vid-vidbunad-vegna-COVID-19-um-ad-bida-med-ferdalog-erlendis |url-status=dead }}</ref> Frá og með 16. mars 2020 voru engar opinberar takmarkanir eða bann við opinberum samkomum í gildi.<ref>{{cite web |title=Questions and answers regarding novel coronavirus (COVID-19) |url=https://www.landlaeknir.is/um-embaettid/greinar/grein/item38808/Questions-and-answers-regarding-novel-coronavirus-in-China |website=Embætti Landlæknis: Icelandic Directorate of Health |access-date=9 March 2020 |language=is |archive-date=27 maí 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527220228/https://www.landlaeknir.is/um-embaettid/greinar/grein/item38808/Questions-and-answers-regarding-novel-coronavirus-in-China |url-status=dead }}</ref> Skipuleggjendur afpöntuðu eða frestuðu þó nokkrum viðburðum sem framundan voru, þar á meðal árlegri ráðstefnu Hugvísindasviðs [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], Hugvísindaþingi, sem átti að fara fram 13. og 14. mars 2020.<ref>{{cite web |title=Hugvísindaþing 2020 |url=http://hugvisindathing.hi.is/ |access-date=9 March 2020}}</ref> Á blaðamannafundi 13. mars 2020 var tilkynnt að samkomur yfir 100 yrðu bannaðar og háskólum og framhaldsskólum lokað í fjórar vikur.<ref>{{cite web |title=Upplýsingafundur Almannavarna um COVID-19 |url=https://www.ruv.is/frett/upplysingafundur-almannavarna-um-covid-19 |access-date=13 March 2020 |language=is}}</ref> * Grunnskólum og leikskólum yrði ekki lokað, þó að takmarkanir væru til staðar til að hámarka félagslega fjarlægð innan skólanna; og það * Allir skólar á Reykjavíkursvæðinu myndu loka 16. mars til að undirbúa sig<ref>{{cite web |last1=Jóhann Bjarni Kolbeinsson |title=Hvorki grunnskóli né leikskóli á mánudaginn |url=https://www.ruv.is/frett/hvorki-grunnskoli-ne-leikskoli-a-manudaginn |website=RÚV |access-date=13 March 2020|trans-title=Neither primary school nor preschool on Monday|language=is}}</ref> Landlæknisembættið og Almannavarnir opnuðu upplýsingavefsíðu covid.is. <ref>{{Cite web |url=https://www.covid.is/english |title=Official information about COVID-19 in Iceland |website=www.covid.is |access-date=2021-03-11 |archive-date=2020-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200529014507/https://www.covid.is/english |url-status=dead }}</ref> 16. mars 2020 tilkynnti stórverslanakeðjan Samkaup að 27 matvöruverslanir um allt Ísland myndu hafa sérstaka verslunartíma fyrir viðkvæma hópa, þar á meðal aldraða og þá sem voru með langvinna og undirliggjandi sjúkdóma. <ref>{{cite web |last1=Birgir Þór Harðarson |title=Sérstakar verslanir fyrir eldri borgara og viðkvæma |url=https://www.ruv.is/frett/serstakar-verslanir-fyrir-eldri-borgara-og-vidkvaema |access-date=16 March 2020 |language=is}}</ref> Frá og með 18. mars 2020 var allur heimurinn skilgreindur sem áhættusvæði. Öll ferðalög til útlanda var fólki ráðið frá og íbúar á Íslandi sem voru erlendis hvattir til að snúa heim sem fyrst. Íbúar á Íslandi sem komu erlendis frá fóru í sóttkví.<ref>{{cite web |title=Útvíkkun áhættusvæða vegna COVID-19 |url=https://www.landlaeknir.is/um-embaettid/frettir/frett/item39945/Utvikkun-ahaettusvaeda-vegna-COVID-19 |publisher=Embætti landlæknis |access-date=19 March 2020 |archive-date=20 mars 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320104350/https://www.landlaeknir.is/um-embaettid/frettir/frett/item39945/Utvikkun-ahaettusvaeda-vegna-COVID-19 |url-status=dead }}</ref> Hinn 21. mars 2020 var sett strangara bann við samkomum í [[Vestmannaeyjar]]. Hópar yfir 10 manns voru bannaðir.<ref>{{cite news |title=Fjöldasamkomu með fleiri en tíu bannaðar í Eyjum |url=https://www.ruv.is/frett/fjoldasamkomur-med-fleiri-en-tiu-bannadar-i-eyjum |access-date=21 March 2020 |agency=Ríkisútvarpið|trans-title=Gatherings with more than 10 banned in the Islands|language=is}}</ref> Enn strangara bann var tilkynnt á [[Húnaþing vestra]] þar sem öllum íbúum var skipað að vera heima nema til að kaupa nauðsynjar.<ref>{{cite web |title=Spurt og svarað |url=https://www.hunathing.is/is/mannlif/frettir-og-auglysingar/tilkynningar-og-frettir/spurt-og-svarad |access-date=23 March 2020 |language=is |date=22 March 2020}}</ref> Frá klukkan 00:00 þann 24. mars 2020 tók bann við samkomum yfir 20 ára. sundlaugum, söfnum, bókasöfnum og börum var lokað, sem og öll fyrirtæki þar sem erfitt var að tryggja 2 m fjarlægð (hárgreiðslustofur, húðflúrsstofur osfrv.).<ref>{{cite web |author=Alma Ómarsdóttir |title=Hert samkomubann: Ekki fleiri en 20 máttu koma saman |url=https://www.ruv.is/frett/hert-samkomubann-ekki-fleiri-en-20-mega-koma-saman |access-date=23 March 2020|language=is|trans-title=Tightened gathering ban: No more than 20 may gather|publisher=RÚV}}</ref> Hinn 5. október 2020 var fyrirskipað að loka börum, líkamsræktarstöðvum og skemmtistöðum, sem og að takmarka fjölda samkomu frá 200 í 20, vegna fjölgunar smita.<ref>{{cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-health-coronavirus-iceland/iceland-closes-bars-gyms-again-to-curb-coronavirus-spread-idUKKBN26Q1QE|date=October 5, 2020|title=Iceland closes bars, gyms again to curb coronavirus spread|access-date=October 5, 2020|publisher=Reuters|archive-date=október 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008044945/https://uk.reuters.com/article/uk-health-coronavirus-iceland/iceland-closes-bars-gyms-again-to-curb-coronavirus-spread-idUKKBN26Q1QE|url-status=dead}}</ref> Sóttvarnaraðstaða fyrir heilbrigða einstaklinga sem gáta ekki farið í sóttkví heima (til dæmis erlendir ríkisborgarar) hefur verið komið á hóteli í [[Reykjavík]].<ref>{{cite web|url=https://www.landlaeknir.is/servlet/file/store93/item40946/KSJ%20Instructions%20for%20the%20general%20public%20on%20home-based%20quarantine%2004.04.2020.pdf|title=Instructions for persons under home-based quarantine|publisher=[[Directorate of Health]]|access-date=8 April 2020|archive-date=1 maí 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200501124452/https://www.landlaeknir.is/servlet/file/store93/item40946/KSJ%20Instructions%20for%20the%20general%20public%20on%20home-based%20quarantine%2004.04.2020.pdf|url-status=dead}}</ref> Frá og með 15. janúar 2021 þurftu allir útlendingar sem heimsóttu Ísland að taka COVID-19 próf við komu, sóttkví í 5 eða 6 daga, og taka síðan annað próf í lok sóttkvísins. <ref>{{cite news|date=1 February 2021|newspaper=Lögberg-Heimskringla|lang=en|title=COVID-19 screening mandatory for arriving passengers until spring}}</ref> == Bylgjur == Oft er talað um bylgjur í faraldrinum og eru þær sex talsins. # Fyrsta bylgjan byrjaði í byrjun mars 2020 en endaði í byrjun júní 2020. # Önnur bylgjan byrjaði í lok júlí 2020 og endaði í ágúst 2020. # Þriðja bylgjan hófst í september 2020 en fór að dvína í desember og endaði í febrúar 2021. # Fjórða bylgjan hófst í mars 2021 en endaði í apríl 2021. # Fimmta bylgjan kom í lok júlí 2021 en endaði í lok ágúst 2021. # Sjötta og síðasti bylgjan kom í byrjun nóvember 2021 en náði hámarki faraldursins á Íslandi í lok desember 2021. Bylgjan kláraðist svo í febrúar 2022. == Tengt efni == * [[Kórónaveirufaraldurinn 2019-2021]] == Frekari lestur == * Björn Ingi Hrafnsson. 2020. ''Vörn gegn veiru''. Forlagið. == Tenglar == * Almennar upplýsingar: ** [https://www.covid.is/ covid.is — upplýsingar um COVID-19 á Íslandi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200402162708/https://www.covid.is/ |date=2020-04-02 }} * Fréttir: ** [https://www.ruv.is/ibrennidepli/covid-19 RÚV.is — í brennidepli: COVID-19] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210321110835/https://www.ruv.is/ibrennidepli/covid-19 |date=2021-03-21 }} ** [https://www.mbl.is/frettir/malefni/koronuveiran/ mbl.is — málefni: kórónuveiran COVID-19] * Tölur og tölfræði: ** [https://www.covid.is/tolulegar-upplysingar COVID-19 á Íslandi — tölulegar upplýsingar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200325220219/https://www.covid.is/tolulegar-upplysingar |date=2020-03-25 }} ** [http://covid.hi.is/ covid.hi.is — COVID19 á Íslandi] ** [https://www.landlaeknir.is/koronaveira/ landlæknir.is — kórónaveiran 2019-nCoV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200228175205/https://www.landlaeknir.is/koronaveira/ |date=2020-02-28 }} * Tölfræði sjúkrahúsa: ** [https://www.landspitali.is/default.aspx?pageid=b629a8e0-b262-49e0-b842-0f776cb4241e COVID-19 á Landspítala — tölulegar upplýsingar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200516012429/https://www.landspitali.is/default.aspx?pageid=b629a8e0-b262-49e0-b842-0f776cb4241e |date=2020-05-16 }} ** [https://web.archive.org/web/20200516012429/https://www.landspitali.is/default.aspx?pageid=b629a8e0-b262-49e0-b842-0f776cb4241e Sjúkrahúsið á Akureyri: COVID-19 tölfræði] == Tilvísanir == * {{wpheimild | tungumál = en | titill = COVID-19 pandemic in Iceland | mánuðurskoðað = 10. mars| árskoðað = 2021}} <references /> [[Flokkur:Covid-19-faraldurinn á Íslandi| ]] [[Flokkur:Smitsjúkdómar á Íslandi]] [[Flokkur:2020 á Íslandi]] [[Flokkur:2021 á Íslandi]] qmdssykb4hv0ippjv8163h9udh0lnmq 0 162463 1980388 1968369 2026-09-26T04:01:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980388 wikitext text/x-wiki '''Sambandslýðveldi''' er [[sambandsríki]] þar sem stjórnarfarið er í formi [[lýðveldi]]s.<ref>{{cite web|title=republic|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/republic}}</ref> Bókstafleg grunnmerking hugtaksins lýðveldis á við ríki sem stýrt er af kjörnum fulltrúum og kjörnum þjóðhöfðingja (til dæmis [[Forseti|forseta]]) fremur en af konungi eða drottningu. Í sambandslýðveldi er [[Skipting ríkisvaldsins|ríkisvaldinu dreift]] milli alríkisstjórnarinnar og ríkisstjórna sambandslandanna. Sérhvert sambandslýðveldi hagar valddreifingunni á sinn hátt en yfirleitt eru sameiginleg málefni á borð við öryggis- og varnarmál og peningastefnu í verkahring alríkisins. Stjórnir sambandslandanna og sveitarfélaganna sjá gjarnan um málefni á borð við viðhald innviða og menntastefnu. Skiptar skoðanir eru þó um það hvaða málefni ættu að lúta stjórn alríkisstjórna og sambandslönd hafa yfirleitt nokkra stjórn í málefnum sem ekki lúta lögsögu alríkisins. Andstæðan við sambandslýðveldi er því [[Einingarríki|einingarlýðveldi]] þar sem ríkisstjórn alls landsins nýtur fullveldis í öllum pólitískum málefnum. Ómiðstýrðara stjórnarfar sambandslýðvelda er algengt í fjölmennum ríkjum.<ref>[[Forum of Federations]]: [http://www.forumfed.org/libdocs/FedCountries/FC-USA.pdf], Schram, Sanford. Handbook of Federal Countries: United States, pg 373–391, 2005.</ref> Í flestum sambandslýðveldum er skipting ríkisvaldsins milli stjórna alríkis og sambandsríkjanna formfest í ritaðri [[stjórnarskrá]]. Pólitískur munur á sambandslýðveldum og öðrum [[Sambandsríki|sambandsríkjum]], sér í lagi [[Konungsríki|konungsríkjum]] sem lúta sambandsstjórn, felst gjarnan í lagabókstaf fremur en í verulegum stjórnarfarslegum mun þar sem flest sambandsríki lúta lýðræðislegu stjórnarfari, að minnsta kosti að nafninu til. Sumar sambandsstjórnir í [[einveldi]]sríkjum, til dæmis [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]], byggjast þó ekki á lýðræðislegu stjórnarfari. ==Sambandslýðveldi í dag == {{Dökkt þema ferill}} {| class="t-ferill" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" class="wikitable sortable" !Sambandsríki!!Opinbert heiti!!Stjórnsýslueiningar!![[Þjóðhöfðingi]] |- |{{ARG}} [[Argentína]] | Argentínska lýðveldið |Sjálfsstjórnarhéruð og ein sjálfsstjórnarborg |[[Forseti Argentínu|Forseti]] |- |{{AUT}} [[Austurríki]]<ref>[[CIA World Factbook]]: [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria/ Austria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110074413/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria/ |date=2021-01-10 }}, 14. maí 2021</ref> |Lýðveldið Austurríki |Sambandsríki |[[Forseti Austurríkis|Forseti]] |- |{{USA}} [[Bandaríkin]]<ref>[[CIA World Factbook]]: [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |date=2021-12-12 }}, 14. maí 2021</ref> |Bandaríki Ameríku |50 [[Fylki Bandaríkjanna|fylki]] eða ríki, hundruð þjóðflokkaeininga, eitt [[District of Columbia|alríkisumdæmi]] og nokkur yfirráðasvæði |[[Forseti Bandaríkjanna|Forseti]] |- |{{BIH}} [[Bosnía og Hersegóvína]]<ref>[[CIA World Factbook]]: [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bosnia-and-herzegovina/ Bosnia and Herzegovina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124195757/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bosnia-and-herzegovina/ |date=2021-01-24 }}, 14. maí 2021</ref> |Bosnía og Hersegóvína |Einingar, kantónur og eitt alríkisumdæmi |[[Forsetaráð Bosníu og Hersegóvínu|Forsetaráð]] |- |{{BRA}} [[Brasilía]]<ref>[[CIA World Factbook]]: [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/brazil/ Brazil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210812124129/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/brazil/ |date=2021-08-12 }}, 14. maí 2021</ref> |Sambandslýðveldið Brasilía |Sveitarfélög, fylki og eitt alríkisumdæmi<ref>{{cite web|url=http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/Constituicao/Constitui%C3%A7ao.htm|title=http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/Constituicao/Constitui%C3%A7ao.htm|website=planalto.gov.br|access-date=2018-05-04|archive-date=2007-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213194044/http://www.planalto.gov.br/CCIVIL_03/Constituicao/Constitui%C3%A7ao.htm|url-status=dead}}</ref> |[[Forseti Brasilíu|Forseti]] |- |{{ETH}} [[Eþíópía]]<ref>[[CIA World Factbook]]: [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ethiopia/ Ethiopia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421154941/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ethiopia/ |date=2021-04-21 }}, 14. maí 2021</ref> |Sambandslýðstjórnarlýðveldið Eþíópía |Héruð |[[Forseti Eþíópíu|Forseti]] |- |{{IND}} [[Indland]]<ref>[[CIA World Factbook]]: [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/ India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318202107/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india |date=2021-03-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226142553/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html |date=2018-12-26 }}, 14. maí 2021</ref> |Lýðveldið Indland |Fylki og alríkishéruð |[[Forseti Indlands|Forseti]] |- |{{IRQ}} [[Írak]] |Lýðveldið Írak |Landstjóraumdæmi |[[Forseti Íraks|Forseti]] |- |{{CMR}} [[Kómorur]] |Kómorsambandið |Eyjar |[[Forseti Kómora|Forseti]] |- |{{MEX}} [[Mexíkó]]<ref>[[CIA World Factbook]]: [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/ Mexico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126164719/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico |date=2021-01-26 }}, 14. maí 2021</ref> |Mexíkóska ríkjasambandið |Fylki og ein sjálfsstjórnarborg |[[Forseti Mexíkó|Forseti]] |- |{{FSM}} [[Míkrónesía (ríki)|Míkrónesía]] |Sambandsríki Míkrónesíu |Fylki |[[Forseti Míkrónesíu|Forseti]] |- |{{NPL}} [[Nepal]]<ref>[[CIA World Factbook]]: [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nepal/ Nepal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109075733/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nepal/ |date=2021-01-09 }}, 14. maí 2021</ref> |Sambandslýðstjórnarlýðveldið Nepal |Héruð |[[Forseti Nepals|Forseti]] |- |{{NGA}} [[Nígería]]<ref>[[CIA World Factbook]]: [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nigeria/ Nigeria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109223449/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nigeria |date=2021-01-09 }}, 14. maí 2021</ref> |Sambandslýðveldið Nígería |Hefðbundin fylki, fylki og eitt alríkisumdæmi |[[Forseti Nígeríu|Forseti]] |- |{{PAK}} [[Pakistan]]<ref>[[CIA World Factbook]]: [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/ Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110014011/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/ |date=2021-01-10 }}, 14. maí 2021</ref> |Íslamska lýðveldið Pakistan |Héruð, sjálfsstjórnarsvæði og alríkissvæði |[[Forseti Pakistans|Forseti]] |- |{{RUS}} [[Rússland]]<ref>{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Russia_2014|title=Text of the Russian constitution in English|publisher=Constituteproject.org}}</ref> |Rússneska sambandsríkið |Sjálfstjórnarlýðveldi |[[Forseti Rússlands|Forseti]] |- |{{SOM}} [[Sómalía]] |Sambandslýðveldið Sómalía |Sambandshéruð |[[Forseti Sómalíu|Forseti]] |- |{{SSD}} [[Suður-Súdan]] |Lýðveldið Suður-Súdan |[[Fylki]] |[[Forseti Suður-Súdans|Forseti]] |- |{{SDN}} [[Súdan]] |Lýðveldið Súdan |Fylki |[[Forseti Súdans|Forseti]] |- |{{CHE}} [[Sviss]]<ref>[[CIA World Factbook]]: [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/switzerland/ Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241114180445/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/switzerland/ |date=2024-11-14 }}, 14. maí 2021</ref> |Svissneska ríkjasambandið |[[Kantónur í Sviss|Kantónur]] |[[Alríkisráð Sviss|Alríkisráð]] |- |{{VEN}} [[Venesúela]]<ref>[[CIA World Factbook]]: [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/ Venezuela] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/ |date=2021-05-31 }}, 14. maí 2021</ref> |Bólivarska lýð­veldið Ven­esúela |Fylki, eitt höfuðborgarumdæmi og nokkur alríkisumdæmi |[[Forseti Venesúela|Forseti]] |- |{{DEU}} [[Þýskaland]]<ref>[[CIA World Factbook]]: [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/germany/ Germany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109075739/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/germany |date=2021-01-09 }}, 14. maí 2021</ref> |Sambandslýðveldið Þýskaland |Sambandslönd |[[Forseti Þýskalands|Forseti]] |- |} ==Fyrrum sambandslýðveldi== {{Dökkt þema ferill}} {| class="t-ferill" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" !Sambandsríki!!Opinbert heiti!!Tímabil!!Stjórnsýslueiningar |- |[[File:Statenvlag.svg|20px]] [[Hollenska lýðveldið]] || [[Hollenska lýðveldið|Lýðveldi sjö sameinaðra Niðurlanda]] || 1581–1795 ||Héruð |- |[[File:Flag of the Gran Colombia.svg|20px]] [[Stóra-Kólumbía]] || [[Stóra-Kólumbía|Lýðveldið Kólumbía]]<br/>[[Stóra-Kólumbía|Bandaríki Kólumbíu]] || 1819–1831<br/>1863–1886 || Fylki |- |[[Mynd:Flag of the Federal Republic of Central America.svg|20px]] [[Sambandslýðveldi Mið-Ameríku]] || [[Sambandslýðveldi Mið-Ameríku|Hin sameinuðu héruð Mið-Ameríku]]<br/>[[Sambandslýðveldi Mið-Ameríku]] || 1823–1838 || |- |{{MEX}} [[Mexíkó]] || [[Fyrsta mexíkóska lýðveldið|Bandaríki Mexíkó]] || 1824–1835 || |- |[[Mynd:Flag of China (1912–1928).svg|20px]] [[Beiyang-stjórnin|Kína]] || [[Beiyang-stjórnin|Lýðveldið Kína]] || 1912–1928 || Héruð |- |[[Mynd:Flag of the Mountain Republic.svg|20px]] [[Fjallalýðveldið Norður-Kákasus]] || [[Fjallalýðveldið Norður-Kákasus|Bandalag fjallaþjóða Kákasus]] || 1917–1922<br/>1989–2000 ||[[Lýðveldi]] |- | {{DEU}} [[Weimar-lýðveldið|Þýskaland]] || [[Weimar-lýðveldið|Þýska ríkið]] || 1919–1933 || Fylki |- | {{DDR}} [[Austur-Þýskaland]] || [[Austur-Þýskaland|Alþýðulýðveldið Þýskaland]] || 1949–1952 || Fylki |- | [[Mynd:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1925).svg|20px]] [[Rússneska sovétlýðveldið]] ||[[Rússneska sovétlýðveldið|Rússneska sósíalíska sovét-sambandslýðveldið]] || 1917–1991 || Alríkisumdæmi |- | {{USSR}} [[Sovétríkin]] || [[Sovétríkin|Sambandsríki sósíalískra sovétlýðvelda]] || 1922–1991 || [[Sovétlýðveldi|Lýðveldi]] |- | {{YUG}} [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Júgóslavía]]<ref name=CIA1991>{{Cite web |url=http://permanent.access.gpo.gov/lps35389/1991/world91b.txt |title=The CIA World Factbook officially dated October 15, 1991 |access-date=2011-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511092520/http://permanent.access.gpo.gov/lps35389/1991/world91b.txt |archive-date=2011-05-11 |url-status=dead }}</ref> || [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Alþýðlega sambandslýðveldið Júgóslavía]]<br/>[[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía]] || 1945–1992 || Lýðveldi |- | [[Mynd:Flag of Yugoslavia (1992–2003); Flag of Serbia and Montenegro (2003–2006).svg|20px]] [[Serbía og Svartfjallaland]] || [[Serbía og Svartfjallaland|Sambandslýðveldið Júgóslavía]]<br/>[[Serbía og Svartfjallaland|Ríkjasamband Serbíu og Svartfjallalands]] || 1992–2006||Lýðveldi |- | [[Mynd:Flag of Burma (1948–1974).svg|20px]] [[Mjanmar|Búrma]] || [[Mjanmar|Bandalagið Búrma]] || 1948–1962 || Fylki |- | {{IDA}} [[Indónesía]] || [[Indónesía|Lýðveldi bandaríkja Indónesíu]] || 1949–1950 ||Fylki |- | [[Mynd:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1966–1971).svg|20px]] [[Lýðveldið Kongó (Léopoldville)|Kongó-Léopoldville]] || [[Lýðveldið Kongó (Léopoldville)|Lýðveldið Kongó]] || 1960–1964 || |- | [[Mynd:Flag of Cameroon (1961-1975).svg|20px]] [[Kamerún]] || [[Kamerún|Sambandslýðveldið Kamerún]] || 1961–1972 || |- | [[Mynd:Flag of South Africa (1928–1994).svg|20px]] [[Suður-Afríka]] || [[Suður-Afríka|Suður-afríska sambandsríkið]] || 1961–1994 || |- |{{TZA}} [[Tansanía]] || [[Tansanía|Sameinaða lýðveldið Tansanía]] || 1964–1965 || |- |{{CZE}} [[Tékkóslóvakía]]<ref name=CIA1991/> || [[Tékkóslóvakíska sósíalistalýðveldið]]<br/>[[Tékkneska og slóvakíska sambandslýðveldið]] || 1969–1990<br/>1990–1992||Lýðveldi |} ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Lýðveldi]] [[Flokkur:Tegundir stjórnarfars]] 8lf2jivul992hcuwmin2dgj8kqzccgg 0 162557 1980274 1952882 2026-09-25T21:44:26Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980274 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Enrico Letta | mynd = Former Prime Minister of Italy Enrico Letta in 2024 (cropped).jpg | titill = [[Forsætisráðherra Ítalíu]] | stjórnartíð_start = [[28. apríl]] [[2013]] | stjórnartíð_end = [[22. febrúar]] [[2014]] | forseti = [[Giorgio Napolitano]] | forveri = [[Mario Monti]] | eftirmaður = [[Matteo Renzi]] | myndatexti = | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1966|8|20}} | fæðingarstaður = [[Písa]], [[Toskana]], [[Ítalía|Ítalíu]] | dánardagur = | dánarstaður = | þjóderni = [[Ítalía|Ítalskur]] | maki = Gianna Fregonara | stjórnmálaflokkur = [[Lýðræðisflokkurinn (Ítalía)|Lýðræðisflokkurinn]] | börn = 3 | bústaður = | atvinna = | háskóli = Háskólinn í Pisa<br>Sant'Anna-háskólinn | starf = | undirskrift = Enrico Letta signature.svg }} '''Enrico Letta''' (f. 20. ágúst 1966) er [[Ítalía|ítalskur]] stjórnmálamaður sem var [[forsætisráðherra Ítalíu]] frá apríl 2013 til febrúar 2014. Hann leiddi á þeim tíma [[þjóðstjórn]] miðvinstri- og miðhægriflokka.<ref>[https://www.ilfattoquotidiano.it/2013/04/28/quirinale-governo-letta-giura-davanti-a-napolitano/3155992/ Quirinale, il governo di Letta giura davanti a Napolitano], ''Il Fatto Quotidiano''</ref> Frá mars 2021 hefur Letta verið leiðtogi ítalska [[Lýðræðisflokkurinn (Ítalía)|Lýðræðisflokksins]].<ref>[https://tg24.sky.it/politica/2021/03/14/pd-letta-segretario-discorso Letta eletto segretario: "Serve un nuovo Pd aperto, non partito del potere"], ''Sky Tg24''</ref> Letta hóf þátttöku í stjórnmálum árið 1998 þegar hann var útnefndur samfélagsráðherra í stjórn [[Massimo D'Alema]]. Hann gegndi því embætti til ársins 1999 en varð þá iðnaðar-, verslunar- og handverkaráðherra. Árið 2001 hætti hann ráðherrastörfum eftir að hann var kjörinn á neðri deild ítalska þingsins. Frá 2006 til 2008 var hann útnefndur ritari ráðherraráðsins.<ref>[https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-letta/ Enrico Letta], ''Enciclopedia Treccani''</ref> Árið 2007 var Letta meðal stofnmeðlima Lýðræðisflokksins og árið 2009 var hann kjörinn vararitari flokksins.<ref>Heimasíða ítalska þingsins, [http://nuovo.camera.it/29?shadow_deputato=300127 LETTA Enrico – PD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160826124333/http://nuovo.camera.it/29?shadow_deputato=300127 |date=2016-08-26 }}. Skoðað 15. mars 2021.</ref> Eftir að enginn flokkur vann skýran sigur í þingkosningum árið 2013 og flokksleiðtogar höfðu samið sín á milli fól [[Giorgio Napolitano]] [[Forseti Ítalíu|forseti]] Letta að mynda þjóðstjórn Lýðræðisflokksins, hægriflokksins [[Þjóð frelsisins|Þjóðar frelsisins]] og miðflokksins [[Scelta Civica]] til að takast á við þjóðfélagsvandamál Ítalíu í kjölfar [[Alþjóðlega fjármálakreppan 2007-2008|alþjóðlegu fjármálakreppunnar]]. Eftir að flokkarnir komust að samkomulagi sagði Letta af sér sem vararitari Lýðræðisflokksins og var útnefndur forsætisráðherra Ítalíu þann 28. apríl 2013.<ref>[https://www.ilfattoquotidiano.it/2013/04/24/nuovo-governo-incarico-a-enrico-letta-alfano-al-pd-sostegno-pieno-o-niente/573933/ Nuovo governo, incarico a Enrico Letta. Napolitano: “I media cooperino”], ''Il Fatto Quotidiano''</ref><ref>{{Cite web |url=http://archivio.internazionale.it/news/governo/2013/09/23/letta-grande-coalizione-bisogna-farsene-una-ragione |title=Letta: Grande coalizione, bisogna farsene una ragione |access-date=28 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161008140601/http://archivio.internazionale.it/news/governo/2013/09/23/letta-grande-coalizione-bisogna-farsene-una-ragione |archive-date=8. október 2016 |url-status=dead }}</ref> Ríkisstjórn Letta reyndi að stuðla að efnahagsbata með því að gera fjármagnssamning við [[Evrópusambandið]] til að vinna bug á atvinnuleysi ungmenna. Letta hætti jafnframt ríkisfjármagni við stjórnmálaflokka, sem var talin tímamótaákvörðun í ítölskum stjórnmálum þar sem stjórnmálaflokkar höfðu um árabil reitt sig á fjármagn frá hinu opinbera.<ref>[https://www.corriere.it/politica/13_maggio_31/finanziamento-partiti-ddl-punto-per-punto_c368eea0-ca0e-11e2-983e-24267407b94e.shtml Tre canali di finanziamento, più trasparenza. Ecco punto per punto il ddl del governo], ''Corriere della Sera''</ref><ref>[http://www.ilmessaggero.it/PRIMOPIANO/POLITICA/vertice_ue_roma_italia_enrico_letta_premier_lavoro_disoccupazione_giovani/notizie/292145.shtml Vertice lavoro, Letta ai ministri europei: «Non c'è più tempo, si deve agire subito Scelta sciagurata guardare solo i conti» – Il Messaggero] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616161413/http://www.ilmessaggero.it/primopiano/politica/vertice_ue_roma_italia_enrico_letta_premier_lavoro_disoccupazione_giovani/notizie/292145.shtml |date=2013-06-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616161413/http://www.ilmessaggero.it/primopiano/politica/vertice_ue_roma_italia_enrico_letta_premier_lavoro_disoccupazione_giovani/notizie/292145.shtml |date=2013-06-16 }}. Ilmessaggero.it. Skoðað 15. mars 2021.</ref><ref>[https://www.corriere.it/economia/13_giugno_28/letta-conferenza-stampa-dopo-consiglio-ue_9da78028-dfee-11e2-b1a7-8dfb006d0609.shtml Letta: all'Italia 1,5 miliardi per il lavoro. Grillo «poteva mandare tutto in vacca»], ''Corriere della Sera''</ref> Í nóvember árið 2013 reyndi [[Silvio Berlusconi]], leiðtogi Þjóðar frelsisins, að draga stuðning flokksins við stjórn Letta til baka til þess að þröngva Letta úr embætti. Allir hægrisinnaðir ráðherrar stjórnarinnar ákváðu hins vegar að segja sig úr Þjóð frelsisins og stofna nýjan flokk til að styðja áframhaldandi stjórn Letta. Þrátt fyrir að þrauka þessa atlögu gegn sér veiktist staða Letta verulega við innanflokksdeilur í desember 2013 þegar [[Matteo Renzi]] var kjörinn ritari Lýðræðisflokksins. Þann 13. febrúar árið 2014 skoraði Renzi formlega Letta á hólm um forsætisráðherræmbættið. Letta glataði fljótt stuðningi kollega sinna og sagði af sér sem forsætisráðherra þann 22. febrúar.<ref>{{cite web|url=https://www.ansa.it/web/notizie/rubriche/topnews/2014/02/14/Letta-Quirinale-dimesso_10074765.html|title=Letta al Quirinale, si è dimesso – Top News|access-date=12 July 2016}}</ref> Eftir afsögn sína hætti Letta um skeið þátttöku í stjórnmálum og gerðist skólameistari Alþjóðasamskiptaskólans við [[Sciences Po]] í [[París]].<ref>[https://www.sciencespo.fr/psia/enrico-letta.html Enrico Letta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115101326/https://www.sciencespo.fr/psia/enrico-letta.html |date=2021-01-15 }}, ''Sciences Po''</ref> Í mars árið 2021 sagði [[Nicola Zingaretti]], ritari Lýðræðisflokksins, af sér eftir að hafa fallið fyrir vantrauststillögu flokksforystunnar.<ref>[https://www.ilsole24ore.com/art/pd-zingaretti-si-dimette-dice-addio-decimo-segretario-14-anni-AD6UnsNB Pd, Zingaretti si dimette. Dice addio il decimo segretario in 14 anni], ''Il Sole 24 Ore''</ref> Leiðtoganefnd Lýðræðisflokksins hvatti Letta til að sækjast eftir embættinu og eftir umhugsun tilkynnti Letta að hann myndi snúa aftur til Ítalíu til að gefa kost á sér. Þann 14. mars 2021 var hann sjálfkjörinn nýr ritari flokksins af framkvæmdastjórn hans.<ref>[https://ilmanifesto.it/letta-il-giorno-della-scelta-zingaretti-rilancera-il-pd/ Letta, il giorno della scelta. Zingaretti: rilancerà il Pd], ''il manifesto''</ref><ref>[https://www.huffingtonpost.it/ Letta: "Non vi serve un nuovo segretario, ma un nuovo Pd"], ''Huffington Post''</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=[[Forsætisráðherra Ítalíu]] | frá=[[28. apríl]] [[2013]]| til=[[22. febrúar]] [[2014]]| fyrir=[[Mario Monti]]| eftir=[[Matteo Renzi]]| }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Ítalíu}} {{DEFAULTSORT:Letta, Enrico}} {{f|1966}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Ítalíu]] teizodu138vbv9hvhpze32yn1gpxksn 0 164103 1980237 1932762 2026-09-25T19:32:44Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980237 wikitext text/x-wiki [[File:Angelique Rockas (Victorian).jpg|thumb|Angelique Rockas ]] '''Angelique Rockas''' er suður-afrísk leikkona, framleiðandi og [[Aktívismi|aðgerðarsinni]]. Rockas er þekkt fyrir hlutverk sitt sem Henriettu í kvikmyndinni ' Witches' og fyrir sviðshlutverk sitt í Euripides Medea. Hann hefur einnig komið fram í grísku sjónvarpsþáttunum „Emmones Ideas“ í leikstjórn Thodoros Maragos. Á níunda áratugnum stofnaði Rockas Alþjóðlega leikhúsið , fjölmenningarlegt leikhús,kynnir [[leikrit]] eftir Jean Genet, Bertolt Brecht, August Strindberg, Maxim Gorky ==Tilvísanir== *[https://web.archive.org/web/20190912021141/http://searcharchives.bl.uk/IAMS_VU2:IAMS032-003377398 British Library] *[http://special.lib.gla.ac.uk/sta/search/detaila.cfm?AID=794 Scottish Theatre archive] *[http://collections-search.bfi.org.uk/web/Details/ChoiceArchive/110078562 British Film Institute ] *[http://www.apgrd.ox.ac.uk/productions/people/3272 ARPAD Angelique /Angeliki Rockas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171021005515/http://www.apgrd.ox.ac.uk/productions/people/3272 |date=2017-10-21 }} *[https://archiv.adk.de/objekt/2583471 Bertolt-Brecht-Archiv Akademie der Künste] *[https://archive.org/details/@theatre_archive_london London Theatre archive] == Heimildir == {{Commonscat|Angelique Rockas| Angelique Rockas}} *[https://www.imdb.com/name/nm0734214/ Angelique Rockas IMDB ] . {{DEFAULTSORT:Rockas, Angelique}} [[Flokkur: Breskir leikarar]] 0qzzj1p5w0nq8xi19s1cxxc61ovscq2 0 164316 1980221 1723917 2026-09-25T15:43:27Z Svavar Kjarrval 98 Bæta við að álitaefnið eða atvikið gæti verið borið upp fyrir annars konar aðila en dómstóla. 1980221 wikitext text/x-wiki '''Lögspurning''' er þegar lögfræðilegt álitaefni eða atvik er borið upp fyrir [[dómstóll|dómstóla]], [[stjórnvald|stjórnvöld]] eða annars konar úrlausnaraðila án þess að úrlausn þess sé hvorki nauðsynleg til að skera úr um [[réttindi]] eða [[skylda|skyldu]] þess sem ber það fram né til að álykta um hvort tiltekið atvik átti sér stað. Á einfaldaðra máli mætti segja að úrlausnaraðilar afgreiða almennt ekki fræðileg álitamál né fræðileg atvik, heldur þurfa þau að vera talin hafa raunverulega átt sér stað. {{stubbur|lögfræði}} [[Flokkur:Réttarfar]] [[Flokkur:Lögfræði]] i1m9z8b4lswachcyw04ykuo89jfjlvx 0 164999 1980251 1927668 2026-09-25T20:13:40Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980251 wikitext text/x-wiki Það eru 5 deildir í Tyrklandi fram að tímabilinu 2021-2022. Það eru 14 lið í efstu deildum, Efeler deildinni og Sultans deildinni. <ref> <nowiki>https://www.tvf.org.tr/axa-sigorta-efeler-ligi/</nowiki> </ref> <ref> https://www.tvf.org.tr/sultanlar-ligi/ </ref> Í 1. deildinni eru 12 lið karla og kvenna, 24 lið karla og 24 lið kvenna. <ref> <nowiki>https://www.tvf.org.tr/kadinlar-1-ligi/</nowiki> </ref> Í 2. deild keppa 142 lið kvenna og 68 lið karla. 180 sveitir kvenna og 113 lið karla keppa í svæðisdeildinni. Það eru um það bil 400 félög fyrir konur í staðbundnum deildum sem eru tengd svæðisdeildinni og 250 lið fyrir karla í 81 héruðum. Vinsælustu lið kvenna í Tyrklandi [https://www.eczacibasisporkulubu.org.tr/ Eczacıbaşı], [https://www.vakifbanksporkulubu.com/ Vakifbank], [https://www.galatasaray.org/sl Galatasaray], [https://www.fenerbahce.org/branslar/voleybolkadin/haberler Fenerbahçe], THY og [https://www.yesilyurtsporkulubu.org.tr/voleybol Yesilyurt]. Fyrir karla, „[https://web.archive.org/web/20080310023452/http://www.arkasspor.com/voleybol_teknik_kadro.php Arkas]“, „[https://ziraatbankasisporkulubu.com/ Ziraat Bankası] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515123119/https://www.ziraatbankasisporkulubu.com/ |date=2021-05-15 }}“, „[https://www.halkbankspor.org.tr/ Halk Bank] ”,“ [Https://www.fenerbahce.org/branslar/voleybol Fenerbahçe] ”,“ [https://www.galatasaray.org/sl/galatasaray-men-volleybol/7 Galatasaray] ”og nýlega hækkandi [http://altekmaspor.com/ Altekma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031022921/http://altekmaspor.com/ |date=2020-10-31 }} er meðal vinsælustu klúbba. Að auki, þrátt fyrir að það hafi verið í neðri deildunum, sem hefur keppt í svæðisdeildinni í mörg ár og tryggt samfellu þess, eru samfélagsábyrgðarverkefni þess og [https://www.istanbulvoleybol.com/ Istanbul Voleybol Kulübü] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210214214340/https://www.istanbulvoleybol.com/ |date=2021-02-14 }} eitt af fremstu félögum í Tyrklandi, sem hefur keppt í öllum deildum í mörg ár. == Heimildaskrá == <references /> dip2ljcya9m6tbk7eaco928dti5by7j 0 168639 1980191 1940337 2026-09-25T12:45:09Z Godurpenni 112217 Bætti við heimild 1980191 wikitext text/x-wiki {{heimildir vantar}} [[Mynd:Vegan friendly icon.svg|thumb|right|Algengt tákn fyrir grænkeravæna vöru.]] '''Grænkeri''' er manneskja sem forðast að neyta afurða úr [[dýr]]aríkinu eins og [[matvæli|matvæla]], en líka [[fatnaður|fatnaðar]] og annarra [[neysluvara]] sem gerðar eru úr líkömum dýra. Hvað varðar mataræði neyta grænkerar ekki dýraafurða á borð við [[mjólk]], [[hunang]] og [[egg]], en þeir hafna líka fatnaði úr efnum sem fengin eru af dýrum, eins og leður og [[ull]].<ref>{{Cite web|url=https://www.bbl.is/frettir/hvad-er--vegan|title=Hvað er ... Vegan?|website=www.bbl.is|language=is|access-date=2026-09-25}}</ref> Ástæður þess að fólk gerist grænkerar eru margvíslegar, en algengt er að fólk nefni siðferðilegar eða umhverfislegar ástæður.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbl.is/frettir/hvad-er--vegan|title=Hvað er ... Vegan?|website=www.bbl.is|language=is|access-date=2026-09-25}}</ref> Í daglegu tali er enska orðið vegan oftast notað um grænkera og lífsstílinn sem fylgir. ==Tenglar== * [https://www.graenkeri.is/ Samtök grænkera á Íslandi] {{stubbur}} [[Flokkur:Lífstíll]] [[Flokkur:Dýravernd]] [[Flokkur:Mataræði]] a3kofz6gjui2mbg18korxqig3pmcz5n 0 169081 1980476 1978593 2026-09-26T11:49:54Z Friðþjófur 104929 1980476 wikitext text/x-wiki '''Stærstu deildarsigrar og töp íslenskra kvennaliða í knattspyrnu''' er tafla yfir metsigra og -tapleiki íslenskra kvennaliða í knattspyrnu. Taldar eru viðureignir liðanna í deildarkeppni [[Íslenska knattspyrnusambandið|KSÍ]]. ==A-deild== === [[Mynd:Breidablik.png|30px]] [[Ungmennafélagið Breiðablik|Breiðablik]] === * Stærsti sigur: 18:0 gegn [[Mynd:UMFS.png|20px]] [[Ungmennafélag Selfoss|Selfossi]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1988|B-deild 1988]] * Stærsta tap: 1:8 gegn [[Mynd:Ibv-logo.png|20px]] [[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]], [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2004|A-deild 2004]] === [[Mynd:Fimleikafelag_hafnafjordur.png|30px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar]] === * Stærsti sigur: 19:0 gegn [[Mynd:Stjarnan.png|20px]] [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjörnunni]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1976|A-deild 1976]] * Stærsta tap: 0:15 gegn [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Val]], [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2005|A-deild 2005]] === [[Mynd:Þróttur_R..png|30px]] [[Knattspyrnufélagið Þróttur]] === * Stærsti sigur: 16:0 gegn Draupni, [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|B-deild 2010]] * Stærsta tap: 0:8 gegn [[Mynd:Fimleikafelag_hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1972|A-deild 1972]] === [[Mynd:Stjarnan.png|30px]] [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]] === * Stærsti sigur: 17:0 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið-ægir.jpg|20px]] [[Knattspyrnufélagið Ægir|Ægi]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1991|B-deild 1991]] * Stærsta tap: 0:19 gegn [[Mynd:Fimleikafelag_hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1978|A-deild 1978]] === [[Mynd:Knattspyrnufélagið Fram.png|30px]] [[Knattspyrnufélagið Fram]] === * Stærstu sigrar: 11:0 gegn Grundarfirði, [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1987|B-deild 1987]] * Stærsta tap: 0:10 gegn [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Val]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1988|A-deild 1988]] === [[Mynd:Knattspyrnufélagið_Víkingur.png|30px]] [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] === * Stærsti sigur: 7:0 gegn Grundarfirði, [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1985|B-deild 1985]] * Stærsta tap: 0:10 gegn [[Mynd:ÍA-Akranes.png|20px]] [[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1981|A-deild 1981]] === [[Mynd:Valur.png|30px]] [[Knattspyrnufélagið Valur]] === * Stærstu sigrar: 15:0 gegn [[Mynd:Leiknir.svg|20px]] [[Íþróttafélagið Leiknir|Leikni]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1981|A-deild 1981]] 15:0 gegn [[Mynd:Fimleikafelag_hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]], [[Símadeild kvenna í knattspyrnu 2002|A-deild 2002]] * Stærsta tap: 0:9 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], [[Símadeild kvenna í knattspyrnu 2002|A-deild 2002]] === [[Mynd:Thorka-logo-rgb.jpg|30px]] [[Þór/KA]] === * Stærstu sigrar: 10:0 gegn [[Mynd:Leiftur.png|20px]] [[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftri]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1994|B-deild 1994]] 10:0 gegn [[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftri]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|B-deild 1999]] 10:0 gegn [[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftri]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|B-deild 1999]] * Stærsta tap: 0:9 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], [[Landssímadeild kvenna í knattspyrnu 2000|A-deild 2000]] === [[Mynd:Ibv-logo.png|30px]] [[Íþróttabandalag Vestmannaeyja]] === * Stærstu sigrar: 11:0 gegn [[Mynd:Stjarnan.png|20px]] [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjörnunni]], [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2004|A-deild 2004]] 11:0 gegn Tindastóli/Neista, B-deild 2009 11:0 gegn [[Mynd:Höttur.svg|20px]] [[Höttur|Hetti]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|B-deild 2010]] * Stærsta tap: 0:10 gegn [[Mynd:Breidablik.png|20px]] [[Ungmennafélagið Breiðablik|Breiðabliki]], [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1995|A-deild 1995]] === [[Mynd:UMFG,_Grindavík.png|30px]] [[Mynd:Njarðvík.jpg|30px]] [[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]] / [[Ungmennafélag Njarðvíkur|Njarðvík]] === * Stærsti sigur: 8:0 gegn [[Mynd:UMFA.png|20px]] [[Ungmennafélagið Afturelding|Aftureldingu]], B-deild 2025 * Stærsta tap: 0:5 gegn [[Mynd:Breidablik.png|20px]] [[Ungmennafélagið Breiðablik|Breiðabliki]], A-deild 2026 1:6 gegn [[Mynd:Fimleikafelag_hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]], A-deild 2026 ==B-deild== === [[Mynd:Fjölnir.png|30px]] [[Ungmennafélagið Fjölnir]] === * Stærsti sigur: 17:0 gegn [[Knattspyrnufélagið Miðbær Reykjavík|KM]], C-deild 2021 * Stærsta tap: 0:12 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið_Haukar.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukum]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1993|B-deild 1993]] 0:12 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1999|A-deild 1999]] 0:12 gegn [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Val]], [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1999|A-deild 1999]] === [[Mynd:Fjarðarbyggð.jpg|30px]][[Mynd:Höttur.svg|30px]][[Mynd:Leiknirf.jpg|30px]] [[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðabyggð]]/[[Höttur]]/[[Ungmennafélagið Leiknir|Leiknir]] === * Stærsti sigur: 24:0 gegn [[Knattspyrnufélagið Miðbær|KM]], C-deild 2021 * Stærsta tap: 1:9 gegn [[Mynd:Augnablik_félag.svg|20px]] [[Augnablik|Augnabliki]], C-deild 2018 0:8 gegn [[Mynd:UMF_Tindastoll.png|20px]] [[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóli]], C-deild 2018 === [[Mynd:Fylkir.png|30px]] [[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]] === * Stærsti sigur: 15:1 gegn [[Mynd:UMFA.png|20px]] [[Ungmennafélagið Afturelding|Aftureldingu]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1982|B-deild 1982]] * Stærsta tap: 0:14 gegn [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Val]], [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2006|A-deild 2006]] === [[Mynd:Keflavik ÍF.gif|30px]] [[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|Keflavík]] === * Stærsti sigur: 22:0 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið-ægir.jpg|20px]] [[Knattspyrnufélagið Ægir|Ægi]], B-deild 2004 * Stærstu töp: 1:12 gegn [[Mynd:ÍA-Akranes.png|20px]] [[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1985|A-deild 1985]] 0:11 gegn [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Val]], [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2009|A-deild 2009]] 0:11 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur]], B-deild 2013 === [[Mynd:UMFA.png|30px]] [[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]] === * Stærsti sigur: 21:0 gegn [[Ungmennafélag Hveragerðis og Ölfuss|UMFH]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1984|B-deild 1984]] * Stærsta tap: 1:15 gegn [[Mynd:Fylkir.png|20px]] [[Íþróttafélagið Fylkir|Fylki]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1982|B-deild 1982]] === [[Mynd:KR Reykjavík.png|30px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur]] === * Stærsti sigur: 18:0 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið_Haukar.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukum]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1994|A-deild 1994]] * Stærsta tap: 0:9 gegn [[Mynd:Breidablik.png|20px]] [[Ungmennafélagið Breiðablik|Breiðabliki]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1992|A-deild 1992]] === [[Mynd:Knattspyrnufélagið_Haukar.png|30px]] [[Knattspyrnufélagið Haukar]] === * Stærsti sigur: 15:0 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið-ægir.jpg|20px]] [[Knattspyrnufélagið Ægir|Ægi]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1991|B-deild 1991]] * Stærsta tap: 0:18 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1994|A-deild 1994]] === [[Mynd:Grótta.png|30px]] [[Íþróttafélagið Grótta|Grótta]] === * Stærsti sigur: 10:0 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið_Haukar.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukum]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|B-deild 1999]] 10:0 gegn [[Mynd:UMF_Tindastoll.png|30px]] [[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóli]], B-deild 2026 * Stærsta tap: 0:14 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið_Haukar.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukum]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2016|B-deild 2016]] === [[Mynd:HK-K.png|30px]] [[Handknattleiksfélag Kópavogs]] === * Stærsti sigur: 8:0 gegn [[Mynd:UMF_Tindastoll.png|30px]] [[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóli]], B-deild 2026 * Stærsta tap: 1:6 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2021|B-deild 2021]] === [[Mynd:ÍA-Akranes.png|30px]] [[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]] === * Stærsti sigur: 13:0 gegn [[Ungmennafélagið Hvöt (Blönduósi)|Hvöt]]/[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóli]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2004|B-deild 2004]] * Stærsta tap: 0:11 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], [[Landssímadeild kvenna í knattspyrnu 2000|A-deild 2004]] ==C-deild== === [[Mynd:UMF_Tindastoll.png|30px]] [[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]] === * Stærstu sigrar: 10:1 gegn [[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftri]]/[[UMFS Dalvík|Dalvík]], B-deild 2003 9:0 gegn [[Mynd:Leiknirf.jpg|20px]] [[Ungmennafélagið Leiknir|Leikni Fáskrúðsfirði]],B-deild 2002 * Stærsta tap: 0:14 gegn [[Mynd:Knattspyrnufélagið_Haukar.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukum]], B-deild 2026 === [[Mynd: ÍR.png|30px]] [[Íþróttafélag Reykjavíkur]] === * Stærsti sigur: 14:1 gegn [[Knattspyrnufélag Rangæinga|K.F.R.]]/[[Knattspyrnufélagið Ægir|Ægi]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2006|B-deild 2006]] 13:0 gegn [[Mynd:Víðir.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Víðir|Víði]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2005|B-deild 2005]] * Stærsta tap: 0:12 gegn [[Mynd:Þróttur_R..png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þrótti R.]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2002|B-deild 2002]] === [[Mynd:Völsungur.gif|30px]] [[Íþróttafélagið Völsungur|Völsungur]] === * Stærsti sigur: 13:0 gegn [[Hamrarnir|Hömrunum]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2007|B-deild 2007]] * Stærsta tap: 0:11 gegn [[Mynd:Þróttur_R..png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þrótti]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|B-deild 2010]] === [[Mynd:UMFS.png|30px]] [[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] === * Stærsti sigur: 16:0 gegn Smára, [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2025|C-deild 2025]] * Stærsta tap: 0:18 gegn [[Mynd:Breidablik.png|20px]] [[Ungmennafélagið Breiðablik|Breiðabliki]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1988|B-deild 1988]] === [[Mynd:Einherji.png|30px]] [[Ungmennafélagið Einherji|Einherji]] === * Stærsti sigur: 12:0 gegn [[Knattspyrnufélag Rangæinga|K.F.R.]], C-deild 2026 * Stærsta tap: 0:12 gegn [[Mynd:ÞrótturN.png|20px]] [[Þróttur Neskaupsstað|Þrótti Neskaupstað]], [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1990|B-deild 1990]] === [[Mynd:UMF_Sindri.jpg|30px]] [[UMF Sindri|Sindri, Höfn]] === * Stærsti sigur: 13:0 gegn Neista Djúpavogi, B-deild 1995 * Stærsta tap: 0:15 gegn [[Mynd:Íþróttafélag_Hafnarfjarðar.JPG|20px]] [[Íþróttafélag Hafnarfjarðar|ÍH]], C-deild 2024 ==Lið sem hætt hafa starfsemi== === [[Mynd:Augnablik_félag.svg|30px]] [[Augnablik]] === * Stærstu sigrar: 9:1 gegn [[Mynd:Fjarðarbyggð.jpg|20px]][[Mynd:Höttur.svg|20px]][[Mynd:Leiknirf.jpg|20px]] [[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðabyggð]]/[[Höttur|Hetti]]/[[Ungmennafélagið Leiknir|Leikni]], C-deild 2018 8:0 gegn [[Mynd:Grótta.png|20px]] [[Íþróttafélagið Grótta|Gróttu]], B-deild 2016 8:0 gegn [[Hvíti riddarinn|Hvíta riddaranum]], B-deild 2017 * Stærstu töp: 0:7 [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], B-deild 2023 0:7 [[Mynd:UMFG,_Grindavík.png|30px]] [[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]], B-deild 2023 [[Flokkur:knattspyrna á Íslandi]] === [[Mynd:UMFG,_Grindavík.png|30px]] [[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]] === * Stærsti sigur: 21:0 gegn [[Hvíti riddarinn|Hvíta riddaranum]], [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2015|B-deild 2015]] * Stærsta tap: 0:15 gegn [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]], [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1999|A-deild 1999]] 7z2kappcw5xiyyc8o26zuua33nqz2aw 0 169629 1980192 1940733 2026-09-25T12:54:15Z Godurpenni 112217 Bætti við stuttskífum (EP) 1980192 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk |heiti= Yung Nigo Drippin' |undirtitill= |mynd= |stærð= |myndatexti= |nafn= Brynjar Logi Árnason |fæðing= {{Fæðingardagur og aldur|1996|11|7}} |fæðingarstaður= |dauði= |dánarstaður= |dánarorsök= |uppruni= [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]], [[Ísland|Íslandi]] |nefni= King of the Goons<ref>https://www.visir.is/g/20232361323d</ref> |titill= |ár= 2016 – í dag |stefna= [[Rapp]] |hljóðfæri= |gerð= |rödd= | útgefandi = | samvinna = | vefsíða = | meðlimir = | fyrri_meðlimir = |undirskrift= |bakgrunnur=}} '''Brynjar Logi Árnason''' (f. 7. nóvember 1996), betur þekktur sem '''Yung Nigo Drippin''', er íslenskur tónlistarmaður og rappari úr [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]].<ref>https://www.ruv.is/frett/vinnan-hringir-i-yung-nigo-drippin</ref> ==Hljóðritaskrá== ===Breiðskífur=== * ''Plús hús'' (2017) * ''Yfirvinna'' (2018) * ''Plús hús 2'' (2019) * ''Stjörnulífið'' (2023) * MONEYDRIPPIN 2 (2024) * ''Refurinn'' (2025) ===Stuttskífur=== * Ungur Ríkur Flýgur, Vol. 1 (2019) * MONEYDRIPPIN (2023) * HALLOWEEN I (2024) ==Tilvísanir== <references/> ==Tenglar== * [https://www.instagram.com/yungnigodrippin/ Yung Nigo Drippin' á Instagram] [[Flokkur:Íslenskir rapparar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1996]] [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] m2azdc4l3jinzeotfg8frgd6l14ltfc 0 170103 1980353 1863932 2026-09-26T02:55:24Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980353 wikitext text/x-wiki {{hreingera}} {{skáletrað}} [[Mynd:Masha and the Bear 2019 stamp of Russia 3a.jpg|thumb|Frímerki með Masha og byrninum]] '''''Masha og björninn''''' ([[rússneska]]: Ма́ша и Медве́дь) er vinsæl [[Rússland|rússnesk]] [[Teiknimynd|teiknimyndasería]]. Hún er búin til af [[Animaccord Animation Studio]] með þrívíddar grafík. Fyrsti þátturinn var sýndur 7. janúar 2009. Árið 2011 kom út fyrsti spunaleikurinn sem heitir "Masha's Tales" og samanstendur af 26 þáttum byggðum á rússneskum þjóðsögum og öðrum ævintýrum. Árið 2014 kom út annar spunaleikurinn sem heitir "Masha's Horror Stories". Þann 31. maí 2019 byrjaði þáttaröð 4 undir nafninu „Masha's songs“. ==Saga== Stúlkan Masha lendir óvart í húsi björnsins sem býr í skóginum. Þar gerir hún margar vitleysur, Björninn er í örvæntingu. Hann reynir að losa sig við óæskilega gestinn og fer með hana úr húsinu. Um kvöldið byrjar hann að hafa áhyggjur af stúlkunni og fer að leita að henni. Þegar hann finnur hana ekki snýr björninn heim dapur og finnur Masha þar. Frá þeirri stundu eru Masha og Björninn bestu vinir. Masha heimsækir björninn oft og hann reynir að ala hana upp. == Dreifing == Teiknimyndin "Masha og björninn" er sýnd á sjónvarpsstöðvum í Bretlandi, Þýskalandi, Frakklandi, Ítalíu, Sviss, Spáni, Kanada, löndum Rómönsku Ameríku og Miðausturlöndum. == Aðalpersónur == * '''Masha''' er lítil óhamingjusöm stelpa. Skólastúlka. Hefur gaman af sleikjóum, sælgæti, að leika sér með verðlaunagripum og Björnsbolla, leika sér með bolta, hoppa í fötu, horfa á teiknimyndir, spyrja spurninga, segja sögur. * '''Björninn''' er besti vinur Masha, sem hún kallar "Misha", "Mishka". Vinnusamur. Talar ekki, fyrrverandi sirkusleikari, kominn á eftirlaun. Ástfanginn af Bear. Þjáist stöðugt af hrekkjum Masha. == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20190511173546/http://www.animaccord.ru/about/projects.html Teiknimyndasíða á vef Animacord stúdíósins] * [https://web.archive.org/web/20230113155350/https://animaccord.ru/ Animacord stúdíó vefsíða] [[Flokkur:Rússneskir sjónvarpsþættir]] 3wsiui3vhvqoucm8w2esdi1uzamxquk 0 174797 1980194 1901529 2026-09-25T13:13:08Z Godurpenni 112217 Málfar 1980194 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = ISSI | undirtitill = Rappari | mynd = Issi for Paranoid In Space.png | stærð = | myndatexti = | nafn = Ísleifur Atli Matthíasson | fæðing = {{Fæðingardagur og aldur|2001|08|10}} | fæðingarstaður = Hafnarfjörður | dauði = | dánarstaður = | dánarorsök = | uppruni = [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]], [[Ísland|Íslandi]] | nefni = | titill = | ár = 2018 – í dag | stefna = [[Rapp]] | hljóðfæri = | gerð = | rödd = | útgefandi = | samvinna = | vefsíða = {{URL|21issi.is}} | meðlimir = | fyrri_meðlimir = | undirskrift = | bakgrunnur = }} '''Ísleifur Atli Matthíasson''' (f. 10. ágúst 2001), betur þekktur sem '''Issi''' (venjulega ritað með hástöfum sem '''ISSI'''), er íslenskur tónlistarmaður og rappari úr [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]].<ref>https://www.visir.is/k/5ecf4c4e-15a7-46c4-b49c-46482e4acc2b-1638976389798</ref> == Tónlistaferill == ISSI kom á íslensku rappsenuna árið 2021 með laginu ''Keyra'' sem náði til mikilum vinsældum en áður hafði hann gefið út tónlist á [[SoundCloud]]. Fyrsta smáskífa ISSA, ''ISSI DEPOSIT,'' kom út árið 2021 en sú smáskífa innihélt lagið ''Svart Hár'' sem er eitt vinsælasta lag ISSA enn þann dag í dag. Árið 2022 gaf ISSI út stórslagarann ''Vakta svæðið'' sem hann gerði ásamt [[Gísli Pálmi|Gísla Pálma]], [[Ízleifur|Ízleifi]] og [[Yung Nigo Drippin']] og er það vinsælasta lag tónlistarmannsins á Spotify. Fyrsta plata ISSA, ''21,'' kom út árið 2024. Platan inniheldur lög með [[Gísli Pálmi|Gísla Pálma]] og [[gugusar]] en er að mestu leiti ISSI sjálfur. ==Hljóðritaskrá== === Plötur === * ''21'' (2024) ===Smáskífur=== * ''ISSI DEPOSIT'' (2021) * ''D3POSIT2'' (2022) * ''Rauð viðvörun'' (2023) ===Stökur=== * ''Keyra'' (2021) * ''Vakta svæðið'' (2022) ásamt [[Ízleifur|Ízleifi]], [[Gísli Pálmi|Gísla Pálma]], [[Yung Nigo Drippin']] * ''Bízt'' (2022) * ''Geridda'' (2023) ásamt [[Ízleifur|Ízleifi]] * ''Anda smá'' (2023) * ''Áður Fyrr'' (2023) * ''Götum'' (2024) * ''Fræg Gella'' (2024) ásamt [[Ízleifur|Ízleifi]] ==Tilvísanir== <references/> ==Tenglar== * [https://www.instagram.com/21issi/?hl=en ISSI á Instagram] * [https://open.spotify.com/artist/2Irligkck4dss52iaG1cXL?si=ZdIs7ZHsQUWsMclT3-ux_A ISSI á Spotify] * [https://www.tiktok.com/@ungurissi?is_from_webapp=1&sender_device=pc ISSI á TikTok] [[Flokkur:Íslenskir rapparar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 2001]] [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] pyzuvkcb1ded8txo2ap5vl9mna3m8iq 0 175001 1980437 1973989 2026-09-26T05:46:01Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980437 wikitext text/x-wiki {{Kvikmynd | nafn=Þótt síðar verði | upprunalegt heiti = Die Another Day | leikstjóri=[[Lee Tamahori]] | höfundur={{Plainlist | * [[Neal Purvis and Robert Wade|Neal Purvis<br />Robert Wade]] }} | byggt_á=[[James Bond]] eftir [[Ian Fleming]] | framleiðandi={{Plainlist | * [[Michael G. Wilson]] * [[Barbara Broccoli]] }} | leikarar={{Plainlist | * [[Pierce Brosnan]] * [[Halle Berry]] * [[Toby Stephens]] * [[Rosamund Pike]] * [[Rick Yune]] * [[John Cleese]] * [[Judi Dench]] }} | kvikmyndagerð=[[David Tattersall]] | klipping=[[Christian Wagner]] | tónlist=[[David Arnold]] | fyrirtæki=[[Eon Productions]]<br />[[Metro-Goldwyn-Mayer]] | dreifiaðili=[[Metro-Goldwyn-Mayer|MGM Distribution Co.]] (Bandaríkin)<br />[[20th Century Fox]] (á alþjóðavísu) | frumsýning=29. nóvember 2002 (á Íslandi) | lengd=133 mínútur | land=Bretland<ref name=lumiere>{{cite web |title=Die Another Day|website=[[Lumiere (database)|Lumiere]]|publisher=[[European Audiovisual Observatory]] |url=http://lumiere.obs.coe.int/web/film_info/?id=18801 |access-date=9 October 2020 |archive-date=25 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925143626/http://lumiere.obs.coe.int/web/film_info/?id=18801 |url-status=live }}</ref><br />Bandaríkin<ref name=lumiere /> | tungumál=Enska | ráðstöfunarfé=$142 milljónir<ref name="numbers">{{cite web |title=Die Another Day (2002) - Financial Information |url=https://www.the-numbers.com/movie/Die-Another-Day#tab=summary |website=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=25 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200825234157/https://www.the-numbers.com/movie/Die-Another-Day#tab=summary |url-status=live }}</ref>|heildartekjur=$431.9 milljónir<ref name="numbers" /> }} [[Mynd:Ice_Dragster_(Die_Another_Day)_National_Motor_Museum,_Beaulieu.jpg|thumb|right|Spyrnusleði sem var notaður við tökur á Íslandi.]] '''''Þótt síðar verði''''' (enska: ''Die Another Day'') er bresk [[njósnamynd]] frá 2002 og tuttugasta myndin sem [[Eon Productions]] gerðu um leyniþjónustumanninn [[James Bond]]. Framleiðendur voru [[Michael G. Wilson]] og [[Barbara Broccoli]], en leikstjóri var [[Lee Tamahori]]. Þetta er fjórða og síðasta myndin með [[Pierce Brosnan]] í aðalhlutverki sem skáldsagnapersónan og [[Breska leyniþjónustan|MI6]]-fulltrúinn James Bond, eina myndin með [[John Cleese]] sem Q, og sú síðasta með [[Samantha Bond|Samönthu Bond]] sem ungfrú Moneypenny. Þetta er einnig fyrsta myndin síðan ''Live and Let Die'' (1973) þar sem Desmond Llewelyn kemur ekki fram sem Q þar sem hann andaðist þremur árum fyrr. [[Halle Berry]] er mótleikari hans sem NSA-fulltrúinn Giacinta „Jinx“ Johnson. Hún hjálpar Bond að finna uppljóstrara í bresku leyniþjónustunni sem sveik hann og breskan milljarðarmæring sem reynist tengjast norðurkóreskum njósnara sem Bond taldi sig hafa drepið. Sagan er upprunaleg, en byggir á skáldsögum skapara Bonds, [[Ian Fleming]], ''Moonraker'' (1955) og ''The Man with the Golden Gun'' (1965), sem og skáldsögu [[Kingsley Amis]], ''Colonel Sun''.<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/930556527|title=Some kind of hero : 007 : the remarkable story of the James Bond films|last=Field|first=Matthew|date=2015|others=Ajay Chowdhury|isbn=978-0-7509-6421-0|location=Stroud, Gloucestershire|oclc=930556527|access-date=9 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128234516/https://www.worldcat.org/title/some-kind-of-hero-007-the-remarkable-story-of-the-james-bond-films/oclc/930556527|archive-date=28 November 2021}}</ref> ''Þótt síðar verði'' kom út á 40 ára afmæli Bondmyndanna. Myndin inniheldur vísanir í allar fyrri myndir seríunnar.<ref>{{Cite web|url=http://www.virginmedia.com/movies/features/20-things-you-never-knew-about-james-bond.php?page=18|title=20 things you never knew about... James Bond|website=Virgin Media|archive-url=https://web.archive.org/web/20131211144455/http://www.virginmedia.com/movies/features/20-things-you-never-knew-about-james-bond.php?page=18|archive-date=11 December 2013|access-date=8 December 2013}}</ref> Hún fékk blandaða dóma; sumir gagnrýnendur voru ánægðir með leikstjórn Tamahori, en aðrir gagnrýndu notkun tæknibrellna, vörukynningar og ófrumlegan söguþráð, auk skúrksins. Engu að síður var hún tekjuhæsta James Bond-myndin á sínum tíma. == Leikarar == * [[Pierce Brosnan]] sem James Bond, fulltrúi [[Breska leyniþjónustan|MI6]]. * [[Halle Berry]] sem Giacinta „Jinx“ Johnson, NSA fulltrúi.<ref>{{Cite news|title=Halle's big year|date=Nov 2002|work=Ebony|quote=Of her character, Berry said: She's the next step in the evolution of women in the Bond movies. She's more modern and not the classic villain. She also said that Jinx is fashionable. She's fashion-forward, very sexy and takes fashion risks, and I love her for that.}}</ref><ref>[http://www.mi6.co.uk/news/index.php?itemid=1276&catid=1 www.mi6.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041215015552/http://www.mi6.co.uk/news/index.php?itemid=1276 |date=2004-12-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041215015552/http://www.mi6.co.uk/news/index.php?itemid=1276|date=15 December 2004}}.</ref> Áður en Berry var ráðinn komu [[Salma Hayek]], Saffron Burrows og Sophie Ellis-Bextor til greina.<ref name=":1" /> * [[Toby Stephens]] sem Gustav Graves, breskur frumkvöðull og annar persónuleiki Tan-Sun Moon ofursta. Graves var byggður á Hugo Drax í ''Moonraker'' eftir Ian Fleming; stríðsglæpamaður nasista sem læst vera breskur hermaður í lok síðari heimsstyrjaldar, varð virtur og auðugur mannvinur og notaði þetta skjól til að skipuleggja kjarnorkuflaugárás á London. Hann var einnig byggður á [[Uday Hussein]] og [[Richard Branson]].<ref name=":1" /> * [[Will Yun Lee]] sem Tan-Sun Moon ofursti, norðurkóreskur ofursti og upprunalegur persónuleiki Graves. * [[Rosamund Pike]] sem Miranda Frost, MI6-fulltrúi og gagnnjósnari. * [[Rick Yune]] sem Tang Ling Zao, norðurkóreskur hryðjuverkamaður sem vinnur fyrir Moon og lifir í útlegð. * [[Judi Dench]] sem M, yfirmaður MI6. * [[John Cleese]] sem Q, yfir vopnabúri MI6. * [[Madonna]] sem Verity, skylmingakennari Frost. * [[Michael Madsen]] sem Damian Falco, yfirmaður Jinx í NSA. * [[Samantha Bond]] sem ungfrú Moneypenny, ritari M. * [[Colin Salmon]] sem Charles Robinson, aðstoðarforingi M. * [[Kenneth Tsang]] sem Moon hershöfðingi, faðir Moon ofursta. Hann aðstoðar Bond við að sleppa aftur til Vesturlanda. Hann óskar eftir friðsamlegri sameiningu Kóreu, en sonur hans vill sameiningu með stríði. * [[Michael Gorevoy]] sem Vladimir Popov, vísindamaður í þjónustu Gustav Graves. * [[Lawrence Makoare]] sem hr. Kil, einn af fylgismönnum Gustav Graves. * [[Ho Yi]] sem hr. Chang, hótelstjóri og kínverskur njósnari. Í fyrstu útgáfum handritsins var það Wai Lin ([[Michelle Yeoh]]) sem aðstoðaði Bond í Hong Kong, en hætt var við það og Chang var búinn til til að koma í stað hennar.<ref>{{Cite web|url=http://www.mi6-hq.com/sections/articles/bond_20_wai_lin.php3?t=&s=articles|title=James Bond 007 :: MI6 - The Home Of James Bond|website=MI6-HQ.COM|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110031612/http://www.mi6-hq.com/sections/articles/bond_20_wai_lin.php3?t=&s=articles|archive-date=10 November 2013|access-date=11 January 2014}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/james-bond-die-another-day-wai-lin-unshot-elevator-sequence-story-board|title=James Bond Die Another Day Wai Lin Unshot Elevator Sequence Story Board|last=|date=2002-02-12}}</ref> * [[Rachel Grant]] sem Peaceful Fountains of Desire, kínverskur njósnari sem vinnur fyrir hr. Chang, starfandi sem nuddari sem yfirvarp. * [[Emilio Echevarría]] sem Raoul, framkvæmdastjóri vindlaverksmiðju í Havana, og óvirkur breskur njósnari. * [[Vincent Wong]] sem Li hershöfðingi. * [[Joaquin Martinez]] sem eldri starfsmaður í vindlaverksmiðjunni. * [[Simón Andreu]] sem dr. Álvarez. * [[Deborah Moore]] (dóttir fyrrverandi Bond-leikarans [[Roger Moore]]) sem flugfreyja. * [[Mark Dymond]] sem hr. Van Bierk. * [[Oliver Skeete]] sem þjónustufulltrúi í skylmingaklúbbi. == Framleiðsla == Eftir velgengni ''[[Með heiminn að fótum sér]]'' báðu framleiðendur Barbara Broccoli og Michael G. Wilson leikstjórann Michael Apted að leikstýra næstu mynd. Þótt Apted hafi fallist á það, var það afturkallað til að óska eftir [[Tony Scott]] og [[John Woo]], sem báðir neituðu. Scott segist hafa stungið upp á [[Quentin Tarantino]] sem leikstjóra, en Wilson neitar að hafa átt formlegar samningaviðræður við hann. Pierce Brosnan stakk upp á [[John McTiernan]], [[Ang Lee]] og [[Martin Scorsese]], og ræddi óformlega um hugmyndina við Scorsese á meðan hann var í flugi. [[Brett Ratner]], [[Stephen Hopkins]] og [[Stuart Baird]] voru síðar orðaðir við leikstjórn, áður en Lee Tamahori var ráðinn.<ref name=":1" /> === Tökur === [[Aðaltökur]] ''Die Another Day'' hófust 11. janúar 2002 í Pinewood Studios.<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2002/01/12/nbond12.xml|title=Brosnan meets the two-faced Bond villain|last=Davies|first=Hugh|date=12 January 2002|work=The Daily Telegraph|access-date=17 July 2009|location=London}}</ref> Myndin var aðallega tekin í Bretlandi, á [[Ísland]]i ([[Jökulsárlón]]i) og [[Cádiz|Cádiz á Spáni]]. Aðrir staðir voru 007 Stage hjá [[Pinewood Studios]], og [[Maui]], Hawaii, í desember 2001. Laird Hamilton, Dave Kalama og Darrick Doerner léku titilatriðið á brimbrettum á brimbrettarstaðnum „Jaws“ í [[Peʻahi]] á Maui, en tökur af ströndinni voru teknar nálægt Cádiz og [[Newquay]] í [[Cornwall]].<ref>{{Cite news|url=http://the.honoluluadvertiser.com/article/2002/Nov/18/ln/ln04a.html|title=Maui's monster surf break getting bigger by the day|last=Timothy Hurley|date=18 November 2002|work=[[Honolulu Advertiser]]|access-date=29 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811093433/http://the.honoluluadvertiser.com/article/2002/Nov/18/ln/ln04a.html|archive-date=11 August 2019}}</ref> Atriði í demantanámu Graves voru einnig teknar upp í Cornwall, í [[Edenverkefnið|Edenverkefninu]]. Senurnar sem eiga að gerast í [[Havana]] og á skálduðu eyjunni Isla de Los Organos voru teknar í [[La Caleta]] á Spáni.<ref name="locales">{{Cite web|url=http://www.movie-locations.com/movies/d/dieanother.html|title=Die Another Day filming locations|archive-url=https://web.archive.org/web/20130702201608/http://movie-locations.com/movies/d/dieanother.html|archive-date=2 July 2013|access-date=20 September 2007}}</ref> == Heimildir == {{reflist}} {{James Bond-kvikmyndir}} {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:James Bond-kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2002]] [[Flokkur:Metro-Goldwyn-Mayer-kvikmyndir]] fskaf4xabbziomhtsinuxh4h9etmymn 0 176636 1980284 1968063 2026-09-25T22:39:22Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980284 wikitext text/x-wiki {{Leikari | name = Gaia Zucchi | image = Gaia Zucchi wonderful eyes.jpg|250px | imagesize = | caption = Gaia Zucchi árið 2023 | birthdate = {{Fæðingardagur og aldur|1970|03|27}} | deathdate = | location = {{ITA}} [[Róm]], [[Ítalía]] | birthname = | notable role = Renata í ''[[Fermo posta Tinto Brass]]''<br />Valentina í ''[[Rabbia in pugno]]'' }} '''Gaia Zucchi''' (f. [[27. mars]] [[1970]] í [[Róm]]) er [[Ítalía|ítölsk]] [[leikkona]] sem leikið hefur jafnt í [[kvikmynd]]um sem og [[leikhús]]i.<ref>{{cite web |url=https://www.napolitoday.it/cronaca/gaia-zucchi-morte-madre-motivo.html |title=La denuncia dell'attrice Gaia Zucchi: "Mia madre è morta dopo una biopsia tra atroci sofferenze" |author=Redazione |date=10 June 2021 |publisher=napolitoday.it|accessdate=17 September 2023 |language=Italian}}</ref> Zucchi er af aðalsættum úr móðurætt. Hún útskrifaðist sem leikkona frá ''Centro Sperimentale di Cinematografia''. Á sama tíma útskrifaðist hún í sálfræði.<ref>{{cite web |url=http://www.corrieredellospettacolo.com/2012/01/gaia-zucchi-lamore-per-la-recitazione.html |title=Gaia Zucchi. L'amore per la recitazione di un'attrice psicologa |publisher=corrieredellospettacolo.com |accessdate=17 September 2023 |archive-date=18 september 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918083858/http://www.corrieredellospettacolo.com/2012/01/gaia-zucchi-lamore-per-la-recitazione.html |url-status=dead }}</ref> Hún hefur starfað sem fyrirsæta og við tímarit. Árið 2023 gaf hún út sjálfsævisögulega skáldsögu, ''La vicina di Zeffirelli'' (Nágranni Zeffirelli),<ref>{{cite web |url=https://www.gazzettadimilano.it/cultura/la-vicina-di-zeffirelli-lautobiografia-dellattrice-gaia-zucchi-raccontata-attraverso-lamicizia-con-il-famoso-regista/ |title=La vicina di Zeffirelli: l’autobiografia dell’attrice Gaia Zucchi raccontata attraverso l’amicizia con il famoso regista. |author=Redazione |date=27 February 2023 |publisher=gazzettadimilano.it |accessdate=17 September 2023 |language=Italian}}</ref> sem lýsir vinskapnum sem hún átti við leikstjórann [[Franco Zeffirelli]].<ref>{{cite web |url=https://www.livingcesenatico.it/2023/07/26/la-vicina-di-zeffirelli-a-cesenatico-gaia-zucchi-si-racconta/ |title=“La vicina di Zeffirelli” a Cesenatico: Gaia Zucchi si racconta. |author=Federica Gualdani |date=26 July 2023 |publisher=livingcesenatico.it |accessdate=17 September 2023 |language=Italian}}</ref> == Ferill == === Kvikmyndir === * ''Plagio'' (1989), regia Cinzia TH Torrini * ''Nessuno mi crede'' (1992), regia Anna Carlucci * ''[[Peggio di così si muore]]'' (1995), regia Marcello Cesena * ''Fermo posta Tinto Brass'' (1995), regia [[Tinto Brass]] * ''[[Il cielo è sempre più blu]]'' (1996), regia Antonello Grimaldi * ''Il tocco: la sfida'' (1997), regia Enrico Coletti * ''[[I Volontari]]'' (1998), regia D. Costanzo * ''[[Per sempre]]'' (2003), regia Alessandro Di Robilant * ''[[Rabbia in pugno]]'' (2012), regia Stefano Calvagna * ''Jerry e Tom'' (2023), regia Gianluca Ansanelli === Stuttmynd === * ''Est'' (1993), regia F. Brizzi * ''Caso Banderbit'' (1994), regia N. Nimica * ''Muccino Muccina'' (1994), regia G. Petitti * ''Carrozzelle felici'' (2003), regia Walter Garibaldi * ''Come un fiore'' (2023), regia [[Benedikta Boccoli]] === Leikhús === * ''La crisi del teatro'' (1994), regia A. Corsini * ''Marasade'' (1996), regia M. Garroni * ''Voglia matta - anni 60'' (1995 - 1997), regia A. Corsini * ''Gente soprattutto matta'' (1997), regia D. Formica * ''Voglia matta - anni 50'' (1998), regia A. Corsini * ''Voglia matta di Roma'' (1999), regia A. Corsini * ''[[La bottega del caffè (Goldoni)|La bottega del caffè]]'' (2000), regia M. Belli * ''La giornata d'uno scrutatore'' (2003), regia [[Luca Ronconi]] == Myndir == <gallery> Image: Gaia Zucchi with ring.jpg|Gaia Zucchi í [[Písa]], [[2023]]. </gallery> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tenglar == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20111229234126/http://www.benedictaboccoli.it/ Opinber vefsíða Gaia Zucchi] * {{imdb nafn|2866656}} {{stubbur|æviágrip|kvikmynd}} {{DEFAULTSORT:Zucchi, Gaia}} [[Flokkur:Ítalskir leikarar|Zucchi, Gaia]] {{fe|1970|Zucchi, Gaia}} 6hghkhhj7m4qk32apzhkr5haf2m4me7 0 177308 1980426 1864158 2026-09-26T05:19:14Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980426 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Vladimir Oravsky | image = Vladimir Oravsky 5004-1.jpg | caption = Vladimir Oravsky | birth_name = Vladimir Oravsky | birth_date = {{birth date and age|1947|1|22|df=yes}} | birth_place = [[Rožňava]], Slovakia | alma_mater = | occupation = Kvikmyndaleikstjóri, rithöfundur | years_active = 1971–til staðar | notable_works = | movement = | spouse = | children = 2 | signature = }} '''Vladimir Oravsky''' (fæddur 22. janúar 1947 í Rožňava í Tékkóslóvakíu) er sænskur rithöfundur og kvikmyndaleikstjóri. Oravsky er gefið út af mörgum forlögum, eins og Studentlitteratur, h:ström – Text & Kultur, Nya Doxa, Symposion, Raketförlaget, Lundtofte Publishing, De Rode Kamer og Branner og Koch. Oravsky hefur gefið út barna- og unglingabækur, pantað leikrit og handrit. Sem uppáhaldsfyrirsætan hans George S Kaufman vinnur Oravsky oft í samstarfi við rithöfunda, þar á meðal Kurt Peter Larsen, Daniel Malmen, Michael Segerström, Lars von Trier, Jakob Stegelman og Natasa Durovicova. Vladimir Oravsky og Kurt Peter Larsen eru sameiginlegir sigurvegarar 2006 alþjóðlegu verðlaunanna fyrir besta leik fyrir börn, skipulögð af International Playwrights' Forum, International Theatre Institute/ITI og ASSITEJ (International Association of Theatre for Children and Young People), fyrir framlag þeirra "AAAHR !!!” „Dagbók Zlata Ibrahimivic“ eftir Oravsky & Malmen var eitt af sigurleikunum í samkeppni, skipulagt af Royal Drama Theatre / Elverket í Stokkhólmi. == Ytri hlekkir == * [http://libris.kb.se/hitlist?d=libris&q=oravsky&f=simp&spell=true&hist=true&p=1 Landsbókasafn Svíþjóðar] * [https://web.archive.org/web/20071008095746/http://www.hstrom.nu/f/content/view/37/29/ h:ström – Text & Kultur] * [https://web.archive.org/web/20080326233856/http://www.playwrightsforum.com/news.html Alþjóðlegt leikritaþing] * [[imdbname:0649365/|IMDB]] {{DEFAULTSORT:Oravsky, Vladimir}} [[Flokkur:Sænskir blaðamenn]] 7ruimqrjetrm2y8y0y4mfr1n4l83iny 0 179498 1980400 1971148 2026-09-26T04:13:26Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980400 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Taxobox | name = Skjálglaukur | image = Allium obliquum (Alliaceae) plant.JPG | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Angiosperms'') | classis = [[Einkímblöðungur]] (''Monocots'') | ordo = [[Laukabálkur]] (''Asparagales'') | familia = [[Laukætt]] (''Alliaceae'') | genus = ''[[Laukar]]'' (''Allium'') | subgenus = Allium subg. Polyprason | species = A. obliquum | binomial = Allium obliquum | binomial_authority = [[Carl von Linné|L.]]<ref name = "col43233100">L. (1753) , In: Sp. Pl.: 296</ref> | synonyms = *''[[Allium exaltatum]]'' <small>Kar. & Kir. ex Ledeb.</small> *''Allium luteum'' <small>F.Dietr.</small> *''Allium porrum'' <small>Georgi 1779, illegitimate homonym not L. 1753</small> *''Allium ramosum'' <small>Jacq. 1781, illegitimate homonym not L. 1753</small> *''Camarilla obliqua'' <small>(L.) Salisb.</small> *''Cepa obliqua'' <small>(L.) Moench</small> *''Geboscon obliquum'' <small>(L.) Raf.</small> *''Moenchia obliqua'' <small>(L.) Medik.</small> | synonyms_ref =<ref name=kimmie>[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=296125 Kew World Checklist of Selected Plant Families]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> }} '''Skjálglaukur''' ([[fræðiheiti]]: ''Allium obliquum'') er tegund af laukætt frá Evrasíu (frá Rúmeníu til Mongólíu).<ref>[http://davesgarden.com/guides/pf/go Dave's Garden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221107223528/https://davesgarden.com/guides/pf/go// |date=2022-11-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221107223528/https://davesgarden.com/guides/pf/go// |date=2022-11-07 }}/125536/]</ref><ref>Brezhnev, D.D., Korovina, O.N. 1981. Wild relatives of cultivated plants in the flora of the USSR. Leningrad: Kolos, pp.96-97 (in Russian). Vvedensky, A.I. 1935. Onion - ''Allium'' L. (Flora of the USSR, vol. IV.) Leningrad: Publishing House of the USSR Academy of Sciences, p.175</ref><ref>Pavlov, N.V. (ed.) (1958). Flora Kazakhstana 2: 1-290. Alma-Ata, Izd-vo Akademii nauk Kazakhskoi SSR.</ref><ref>Petrova, N.A. (ed.) (1967). Flora Kirgizskoi SSR dopolnenie 1: 1-149. Frunze : Izd-vo KirgizFAN SSSR.</ref><ref>Grubov, V.I. (2001). Key to the Vascular Plants of Mongolia 1: 1-411. Science Publishers, Inc. Enfield, USA. Plymouth, U.K.</ref><ref>Malyschev L.I. & Peschkova , G.A. (eds.) (2001). Flora of Siberia 4: 1-238. Scientific Publishers, Inc., Enfield, Plymouth.</ref><ref>Lazkov, G.A. & Turdumatov, N.K. (2010). New and rare species of the genus ''Allium'' (Alliaceae) for the flora of Kyrgyzstan. Botanicheskii Zhurnal. Moscow & Leningrad 95: 1637-1639.</ref> ''Skjálglaukur'' fær lauka sem eru um 3 sm langir.<ref>{{Cite web|url=https://temperate.theferns.info/plant/Allium+obliquum|title=Allium obliquum - Useful Temperate Plants|website=temperate.theferns.info|access-date=2024-03-27}}</ref> Blómstönglarnir eru um 100&nbsp;sm langir. Blöðin eru flöt, 20 mm breið á breiðasta hluta, og eru undin. Blómskipunin er kúlulaga, með fjölda gulgrænna blóma.<ref>{{Cite web |url=http://www.botanicus.org/page/358315 |title=Linnaeus, Carl von. 1753. Species Plantarum 1: 296. |access-date=2024-03-27 |archive-date=2024-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705183228/http://www.botanicus.org/page/358315 |url-status=dead }}</ref><ref name="freetibet">[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027508 Flora of China v 24 p 187 <big>高葶韭</big> gao ting jiu ''Allium obliquum'']</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist}} {{commonscat|Allium obliquum}} {{wikilífverur|Allium obliquum}} {{stubbur|grasafræði}} [[Flokkur:Matjurtir]] [[Flokkur:Laukar|Laukar]] 30xf0nevxhof8xxw20gboe532cv97um 0 180432 1980341 1906364 2026-09-26T02:26:31Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980341 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Larnaka | nafn_á_frummáli = Λάρνακα ([[gríska]]) | nafn_á_frummáli_lang = gr | tegund_byggðar = [[Hérað]] | mynd = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = | fáni_alt = | skjaldarmerki = | skjaldarmerki_alt = | viðurnefni = | hnit = {{Hnit|34|53|N|33|28|E|region:CY-03_type:adm1st|display=inline,title}} | kort = Larnaca in Cyprus (semi-secession) (disputed hatched).svg | kort_stærð = 300 | kort_alt = | kort_texti = Staðsetning Larnaka-héraðs á Kýpur | undirskipting_gerð = Land | undirskipting_nafn = {{fáni|Kýpur}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | stofnun_titill = | stofnun_dagsetning = | sæti = [[Larnaka]] | sæti_gerð = [[Höfuðstaður]] | leiðtogi_flokkur = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | flatarmál_neðan = <ref>http://www.cystat.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/classifications_en/classifications_en?OpenForm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201020203804/http://www.cystat.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/classifications_en/classifications_en?openform |date=2020-10-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201020203804/http://www.cystat.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/classifications_en/classifications_en?openform |date=2020-10-20 }} Cyprus Statistical Service Classifications] — Degree of Urbanization.</ref> | flatarmál_heild_km2 = 1120 | flatarmál_punktur = {{efn|Inniheldur ''de facto'' [[Norður-Kýpur]], hlutlausa beltið undir stjórn Sameinuðu þjóðanna og [[Akrótírí og Dekelía|Dekelíu]].}} | hæð_neðan = | hæð_m = | mannfjöldi_heild = 155753 | mannfjöldi_frá_og_með = 2021 | mannfjöldi_neðan = <ref>{{Cite web |title=CENSUS OF POPULATION AND HOUSING 2021: PRELIMINARY RESULTS BY DISTRICT AND MUNICIPALITY/COMMUNITY |url=https://library.cystat.gov.cy/NEW/Census2021-Preliminary_Results-EN-040823.pdf |access-date=2024-03-10}}</ref> | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | mannfjöldi_þéttbýli = 51468 | mannfjöldi_dreifbýli = | mannfjöldi_sæti = 3. sæti | tímabelti1 = [[Eastern European Time|EET]] | utc_hliðrun1 = +2 | tímabelti1_sumartími = [[Eastern European Summer Time|EEST]] | utc_hliðrun1_sumartími = +3 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = 6000-7999 | svæðisnúmer = +357 24 | eyða_nafn_hluti1 = | eyða_uppl_hluti1 = | vefsíða = | neðanmálsgreinar = }} '''Larnaka-hérað''' ([[gríska]]: Επαρχία Λάρνακας, [[tyrkneska]]: ''Larnaca kazası'') er eitt sex héraðsumdæma [[Eyríki|eyríkisins]] [[Kýpur]]. Höfuðstaður héraðsins nefnist einnig [[Larnaka (borg)|Larnaka]]. Það liggur í austri af [[Famagusta|Famagústa]]<nowiki/>-héraði, í norðri af [[Nicosia]]<nowiki/>-héraði og í vestri af [[Limassol]]<nowiki/>-héraði. Lítill hluti héraðsins var hernuminn af tyrkneska hernum árið 1974 og meirihluti hernumda hlutans er nú ''de facto'' stjórnað sem hluta af [[Lefkoşa]]<nowiki/>-héraði á [[Norður-Kýpur]]. Bæirnir [[Melouseia]], [[Tremetousia]] og [[Arsos]] liggja á hernumda svæðinu, en bæirnir Athienou, Troulloi og Pergamos eru að hluta til hernumdir.<ref>“Statistical Codes of Municipalities, Communities and Quarters of Cyprus” (publ. Statistical Service of Republic of Cyprus, 2010) {{shy|www.mof.gov.cy/mof/|cystat/statistics.nsf/All/|86C98BD0615F4B5BC22575510035F897|/$file/GEO_CODES-2010.pdf?}}</ref> Í héraðinu eru [[Larnaca alþjóðaflugvöllur|Larnaca-alþjóðaflugvöllurinn]], sem er aðalflugvöllur eyjarinnar, Hala Sultan Tekke-moskvan og bæirnir Larnaca, Aradippou, Athienou og Lefkara. Árið 2021 var íbúafjöldi Larnaca-héraðs 155.753 talsins, þar af voru 58,1% í þéttbýli.<ref>{{Cite web|url=https://library.cystat.gov.cy/NEW/Census2021-Preliminary_Results-EN-040823.pdf|title=CENSUS OF POPULATION AND HOUSING 2021: PRELIMINARY RESULTS BY DISTRICT AND MUNICIPALITY/COMMUNITY|access-date=2024-03-10}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Neðanmálsgreinar == {{notelist}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Kýpversk héruð]] p35696ceiy9vg0b2d1x5pjzl1kr6ygk 0 183682 1980212 1889560 2026-09-25T14:54:47Z Arnastjarna 114982 1980212 wikitext text/x-wiki [[Mynd:3D Medical Illustration Meninges Details.jpg|thumb|Skýringarmynd.]] {{heimildir}} '''Heilahimnur''' (fræðiheiti: ''meninges'') eru bandvefsjúpur sem aðskilur [[heili|heila]] og [[mæna|mænu]] frá [[höfuðkúpa|höfuðkúpu]] og mænugöngum. Þær hjúpa heilann og mænuna og vernda þau líffæri. Himnurnar eru þrjár og með bilum á milli: * '''Dura mater''', þykkasta himnan er föst við innra yfirborð höfuðkúpunnar. *'''Arachnoidea mater''', gegnsæ himna. (nafnið vísar í kóngulóarvef) *'''Pia mater''', þunn himna sem fellur að heila og mænu. [[Heila og mænuvökvi]] er á milli dura mater og pia mater. [[Spendýr]] og [[fuglar]] hafa þrjár heimahimnur, [[skriðdýr]] og [[froskdýr]] tvær og [[fiskar]] eina. = Orðsifjafræði = ''Mater'' vísar í orðið ''móðir'' á latínu<ref>{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/mater-|title=Mater- - Etymology & Meaning of the Prefix|website=etymonline|language=en-US|access-date=2026-09-25}}</ref>. Dura þýðir ''hörð''<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK539882/|titill=Neuroanatomy, Cranial Meninges.|höfundur=Ghannam JY, Al Kharazi KA.|útgefandi=Statpearls publishing.|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> eða ''sterk,'' og Pia ''mjúk'' (enska: ''tender''<ref>{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/browse/pia-mater|title=PIA MATER Definition & Meaning {{!}} Dictionary.com|website=www.dictionary.com|access-date=2026-09-25}}</ref>). ==Tengt efni== * [[Heilahimnubólga]] [[Flokkur:Heilinn]] qvm0iybttsj1wohwmzypgfgb6agdmxv 0 185608 1980269 1980110 2026-09-25T21:23:12Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980269 wikitext text/x-wiki {{Plata | nafn = Drög að upprisu | týpa = lifandi | flytjandi = Megas | kápa = Umslag_nydonsk_megas_drog_ad_upprisu_1994.jpg | kápa_alt = Drög að upprisu | kápa_texti = Drög að upprisu | gefin_út = 1994 | tekin_upp = | vettvangur = MH | hljóðver = | stefna = [[Popptónlist|Popp]] | lengd = 76:54 | tungumál = | útgefandi = Skífan | leikstjóri = | upptökustjóri = [[Tómas Magnús Tómasson|Tómas Tómasson]] | samansafn = | tímaröð = | síðasti_titill = ''[[Paradísarfuglinn_(hljómplata)|Paradísarfuglinn]]'' | síðasta_ár = 1993 | ár = 1994 | næsti_titill = ''[[Til hamingju með fallið]]'' | næsta_ár = 1996 | misc = | litakóði = }} '''Drög að upprisu''' er tónleikaplata með [[Megas|Megasi]] og [[Nýdönsk]]. Tónleikarnir voru haldnir í hátíðarsal [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|Menntaskólans við Hamrahlíð]] 5. og 7. nóvember 1993. Platan kom út árið [[1994]] og inniheldur 16 lög.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/2619142?iabr=on|titill=Megas og Nýdönsk leggja drög að upprisu|ár=1993|mánuður=4. nóvember|útgefandi=[[Dagblaðið Vísir]]|mánuðurskoðað=1. júní|árskoðað=2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1809871?iabr=on|title=Drög að upprisu |date=1994-07-08.|publisher=[[Morgunblaðið]]|page=18|via=[[Tímarit.is]]|access-date=2025-03-30}}</ref> Platan var endurútgefin árið [[2006]] og innihélt þá 10 aukalög. Ástæða þess að stofnað var til þessarra tónleika var sú að stjórn leikfélags MH 1993 fékk þá hugmynd að halda tónleika til fjáröflunar fyrir verðandi verkefni. Fékk hún tvær af hetjum sínum, Megas og Nýdönsk til að vinna saman og endurskapa magnaða tónleika sem haldnir voru í MH 1978, Drög að sjálfsmorði. Þetta var alls ekki auðsótt af fjórum menntskælingum en gekk þó vonum framar og eftir standa tvennir tónleikar, plata og sjónvarpstónleikar. == Lagalisti == {{Lagalisti | all_writing = Megasi nema annað sé tekið fram | title1 = Kór úr Joshua - Handel | writer1 = George Frideric Handel | length1 = 03:06 | title2 = Aðeins smekksatriði | length2 = 03:29 | title3 = Silfur Egils | length3 = 03:38 | title4 = Þóttú gleymir guði | length4 = 03:25 | title5 = Orfeus og Evridís | length5 = 05:28 | title6 = Fegurðardrottningar fiskiðjuversins | length6 = 05:05 | title7 = Litlir sætir strákar | length7 = 03:58 | title8 = Ef þú smælar framan í heiminn | length8 = 06:19 | title9 = Undir rós | length9 = 05:26 | title10 = Þóra | length10 = 06:17 | title11 = Krókódílamaðurinn | length11 = 04:35 | title12 = Paradísarfuglinn | length12 = 05:06 | title13 = Vörutalningablús | length13 = 04:10 | title14 = Horfðu til himins | writer14 = Björn Jörundur Friðbjörnsson/Daníel Ágúst Haraldsson | length14 = 04:15 | title15 = Spáðu í mig | length15 = 05:27 | title16 = Fatlafól | length16 = 07:10 |total_length = 76:54 }} {{Lagalisti | headline = Aukadiskur 2006 | title1 = Í skotgröfinni | length1 = 03:28 | title2 = Tíu fötin keisarans | note2 = áður óútgefið, kom seinna út á [[Fláa veröld]] | length2 = 08:41 | title3 = Ein, tveir, þrjú | note3 = áður óútgefið | length3 = 05:37 | title4 = Síðbúinn mansöngur | length4 = 03:18 | title5 = Lísublús | note5 = áður óútgefið | length5 = 07:23 | title6 = Bastillan | note6 = áður óútgefið | length6 = 08:18 | title7 = Hríðin | length7 = 07:27 | title8 = Í speglasalinn | length8 = 07:22 | title9 = Brámánarnir bláu | note9 = áður óútgefið, kom seinna út á [[Svanasöngur á leiði]] | length9 = 05:30 | title10 = Reykjavíkurnætur | length10 = 06:36 |total_length = 63:40 }} == Aðilar == * [[Megas]] - söngur og kassagítar '''Nýdönsk''' * [[Björn Jörundur Friðbjörnsson|Björn Jr. Friðbjörnsson]] - bassi og söngur * [[Daníel Ágúst Haraldsson]] - gítar og söngur * [[Jón Ólafsson (f. 1963)|Jón Ólafsson]] - hljómborð * Ólafur Hólm Einarsson - trommur * Stefán Hjörleifsson - gítarar '''Aðrir''' *Guðlaugur Kristinn Óttarsson - rafmagnsgítar og söngur *Kristbjörg K. Sólmundardóttir - söngur *Margrét Sigurðardóttir - söngur '''Hljóðvinnsla''' *Upptaka: Tómas M. Tómasson *Hljóðblöndun: Tómas M. Tómasson Upptökur hljóðblandaðar í Stúdíó Hljóðhamri og fullunnar í Stúdíó Heimsveldi. '''Stjórn Leikfélags MH 1993: Tónleikahaldarar.''' *Björn Helgason *Gottskálk Dagur Sigurðarson *[https://www.instagram.com/kari_sturluson/ Kári Sturluson] *[https://kaiser.is Sigurður Kaiser] == Tilvísanir == {{reflist}} ==Heimildir== *[https://hljodsafn.is/albumDisplay/24 Drög að upprisu] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} á hljodsafn.is [[Flokkur:Megas]] [[Flokkur:Nýdönsk]] [[Flokkur:Íslenskar hljómplötur]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1994]] l43w6pxhnpx5vr9lw253kzi3kp6grjf 0 185740 1980264 1953841 2026-09-25T20:51:11Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980264 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Cevdet Sunay | mynd = Turkse chef Generale staf (Generaal Sunay), Bestanddeelnr 916-7535 (cropped).jpg | titill = [[Forseti Tyrklands]] | stjórnartíð_start = [[28. mars]] [[1966]] | stjórnartíð_end = [[28. mars]] [[1973]] | forsætisráðherra = [[Süleyman Demirel]]<br>[[Nihat Erim]]<br>[[Ferit Melen]] | forveri = [[Cemal Gürsel]] | eftirmaður = [[Fahri Korutürk]] | myndatexti1 = Sunay árið 1964. | fæddur = [[10. febrúar]] [[1899]] | fæðingarstaður = [[Çaykara]], [[Trabzon Vilayeti]], [[Tyrkjaveldi]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1982|5|22|1899|2|10}} | dánarstaður = [[Istanbúl]], [[Tyrkland]]i | þjóderni = [[Tyrkland|Tyrkneskur]] | maki = Atıfet Sunay | stjórnmálaflokkur = Óflokksbundinn | börn = 3 | undirskrift = Cevdet Sunay imza.png }} '''Ahmet Cevdet Sunay''' (10. febrúar 1899 &ndash; 22. maí 1982) var tyrkneskur stjórnmálamaður og herforingi sem var fimmti forseti Tyrklands frá 1966 til 1973. == Uppvöxtur og ferill == Sunay fæddist árið 1899 í þorpinu Ataköy nálægt [[Çaykara]] í [[Trabzon Vilayeti]] í [[Tyrkjaveldi]].<ref>{{Cite web |date=30 December 2022 |title=Cevdet Sunay Müzesi - Trabzon |url=https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/trabzon/gezilecekyer/cevdet-sunay-muzesi |website=Türkiye Kültür Portalı |access-date=1 apríl 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707033853/https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/trabzon/gezilecekyer/cevdet-sunay-muzesi |archive-date=7 júlí 2022 |url-status=dead}}</ref> Eftir grunnskóla- og gagnfræðanám í [[Erzurum]] og [[Edirne]] útskrifaðist hann frá Kuleli-herskólanum í [[Istanbúl]]. Í [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni barðist hann á vígstöðvunum í [[Palestína|Palestínu]] og var tekinn til fanga af [[Breska heimsveldið|Bretum]] í [[Egyptaland]]i árið 1918. Eftir að honum var sleppt barðist hann fyrst á suðurvígstöðvunum og síðan vesturvígstöðvunum í [[Tyrkneska frelsisstríðið|tyrkneska frelsisstríðinu]]. Sunay lauk námi í hernaðarfræðum árið 1927 og útskrifaðist sem liðsforingi úr herfræðaháskólann í Istanbúl árið 1930. Hann varð hershöfðingi árið 1949 og fjögurrastjörnuhershöfðingi árið 1959.<ref>{{Tímarit.is|3289964|Cevdet Sunay|blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]]|útgáfudagsetning=8. maí 1966|blaðsíða=8; 10}}</ref> Árið 1960 var hann útnefndur yfirmaður landhersins og síðan yfirmaður herforingjaráðsins og þar með æðsti hershöfðingi Tyrkja. Þann 14. mars 1966 útnefndi [[Cemal Gürsel]] forseti hann í sæti í öldungadeild tyrkneska þingsins.<ref>{{Cite web |title=SUNAY, Cevdet - TDV İslâm Ansiklopedisi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/sunay-cevdet |access-date=2022-03-19 |website=TDV İslam Ansiklopedisi |language=tr}}</ref> Þegar Gürsel sagði af sér vegna vanheilsu var Cevdet Sunay kjörinn fimmti forseti Tyrklands af tyrkneska þinginu þann 28. mars 1966. Hann hélt embættinu þrátt fyrir aukna [[hryðjuverk]]atíðni, stúdentauppþot og hótanir um valdarán. Hann gegndi sjö ára kjörtímabili sem forseti til 28. mars 1973 og hlaut síðan sæti ævilangt á öldungadeild þingsins. Sunay kvæntist [[Atıfet Sunay|Atıfet]] árið 1929.<ref name="h1">{{cite news |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/cankaya-nin-first-lady-leri-6334049 |newspaper=[[Hürriyet]] |title=Çankaya'nın First Lady'leri |date=15 April 2007 |language=tr |access-date=16 February 2019 }}</ref> Þau eignuðust þrjá syni, Atilla, Aysel og Argun Sunay.<ref name="r1">{{cite news |url=http://www.radikal.com.tr/turkiye/sunayin-esi-vefat-etti-648783/ |newspaper=[[Radikal]] |title=Sunay'ın eşi vefat etti |date=22 October 2002 |language=tr |access-date=16 February 2019 }}</ref> == Forsetatíð == Cevdet Sunay var kjörinn fimmti forseti tyrkneska lýðveldisins af þinginu þann 28. mars 1966.<ref>{{Cite web |title=O gün bugün {{!}} 5. Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay oldu |url=https://www.milliyet.com.tr/gundem/o-gun-bugun-5-cumhurbaskani-cevdet-sunay-oldu-6175740 |access-date=2022-03-19 |website=Milliyet |date=28 March 2020 |language=tr}}</ref> Hann gegndi embættinu til 28. mars 1973 og var þetta rósturtími fyrir Tyrkland. Frá 1961 til 1965 voru [[Süleyman Demirel]], [[Nihat Erim]] og [[Ferit Melen]] aðsópsmestu meðlimirnir í stjórn Sunay. == Andlát == Cevdet Sunay lést úr hjartaáfalli þann 22. maí 1982 í Istanbúl. Í ágúst 1988 var lík hans fært til hinstu hvílu í nýbyggðum ríkiskirkjugarði í [[Ankara]]. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=Forseti Tyrklands | frá=[[28. mars]] [[1966]]| til=[[28. mars]] [[1973]]| fyrir=[[Cemal Gürsel]]| eftir=[[Fahri Korutürk]] | }} {{Töfluendir}} {{Forseti Tyrklands}} {{DEFAULTSORT:Sunay, Cevdet}} {{fd|1899|1982}} [[Flokkur:Forsetar Tyrklands]] [[Flokkur:Tyrkneskir herforingjar]] hvuqr70ojpwkbxx1563dq2y0oenv78m 0 188515 1980209 1935437 2026-09-25T14:09:19Z TKSnaevarr 53243 1980209 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Rodrigo Paz Pereira | mynd = Rodrigo Paz, presidente de Bolivia.jpg | myndatexti1 = Rodrigo Paz Pereira árið 2025. | titill= Forseti Bólivíu | stjórnartíð_start = 8. nóvember 2025 | vara_forseti = [[Edmand Lara]] | forveri = [[Luis Arce]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1967|9|22}} | fæðingarstaður = [[Santiago de Compostela]], [[Galisía|Galisíu]], [[Spánn|Spáni]] | þjóderni = [[Bólivía|Bólivískur]] | háskóli = [[American University]] | stjórnmálaflokkur = [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Bólivía)|Kristilegi demókrataflokkurinn]] | maki = Maria Elena Urquidi | börn = 4 | faðir = [[Jaime Paz Zamora]] }} '''Rodrigo Paz Pereira''' (f. 22. september 1967) er bólivískur stjórnmálamaður sem hefur verið 68. forseti Bólivíu frá árinu 2025.<ref>{{Vefheimild|titill=Tuttugu ára stjórn sósíal­ista í Bólivíu á enda|url=https://www.visir.is/g/20252791632d/tuttugu-ara-stjorn-sosialista-i-boliviu-a-enda|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 20. október 2025|skoðað=8. nóvember 2025|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> Hann er elsti sonur fyrrum forseta landsins, [[Jaime Paz Zamora]], og sat á öldungadeild bólivíska þingsins fyrir kjördæmi í [[Tarija]] frá 2020 til 2025. Hann var jafnframt borgarstjóri Tarija frá 2015 til 2020 og þingmaður á fulltrúadeild þingsins 2002 til 2010 fyrir stjórnmálaflokk föður síns, [[Byltingarsinnaða vinstrihreyfingin|Byltingarsinnuðu vinstrihreyfinguna]] (MIR). Rodrigo Paz Pereira fæddist á Spáni á meðan foreldrar hans voru í útlegð frá Bólivíu. Hann útskrifaðist frá [[American University|Bandaríska háskólanum]] í [[Washington, D.C.|Washington]] og gegndi ýmsum embættun í utanríkisþjónustunni í forsetatíð [[Hugo Banzer]]. Hann var kjörinn á neðri deild bólivíska þingsins í fyrsta sinn fyrir flokk föður síns í þingkosningum Bólivíu árið 2002 og sat á þingi til ársins 2010. Eftir að Byltingarsinnaða vinstrihreyfingin var leyst upp hóf Paz þátttöku í sveitarstjórnarmálum í [[Tarija]] og var þar forseti borgarstjórnar frá 2010 til 2015 og borgarstjóri Tarija frá 2015 til 2020. Árið 2020 var hann kjörinn á efri deild bólivíska þingsins fyrir kosningalista [[Borgaralegt samfélag (Bólivía)|Borgaralegs samfélags]] fyrir kjördæmi í Tarija. Paz bauð sig fram í forsetakosningum Bólivíu árið 2025 fyrir [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Bólivía)|Kristilega demókrataflokkinn]] með lögreglumanninn [[Edmand Lara]] sem varaforsetaefni sitt. Hann sigraði fyrrum forsetann [[Jorge Quiroga]] í seinni umferð kosninganna.<ref>{{cite news |last1=Esaá |first1=Eumar |title=Bolivia sella su giro a la derecha: Rodrigo Paz hace historia tras alcanzar la Presidencia en el balotaje |url=https://www.france24.com/es/am%C3%A9rica-latina/20251020-rodrigo-paz-hace-historia-y-es-el-nuevo-presidente-de-bolivia-seg%C3%BAn-el-conteo-oficial-preliminar |access-date=20 October 2025 |work=France 24 |date=20 October 2025 |language=es}}</ref> Paz lýsti yfir neyðarástandi í júní 2026 eftir meira en sex vikna mótmæli gegn stjórnvöldum. Varnarmála- og menntamálaráðherrar í stjórn hans höfðu þá sagt af sér. Óvinsælar efnahagsumbætur og seinleg viðbrögð við vandamálum höfðu vakið gremju meðal almennings.<ref>{{Vefheimild|titill=Lýsir yfir neyðarástandi|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/06/20/lysir_yfir_neydarastandi/?_t=1785501023.1868773|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 20. júní 2026|skoðað=25. september 2026}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = Forseti Bólivíu| frá = 8. nóvember 2025| til =| fyrir = [[Luis Arce]]| eftir = Enn í embætti| }} {{Töfluendir}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{DEFAULTSORT:Paz Pereira, Rodrigo}} {{f|1967}} [[Flokkur:Forsetar Bólivíu]] cotp9cish34r82ilbk657ydrpcfi0a7 0 188667 1980200 1938319 2026-09-25T13:33:38Z Alvaldi 71791 Látinn 1980200 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography | name = Bob Pettit | image = Bob Pettit 1961.jpeg | caption = Pettit með [[Atlanta Hawks|St. Louis Hawks]] árið 1961 | height_cm = 206 | weight_kg = 93 | birth_date = {{fæðingardagur|1932|12|12}} | birth_place = [[Baton Rouge, Louisiana]], Bandaríkin | death_date = {{dánardagur og aldur|2026|9|23|1932|12|12}} | death_place = Metairie, Louisiana, Bandaríkin | college = LSU (1951–1954) | draft_year = 1954 | draft_round = 1 | draft_pick = 2 | draft_team = [[Atlanta Hawks|Milwaukee Hawks]] | career_start = 1954 | career_end = 1965 | career_position = Framherji / Miðherji | years1 = 1954–1955 | team1 = [[Atlanta Hawks|Milwaukee Hawks]] | years2 = 1955–1965 | team2 = [[Atlanta Hawks|St. Louis Hawks]] | highlights = | stats_league = NBA | stat1label = Stig | stat1value = 20.880 (26,4) | stat2label = Fráköst | stat2value = 12.849 (16,2) | stat3label = Stoðsendingar | stat3value = 2.369 (3,0) }} '''Robert E. Lee Pettit Jr.''' (12. desember 1932 – 12. september 2026) var bandarískur fyrrum körfuknattleiksmaður. Hann var einn af fyrstu stórstjörnum [[NBA]] og var fyrsti leikmaður deildarinnar til að skora 20.000 stig.<ref name="britannica">{{Cite news |title=Bob Pettit {{!}} Biography, NBA, Stats, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Bob-Pettit |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002021416/https://www.britannica.com/biography/Bob-Pettit |archive-date=2025-10-02 |access-date=2025-11-24 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref> Pettit fæddist 12. desember 1932 í Baton Rouge, Louisiana. Í menntaskóla var hann talinn klaufalegur leikmaður en með mikilli vinnusemi náði hann miklum framförum og varð að lokum byrjunarliðsleikmaður. Að loknum menntaskóla fékk hann boð um skólastyrki hjá 14 háskólum. Hann valdi að lokum Louisiana State University (LSU) þar sem hann lék háskólakörfubolta á árunum 1951 til 1954 og vakti þar mikla athygli fyrir stigaskorun og baráttu.<ref name="britannica"/> Hann valinn í annar í nýliðavali NBA árið 1954 af Milwaukee Hawks, sem síðar urðu St. Louis Hawks. Pettit, sem lék allan sinn 11 ára feril með Hawks, varð strax einn af bestum mönnum deildarinnar og var valinn nýliði ársins að loknu sínu fyrsta tímabili. Hann var tvisvar sinnum á ferlinum valinn verðmætasti leikmaður deildarinnar, árin 1956 og 1959, og árið 1958 leiddi Hawks liðið til sigurs í NBA úrslitum.<ref name="britannica"/> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{f|1932}} {{d|2026}} [[Flokkur:Bandarískir körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:NBA leikmenn]] t23vn7j92hql95xv6kobyebcruaw7uy 0 189980 1980214 1948467 2026-09-25T15:09:14Z Arnastjarna 114982 bætti við einni heimild 1980214 wikitext text/x-wiki {{hreingera}} {{heimildir}} '''Sjóntaugin,''' einnig þekkt sem önnur heilataugin, er hluti skynfæri [[auga]]ns og [[heili|heilans]]. Hún flytur sjónupplýsingar frá [[Sjónhimna|sjónhimnu]] til heilans. <ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507907/|title=Neuroanatomy, Cranial Nerve 2 (Optic)|last=Smith|first=Austen M.|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2026-09-25}}</ref> Skynjun sjónar byrjar þegar [[ljós]] fellur á hluti og endurkastast frá þeim inn í augað. Ljósið fer inn um sjáaldrið og lendir á sjónhimnunni aftast í auganu. Þar eru sérstakar [[Fruma|frumur]] sem nema ljósið og senda boð til heilans í gegnum sjóntaugina. Heilinn vinnur úr þessum boðum og þá fáum við myndina sem við sjáum. = Tilvísanir = <references /> [[Flokkur:Sjón]] [[Flokkur:Augað]] ov1gwntzu5zstaylpivb4hidfj8fdmn 0 190959 1980272 1973345 2026-09-25T21:42:15Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1980272 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Elín Hall Laufey.jpg|thumb|Elín Hall að hita upp fyrir Laufey]] '''Elín Sif Halldórsdóttir''' (f. [[11. júlí]] [[1998]]), betur þekkt sem '''Elín Hall''', er íslensk-kanadísk tónlistar- og leikkona. Hún hefur gefið út tvær breiðskífur á íslensku, ''Með'' ''Öðrum Orðum'' (2020) og ''heyrist í mér?'' (2023), og farið með hlutverk í kvikmyndum og þáttaröðum á borð við ''Lof mér að falla'' (2018), ''Ljósbroti'' (2024) og ''Vigdísi'' (2025).<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt7358598|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-06}}</ref> == Æska og menntun == Elín Hall fæddist í Montreal í Kanada árið 1998.<ref>{{Vefheimild|url=https://schonmagazine.com/interview-elin-hall/|titill=Interview - Elín Hall|höfundur=Schon Magazine|útgefandi=Schon Magazine|mánuður=september|ár=2024|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> Faðir hennar er haf-, veður- og jarðeðlisfræðingur og móðir hennar er prófessor í tónlistarfræðum hjá Háskóla Íslands. Hún æfði klassíska ballettlist í L'école Supérieure de Ballet du Québec til 15 ára aldurs, en flutti síðar með fjölskyldu sinni til Reykjavíkur, þar sem hún beindi sjónum sínum að tónlist og leiklist.<ref>{{Cite web|url=https://www.teenvogue.com/story/meet-elin-hall-icelandic-alt-pop-star-actor-iceland-airwaves|title=Meet Elín Hall, the Icelandic Alt-Pop Star and Actor You’ll Soon Be Obsessed With|last=Dodson|first=P. Claire|date=2025-10-08|website=Teen Vogue|language=en-US|access-date=2026-07-22}}</ref> Hún útskrifaðist frá leiklistarsviði Listaháskóla Íslands árið 2022.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.facebook.com/events/1272124783276659/1272124796609991/?active_tab=about|titill=Svikalogn|höfundur=Elín Hall|útgefandi=Facebook|mánuður=Apríl|ár=2022|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> == Tónlistarferill == Elín Hall vakti fyrst athygli þegar hún tók þátt í Söngvakeppni Rúv árið 2015, þá aðeins 16 ára gömul.<ref>{{Citation |last=Silvery Sosa |title=Elín Sif Halldórsdóttir - Í Kvöld (Söngvakeppni 2015) |date=2015-03-26 |url=https://www.youtube.com/watch?v=hGaVUDwGirE&list=RDhGaVUDwGirE |access-date=2026-05-06}}</ref> Hún gaf út sína fyrstu breiðskífu, Með Öðrum Orðum, árið 2020 en hún var tilnefnd til Íslensku Tónlistarverðlaunanna árið 2021 sem Plata Ársins í flokki þjóðlagatónlistar.<ref>{{Cite web|url=https://www.nutiminn.is/folk-frettir/islensku-tonlistarverdlaunin-tilnefningar/|title=Íslensku tónlistarverðlaunin – Tilnefningar!|last=Nútíminn|date=2021-03-25|website=Nutiminn.is|language=is|access-date=2026-05-06}}</ref> Önnur breiðskífa hennar, heyrist í mér?, kom út í nóvember 2023. Þrjú lög af plötunni náðu efsta sæti vinsældalista Rásar 2. Platan hlaut þrjár tilnefningar til Íslensku tónlistarverðlaunanna og var valin plata ársins á tónlistarverðlaunum Reykjavík Grapevine árið 2024.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.icelandmusic.is/news/islensku-tonlistarverdlaunin-2024-tilnefningar-og-vinningshafar-v2|title=Íslensku tónlistarverðlaunin 2024 - Tilnefningar og vinningshafar|website=www.icelandmusic.is|language=is|access-date=2026-05-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://grapevine.is/mag/feature/2024/02/05/omg-its-the-2024-reykjavik-grapevine-music-awards/|title=OMG It's The 2024 Reykjavík Grapevine Music Awards|last=grapevine.is|date=2024-02-05|website=The Reykjavik Grapevine|language=en-US|access-date=2026-05-06}}</ref> Í mars 2025 gaf hún út EP-plötuna ''fyllt í eyðurnar'', sem tekin var upp í Hljóðrita í lifandi flutning.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/435922|title=Elín Hall fyllir í eyðurnar - RÚV.is|last=Hreggviðsson|first=Þorsteinn|date=2025-02-10|website=RÚV|access-date=2026-05-06}}</ref> Elín hóf upptökur á nýrri plötu á ensku í Eastcote Studios í London ásamt upptökustjóranum Martin Terefe árið 2024.<ref>{{Cite web|url=https://notion.online/elin-hall-is-finding-truth-between-myth-and-memory/|title=Elín Hall is Finding Truth Between Myth and Memory|last=Staff|first=Notion|date=2025-08-18|website=Notion|language=en-GB|access-date=2026-05-06}}</ref> Fyrsta alþjóðlega smáskífa hennar, „Heaven to a Heathen“, kom út í júní 2025.<ref>{{Cite web|url=https://www.thelineofbestfit.com/news/elin-hall-shares-first-english-language-single-heaven-to-a-heathen|title=Elín Hall shares first English-language single, "Heaven To A Heathen"|website=The Line of Best Fit|language=en-US|access-date=2026-05-06}}</ref> Í kjölfarið fylgdu „Wolf Boy“ og útgáfa hennar af David Bowie-laginu „As the World Falls Down“.<ref>{{Cite web|url=https://www.thelineofbestfit.com/news/elin-hall-reimagines-david-bowies-as-the-world-falls-down|title=Elín Hall reimagines David Bowie’s “As The World Falls Down”|website=The Line of Best Fit|language=en-US|access-date=2026-05-06}}</ref> Elín kom fram á breiðskífu Ízleifs, ''100&EINN,'' á laginu “Hugsa alltof mikið um þig” sem kom út í Janúar 2026, en það er endurvinnsla á fyrsta lagi Elínar, Upp að mér.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-02-06-izleifur-og-elin-hall-hugsa-alltof-mikid-um-thig-466361/|title=Izleifur og Elín Hall „hugsa alltof mikið um þig“ - RÚV.is|last=Hlynsson|first=Guðmundur Atli|date=2026-02-06|website=RÚV|access-date=2026-07-22}}</ref> Í janúar 2026 gaf hún einnig út sína eigin smáskífu, „Tachylite“, sem Terefe tók upp og samdi með henni ásamt Jamie Woon. Titill lagsins vísar í íslenskt basaltgler.<ref>{{Cite web|url=https://northerntransmissions.com/tachylite-by-elin-hall/|title="Tachylite" by Elin Hall|last=Brownstein|first=Charles|date=2026-02-01|website=Northern Transmissions|language=en-US|access-date=2026-07-22}}</ref> == Leiklistarferill == Elín Hall fékk sitt fyrsta hlutverk í sjónvarpsþáttaröðinni Réttur, sem kom út árið 2017.<ref>{{Cite web|url=https://klapptre.is/2024/12/12/elin-hall-er-risandi-stjarna/|title=Elín Hall er rísandi stjarna|date=2024-12-12|website=Klapptré|language=is|access-date=2026-07-22}}</ref> Hún lék svo Magneu í mynd Baldvins Zophoníassonar, Lof mér að falla (2018), og hlaut tilnefningu til leikkonu ársins á Edduverðlaununum fyrir frammistöðu sína.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt7358598/awards/?ref_=tt_awd|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-06}}</ref> Árið 2023 lék Elín í Kulda, kvikmynd sem byggð er á skáldsögu eftir Yrsu Sigurðardóttur. Hún samdi einnig lagið „rauðir draumar“, sem hljómar undir lok myndarinnar, og hlaut aðra Eddutilnefningu fyrir leik sinn.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt21976444/awards/?ref_=tt_awd|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-06}}</ref> Elín fór með hlutverk Unu í Ljósbroti (2024) eftir Rúnar Rúnarsson.<ref>{{Citation |title=Ljósbrot (2024) - Kvikmyndir.is |url=https://kvikmyndir.is/mynd/?id=16866 |access-date=2026-07-22 |language=is}}</ref> Myndin var sýnd á Un Certain Regard-hluta kvikmyndahátíðarinnar í Cannes árið 2024.<ref>{{Cite web|url=https://www.festival-cannes.com/en/f/ljosbrot/|title=LJÓSBROT (WHEN THE LIGHT BREAKS)|date=2024-05-15|website=Festival de Cannes|language=en-US|access-date=2026-07-22}}</ref> Fyrir leik sinn í Ljósbroti hlaut hún Silver Hugo-verðlaunin sem besta leikkonan á Alþjóðlegu kvikmyndahátíðinni í Chicago árið 2024 og var valin leikkona ársins í aðalhlutverki á Edduverðlaununum 2025.<ref>{{Cite web|url=https://chicago.suntimes.com/movies-and-tv/2024/10/25/chicago-film-festival-awards-vermiglio-gold-hugo-international|title=Italian film 'Vermiglio' wins top Chicago film festival prize|last=Stamets|first=Bill|date=2024-10-26|website=Chicago Sun-Times|language=en|access-date=2026-07-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm7782624/?ref_=tt_ov_3_1|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-06}}</ref> Árið 2025 lék Elín svo Vigdísi Finnbogadóttur á yngri árum í sjónvarpsþáttaröðinni Vigdís. Sama ár var hún ein af aðeins tíu útvöldum sem settir voru á European Shooting Stars listann á vegum European Film Promotion og var sæmd þeim heiðri á Alþjóðlegu kvikmyndahátíðinni í Berlín.<ref>{{Cite web|url=https://www.icelandicfilmcentre.is/discover/news/elin-hall-selected-for-european-shooting-stars-2025|title=Elín Hall selected for European Shooting Stars 2025|date=2024-12-11|website=Icelandic Film Centre|language=en|access-date=2026-07-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/432451|title=„Ég er að leika Vigdísina sem fólk man ekki eftir“ - RÚV.is|last=Aradóttir|first=Júlía|date=2025-01-09|website=RÚV|access-date=2026-07-22}}</ref> Árið 2026 var Elín Hall valin leikkona ársins í aðalhlutverki fyrir Vigdísi í flokki sjónvarps.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/476697|title=Ástin sem eftir er og Vigdís sópuðu að sér Edduverðlaunum - RÚV.is|last=Björnsdóttir|first=Anna María|date=2026-05-29|website=RÚV|access-date=2026-07-22}}</ref> Hún hefur einnig komið fram í íslenskum leikhúsum, þar á meðal í söngleiknum Níu líf.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222305316d/-hausinn-minn-er-eina-heimilid-sem-eg-mun-bua-i-alla-aevi-|title=„Hausinn minn er eina heimilið sem ég mun búa í alla ævi“ - Vísir|last=Agnarsdóttir|first=Dóra Júlía|date=2022-03-09|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-22}}</ref> == Tónleikar og tónlistarhátíðir == Elín hefur komið fram á tónlistarhátíðum á borð við Bludfest, The Great Escape í Brighton, NXNE í Toronto og WFNM í Los Angeles.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2025/06/23/elin_hall_opnadi_bludfest_hatidina_i_bretlandi/|title=Elín Hall opnaði Bludfest-hátíðina í Bretlandi|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-07-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://greatescapefestival.com/artists/elin-hall/|title=Elín Hall|website=The Great Escape|language=en-GB|access-date=2026-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20260722164538/https://greatescapefestival.com/artists/elin-hall/|archive-date=2026-07-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nxne.com/2026-artists/eln-hall|title=Elín Hall|website=NXNE Music Festival|language=en-US|access-date=2026-07-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dolosangeles.com/events/2026/5/27/we-found-new-music-tickets|title=We Found New Music at Hotel Ziggy|website=DoLA|language=en|access-date=2026-07-22}}</ref> Hún hefur einnig hitað upp fyrir The Smashing Pumpkins og Laufeyju.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/menning/tonlist/2025/05/19/elin_hall_hitar_upp_fyrir_the_smashing_pumpkins/|title=Elín Hall hitar upp fyrir The Smashing Pumpkins|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-07-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2025/06/23/elin_hall_opnadi_bludfest_hatidina_i_bretlandi/|title=Elín Hall opnaði Bludfest-hátíðina í Bretlandi|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-07-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2025/09/24/elin_hall_hitar_upp_fyrir_laufeyju/|title=Elín Hall hitar upp fyrir Laufeyju|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-07-22}}</ref> == Útgáfur == ====== '''Breiðskífur''' ====== * Með Öðrum Orðum (2020)<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2020-08-17-elin-hall-med-odrum-ordum/|title=Elín Hall - Með öðrum orðum - RÚV.is|date=2020-08-17|website=RÚV|access-date=2026-07-22}}</ref> * heyrist í mér? (2023)<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2023-11-23-hatt-og-skyrt-397802/|title=Hátt og skýrt - RÚV.is|last=Vefritstjórn|date=2023-11-23|website=RÚV|access-date=2026-07-22}}</ref> ====== '''EP-plötur''' ====== * fyllt í eyðurnar (2025)<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/utvarp/spila/plata-vikunnar/25283/b7hnj6|title=Plata vikunnar - Spilari RÚV|date=2025-02-10|website=www.ruv.is|language=is|access-date=2026-07-22}}</ref> ====== '''Smáskífur''' ====== * „Heaven to a Heathen“ (2025)<ref>{{Cite web|url=https://www.thelineofbestfit.com/news/elin-hall-shares-first-english-language-single-heaven-to-a-heathen|title=Elín Hall shares first English-language single, "Heaven To A Heathen"|website=The Line of Best Fit|language=en-US|access-date=2026-07-22}}</ref> * „Wolf Boy“ (2025)<ref>{{Cite news |last=grapevine.is |date=2025-08-18 |title=Music Reviews: Iðunn Einars, Elín Hall, lúpína |url=https://grapevine.is/music/2025/08/18/music-reviews-idunn-einars-elin-hall-lupina/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211062104/https://grapevine.is/music/2025/08/18/music-reviews-idunn-einars-elin-hall-lupina/ |archive-date=2026-02-11 |access-date=2026-07-22 |work=The Reykjavik Grapevine |language=en-US |url-status=live }}</ref> * „As the World Falls Down“ (2025)<ref>{{Cite web|url=https://www.thelineofbestfit.com/news/elin-hall-reimagines-david-bowies-as-the-world-falls-down|title=Elín Hall reimagines David Bowie’s “As The World Falls Down”|website=The Line of Best Fit|language=en-US|access-date=2026-07-22}}</ref> * „Tachylite“ (2026)<ref>{{Cite web|url=https://northerntransmissions.com/tachylite-by-elin-hall/|title="Tachylite" by Elin Hall|last=Brownstein|first=Charles|date=2026-02-01|website=Northern Transmissions|language=en-US|access-date=2026-07-22}}</ref> * „Hugsa alltof mikið um þig“ - Ízleifur og Elín Hall (2026)<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-02-06-izleifur-og-elin-hall-hugsa-alltof-mikid-um-thig-466361/|title=Izleifur og Elín Hall „hugsa alltof mikið um þig“ - RÚV.is|last=Hlynsson|first=Guðmundur Atli|date=2026-02-06|website=RÚV|access-date=2026-07-22}}</ref> == Verðlaun == {| class="wikitable" |+ !Ár !Verðlaun !Flokkur !Verk !Niðurstaða |- |2019 |Edduverðlaunin |Leikkona ársins |Lof mér að falla |Tilnefning<ref>{{Cite web|url=https://eddan.is/verdlaunahafar/|title=Verðlaunahafar|website=Eddan|language=en-US|access-date=2026-07-22}}</ref> |- |2024 |Tónlistarverðlaun Reykjavík Grapevine |Plata ársins |heyrist í mér? |Sigur<ref>{{Cite news |title=OMG It’s The 2024 Reykjavík Grapevine Music Awards |url=https://grapevine.is/mag/cover-feature/2024/02/05/omg-its-the-2024-reykjavik-grapevine-music-awards/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260715211032/https://grapevine.is/mag/cover-feature/2024/02/05/omg-its-the-2024-reykjavik-grapevine-music-awards/ |archive-date=2026-07-15 |access-date=2026-07-22 |work=The Reykjavík Grapevine |language=en-US |url-status=live }}</ref> |- |2024 |Íslensku tónlistarverðlaunin |Þrír flokkar |heyrist í mér? |Tilnefning<ref name=":0" /> |- |2024 |Edduverðlaunin |Leikkona ársins |Kuldi |Tilnefning<ref name=":1" /> |- |2024 |Alþjóðlega kvikmyndahátíðin í Chicago |Silver Hugo-verðlaunin fyrir bestu leikkonu |Ljósbrot |Sigur<ref>{{Cite web|url=https://www.indiewire.com/news/festivals/2024-chicago-international-film-festival-awards-winners-list-1235060146/|title=Chicago International Film Festival Awards Top Prizes to ‘Vermiglio,’ ‘All We Imagine as Light’|last=Blauvelt|first=Christian|date=2024-10-25|website=IndieWire|language=en-US|access-date=2026-07-22}}</ref> |- |2025 |Edduverðlaunin |Leikkona ársins í aðalhlutverki |Ljósbrot |Sigur<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/439817|title=Snerting og Ljósbrot sópuðu að sér Edduverðlaunum í kvöld - RÚV.is|last=Björnsdóttir|first=Anna María|date=2025-03-26|website=RÚV|access-date=2026-07-22}}</ref> |- |2025 |European Film Promotion |European Shooting Star | - |Top 10 í Evrópu<ref>{{Cite web|url=https://www.kvikmyndamidstod.is/frettir/elin-hall-valin-i-european-shooting-stars-2025|title=Elín Hall valin í European Shooting Stars 2025|date=2024-12-11|website=Kvikmyndamiðstöð Íslands|language=is|access-date=2026-07-22}}</ref> |- |2026 |Edduverðlaunin |Leikkona ársins í aðalhlutverki - Sjónvarp |Vigdís |Sigur<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/476697|title=Ástin sem eftir er og Vigdís sópuðu að sér Edduverðlaunum - RÚV.is|last=Björnsdóttir|first=Anna María|date=2026-05-29|website=RÚV|access-date=2026-07-22}}</ref> |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{stubbur|æviágrip}} {{F|1998}} [[Flokkur:Íslenskar leikkonur]] [[Flokkur:Íslenskar söngkonur]] jfjc8yfqnl6ce0tej5jkqc4etmmvpab 0 191885 1980208 1977172 2026-09-25T14:04:27Z TKSnaevarr 53243 1980208 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Keiko Fujimori | mynd = Pdta. Keiko Fujimori.jpg | myndatexti1 = Keiko Fujimori árið 2026. | titill = Forseti Perú | stjórnartíð_start = 28. júlí 2026 | vara_forseti = Luis Galarreta | forsætisráðherra = [[Luis Galarreta]] | forveri = [[José María Balcázar]] | fæðingarnafn = Keiko Sofía Fujimori Higuchi | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1975|5|25}} | fæðingarstaður = [[Líma]], [[Perú]] | þjóðerni = [[Perú]]sk | stjórnmálaflokkur = [[Alþýðuvaldið]] | háskóli = [[Stony Brook-háskóli]]<br>[[Boston-háskóli]] ([[Baccalaureus Scientiarum|BS]])<br>[[Columbia-háskóli]] ([[Master of Business Administration|MBA]]) | starf = Stjórnmálamaður | maki = {{gifting|Mark Villanella|2004|2022|orsök=skildu}} | börn = 2 | faðir = [[Alberto Fujimori]] | móðir = [[Susana Higuchi]] | undirskrift = Keiko Fujimori signature.svg }} '''Keiko Sofía Fujimori Higuchi''' (f. 25. maí 1975) er perúsk stjórnmálakona og núverandi forseti Perú. Hún er elsta dóttir fyrrum forsetans [[Alberto Fujimori]] og er merkisberi [[Fujimorismi|fujimorismans]], íhaldssamrar stjórnmálastefnu sem nefnd er eftir föður hennar. Hún hefur verið leiðtogi [[Fuerza Popular|Alþýðuvaldsins]], stjórnmálaflokks fujimorista, frá árinu 2010. Fujimori gegndi embættisskyldum forsetafrúr Perú frá 1994 til 2000 og sat á þingi fyrir kjördæmi í Líma frá 2006 til 2011. Keiko Fujimori bauð sig fram til forseta Perú og komst í aðra kosningaumferð árin 2011, 2016 og 2021 og vann loks sigur í seinni umferð árið 2026. Hún tók við forsetaembætti 28. júlí 2026 og er fyrsta konan sem hefur verið kjörin forseti Perú. Keiko Fujimori fæddist í [[Líma]] og er dóttir Alberto Fujimori og [[Susana Higuchi|Susönu Higuchi]]. Hún tók við embætti forsetafrúar þegar hún var 19 ára árið 1994, eftir að faðir hennar veik móður hennar úr embættinu við skilnað hjónanna. Keiko Fujimori fór með embættisskyldur forsetafrúar þar til stjórn föður hennar hrundi árið 2000. Hún nam viðskiptastjórnun í Bandaríkjunum við [[Stony Brook-háskóli|Stony Brook-háskóla]] og [[Boston-háskóli|Boston-háskóla]] og síðar við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskóla]]. Fujimori hóf stjórnmálaferil í eigin nafni árið 2006 og var þá kjörin á þing með metfjölda atkvæða. Árið 2010 tók hún við forystu flokks fujimorista, sem síðar var nefndur Alþýðuvaldið (''Fuerza Popular''). Fujimori hefur þrisvar forsetakosningum í seinni umferð með litlum atkvæðamun, gegn [[Ollanta Humala]] árið 2011, [[Pedro Pablo Kuczynski]] árið 2016 og [[Pedro Castillo]] árið 2021. Árið 2018 hófust málaferli gegn Fujimori í tengslum við [[Odebrecht-málið|Odebrecht-spillingarhneykslið]], þar sem hún var sökuð um að þvætta illa fengið fé með kosningaherferðum sínum. Hún var rúmt ár í gæsluvarðhaldi fram að réttarhöldum en var sleppt árið 2020.<ref>{{Vefheimild|titill= Fujimori fangelsuð á ný |url=https://www.visir.is/g/2020905517d/fujimori-fangelsud-a-ny|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=29. janúar 2020|skoðað=4. júlí 2026|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> Eftir ósigur sinn í seinni kosningaumferðinni 2021 sakaði hún andstæðing sinn um kosningasvik, sem alþjóðlegir eftirlitsmenn féllust ekki á. Annarri spillingarákæru gegn Fujimori var vísað frá dómi stuttu áður en hún bauð sig fram til forseta að nýju árið 2026. Í þessari atrennu að forsetaembættinu vann Fujimori nauman sigur í seinni umferð gegn [[Roberto Sánchez (stjórnmálamaður)|Roberto Sánchez]].<ref>{{Vefheimild|titill= Annar sigur hægrimanna í Suður-Ameríku|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/06/24/annar_sigur_haegrimanna_i_sudur_ameriku/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 24. júní 2026|skoðað=4. júlí 2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill= Fujimori komin með óyfirstíganlegt forskot á Sanchez|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-06-24-fujimori-komin-med-oyfirstiganlegt-forskot-a-sanchez-479258|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 24. júní 2026|skoðað=4. júlí 2026|höfundur=Grétar Þór Sigurðsson}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = Forseti Perú | frá =28. júlí 2026 | til = | fyrir = [[José María Balcázar]] | eftir = Enn í embætti }} {{Töfluendir}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{DEFAULTSORT:Fujimori, Keiko}} {{f|1975}} [[Flokkur:Forsetar Perú]] atnx9p2m2xgiarya32eswvroo3i9iox 0 192073 1980454 1972861 2026-09-26T09:58:57Z Kaupahéðinn 116104 1980454 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Kvika hq.jpg|thumb|Höfuðstöðvar Kviku banka við Katrínartún í Reykjavík.]] Kvika banki hf. er íslenskt fjármálafyrirtæki sem var stofnað árið 2015. Bankinn byggir starfsemi sína á fjórum meginstoðum, eignastýringu, viðskiptabankastarfsemi, fjárfestingarbankastarfsemi og fjármálaþjónustu á Bretlandseyjum. Dótturfélög bankans eru Kvika eignastýring og Kvika Limited. Í árslok 2025 nam markaðsverðmæti Kviku rúmum 60 milljörðum króna og var fjöldi starfsmanna 250. == '''Kvika verður til''' == Kvika var stofnuð við samruna [[MP Fjárfestingabanki|MP Banka]] og Straums fjárfestingarbanka í júlí 2015. Hluthafar MP banka eignuðust 58,7% hlutafjár í sameinuðum banka en 41,3% hlutur féll í hendur eigenda Straums. Fyrsti forstjóri félagsins var Sigurður Atli Jónsson.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/hluthafar-mp-og-straums-samthykktu-samruna/|title=Hluthafar MP og Straums samþykktu samruna|website=www.vb.is|access-date=2026-07-14}}</ref> Nafni félagsins var breytt úr MP Straumur í Kviku í október 2015. Á fyrsta heila starfsári bankans, árið 2016, hagnaðist Kvika um tvo milljarða króna og nam arðsemi eiginfjár tæpum 35%.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/kvika-hagnast-um-taepa-2-milljarda/|title=Kvika hagnast um tæpa 2 milljarða|website=www.vb.is|access-date=2026-07-14}}</ref> === '''Vöxtur og skráning á''' '''hlutabréfamarkað''' === Fyrstu ár Kviku einkenndust af miklum vexti í eigna- og sjóðastýringu. [[:en:Ármann_Þorvaldsson|Ármann Þorvaldsson]] hafði tekið við starfi forstjóra bankans í maí 2017 og Marinó Örn Tryggvason var samhliða ráðinn aðstoðarforstjóri. Síðar sama ár eignaðist Kvika allt hlutafé í verðbréfafyrirtækinu Virðingu hf. Kaupverðið nam 2.560 milljónum króna. Tilgangurinn var einkum sá að stækka innan eignastýringar fyrir einstaklinga, fyrirtæki og stofnanafjárfesta. Jafnframt eignaðist Kvika allt hlutafé í eignastýringarfyrirtækinu Alda sjóðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2017/06/20/kvika_gerir_tilbod_i_virdingu/|title=Kvika gerir kauptilboð í Virðingu|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Árið 2018 keypti Kvika allt hlutafé í GAMMA Capital Management fyrir 2,4 milljarða króna.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2018470853d/kvika-kaupir-gamma-a-2-4-milljarda|title=Kvika kaupir GAMMA á 2,4 milljarða - Vísir|last=Ólafsdóttir|first=Kristín|date=2018-11-19|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Sama ár voru hlutabréf í Kviku tekin til viðskipta á First North-markaðnum og nam markaðsvirði bankans á þeim tíma um tólf milljörðum króna. Skráningin var liður í því að gera hluthöfum Kvika auðveldara að eiga viðskipti með hlutabréf bankans og eins gefa smærri fjárfestum kost á að eignast hluti í bankankum.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2018223218d/kvika-banki-skradur-a-markad-a-fostudag|title=Kvika banki skráður á markað á föstudag - Vísir|last=Jónsson|first=Kristinn Ingi|date=2018-03-14|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Stærsti hluthafi bankans á þessum tíma var [[VÍS|tryggingafélagið VÍS]] sem hélt utan um 23,3% hlut. Rúmu ári síðan var Kvika skráð á aðalmarkað [[Kauphöll Íslands|Kauphallarinnar]] (Nasdaq Iceland).<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/kvika-maett-adalmarkad/|title=Kvika mætt á Aðalmarkað|website=www.vb.is|access-date=2026-07-15}}</ref> == '''Samruni við TM''' == Í lok nóvember 2020 var gengið frá samruna Kviku, tryggingafélagsins TM og Lykils fjármögnunar undir merkjum Kviku. TM og Lykill urðu í kjölfarið sjálfstæð dótturfélög bankans. Hluthafar í TM fengu 54,4% hlut í sameinuðu félagi en hluthafar í Kviku rest. Fjárfestingafélagið [[Stoðir]] varð stærsti hluthafi bankans eftir sameininguna með 8,7% hlut. Marinó Örn, sem hafði haft sætaskipti við Ármann árið 2019, gegndi áfram stöðu forstjóra en Sigurður Viðarsson varð áfram forstjóri TM. Stjórnir félaganna töldu raunhæft að ná fram kostnaðarsamlegð sem svaraði til 1,2-1,5 milljarða á ári. Að megninu til átti sú samlegð að koma fram í gegnum bætt fjármögnunarkjör Lykils.<ref>{{Cite web|url=https://kvika.is/frettir/samruni-kviku-tm-og-lykils-samthykktur/|title=Samruni Kviku, TM og Lykils samþykktur|website=kvika.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Á næstu árum fór mikill kraftur í að samþætta starfsemi Kviku, TM og Lykils en auk þess færði bankinn frekar út kvíarnar með kaupum á Aur og Netgíró árið 2021 og greiðslumiðlunarfyrirtækinu Straumi árið 2023. Ákveðin þáttaskil urðu svo árið 2022 þegar bankinn eignaðist um 80% hlut í breska útlánafyrirtækinu, Ortus Secured Finance Ltd., sem hafði verið stofnað árið 2013. Kvika hafði verið fyrsta íslenska fjármálafyrirtækið til að hefja starfsemi erlendis eftir [[Bankahrunið á Íslandi|íslenska bankahrunið]] þegar bankinn opnaði skrifstofu í Lundúnum árið 2017. Heildarvirði Ortus í viðskiptunum var metið á sex milljarða króna. Fram kom að stefnt yrði á að 20% af hagnaði Kviku-samstæðunnar kæmi frá Bretlandseyjum innan þriggja ára.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20212183390d/forstjori-kviku-vid-erum-rett-ad-byrja-|title=Forstjóri Kviku: „Við erum rétt að byrja“|last=Halldórsson|first=Þorsteinn Friðrik|date=2021-11-16|website=Innherji|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Annað mikilvægt skref Kviku á þessum árum í því að efla fjármögnun bankans var mikill vöxtur innlána í gegnum Auði, fjármálaþjónustu Kviku. Auður hafði frá stofnun árið 2019 aukið samkeppni meðal fjármálafyrirtækja á innlánamarkaði og á fimm ára afmæli hennar fóru innlán á efnahagsreikningi Kviku yfir 100 milljarða og fjöldi viðskipamanna með sparnaðarreikninga yfir 50.000 talsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252732127d/audur-hefur-inn-reid-sina-a-husnaedislana-markad|title=Auður hefur inn­reið sína á húsnæðislána­markað - Vísir|last=Ísleifsson|first=Atli|date=2025-05-28|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> === '''Viðræður við Íslandsbanka og sala á TM''' === Snemma árs 2023 hófust samrunaviðræður milli Kviku og [[Íslandsbanki|Íslandsbanka]]. "Stjórnir félaganna telja að verulegur ávinningur geti falist í samrunanum fyrir bæði hluthafa og viðskiptavini beggja félaga“<ref>{{Cite web|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2023/05/03/2660731/0/is/Sameiginleg-tilkynning-fr%C3%A1-%C3%8Dslandsbanka-og-Kviku-um-st%C3%B6%C3%B0u-samrunavi%C3%B0r%C3%A6%C3%B0na.html|title=Sameiginleg tilkynning frá Íslandsbanka og Kviku um stöðu samrunaviðræðna|last=hf|first=Kvika banki|date=2023-05-03|website=GlobeNewswire News Room|language=en-us|access-date=2026-07-14}}</ref> Upp úr viðræðunum slitnaði þó um mitt ár 2023 eftir að boðað hafði verið til hluthafafundar í Íslandsbanka.<ref>{{Cite web|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2023/06/29/2697269/0/is/Kvika-banki-hf-Tilkynning-um-slit-%C3%A1-samrunavi%C3%B0r%C3%A6%C3%B0um-vi%C3%B0-%C3%8Dslandsbanka-hf.html|title=Kvika banki hf.: Tilkynning um slit á samrunaviðræðum við Íslandsbanka hf.|last=hf|first=Kvika banki|date=2023-06-29|website=GlobeNewswire News Room|language=en-us|access-date=2026-07-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2023/07/02/stjorn_islandsbanka_bodar_til_hluthafafundar/|title=Stjórn Íslandsbanka boðar til hluthafafundar|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-07-18}}</ref> Stuttu síðar lét Marinó Örn af störfum sem forstjóri Kviku en í stað hans kom Ármann Þorvaldsson sem hafði verið forstjóri bankans 2017-2019. Liður í nýrri stefnumörkun bankans var að skoða sölu á TM tryggingum og eftir söluferli var ákveðið að ganga að kauptilboði Landsbankans í mars 2024. Kaupverð samkvæmt tilboðinu nam 28,6 milljörðum króna en endaði í 32,3 milljörðum þegar gengið var endanlega frá viðskiptunum í febrúar 2025. Í kjölfarið greiddi Kvika út sérstaka arðgreiðslu vegna sölunnar á TM sem hljóðaði upp á 23 milljarða króna eða fimm krónur á hvern hlut. Salan gaf bankanum ennfremur færi á að auka útlán á Bretlandseyjum og bjóða í fyrsta skipti upp á óverðtryggð húsnæðislán til almennings.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252688466d/greidslur-til-hlut-hafa-kviku-munu-nema-um-thrja-tiu-milljordum-eftir-soluna-a-tm|title=Greiðslur til hlut­hafa Kviku munu nema um þrjá­tíu milljörðum eftir söluna á TM|last=Ægisson|first=Hörður|date=2025-02-13|website=Innherji|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> == '''Hætt við samruna''' '''við Arion''' == Rétt um það leyti er Kvika fagnaði tíu ára afmæli, haustið 2025, hófst næsta atrenna að frekari samþjöppun á íslenskum fjármálamarkaði. Í júlí 2025 ákváðu stjórnir Kviku og [[Arion banki|Arion banka]] að hefja viðræður um sameiningu bankanna í því augnamiði að skapa til öflugri bankaþjónustu fyrir viðskiptavini. Stjórn Íslandsbanka hafði aukinheldur um sama leyti lýst yfir vilja til að ganga til viðræðna við Kviku um samruna. Í væntum samruna við Arion banka var gert ráð fyrir að hluthafar Kviku fengju 26% fyrir sinn snúð í sameinuðu félagi.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252748087d/arion-og-kvika-i-samrunavidraedur|title=Arion og Kvika í samrunaviðræður - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-06-07|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Samanlagður banki hefði orðið annar stærsti banki Íslands á eftir Landsbankanum. Eftir ítarlegar forviðræður við [[Samkeppniseftirlitið]] var samtali bankanna slitið í apríl 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262869795d/arion-banki-og-kvika-blasa-af-sam-runann|title=Arion banki og Kvika blása af sam­runann - Vísir|last=Gunnarsson|first=Oddur Ævar|date=2026-04-15|website=visir.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Í ljósi sterkar eiginfjárstöðu Kviku að viðræðum loknum, ákvað stjórn bankans að leggja til sértaka arðgreiðslu að fjárhæð tíu milljarðar króna sem samþykkt var í maí 2026. Skömmu síðar tilkynnti Ármann Þorvaldsson um að hann hefði óskað eftir að láta af störfum sem forstjóri Kviku í árslok 2026 eftir tæplega áratugastarf fyrir bankann.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2026/06/10/armann_hefur_akvedid_ad_lata_af_storfum/|title=Ármann hefur ákveðið að láta af störfum|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-07-14}}</ref> Um haustið var tilkynnt að Jón Birgir Jónsson, sem hafði starfað fyrir JP Morgan Asset Management og Neuberger Berman, hefði verið ráðinn sem eftirmaður Ármanns.<ref>{{Cite web|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2026/09/13/3360666/0/is/kvika-banki-hf-j%C3%B3n-birgir-j%C3%B3nsson-r%C3%A1%C3%B0inn-forstj%C3%B3ri-kviku-banka.html|title=Kvika banki hf.: Jón Birgir Jónsson ráðinn forstjóri Kviku banka|last=hf|first=Kvika banki|date=2026-09-13|website=GlobeNewswire News Room|language=en-us|access-date=2026-09-26}}</ref> == Forstjórar Kviku banka == '''Sigurður Atli Jónsson,''' 2015-2017 '''Ármann Þorvaldsson,''' 2017-2019 og 2023-2026 '''Marinó Örn Tryggvason,''' 2019-2023 '''Jón Birgir Jónsson''', 2026- == Tilvísanir == 6hzthgnfmck11cmw93p01plb1dt0efo 0 192931 1980195 2026-09-25T13:19:41Z BláiPenninn 121126 Bætti við heimild 1980195 wikitext text/x-wiki Pétur Arnþórsson (f. 9. maí. 2005) er [[Íslendingar|íslenskur]] trompetleikari úr [[Laugardalur|Laugardalnum]]. '''Ævi''' Pétur byrjaði ferilinn á samfélagsmiðlinum [[TikTok]] árið [[2024]] með því að birta myndbönd af sjálfum sér að spila mismunandi lög. Dæmi um slík lög eru Hips don't lie með [[Shakira]], Hard in the paint með Waka Flocka Flame o.s.frv. Pétur hefur spilað á tónleikum víða t.d. með rapparanum Skrilla í Bandaríkjunum og rapparanum [[Issi|Issa]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/09/28/tvitugur_trompetleikari_heillar_milljonir_a_tiktok/|title=Tvítugur trompetleikari heillar milljónir á Tiktok|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-09-25}}</ref> 2d6xpsq9rverwvedqrw757o63upgqt3 1980198 1980195 2026-09-25T13:25:12Z BláiPenninn 121126 Breytti ævi yfir í Ferill 1980198 wikitext text/x-wiki Pétur Arnþórsson (f. 9. maí. 2005) er [[Íslendingar|íslenskur]] trompetleikari úr [[Laugardalur|Laugardalnum]]. '''Ferill''' Pétur byrjaði ferilinn á samfélagsmiðlinum [[TikTok]] árið [[2024]] með því að birta myndbönd af sjálfum sér að spila mismunandi lög. Dæmi um slík lög eru Hips don't lie með [[Shakira]], Hard in the paint með Waka Flocka Flame o.s.frv. Pétur hefur spilað á tónleikum víða t.d. með rapparanum Skrilla í Bandaríkjunum og rapparanum [[Issi|Issa]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/09/28/tvitugur_trompetleikari_heillar_milljonir_a_tiktok/|title=Tvítugur trompetleikari heillar milljónir á Tiktok|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-09-25}}</ref> ip9w1luztw0xkjrcl5s0d2d1i1ntuc9 1980224 1980198 2026-09-25T18:05:42Z Godurpenni 112217 format og málfar 1980224 wikitext text/x-wiki '''Pétur Arnþórsson''' (f. 9. maí 2005) er [[Íslendingar|íslenskur]] trompetleikari úr [[Laugardalur|Laugardalnum]]. == '''Ferill''' == Pétur birti fyrst myndbönd á [[TikTok]] árið [[2024]] þar sem hann spilar hin ýmsu lög. Dæmi um slík lög eru Hips don't lie með [[Shakira]], Hard in the paint með Waka Flocka Flame. Pétur hefur spilað á tónleikum víða t.d. með rapparanum Skrilla í Bandaríkjunum og rapparanum [[Issi|Issa]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/09/28/tvitugur_trompetleikari_heillar_milljonir_a_tiktok/|title=Tvítugur trompetleikari heillar milljónir á Tiktok|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-09-25}}</ref> 4p3s60k51y32sh371m4nenszgnh3iii 0 192932 1980196 2026-09-25T13:19:58Z Godurpenni 112217 nýtt 1980196 wikitext text/x-wiki '''Ísleifur Eldur Illugason''', betur þekktur sem '''Ízleifur''' er íslenskur tónlistarmaður, pródúsent og rappari. <ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262828893d/-thetta-er-ekki-upp-gjor-a-minu-upp-eldi-|title=„Þetta er ekki upp­gjör á mínu upp­eldi“ - Vísir|last=Pálsson|first=Magnús Jochum|date=2026-01-15|website=visir.is|language=is|access-date=2026-09-25}}</ref> 243mulr4exvk0d89iagax4tgtr6fb2f 1980222 1980196 2026-09-25T17:52:08Z Godurpenni 112217 1980222 wikitext text/x-wiki '''Ísleifur Eldur Illugason''', betur þekktur sem '''Izleifur''' er íslenskur tónlistarmaður, pródúsent og rappari. <ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262828893d/-thetta-er-ekki-upp-gjor-a-minu-upp-eldi-|title=„Þetta er ekki upp­gjör á mínu upp­eldi“ - Vísir|last=Pálsson|first=Magnús Jochum|date=2026-01-15|website=visir.is|language=is|access-date=2026-09-25}}</ref> 8yss39mte0o7n9eut98e1agr1wo4xu0 0 192933 1980225 2026-09-25T18:24:18Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Konungur |mynd = Fredrik av Hessen.jpg |titill = Svíakonungur |ætt = [[Hessíska ættin]] |skjaldarmerki = Armoiries du Roi Frederik Ier de Suède.svg |nafn = Friðrik 1. |ríkisár = 24. mars 1720 – 5. apríl 1751 |kjörorð= I Gud mitt hopp (latína: ''In Deo spes mea'') |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1676|4|28}} |fæðingarstaður = [[Kassel]], [[Hessen-Kassel]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1751|4|5|1676|4|28}} |dánarstaður = Stokkhól...“ 1980225 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = Fredrik av Hessen.jpg |titill = Svíakonungur |ætt = [[Hessíska ættin]] |skjaldarmerki = Armoiries du Roi Frederik Ier de Suède.svg |nafn = Friðrik 1. |ríkisár = 24. mars 1720 – 5. apríl 1751 |kjörorð= I Gud mitt hopp (latína: ''In Deo spes mea'') |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1676|4|28}} |fæðingarstaður = [[Kassel]], [[Hessen-Kassel]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1751|4|5|1676|4|28}} |dánarstaður = [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], [[Svíþjóð]] |grafinn = [[Riddarahólmskirkja|Riddarahólmskirkjunni]] |undirskrift = Signature of Ulrika Eleonora of Sweden.svg |faðir = [[Karl 1. af Hessen-Kassel]] |móðir = [[María Amalía af Kúrlandi]] |titill_maka = Eiginkona |maki = {{gifting|[[Lovísa Dórótea Prússaprinsessa]]|1700|1705|orsök=dó}}<br>{{gifting|[[Úlrika Eleónóra]]|1715|1741|orsök=dó}} |börn =[[Friðrik Vilhjálmur af Hessenstein]] }} '''Friðrik 1.''' (28. apríl 1676 – 5. apríl 1751) var [[konungur Svíþjóðar]] frá 1720 til dauðadags og þar áður prins Svíþjóðar sem drottningarmaður frá 1718 til 1720. Hann var jafnframt landgreifi af [[Hessen-Kassel]] frá 1730. Hann tók við sænsku krúnunni eftir dauða mágs síns, einvaldskonungsins [[Karl 12.|Karls 12.]], í [[Norðurlandaófriðurinn mikli|Norðurlandaófriðinum mikla]] og afsögn eiginkonu sinnar, systur og arftaka Karls, [[Úlrika Eleónóra|Úlriku Eleónóru]], sem sænska stéttaþingið hafði þvingað til að afsala sér mestöllum völdum sínum. Friðrik var valdalaus konungur og eignaðist enga skilgetna erfingja til að taka við sænsku krúnunni. Ætt hans missti erfðarétt að krúnunni eftir að ríkisstjórn Svíþjóðar, sem var undir stjórn [[Hattaflokkurinn|Hattaflokksins]], fór í [[Stríð Rússlands og Svíþjóðar (1741–43)|stríð gegn Rússlandi]] sem endaði með ósigri Svía og því að rússneska keisaraynjan [[Elísabet Rússakeisaraynja|Elísabet]] lét lýsa [[Adolf Friðrik|Adolf Friðrik af Holstein-Gottorp]] erfingja að sænsku krúnunni. Friðrik var eini Svíakonungurinn með því nafni en hann var nefndur Friðrik 1. í Hessen-Kassel og var því einnig titlaður Friðrik 1. Svíakonungur, þótt aðrir sænskir konungar sem ekki áttu nafna hafi ekki borið raðtölur. ==Æviágrip== Friðrik var sonur [[Karl 1. af Hessen-Kassel|Karls 1., landgreifa af Hessen-Kassel]], og prinsessunnar [[María Amalía af Kúrlandi|Maríu Amalíu af Kúrlandi]]. Árið 1692 ferðaðist ungi prinsinn til [[Hollenska lýðveldið|Hollenska lýðveldisins]] og árið 1695 til [[Ítalíuskagi|Ítalíuskaga]]. Hann stundaði síðar nám í [[Genf]]. Eftir þetta hóf Friðrik feril sem hermaður og stýrði hessískum hermönnum sem aðstoðarhershöfðingi í [[Spænska erfðastríðið|spænska erfðastríðinu]] við hlið Hollendinga. Hann tapaði árið 1703 [[Orrustan við Speyerbach|orrustunni við Speyerbach]]{{Sfn|Holst|1953|p=26}} en átti næsta ár þátt í stórsigri í [[Orrustan við Blenheim|orrustunni við Blenheim]].{{Sfn|Holst|1953|p=26}} Árið 1706 tapaði hann á ný gegn Frökkum í [[Orrustan við Castiglione (1706)|orrustunni við Castiglione]].{{Sfn|Holst|1953|p=27}} Í [[Orrustan við Malplaquet|orrustunni við Malplaquet]] árið 1709 stýrði hann hollenska riddaraliðinu.{{Sfn|Holst|1953|pp=28-29}} Snemma árs 1712 stýrði Friðrik stuttlega hollenska hernum á meðan [[Claude Frédéric t'Serclaes, greifi af Tilly|Tilly greifi]] var fjarverandi. Árið 1716 særðist hann í [[Orrustan við Høland|orrustunni við Høland]].{{Sfn|Holst|1953|p=70}} Tveimur árum síðar tók hann þátt í herför [[Karl 12.|Karls 12. Svíakonungs]] gegn Noregi og var skipaður stórhershöfðingi í sænska hernum. ==Drottningarmaður== Friðrik kvæntist seinni eiginkonu sinni, [[Úlrika Eleónóra|Úlriku Eleónóru Svíaprinsessu]], árið 1715. Hann hlaut við það tilnefni titilinn '''prins Svíþjóðar''' og var ávarpaður „yðar konunglega hátign“.<ref name=Uggleupplagan0682>{{cite book |last1=Hofberg |first1=Herman |last2=Heurlin |first2=Frithiof |last3=Millqvist |first3=Viktor |last4=Rubenson |first4=Olof |title=Svenskt Biografiskt Handlexikon – Uggleupplagan|url=https://runeberg.org/nfbh/0682.html |access-date=1 March 2012 |edition=2nd |volume=8 |year=1908 |publisher=Albert Bonniers Förlag |location=Stockholm, Sweden |language=sv |oclc=49695435 |pages=1255–1258 }}</ref> Friðrik var áfram titlaður prins á meðan Úlrika Eleónóra ríkti sem drottning Svíþjóðar frá 1718 til 1720. Hann er til þessa dags eini karlkyns maki þjóðhöfðingja í sögu Svíþjóðar. Friðrik naut mikilla áhrifa á ríkisárum eiginkonu sinnar. Sumir sagnfræðingar telja að aðstoðarmaður Friðriks, [[André Sicre]], hafi skotið byssukúlunni sem hæfði mág Friðriks, [[Karl 12.|Karl 12. Svíakonung]], árið 1718. Karl hafði verið valdboðssinnaður og kröfuharður konungur en ein ástæða þess að sænska stéttaþingið kaus Friðrik síðar konung var sú að hann var talinn fremur veikburða, sem hann reyndist vissulega vera. ==Konungur Svíþjóðar== Þegar Úlrika Eleónóra afsalaði sér sænsku krúnunni árið 1720 var Friðrik kjörinn konungur af sænska stéttaþinginu. [[Stórveldistími Svíþjóðar]] hafði liðið undir lok vegna ósigra Karls 12. í [[Norðurlandaófriðurinn mikli|Norðurlandaófriðinum mikla]] og í valdatíð Friðriks neyddust Svíar til að sætta sig við þetta. Með Nystad-sáttmálanum árið 1721 urðu Svíar að láta af hendi [[Eistland]], [[Ingermanland]] og [[Lífland]] til Rússa. Friðrik 1. var atorkusamur konungur í upphafi 31 árs valdatíðar sinnar en eftir að aðallinn náði vopnum sínum á tíma styrjaldanna við Rússland missti Friðrik áhugann á ríkismálum. Árið 1723 reyndi hann án árangurs að efla konungsvaldið en eftir að það mistókst hafði hann lítil frekari afskipti af stjórnmálum. Hann undirritaði ekki einu sinni opinber skjöl, heldur var stimpill með undirskrift hans notaður. Friðrik varði mestöllum tíma sínum í veiðar og ástarmál. Þau Úlrika Eleónóra eignuðust engin börn en Friðrik gat nokkur börn við frillu sína, [[Hedvig Taube]].<ref>{{cite web|url=http://nygaard.howards.net/files/3/4049.htm |title=Frederick I of Sweden Hesse-Cassel|date=October 17, 2005|access-date=May 26, 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070904113914/http://nygaard.howards.net/files/3/4049.htm |archive-date=September 4, 2007 }}</ref> Árið 1723 gaf Friðrik uppfinningamanninum [[Sven Åderman]] óðalið [[Halltorp]] á eyjunni [[Öland]]i fyrir að takast að auka skothraða [[Framhlaðningur|framhlaðninga]]. [[File:Frederick I of Sweden Schroeder.jpg|thumb|Friðrik 1. í brynklæðum]] Friðrik 1. naut ekki mikillar virðingar sem konungur. Þegar hann var krýndur var sagt um hann: „Við jarðsettum nýlega Karl konung og krýndum Friðrik konung – skyndilega er klukkan gengin úr tólf í eitt“. Sagt var um hann að þótt ýmsar framfarir í þróun ríkisins hafi orðið í valdatíð hans hafi hann sjaldan haft mikið með þær að gera sjálfur. Þegar Friðrik lést sagði [[Carl Gustaf Tessin]] um hann:<blockquote>Í valdatíð Friðriks konungs hefur vísindum fleygt fram – hann nennti aldrei að lesa bók. Kaupmennska hefur blómstrað – hann varði aldrei einum eyri í hana. Stokkhólmshöll hefur verið byggð – hann var aldrei nógu forvitinn til að yrða á hana.</blockquote> Friðrik átti heldur engan þátt í stofnun fyrsta sænskumælandi leikhússins, [[Bollhuset]]. Eitt af fáum mikilvægum framlögum hans var bann við [[Einvígi|einvígjum]]. Þann 23. febrúar 1748 stofnaði Friðrik 1. orður í þremur konunglegum riddarareglum: [[Serafimorðan|Serafimorðuna]], [[Sverðsorðan|Sverðsorðuna]] og [[Pólstjörnuorðan|Pólstjörnuorðuna]]. ==Landgreifi í Hessen-Kassel== Friðrik varð landgreifi í Hessen árið 1730, tíu árum eftir að hann varð konungur Svíþjóðar. Hann skipaði strax yngri bróður sinn, [[Vilhjálmur 8., landgreifi af Hessen-Kassel|Vilhjálm]], landstjóra í Hessen. Friðrik var almennt ekki talinn farsæll landgreifi. Hann hafði meiri áhuga á Svíþjóð og vegna málamiðlananna sem leiddu til valdatöku hans þar voru tekjur konungshirðarinnar ekki háar. Frá fjórða áratugi 18. aldar kom mestallt fé hans frá hinu auðuga Hessen og Friðrik mergsaug landgreifadæmið til að fjármagna hirð sína í Svíþjóð. Faðir Friðriks, [[Karl 1. af Hessen-Kassel]], hafði þótt afar farsæll leiðtogi og bróðir hans, sem átti eftir að ríkja sem landgreifi undir nafninu Vilhjálmur 8., átti síðar einnig eftir að ríkja við góðan orðstír. Aftur á móti eru fá ummerki um valdatíð Friðriks í Hessen í dag. Eitt hinna fáu eru sænskir upphafsstafir hans (FR) fyrir ofan gömlu dyrnar að reiðhöll [[Háskólinn í Marburg|Háskólans í Marburg]]. ==Heimildir== * Spencer, Charles (2005). ''Blenheim: Battle for Europe''. Phoenix. {{ISBN|0-304-36704-4}}. * {{Cite web|url=https://runeberg.org/sqvinnor/0218.html|title=190 (Anteckningar om svenska qvinnor)|last=Stålberg|first=Wilhelmina|last2=Berg|first2=P. G.|date=1864|website=runeberg.org|language=sv|access-date=2020-01-15}} * {{Cite book |last=Holst |first=Walfrid |url={{google books |plainurl=y |id=QL_RAAAAMAAJ}} |title=Fredrik I |publisher=[[Wahlström & Widstrand]] |year=1953 |location=Stokkhólmur |language=sv |oclc=15005411}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Konungur Svíþjóðar|Drottning Svíþjóðar]] | frá = 24. mars 1720 | til = 5. apríl 1751 | fyrir = [[Úlrika Eleónóra]] | eftir = [[Adolf Friðrik]] }} {{Töfluendir}} {{Einvaldar Svíþjóðar}} {{fd|1676|1751}} [[Flokkur:Svíakonungar]] eky38h4muunj88nju6ainzg48ad8cs7 1980226 1980225 2026-09-25T18:25:59Z TKSnaevarr 53243 1980226 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = Fredrik av Hessen.jpg |titill = Svíakonungur |ætt = [[Hessíska ættin]] |skjaldarmerki = Armoiries du Roi Frederik Ier de Suède.svg |nafn = Friðrik 1. |ríkisár = 24. mars 1720 – 5. apríl 1751 |kjörorð= I Gud mitt hopp (latína: ''In Deo spes mea'') |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1676|4|28}} |fæðingarstaður = [[Kassel]], [[Hessen-Kassel]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1751|4|5|1676|4|28}} |dánarstaður = [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], [[Svíþjóð]] |grafinn = [[Riddarahólmskirkja|Riddarahólmskirkjunni]] |undirskrift = Signature of Ulrika Eleonora of Sweden.svg |faðir = [[Karl 1. af Hessen-Kassel]] |móðir = [[María Amalía af Kúrlandi]] |titill_maka = Eiginkona |maki = {{gifting|[[Lovísa Dórótea Prússaprinsessa]]|1700|1705|orsök=dó}}<br>{{gifting|[[Úlrika Eleónóra]]|1715|1741|orsök=dó}} |börn =[[Friðrik Vilhjálmur af Hessenstein]] }} '''Friðrik 1.''' (28. apríl 1676 – 5. apríl 1751) var [[konungur Svíþjóðar]] frá 1720 til dauðadags og þar áður prins Svíþjóðar sem drottningarmaður frá 1718 til 1720. Hann var jafnframt landgreifi af [[Hessen-Kassel]] frá 1730. Hann tók við sænsku krúnunni eftir dauða mágs síns, einvaldskonungsins [[Karl 12.|Karls 12.]], í [[Norðurlandaófriðurinn mikli|Norðurlandaófriðinum mikla]] og afsögn eiginkonu sinnar, systur og arftaka Karls, [[Úlrika Eleónóra|Úlriku Eleónóru]], sem sænska stéttaþingið hafði þvingað til að afsala sér mestöllum völdum sínum. Friðrik var valdalaus konungur og eignaðist enga skilgetna erfingja til að taka við sænsku krúnunni. Ætt hans missti erfðarétt að krúnunni eftir að ríkisstjórn Svíþjóðar, sem var undir stjórn [[Hattaflokkurinn|Hattaflokksins]], fór í [[Stríð Rússlands og Svíþjóðar (1741–43)|stríð gegn Rússlandi]] sem endaði með ósigri Svía og því að rússneska keisaraynjan [[Elísabet Rússakeisaraynja|Elísabet]] lét lýsa [[Adolf Friðrik|Adolf Friðrik af Holstein-Gottorp]] erfingja að sænsku krúnunni. Friðrik var eini Svíakonungurinn með því nafni en hann var nefndur Friðrik 1. í Hessen-Kassel og var því einnig titlaður Friðrik 1. Svíakonungur, þótt aðrir sænskir konungar sem ekki áttu nafna hafi ekki borið raðtölur. ==Æviágrip== Friðrik var sonur [[Karl 1. af Hessen-Kassel|Karls 1., landgreifa af Hessen-Kassel]], og prinsessunnar [[María Amalía af Kúrlandi|Maríu Amalíu af Kúrlandi]]. Árið 1692 ferðaðist ungi prinsinn til [[Hollenska lýðveldið|Hollenska lýðveldisins]] og árið 1695 til [[Ítalíuskagi|Ítalíuskaga]]. Hann stundaði síðar nám í [[Genf]]. Eftir þetta hóf Friðrik feril sem hermaður og stýrði hessískum hermönnum sem aðstoðarhershöfðingi í [[Spænska erfðastríðið|spænska erfðastríðinu]] við hlið Hollendinga. Hann tapaði árið 1703 [[Orrustan við Speyerbach|orrustunni við Speyerbach]]{{Sfn|Holst|1953|p=26}} en átti næsta ár þátt í stórsigri í [[Orrustan við Blenheim|orrustunni við Blenheim]].{{Sfn|Holst|1953|p=26}} Árið 1706 tapaði hann á ný gegn Frökkum í [[Orrustan við Castiglione (1706)|orrustunni við Castiglione]].{{Sfn|Holst|1953|p=27}} Í [[Orrustan við Malplaquet|orrustunni við Malplaquet]] árið 1709 stýrði hann hollenska riddaraliðinu.{{Sfn|Holst|1953|pp=28-29}} Snemma árs 1712 stýrði Friðrik stuttlega hollenska hernum á meðan [[Claude Frédéric t'Serclaes, greifi af Tilly|Tilly greifi]] var fjarverandi. Árið 1716 særðist hann í [[Orrustan við Høland|orrustunni við Høland]].{{Sfn|Holst|1953|p=70}} Tveimur árum síðar tók hann þátt í herför [[Karl 12.|Karls 12. Svíakonungs]] gegn Noregi og var skipaður stórhershöfðingi í sænska hernum. ==Drottningarmaður== Friðrik kvæntist seinni eiginkonu sinni, [[Úlrika Eleónóra|Úlriku Eleónóru Svíaprinsessu]], árið 1715. Hann hlaut við það tilnefni titilinn '''prins Svíþjóðar''' og var ávarpaður „yðar konunglega hátign“.<ref name=Uggleupplagan0682>{{cite book |last1=Hofberg |first1=Herman |last2=Heurlin |first2=Frithiof |last3=Millqvist |first3=Viktor |last4=Rubenson |first4=Olof |title=Svenskt Biografiskt Handlexikon – Uggleupplagan|url=https://runeberg.org/nfbh/0682.html |access-date=1 March 2012 |edition=2 |volume=8 |year=1908 |publisher=Albert Bonniers Förlag |location=Stockholm, Sweden |language=sv |oclc=49695435 |pages=1255–1258 }}</ref> Friðrik var áfram titlaður prins á meðan Úlrika Eleónóra ríkti sem drottning Svíþjóðar frá 1718 til 1720. Hann er til þessa dags eini karlkyns maki þjóðhöfðingja í sögu Svíþjóðar. Friðrik naut mikilla áhrifa á ríkisárum eiginkonu sinnar. Sumir sagnfræðingar telja að aðstoðarmaður Friðriks, [[André Sicre]], hafi skotið byssukúlunni sem hæfði mág Friðriks, [[Karl 12.|Karl 12. Svíakonung]], árið 1718. Karl hafði verið valdboðssinnaður og kröfuharður konungur en ein ástæða þess að sænska stéttaþingið kaus Friðrik síðar konung var sú að hann var talinn fremur veikburða, sem hann reyndist vissulega vera. ==Konungur Svíþjóðar== Þegar Úlrika Eleónóra afsalaði sér sænsku krúnunni árið 1720 var Friðrik kjörinn konungur af sænska stéttaþinginu. [[Stórveldistími Svíþjóðar]] hafði liðið undir lok vegna ósigra Karls 12. í [[Norðurlandaófriðurinn mikli|Norðurlandaófriðinum mikla]] og í valdatíð Friðriks neyddust Svíar til að sætta sig við þetta. Með Nystad-sáttmálanum árið 1721 urðu Svíar að láta af hendi [[Eistland]], [[Ingermanland]] og [[Lífland]] til Rússa. Friðrik 1. var atorkusamur konungur í upphafi 31 árs valdatíðar sinnar en eftir að aðallinn náði vopnum sínum á tíma styrjaldanna við Rússland missti Friðrik áhugann á ríkismálum. Árið 1723 reyndi hann án árangurs að efla konungsvaldið en eftir að það mistókst hafði hann lítil frekari afskipti af stjórnmálum. Hann undirritaði ekki einu sinni opinber skjöl, heldur var stimpill með undirskrift hans notaður. Friðrik varði mestöllum tíma sínum í veiðar og ástarmál. Þau Úlrika Eleónóra eignuðust engin börn en Friðrik gat nokkur börn við frillu sína, [[Hedvig Taube]].<ref>{{cite web|url=http://nygaard.howards.net/files/3/4049.htm |title=Frederick I of Sweden Hesse-Cassel|date=October 17, 2005|access-date=May 26, 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070904113914/http://nygaard.howards.net/files/3/4049.htm |archive-date=September 4, 2007 }}</ref> Árið 1723 gaf Friðrik uppfinningamanninum [[Sven Åderman]] óðalið [[Halltorp]] á eyjunni [[Öland]]i fyrir að takast að auka skothraða [[Framhlaðningur|framhlaðninga]]. [[File:Frederick I of Sweden Schroeder.jpg|thumb|Friðrik 1. í brynklæðum]] Friðrik 1. naut ekki mikillar virðingar sem konungur. Þegar hann var krýndur var sagt um hann: „Við jarðsettum nýlega Karl konung og krýndum Friðrik konung – skyndilega er klukkan gengin úr tólf í eitt“. Sagt var um hann að þótt ýmsar framfarir í þróun ríkisins hafi orðið í valdatíð hans hafi hann sjaldan haft mikið með þær að gera sjálfur. Þegar Friðrik lést sagði [[Carl Gustaf Tessin]] um hann:<blockquote>Í valdatíð Friðriks konungs hefur vísindum fleygt fram – hann nennti aldrei að lesa bók. Kaupmennska hefur blómstrað – hann varði aldrei einum eyri í hana. Stokkhólmshöll hefur verið byggð – hann var aldrei nógu forvitinn til að yrða á hana.</blockquote> Friðrik átti heldur engan þátt í stofnun fyrsta sænskumælandi leikhússins, [[Bollhuset]]. Eitt af fáum mikilvægum framlögum hans var bann við [[Einvígi|einvígjum]]. Þann 23. febrúar 1748 stofnaði Friðrik 1. orður í þremur konunglegum riddarareglum: [[Serafimorðan|Serafimorðuna]], [[Sverðsorðan|Sverðsorðuna]] og [[Pólstjörnuorðan|Pólstjörnuorðuna]]. ==Landgreifi í Hessen-Kassel== Friðrik varð landgreifi í Hessen árið 1730, tíu árum eftir að hann varð konungur Svíþjóðar. Hann skipaði strax yngri bróður sinn, [[Vilhjálmur 8., landgreifi af Hessen-Kassel|Vilhjálm]], landstjóra í Hessen. Friðrik var almennt ekki talinn farsæll landgreifi. Hann hafði meiri áhuga á Svíþjóð og vegna málamiðlananna sem leiddu til valdatöku hans þar voru tekjur konungshirðarinnar ekki háar. Frá fjórða áratugi 18. aldar kom mestallt fé hans frá hinu auðuga Hessen og Friðrik mergsaug landgreifadæmið til að fjármagna hirð sína í Svíþjóð. Faðir Friðriks, [[Karl 1. af Hessen-Kassel]], hafði þótt afar farsæll leiðtogi og bróðir hans, sem átti eftir að ríkja sem landgreifi undir nafninu Vilhjálmur 8., átti síðar einnig eftir að ríkja við góðan orðstír. Aftur á móti eru fá ummerki um valdatíð Friðriks í Hessen í dag. Eitt hinna fáu eru sænskir upphafsstafir hans (FR) fyrir ofan gömlu dyrnar að reiðhöll [[Háskólinn í Marburg|Háskólans í Marburg]]. ==Heimildir== * Spencer, Charles (2005). ''Blenheim: Battle for Europe''. Phoenix. {{ISBN|0-304-36704-4}}. * {{Cite web|url=https://runeberg.org/sqvinnor/0218.html|title=190 (Anteckningar om svenska qvinnor)|last=Stålberg|first=Wilhelmina|last2=Berg|first2=P. G.|date=1864|website=runeberg.org|language=sv|access-date=2020-01-15}} * {{Cite book |last=Holst |first=Walfrid |url={{google books |plainurl=y |id=QL_RAAAAMAAJ}} |title=Fredrik I |publisher=[[Wahlström & Widstrand]] |year=1953 |location=Stokkhólmur |language=sv |oclc=15005411}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Konungur Svíþjóðar|Drottning Svíþjóðar]] | frá = 24. mars 1720 | til = 5. apríl 1751 | fyrir = [[Úlrika Eleónóra]] | eftir = [[Adolf Friðrik]] }} {{Töfluendir}} {{Einvaldar Svíþjóðar}} {{fd|1676|1751}} [[Flokkur:Svíakonungar]] 1exrlu003pn8qof5t4bbsc0wopd1eea 1980261 1980226 2026-09-25T20:34:46Z TKSnaevarr 53243 1980261 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = Fredrik av Hessen.jpg |titill = Svíakonungur |ætt = [[Hessíska ættin]] |skjaldarmerki = Armoiries du Roi Frederik Ier de Suède.svg |nafn = Friðrik 1. |ríkisár = 24. mars 1720 – 5. apríl 1751 |kjörorð= I Gud mitt hopp (latína: ''In Deo spes mea'') |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1676|4|28}} |fæðingarstaður = [[Kassel]], [[Hessen-Kassel]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1751|4|5|1676|4|28}} |dánarstaður = [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], [[Svíþjóð]] |grafinn = [[Riddarahólmskirkja|Riddarahólmskirkjunni]] |undirskrift = Signature of Ulrika Eleonora of Sweden.svg |faðir = [[Karl 1. af Hessen-Kassel]] |móðir = [[María Amalía af Kúrlandi]] |titill_maka = Eiginkona |maki = {{gifting|[[Lovísa Dórótea Prússaprinsessa]]|1700|1705|orsök=dó}}<br>{{gifting|[[Úlrika Eleónóra]]|1715|1741|orsök=dó}} |börn =[[Friðrik Vilhjálmur af Hessenstein]] }} '''Friðrik 1.''' (28. apríl 1676 – 5. apríl 1751) var [[konungur Svíþjóðar]] frá 1720 til dauðadags og þar áður prins Svíþjóðar sem drottningarmaður frá 1718 til 1720. Hann var jafnframt landgreifi af [[Hessen-Kassel]] frá 1730. Hann tók við sænsku krúnunni eftir dauða mágs síns, einvaldskonungsins [[Karl 12.|Karls 12.]], í [[Norðurlandaófriðurinn mikli|Norðurlandaófriðinum mikla]] og afsögn eiginkonu sinnar, systur og arftaka Karls, [[Úlrika Eleónóra|Úlriku Eleónóru]], sem sænska stéttaþingið hafði þvingað til að afsala sér mestöllum völdum sínum. Friðrik var valdalaus konungur og eignaðist enga skilgetna erfingja til að taka við sænsku krúnunni. Ætt hans missti erfðarétt að krúnunni eftir að ríkisstjórn Svíþjóðar, sem var undir stjórn [[Hattaflokkurinn|Hattaflokksins]], fór í [[Stríð Rússlands og Svíþjóðar (1741–43)|stríð gegn Rússlandi]] sem endaði með ósigri Svía og því að rússneska keisaraynjan [[Elísabet Rússakeisaraynja|Elísabet]] lét lýsa [[Adolf Friðrik|Adolf Friðrik af Holstein-Gottorp]] erfingja að sænsku krúnunni. Friðrik var eini Svíakonungurinn með því nafni en hann var nefndur Friðrik 1. í Hessen-Kassel og var því einnig titlaður Friðrik 1. Svíakonungur, þótt aðrir sænskir konungar sem ekki áttu nafna hafi ekki borið raðtölur. ==Æviágrip== Friðrik var sonur [[Karl 1. af Hessen-Kassel|Karls 1., landgreifa af Hessen-Kassel]], og prinsessunnar [[María Amalía af Kúrlandi|Maríu Amalíu af Kúrlandi]]. Árið 1692 ferðaðist ungi prinsinn til [[Hollenska lýðveldið|Hollenska lýðveldisins]] og árið 1695 til [[Ítalíuskagi|Ítalíuskaga]]. Hann stundaði síðar nám í [[Genf]]. Eftir þetta hóf Friðrik feril sem hermaður og stýrði hessískum hermönnum sem aðstoðarhershöfðingi í [[Spænska erfðastríðið|spænska erfðastríðinu]] við hlið Hollendinga. Hann tapaði árið 1703 [[Orrustan við Speyerbach|orrustunni við Speyerbach]]{{Sfn|Holst|1953|p=26}} en átti næsta ár þátt í stórsigri í [[Orrustan við Blenheim|orrustunni við Blenheim]].{{Sfn|Holst|1953|p=26}} Árið 1706 tapaði hann á ný gegn Frökkum í [[Orrustan við Castiglione (1706)|orrustunni við Castiglione]].{{Sfn|Holst|1953|p=27}} Í [[Orrustan við Malplaquet|orrustunni við Malplaquet]] árið 1709 stýrði hann hollenska riddaraliðinu.{{Sfn|Holst|1953|pp=28-29}} Snemma árs 1712 stýrði Friðrik stuttlega hollenska hernum á meðan [[Claude Frédéric t'Serclaes, greifi af Tilly|Tilly greifi]] var fjarverandi. Árið 1716 særðist hann í [[Orrustan við Høland|orrustunni við Høland]].{{Sfn|Holst|1953|p=70}} Tveimur árum síðar tók hann þátt í herför [[Karl 12.|Karls 12. Svíakonungs]] gegn Noregi og var skipaður stórhershöfðingi í sænska hernum. ==Drottningarmaður== Friðrik kvæntist seinni eiginkonu sinni, [[Úlrika Eleónóra|Úlriku Eleónóru Svíaprinsessu]], árið 1715. Hann hlaut við það tilnefni titilinn '''prins Svíþjóðar''' og var ávarpaður „yðar konunglega hátign“.<ref name=Uggleupplagan0682>{{cite book |last1=Hofberg |first1=Herman |last2=Heurlin |first2=Frithiof |last3=Millqvist |first3=Viktor |last4=Rubenson |first4=Olof |title=Svenskt Biografiskt Handlexikon – Uggleupplagan|url=https://runeberg.org/nfbh/0682.html |access-date=1 March 2012 |edition=2 |volume=8 |year=1908 |publisher=Albert Bonniers Förlag |location=Stokkhólmi, Svíþjóð |language=sv |oclc=49695435 |pages=1255–1258 }}</ref> Friðrik var áfram titlaður prins á meðan Úlrika Eleónóra ríkti sem drottning Svíþjóðar frá 1718 til 1720. Hann er til þessa dags eini karlkyns maki þjóðhöfðingja í sögu Svíþjóðar. Friðrik naut mikilla áhrifa á ríkisárum eiginkonu sinnar. Sumir sagnfræðingar telja að aðstoðarmaður Friðriks, [[André Sicre]], hafi skotið byssukúlunni sem hæfði mág Friðriks, [[Karl 12.|Karl 12. Svíakonung]], árið 1718. Karl hafði verið valdboðssinnaður og kröfuharður konungur en ein ástæða þess að sænska stéttaþingið kaus Friðrik síðar konung var sú að hann var talinn fremur veikburða, sem hann reyndist vissulega vera. ==Konungur Svíþjóðar== Þegar Úlrika Eleónóra afsalaði sér sænsku krúnunni árið 1720 var Friðrik kjörinn konungur af sænska stéttaþinginu. [[Stórveldistími Svíþjóðar]] hafði liðið undir lok vegna ósigra Karls 12. í [[Norðurlandaófriðurinn mikli|Norðurlandaófriðinum mikla]] og í valdatíð Friðriks neyddust Svíar til að sætta sig við þetta. Með Nystad-sáttmálanum árið 1721 urðu Svíar að láta af hendi [[Eistland]], [[Ingermanland]] og [[Lífland]] til Rússa. Friðrik 1. var atorkusamur konungur í upphafi 31 árs valdatíðar sinnar en eftir að aðallinn náði vopnum sínum á tíma styrjaldanna við Rússland missti Friðrik áhugann á ríkismálum. Árið 1723 reyndi hann án árangurs að efla konungsvaldið en eftir að það mistókst hafði hann lítil frekari afskipti af stjórnmálum. Hann undirritaði ekki einu sinni opinber skjöl, heldur var stimpill með undirskrift hans notaður. Friðrik varði mestöllum tíma sínum í veiðar og ástarmál. Þau Úlrika Eleónóra eignuðust engin börn en Friðrik gat nokkur börn við frillu sína, [[Hedvig Taube]].<ref>{{cite web|url=http://nygaard.howards.net/files/3/4049.htm |title=Frederick I of Sweden Hesse-Cassel|date=October 17, 2005|access-date=May 26, 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070904113914/http://nygaard.howards.net/files/3/4049.htm |archive-date=September 4, 2007 }}</ref> Árið 1723 gaf Friðrik uppfinningamanninum [[Sven Åderman]] óðalið [[Halltorp]] á eyjunni [[Öland]]i fyrir að takast að auka skothraða [[Framhlaðningur|framhlaðninga]]. [[File:Frederick I of Sweden Schroeder.jpg|thumb|Friðrik 1. í brynklæðum]] Friðrik 1. naut ekki mikillar virðingar sem konungur. Þegar hann var krýndur var sagt um hann: „Við jarðsettum nýlega Karl konung og krýndum Friðrik konung – skyndilega er klukkan gengin úr tólf í eitt“. Sagt var um hann að þótt ýmsar framfarir í þróun ríkisins hafi orðið í valdatíð hans hafi hann sjaldan haft mikið með þær að gera sjálfur. Þegar Friðrik lést sagði [[Carl Gustaf Tessin]] um hann:<blockquote>Í valdatíð Friðriks konungs hefur vísindum fleygt fram – hann nennti aldrei að lesa bók. Kaupmennska hefur blómstrað – hann varði aldrei einum eyri í hana. Stokkhólmshöll hefur verið byggð – hann var aldrei nógu forvitinn til að yrða á hana.</blockquote> Friðrik átti heldur engan þátt í stofnun fyrsta sænskumælandi leikhússins, [[Bollhuset]]. Eitt af fáum mikilvægum framlögum hans var bann við [[Einvígi|einvígjum]]. Þann 23. febrúar 1748 stofnaði Friðrik 1. orður í þremur konunglegum riddarareglum: [[Serafimorðan|Serafimorðuna]], [[Sverðsorðan|Sverðsorðuna]] og [[Pólstjörnuorðan|Pólstjörnuorðuna]]. ==Landgreifi í Hessen-Kassel== Friðrik varð landgreifi í Hessen árið 1730, tíu árum eftir að hann varð konungur Svíþjóðar. Hann skipaði strax yngri bróður sinn, [[Vilhjálmur 8., landgreifi af Hessen-Kassel|Vilhjálm]], landstjóra í Hessen. Friðrik var almennt ekki talinn farsæll landgreifi. Hann hafði meiri áhuga á Svíþjóð og vegna málamiðlananna sem leiddu til valdatöku hans þar voru tekjur konungshirðarinnar ekki háar. Frá fjórða áratugi 18. aldar kom mestallt fé hans frá hinu auðuga Hessen og Friðrik mergsaug landgreifadæmið til að fjármagna hirð sína í Svíþjóð. Faðir Friðriks, [[Karl 1. af Hessen-Kassel]], hafði þótt afar farsæll leiðtogi og bróðir hans, sem átti eftir að ríkja sem landgreifi undir nafninu Vilhjálmur 8., átti síðar einnig eftir að ríkja við góðan orðstír. Aftur á móti eru fá ummerki um valdatíð Friðriks í Hessen í dag. Eitt hinna fáu eru sænskir upphafsstafir hans (FR) fyrir ofan gömlu dyrnar að reiðhöll [[Háskólinn í Marburg|Háskólans í Marburg]]. ==Heimildir== * Spencer, Charles (2005). ''Blenheim: Battle for Europe''. Phoenix. {{ISBN|0-304-36704-4}}. * {{Cite web|url=https://runeberg.org/sqvinnor/0218.html|title=190 (Anteckningar om svenska qvinnor)|last=Stålberg|first=Wilhelmina|last2=Berg|first2=P. G.|date=1864|website=runeberg.org|language=sv|access-date=2020-01-15}} * {{Cite book |last=Holst |first=Walfrid |url={{google books |plainurl=y |id=QL_RAAAAMAAJ}} |title=Fredrik I |publisher=[[Wahlström & Widstrand]] |year=1953 |location=Stokkhólmur |language=sv |oclc=15005411}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Konungur Svíþjóðar|Drottning Svíþjóðar]] | frá = 24. mars 1720 | til = 5. apríl 1751 | fyrir = [[Úlrika Eleónóra]] | eftir = [[Adolf Friðrik]] }} {{Töfluendir}} {{Einvaldar Svíþjóðar}} {{fd|1676|1751}} [[Flokkur:Svíakonungar]] rt92ob3w5leu5j01b1eudyxprz75do6 1 192934 1980227 2026-09-25T18:36:17Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Þýðing |titill= Frederick I of Sweden |tungumál=en |id=1358496891 }}“ 1980227 wikitext text/x-wiki {{Þýðing |titill= Frederick I of Sweden |tungumál=en |id=1358496891 }} p06vnincuj6srvnm0ketadcvxjcy678 0 192935 1980464 2026-09-26T10:49:55Z Torfifagri 33930 Bjó til síðu um plötuna með upplýsingaboxi, lagalista með meiru. 1980464 wikitext text/x-wiki {{Plata | nafn = Megas 1972-2002 | týpa = safnplata | flytjandi = Megas | kápa = | kápa_alt = | kápa_texti = | gefin_út = 2002 | tekin_upp = | vettvangur = | hljóðver = | stefna = [[Popptónlist|Popp]], [[Rokktónlist|Rokk]] | lengd = 152:45 (231:52 með aukaplötu) | tungumál = | útgefandi = Íslenskir Tónar | leikstjóri = | upptökustjóri = ýmsir | samansafn = | tímaröð = | síðasti_titill = ''[[Englaryk í tímaglasi]]'' | síðasta_ár = 2002 | ár = 2002 | næsti_titill = ''[[(Kristilega kærleiksblómin spretta í kringum) Hitt og þetta]]'' | næsta_ár = 2002 | misc = | litakóði = }} '''Megas 1972-2002''' er tvöföld safnplata með Megasi með 43 lögum frá þessum árum. Auk þess fylgdi með safnplötunni platan ''[[(Kristilega kærleiksblómin spretta í kringum) Hitt og þetta]]'', en hún kom einnig út sem sjálfstæð plata. Á árinu 2002 komu út endurútgáfur af fyrstu tíu plötum Megasar allt frá upphafi ferilsins til ársins 1988, og má segja að þessi safnplata slái botninn í þá seríu. == Lagalisti == {{Lagalisti | all_writing = Megasi nema annað sé tekið fram | headline = Plata 1 | title1 = Skutullinn | note1 = af plötunni ''[[Megas]]'', 1972 | length1 = 01:30 | title2 = Heilræðavísur | note2 = af plötunni Megas, 1972 | length2 = 04:11 | title3 = Þótt þú gleymir Guði | note3 = af plötunni Megas, 1972 | length3 = 01:32 | title4 = Gamli sorrí Gráni | note4 = af plötunni Megas, 1972 | length4 = 01:32 | title5 = Komdu og skoðaðu í kistuna mína | note5 = af smáskífu, 1975 | length5 = 04:54 | title6 = Spáðu í mig | note6 = af smáskífu, 1975 | length6 = 03:51 | title7 = Ég á mig sjálf | note7 = af plötunni ''[[Millilending]]'', 1975 | length7 = 04:29 | title8 = Ragnheiður biskupsdóttir | note8 = af plötunni Millilending, 1975 | length8 = 02:45 | title9 = Gamla gasstöðin við Hlemm | note9 = af plötunni ''[[Fram og aftur blindgötuna]]'', 1976 | length9 = 03:49 | title10 = Sút fló í brjóstið inn | note10 = af plötunni Fram og aftur blindgötuna, 1976 | length10 = 05:12 | title11 = Í speglasalinn | note11 = af plötunni Fram og aftur blindgötuna, 1976 | length11 = 05:48 | title12 = Jólanáttburður | note12 = af plötunni Fram og aftur blindgötuna, 1976 | length12 = 01:14 | title13 = Saga úr sveitinni | note13 = af plötunni ''[[Á bleikum náttkjólum]]'', 1977 | length13 = 03:29 | title14 = Útumholtoghólablús | note14 = af plötunni Á bleikum náttkjólum, 1977 | length14 = 03:42 | title15 = Paradísarfuglinn | note15 = af plötunni Á bleikum náttkjólum, 1977 | length15 = 03:46 | title16 = Orfeus og Evridís | note16 = af plötunni Á bleikum náttkjólum, 1977 | length16 = 04:54 | title17 = Nú er ég klæddur | note17 = af plötunni ''[[Nú er ég klæddur og kominn á ról]]'', 1978 | length17 = 01:28 | title18 = Nú tjaldar foldin fríða | note18 = af plötunni Nú er ég klæddur og kominn á ról, 1978 | length18 = 02:13 | title19 = Formsatriði var ekki fullnægt | note19 = af plötunni ''[[Drög að sjálfsmorði]]'', 1979 | length19 = 04:01 | title20 = Lóa Lóa | note20 = af plötunni ''[[Í góðri trú]]'', 1986 | length20 = 03:26 | title21 = Fríða Fríða | note21 = af plötunni Í góðri trú, 1986 | length21 = 04:37 | title22 = Þú bíður (allavegana) eftir mér | note22 = af plötunni Í góðri trú, 1986 | length22 = 03:42 |total_length = 76:05 }} {{Lagalisti | headline = Plata 2 | title1 = Við Birkiland | note1 = af plötunni ''[[Loftmynd]]'', 1987 | length1 = 02:36 | title2 = Björg | note2 = af plötunni Loftmynd, 1987 | length2 = 04:15 | title3 = Reykjavíkurnætur | note3 = af plötunni Loftmynd, 1987 | length3 = 04:06 | title4 = Börn í borg | note4 = af plötunni Loftmynd, 1987 | length4 = 02:01 | title5 = (Borðið þér) Orma frú Norma | note5 = af plötunni ''[[Höfuðlausnir]]'', 1988 | length5 = 05:03 | title6 = Álafossúlpan | note6 = af plötunni Höfuðlausnir, 1988 | length6 = 06:55 | title7 = Aðeins eina nótt | note7 = af plötunni Höfuðlausnir, 1988 | length7 = 03:16 | title8 = Tvær stjörnur | note8 = af plötunni ''[[Bláir draumar]]'', 1988 | length8 = 03:05 | title9 = Vatnsrennibrautin | note9 = af plötunni Bláir draumar, 1988 | length9 = 04:00 | title10 = Gamansemi guðanna | note10 = af plötunni ''[[Þrír blóðdropar]]'', 1992 | length10 = 03:20 | title11 = Mæja Mæja | note11 = af plötunni Þrír blóðdropar, 1992 | length11 = 04:47 | title12 = Rauðar rútur | note12 = af plötunni ''[[Hættuleg hljómsveit og glæpakvendið Stella]]'', 1990 | length12 = 04:36 | title13 = Söngur um ekki neitt | note13 = af plötunni Hættuleg hljómsveit og glæpakvendið Stella, 1990 | length13 = 04:24 | title14 = Litlir sætir strákar | note14 = af plötunni ''[[Drög að upprisu]]'', 1993 | length14 = 03:55 | title15 = Kölski og Ýsan | note15 = af plötunni ''[[Til hamingju með fallið]]'', 1996 | length15 = 02:28 | title16 = Ef heimur eigi | note16 = af plötunni Til hamingju með fallið, 1996 | length16 = 01:47 | title17 = Skiptimynt í buddunni þinni | note17 = af plötunni ''[[Fláa veröld]]'', 1997 | length17 = 04:32 | title18 = Á barnum | note18 = af plötunni Fláa veröld, 1997 | length18 = 03:04 | title19 = Tröð | note19 = af plötunni ''[[Svanasöngur á leiði]]'', 2000 | length19 = 03:10 | title20 = Þín er vænst | note20 = af plötunni ''[[Far ... þinn veg]]'', 2001 | length20 = 02:40 | title21 = Rósa ég kyssi | note21 = af plötunni Far ... þinn veg, 2001 | length21 = 02:40 |total_length = 76:40 }} == Vinnsla == *Stafræn yfirfærsla, tónjöfnun og samsetning Bjarni Bragi Kjartansson *Texti í bæklingi Jónatan Garðarsson *Próförk Þórunn Hrefna Sigurjónsdóttir *Myndir Spessi *Hönnun totil.com *Umsjón Stefán Ingólfsson [[Flokkur:Megas]] [[Flokkur:Íslenskar breiðskífur]] [[Flokkur:Íslenskar hljómplötur]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 2002]] 6qbwpjzmwsqclgxwuq65jtulw3rfs0c 1980477 1980464 2026-09-26T11:53:44Z Torfifagri 33930 1980477 wikitext text/x-wiki {{Plata | nafn = Megas 1972-2002 | týpa = safnplata | flytjandi = Megas | kápa = | kápa_alt = | kápa_texti = | gefin_út = 2002 | tekin_upp = | vettvangur = | hljóðver = | stefna = [[Popptónlist|Popp]], [[Rokktónlist|Rokk]] | lengd = 152:45 (231:52 með aukaplötu) | tungumál = | útgefandi = Íslenskir Tónar | leikstjóri = | upptökustjóri = ýmsir | samansafn = | tímaröð = | síðasti_titill = ''[[Englaryk í tímaglasi]]'' | síðasta_ár = 2002 | ár = 2002 | næsti_titill = ''[[(Kristilega kærleiksblómin spretta í kringum) Hitt og þetta]]'' | næsta_ár = 2002 | misc = | litakóði = }} '''Megas 1972-2002''' er tvöföld safnplata með [[Megas]]i með 43 lögum frá þessum árum. Auk þess fylgdi með safnplötunni platan ''[[(Kristilega kærleiksblómin spretta í kringum) Hitt og þetta]]'', en hún kom einnig út sem sjálfstæð plata. Á árinu [[2002]] komu út endurútgáfur af fyrstu tíu plötum Megasar allt frá upphafi ferilsins til ársins [[1988]], og má segja að þessi safnplata slái botninn í þá seríu. == Lagalisti == {{Lagalisti | all_writing = Megasi nema annað sé tekið fram | headline = Plata 1 | title1 = Skutullinn | note1 = af plötunni ''[[Megas]]'', 1972 | length1 = 01:30 | title2 = Heilræðavísur | note2 = af plötunni Megas, 1972 | length2 = 04:11 | title3 = Þótt þú gleymir Guði | note3 = af plötunni Megas, 1972 | length3 = 01:32 | title4 = Gamli sorrí Gráni | note4 = af plötunni Megas, 1972 | length4 = 01:32 | title5 = Komdu og skoðaðu í kistuna mína | note5 = af smáskífu, 1975 | length5 = 04:54 | title6 = Spáðu í mig | note6 = af smáskífu, 1975 | length6 = 03:51 | title7 = Ég á mig sjálf | note7 = af plötunni ''[[Millilending]]'', 1975 | length7 = 04:29 | title8 = Ragnheiður biskupsdóttir | note8 = af plötunni Millilending, 1975 | length8 = 02:45 | title9 = Gamla gasstöðin við Hlemm | note9 = af plötunni ''[[Fram og aftur blindgötuna]]'', 1976 | length9 = 03:49 | title10 = Sút fló í brjóstið inn | note10 = af plötunni Fram og aftur blindgötuna, 1976 | length10 = 05:12 | title11 = Í speglasalinn | note11 = af plötunni Fram og aftur blindgötuna, 1976 | length11 = 05:48 | title12 = Jólanáttburður | note12 = af plötunni Fram og aftur blindgötuna, 1976 | length12 = 01:14 | title13 = Saga úr sveitinni | note13 = af plötunni ''[[Á bleikum náttkjólum]]'', 1977 | length13 = 03:29 | title14 = Útumholtoghólablús | note14 = af plötunni Á bleikum náttkjólum, 1977 | length14 = 03:42 | title15 = Paradísarfuglinn | note15 = af plötunni Á bleikum náttkjólum, 1977 | length15 = 03:46 | title16 = Orfeus og Evridís | note16 = af plötunni Á bleikum náttkjólum, 1977 | length16 = 04:54 | title17 = Nú er ég klæddur | note17 = af plötunni ''[[Nú er ég klæddur og kominn á ról]]'', 1978 | length17 = 01:28 | title18 = Nú tjaldar foldin fríða | note18 = af plötunni Nú er ég klæddur og kominn á ról, 1978 | length18 = 02:13 | title19 = Formsatriði var ekki fullnægt | note19 = af plötunni ''[[Drög að sjálfsmorði]]'', 1979 | length19 = 04:01 | title20 = Lóa Lóa | note20 = af plötunni ''[[Í góðri trú]]'', 1986 | length20 = 03:26 | title21 = Fríða Fríða | note21 = af plötunni Í góðri trú, 1986 | length21 = 04:37 | title22 = Þú bíður (allavegana) eftir mér | note22 = af plötunni Í góðri trú, 1986 | length22 = 03:42 |total_length = 76:05 }} {{Lagalisti | headline = Plata 2 | title1 = Við Birkiland | note1 = af plötunni ''[[Loftmynd]]'', 1987 | length1 = 02:36 | title2 = Björg | note2 = af plötunni Loftmynd, 1987 | length2 = 04:15 | title3 = Reykjavíkurnætur | note3 = af plötunni Loftmynd, 1987 | length3 = 04:06 | title4 = Börn í borg | note4 = af plötunni Loftmynd, 1987 | length4 = 02:01 | title5 = (Borðið þér) Orma frú Norma | note5 = af plötunni ''[[Höfuðlausnir]]'', 1988 | length5 = 05:03 | title6 = Álafossúlpan | note6 = af plötunni Höfuðlausnir, 1988 | length6 = 06:55 | title7 = Aðeins eina nótt | note7 = af plötunni Höfuðlausnir, 1988 | length7 = 03:16 | title8 = Tvær stjörnur | note8 = af plötunni ''[[Bláir draumar]]'', 1988 | length8 = 03:05 | title9 = Vatnsrennibrautin | note9 = af plötunni Bláir draumar, 1988 | length9 = 04:00 | title10 = Gamansemi guðanna | note10 = af plötunni ''[[Þrír blóðdropar]]'', 1992 | length10 = 03:20 | title11 = Mæja Mæja | note11 = af plötunni Þrír blóðdropar, 1992 | length11 = 04:47 | title12 = Rauðar rútur | note12 = af plötunni ''[[Hættuleg hljómsveit og glæpakvendið Stella]]'', 1990 | length12 = 04:36 | title13 = Söngur um ekki neitt | note13 = af plötunni Hættuleg hljómsveit og glæpakvendið Stella, 1990 | length13 = 04:24 | title14 = Litlir sætir strákar | note14 = af plötunni ''[[Drög að upprisu]]'', 1993 | length14 = 03:55 | title15 = Kölski og Ýsan | note15 = af plötunni ''[[Til hamingju með fallið]]'', 1996 | length15 = 02:28 | title16 = Ef heimur eigi | note16 = af plötunni Til hamingju með fallið, 1996 | length16 = 01:47 | title17 = Skiptimynt í buddunni þinni | note17 = af plötunni ''[[Fláa veröld]]'', 1997 | length17 = 04:32 | title18 = Á barnum | note18 = af plötunni Fláa veröld, 1997 | length18 = 03:04 | title19 = Tröð | note19 = af plötunni ''[[Svanasöngur á leiði]]'', 2000 | length19 = 03:10 | title20 = Þín er vænst | note20 = af plötunni ''[[Far ... þinn veg]]'', 2001 | length20 = 02:40 | title21 = Rósa ég kyssi | note21 = af plötunni Far ... þinn veg, 2001 | length21 = 02:40 |total_length = 76:40 }} == Vinnsla == *Stafræn yfirfærsla, tónjöfnun og samsetning Bjarni Bragi Kjartansson *Texti í bæklingi Jónatan Garðarsson *Próförk Þórunn Hrefna Sigurjónsdóttir *Myndir Spessi *Hönnun totil.com *Umsjón Stefán Ingólfsson [[Flokkur:Megas]] [[Flokkur:Íslenskar breiðskífur]] [[Flokkur:Íslenskar hljómplötur]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 2002]] ryg3ur2u0fjuhiv0dq2br3twhym2r36 0 192936 1980466 2026-09-26T11:14:36Z Masae 538 Ný grein 1980466 wikitext text/x-wiki [[Mynd: Cree People.png|thumb|upright=1.35|Sögulegt heimasvæði Krí-fólksins og mállýskur þeirra]]'''Krí''' er [[Frumbyggjar Kanada|frumbyggjaþjóð]] í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] og telur nú fleiri en 350.000 einstaklinga í [[Kanada]], sem gerir það myndar stærsta samfélag frumbyggja ([[Enska|enska]]: ''First Nations''; [[Franska|franska]]: ''Premières Nations'') í landinu.<ref> "2016 Canadian Census". Statistics Canada. 21 June 2018. </ref> Það kallar sjálft sig Ayisiniwok og Aha payew – sem þýðir „hið sanna fólk“ – eða „fólkið“. Krí-þjóðflokkurinn skiptist í allmarga undirflokka, þar á meðal Sléttu-Krí (enska: Plains Cree; [[krí-tungumál|krí]]:ᐸᐢᑳᐧᐤ ᓀᐦᐃᔭᐁᐧᐃᐧᐣ, Paskwâw Nehiyawewin ), Skógar-Krí (enska: Wood Cree; krí:ᓴᑳᐃᐧᔨᓃᐃᐧᐤ, Sakâwiyinîwiw), Kletta-Krí (enska: Rocky Cree; krí: ᐊᓯᓃᐢᑳᐃᐧᔨᓂᐤ, Asinîskâwiyiniw ), Mýrar-Krí (enska: Swampy Cree; krí: ᒪᐢᑫᑯᐃᐧᔨᓂᐤ, Maskekowiyiniwak,), Elgs-Krí (enska: Moose Cree; krí: ᐃᓕᓖᒧᐎᓐ, Ililîmowin, ) og Austur-Krí (enska: East Cree; krí: ᐄᔨᔫ ᐊᔨᒨᓐ, Īyiyū Ayimūn), og þar að auki nokkrar þjóðflokka sem Atikamekw-, [[Innu]]- og Naskapi-þjóðirnar sem eru náskyldar þeim. Einnig eru þeir hópar náskyldir Krí-fólkinu sem eru nefndir Anisininew eða Oji-Cree og Métis; bæði þessi þjóðarbrot eiga sér blandaðan uppruna, auk Krí ættfeður á sá fyrrnefndi einnig á rætur að rekja til [[Ojibweg]]-fólks (Chippewa) en sá síðarnefndi til Evrópumanna. Hefðbundin landsvæði Krí-fólksins náðu frá [[Klettafjöll|Klettafjöllum]] að [[Atlantshaf|Atlantshafi]], að mestu í núvarandi Kanada en einnig í hluta af Bandaríkjunum.<ref>[ https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/Krí Krí".] The Canadian Encyclopedia Historica Canada.</ref> Þótt meirihluti Krí-fólks búi í Kanada eru einnig minni samfélög í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], einkum í [[Montana]] fylki. <ref>[https://www.historymuseum.ca/search?q=Krí Krí] Canadian Museum of history</ref> ===Orðsifjar=== Nafnið Krí á íslensku kemur úr ensku Cree sem upphlega kemur úr frönsku: Les Cris [karlkyns fleirtala] / Les Cries [kvenkyns fleirtala]. Orðið „Cris“ er hins vegar stytting á „Christinaux“ (einnig ritað „Kristineaux“, „Kiristinous“ eða „Kilistinous“) – sem aftur á rætur að rekja til orðsins „Kinistino“ í tungumáli Ojibwe-fólksins.<ref>McLeod, Neal. [https://teaching.usask.ca/indigenoussk/import/Krí.php "Krí".] Indigenous Saskatchewan Encyclopedia. University of Saskatchewan.</ref> Ojibwe-fólkið notaði þetta heiti yfir fjölmarga hópa sem bjuggu norðan og vestan við [[Miklavatn (Norður-Ameríka)|Miklavatn]] (á ensku Lake Superior), einkum í Manitoba.<ref>Thompson, David (1971). "Life with the Nahathaways". Travels in western North America, 1784–1812. Macmillan of Canada. p. 109. ISBN 9780770512125.</ref> Franskir [[Loðskinn|loðskinnakaupmenn]] voru fyrstu Evrópumenn til að sækja þessi svæði hem og notuðu þetta nafn yfir ýmsa þjóðflokka í Kanada. ==Menningarbrot== [[Mynd:Edward S. Curtis Collection People 062.jpg|thumb|alt=Krí kona, ljósmynd tekin 1928|Krí kona, ljósmynd tekin 1928]] Í þúsundir ára hafa forfeður Krí-fólksins búið í hinum miklu barrskógarsvæðum í norðurhluta Norður-Ameríku, allt frá Klettafjöllunum og Sléttunum miklu í vestri til Labrador í austri. Það fylgdi árstíðabundnum ferðum veiðidýra til að afla sér kjöts til matar, skinna í föt og híbýli og bein til smíða verkfæri. Á sumrin voru [[Kanó|kanóar]] aðal ferðamátinn á vötnum og ám en í snjóþungu vetrarlagi þurfti að nota [[Snjóþrúgur|snjóþrúgur]] og sleða. [[Mynd:Snowshoe2.jpg|175px|thumb|Hefðbundin gerð af snjóþrúgum]]Veðurfarið einkennist af löngum snjóþungum vetrum og fremur stutt sumur og hentar ekki sérlega vel til jarðyrkju; Krí-fólkið lifði því einkum á veiðiskap, en það tíndi einnig ber, sveppi og söfnuðu mörgum tegundum af villtum ætijurtum þegar þær voru fáanleg. Hinir löngu vetur geta verið mjög harðir og ef ekki tókst að safna nægum matvælaforða á helstu veiðitímum gat það leitt til matarskorts og harðinda þegar snjóþungir vetrarmánuðirnir gengu í garð. [[Mynd: CreeCamp1871.jpg|thumb|Tipi tjaldbúðir 1871]] [[Mynd:The American Indian Fig 11.jpg|thumb|Fluttningar með dráttarhundum]] [[Mynd:Cree women working on a large moose hide - Waterhen River area, Northern Saskatchewan (17873088274).jpg|thumb|alt=Kona að vinna elgshúð|Kona að vinna elgshúð]] Fyrir landnám Evrópumanna í Kanada skiptist Krí-þjóðin í tvo meginhópa; annars vegar þeir sem bjuggu aðallega á skógarsvæðunum, hins vegar á [[Slétturnar miklu|Sléttunum miklu]]. Andleg og trúarleg menning og venjur hópana var nauðalík en líf og verkmenning var að öðlu leyti misjöfn eftir búsetusvæði, meðal annars híbýlin. Skógarbúarnir bjuggu í ''[[wigwams]]'' sem eru kúpt eða keilulaga smáhýsi þar sem viðargrind er þakin dýraskinnum eða birkiberki. Sléttubúarnir, hins vegar bjuggu í ''[[tipitjöld|tipitjöldum]]'', stengur bundnar saman að ofan og klæddir vísundaskinni, sem auðveld voru að pakka saman og flytja.<ref> Laubin, Reginald; Laubin, Gladys (2012). The Indian Tipi: Its History, Construction, and Use (2 ed.). University of Oklahoma Press. ISBN 978-0806188522.</ref> Áður en Evrópubúar fluttu hesta til Norður-Ameríku á 16. öld voru hundar einu dýrin í álfunni sem höfðu verið tamin. Sléttubúarnir notuðu einkum hundana til fluttninga á tipi-tjöldunum og öðrum eignum. Hundarnir drógu burðargrind úr tveimur stöngum, svokallaða „''travois''“, sem voru bundnar saman í annan endan. Þær voru festar með leðurólum um herðar og bringu og á þær var hlaðið ýmsum varningi, þar á meðal tjaldstöngum. Lengra norður í skógarhéraðunum voru hundar notaðir til að draga sleða og fólk yfir ísalögð fljót og vötn. Hundar voru einnig notaðir til aða leita uppi og króa af stór og lítil veiðidýr við veiðar. <ref> Lacey Fleming (2017) [https://albertashistoricplaces.com/2017/11/15/working-dogs-domestic-canids-in-indigenous-societies/ Working Dogs: Domestic Canids in Indigenous Societies]. RETROactive The Historic Resources Management Branch</ref> Krí orðið fyrir hund er ''atim'', og nota hunda som dráttardýr heitir ''otāpāstimīw''. [[Mynd:The Moose Hunter - Cree.jpg|thumb|alt=Krí veiðimaður blæs horn til að lokka elgi|Krí veiðimaður blæs horn til að lokka elgi]] Þeir sem bjuggu á skógarsvæðinu, byggðu afkomu sína áður á veiðum á spendýrum og fuglum, fiskveiðum og söfnun villtra jurta til matar. Helst veiddu þeir stærri spendýr eins og [[Hreindýr|hreindýr]], [[Elgur|elgi]], [[Bjarndýr|birni]] og [[Bjór (nagdýr)|bjóra]], en hérar og önnur minni dýr voru einnig mikilvægur hluti fæðuöflunar. Lífsafkoma þeirra sem bjuggu á Sléttunum miklu var bundinn veiðum á [[Vísundur|vísundum]] og söfnun villtra jurta líkt og hjá öðrum sléttuþjóðum. Eftir að hafa eignast hesta og skotvopn gerðust þeir miklu herskárari en Skógar-Krí-menn, og áttu í vopnuðu deilum við aðrar sléttuþjóðir. ===Stjórnun=== Krí-fólkið var hluti af menningarheimi þeirra sem töluðu algonkínsk tungumál, það einkenndist meðal annars af því að að hafði ekki fasta búsetu í stórum byggðum heldur fluttu sig á milli svæða í minni hópum eftir árstíðum og framboði á matvælum. Þetta stuðlaði að því að mismunandir hópar innan Krí-þjóðflokksins þróuðu með sér sérstökar hefðir og sjálfsmyndir. Engar öflugar ættir eða ættgengt höfðingjavald sameinuði Krí-fólkið í eitt samhent þjóðfélag. Samfélagið samanstóð af þremur meginstigum, fjölskyldan, veiðihópurinn og stórhópurinn. Hver veiðihópur var um 10–20 manns og á sumrin söfnuðust veiðihóparnir saman í stórhóp sem gat verið 75–200 manns. Stærri hópurinn safnaðist saman á sumrin til að eiga samskipti, stunda vöruskipti og halda hátíðir. Stærri hópar sameinuðust einnig þegar til stríðsátaka kom. Ákvarðanataka og félagsleg stjórnun Krí samfélagsins var fremur einföld og án miðstýrðra valdastofnana eða formlegra leiðtoga. Fyrir utan fjölskyldueininguna var aðild að ýmsum hópum breytileg eftir aðstæðum og umhverfi. Eignaréttur á landi eða veiðisvæðum byggðist á hugmyndum um sameign og virðingu fyrir landinu.<ref> Reynar, Anika og Zoe Matties. Indigenous People of Manitoba. Mennonite Central Committee, 2015. https://www.icmanitoba.com/wp-content/uploads/2019/11/Indigenous-People-of-Manitoba-A-Guide-for-Newcomers.pdf.</ref> Krí-fólkið lagði áherslu á að samfélagið byggðist á samhygð og jafnrétti, þar sem sumir einstaklingar höfðu meiri áhrif og völd vegna hæfileika við veiðar eða aðrar sameiginlegar framkvæmdir. Skyldleika- eða ættartengsl (wâhkotowin) var kjarninn í heimsmynd Krí-fólksins, ekki aðeins hvað varðar tengsl fólks innbyrðis heldur einnig tengsl þess við landið og umheiminn og virðing fyrir öndum veiðidýra.<ref> Willie Ermine. [https://teaching.usask.ca/indigenoussk/import/Krí_religious_ethos.php Cree Religious Ethos]. Indigenous Saskatchewan Encyclopedia. University of Saskatchewan</ref> ===Trú og heimsmynd=== Heimsmynd Krí-fólksins byggir á tengslum manna og náttúru; heilsa og hamingja fæst með því að lifa í jafnvægi við náttúruna. Samskipti við anda dýra og aðra náttúruanda stjórnuðu trúarlífi, þessi sambönd birtust oft í draumum. Veiðimenn höfðu svo kallaða ''pawâkanak'' (draumaaðstoðarmenn) sér til halds og trausts sem vísuðu þeim veginn að bráðinni og veittu þeim liðsinni þegar á þurfti að halda. Hver og einn bar ábyrgð á gjörðum sínum og afleiðingum þeirra og það var mikilvægt að sýna virðingu með því að skipta sér ekki of mikið af öðrum. [[Mynd:Cree Indian sun dancers, probably Montana, ca 1893 (LAROCHE 126).jpeg|thumb|Krí Sólardansarar, ljósmynd tekin 1893]] Jafnrétti og samnýting var einn af helstu þáttum í siðferðishugmyndum Krí-fólksins; veiðifang og öðrum auðlindum var deilt með öðrum. Að deila mat með öðrum var afar mikilvægt, hvort sem um var að ræða erfiða tíma eða allsnægtir þegar saman var komið til hátíðahalda. <ref> Dion, J.F. 1979. My Tribe the Crees. Calgary: Glenbow Museum; Mandelbaum, D.M. 1979 (1940). The Plains Cree. Regina: Canadian Plains Research Center.</ref> [[Mynd:Cree and Métis Men Performing the Pipe Ceremony - Waterhen River, Northern Saskatchewan (20186421889).jpg|thumb|alt=Krí og Mètis menn fremja Pípu-helgiathöfnina|Krí og Mètis menn fremja Pípu-helgiathöfnina]] Krí-fólkið framdi margvíslegar helgiathafnir og aðra menningagjörninga, þar á meðal ''Sólardansinn'' (Sun Dance), Powwow-hátíðir, ''Svitahús hreinsun'' (Sweat Lodge purification) og ''Pípu helgiathöfnin'' (Pipe Ceremony) til dæmis. Flestir slíkir helgisiðir voru bannaðir samkvæmt ''Indíánalögunum'' (''Indian Act'') 1876 í Kanada og í Bandaríkjunum 1883 samkvæmt ''Lögunum um trúarleg afbrot'' (''Religious Crimes Code'') allt fram til miðja 20.öld, margar þessara athafnar og hátíðir hafa verið endurvaktar. Kristnir trúboðar, í fyrstu einungis kaþólskir, hófu starf við að snúa Krí-mönnum frá miðri 17. öld. Trúboðarnir leituðst mjög eftir að við að breyta hefðbundnu atferli og siðvenjum, þar á meðal þáttöku í andlegum athöfnum, greftrunarsiðum og fjölkvæni, en einnig að innleiða veiðibann á sunnudögum. En trúboðarnir kvörtuðu yfir því að Krí-fólkið hafi haldið fast við hefðbundna heimsmynd og helgiathafnir og aðlagað eða innlimað kristna venjur inn í andlegt líf sitt.<ref> Clinton N. Westman (2022). Cree and Christian: Encounters and Transformations. Western Historical Quarterly. 54. Bls. 78-79. DOI:10.1093/whq/whac079</ref>. ===Tungumál=== [[Mynd:Algonquian language map with states and provinces.svg|thumb|alt=Algonkísk tungumál|Algonkísk tungumál]] Krí-tungumálið tilheyrir algonkínsku-tungumálaættinni og er í raun mállýskusamfella eða fjölskylda tengdra mállýskna. Talsverður munur á því hvernig ólíkir Krí-hópar tala allt eftir landsvæðum, bæði orðaforða og framburður. Því nær sem samfélög málhafa eru hvert öðru, þeim mun líklegra er að þeir skilji hver annan en þeir sem koma frá sinn hvorum enda málsamfellunar skilja ekki hvern annan. Til dæmis er austur-krí-mállýskan náskyld Innu-tungumálinu og því illskiljanleg fyrir Sléttu-Krí.<ref>[ https://www.ethnologue.com/country/CA/ Languages of Canada".] Ethnologue: Languages of the World. </ref> Árið 2021 greindi Statistics Canada frá því að 86.475 manns töluðu krí-mállískur. Krí er eitt útbreiddasta tungumál frumbyggja í Kanada, ásamt Inuktitut og Ojibwe. Meirihluti þeirra sem tala Krí búa í Saskatchewan, Alberta og Manitoba. Þetta er það frumbyggjamál í Kanada sem flestir tala.<ref>[https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/as-sa/98-200-x/2021012/98-200-x2021012-eng.cfm Indigenous languages across Canada.] Statistics Canada 2021</ref>Eina svæðið þar sem krí-mál hefur opinbera stöðu er í Norðvesturhéruðunum, ásamt átta öðrum málum frumbyggja, frönsku og ensku.<ref> [https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/le-secretariat-de-leducation-et-des-langues-autochtones/languages-overview "Languages Overview".] Indigenous Languages and Education Secretariat. Government of Northwest Territories. </ref> ===Krí atkvæðatáknróf=== [[Mynd:Cree syllabic.gif|thumb|alt=Krí atkvæðatáknróf |Krí atkvæðatáknróf ]]-atkvæðatáknrófið er skriftarkerfi sem notað er fyrir flest algonkínsk tungumál í Kanada. Ritkerfið var þróað á árunum 1840–1846 í samstarfi metodistatrúboðans James Evans og frumbyggja af Krí- og Ojibwe-þjóðflokkunum. Kanadíska atkvæðatáknrófið fyrir frumbyggjamál, sem þróaðist út frá þessu, er einnig notað fyrir önnur frumbyggjamál í Kanada – þar á meðal inúkítút og algónkíönsk mál – þótt hljóðgildi táknanna séu í sumum tilvikum verulega ólík. Líkt og í latneska stafrófinu eru orð skrifuð frá vinstri til hægri. <ref> Nichols, John (1996). "The Cree Syllabary". In Peter Daniels (ed.). The World's Writing Systems. New York: Oxford University Press. bls. 599–611.</ref> Atkvæðatáknrófið eru skrifað með tólf grunnformum sem snúið er í fjórar áttir eftir sérhljóða atkvæðisins.<ref>[ https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?item_id=script_detail&key=Cans Unified Canadian Aboriginal Syllabics]. ScriptSource</ref> Í fyrstu voru trúboðar tregir til að nota að það, en frumbyggjarnir tóku það upp með miklum hraða, þannig að í lok 19.aldar var Krí-þjóðin meðal þeirra læsustu í heimi. ==Sögubrot== Fyrstu þekktu samskipti Evrópumanna við Krí-þjóðina áttu sér stað árið 1611 við [[Hudsonflói|Hudsonflóa]] og [[James-flói|James-flóa]]. Jesúíta trúboðar fóru að sækja Krí-menn heim vestan við James-flóa um 1640. En það er ekki fyrr en upp úr 1670 sem Hudsonflóafélagið (Hudson Bay Company) fór að stofna verslunarstaði fyrir loðskinn. Þessi viðskipti höfðu smám saman gríðarleg áhrif á líf Krí-þjóðflokksins. Krí-menn stjórnuðu vatnaleiðum vestan og sunnan við flóann og höfðu þar með mikilvægt hlutverk sem milliður milli annara þjóðflokka við Evrópska kaupmenn. <ref> Leonard Mason (1967). The Swampy Cree: A Study in Acculturation. National Museum of Canada. Anthropology Paper 13. Ottawa</ref> Þessi viðskipti gerðu einnig að Krí-menn fengu skotvopn, framhlaðninga, sem höfðu gagnger áhrif á afkomu og sögu þeirra. [[Mynd:Eeh-tow-wées-ka-zeet, He Who Has Eyes Behind Him - George Catlin.jpg|thumb|alt=Eeh-tow-wées-ka-zeet, Hann sem hefur augu í hnakkanum, einn af höfðingjum Sléttu-Krí. Málverk eftir George Catlin. 1832|Eeh-tow-wées-ka-zeet, Hann sem hefur augu í hnakkanum, einn af höfðingjum Sléttu-Krí. Málverk eftir George Catlin, 1832]] Sléttu-Krí í austurhluta Kanada fengu hesta um 1770 og urðu á mjög stuttum tíma mjög góðir hestamenn og það gjörbreytti lífsháttum þeirra og urðu ólík annara Krí-manna. Frá því að byggja mikið á kanóferðum á ám og fljótum og hægfara fluttningi á grassléttunni með hunda sem dráttardýr urðu þeir hesta- og vísundaveiðimenn. Það varð einnig til þess að þeir kepptu og börðust við aðra þjóðflokka. <ref> Records, Laben Samuel (1995). Maris Wheeler, Ellen Jayne (ritstj.). Cherokee Outlet Cowboy. Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 9780806128726.</ref> Þjóðflokkar frumbyggja sem bjuggu á Sléttunum miklu höfðu veitt vísunda um aldaraðir með bogum og örvum og með því að króa þá að. Skotvopn og hestar gjörbreyttu þessum veiðum fyrir íbúana á svæðinu. En þær stóku stökkbreytingum á 19. öld þegar þær urðu miklu stórfelldari en áður, þar sem skammtímahagnaður var settur í fyrirrúmi fyrir sjálfbærni til langs tíma. Frumbyggjar á hestbaki og innflytjendur af Evrópskum uppruna sem einungis sóttust eftir húðunum útrýmdu vísundunum næstum algjörlega á skömmum tíma. Í byrjun 19. aldar var talið að um 30 milljónir vísunda væru á Sléttunum miklu, en gróðinn af vísundahúðum hvatti bæði frumbyggja og hvíta landnema til ofveiða þannig að um 1880 voru einungis um 1000 dýr eftir. <ref> Isenberg, Andrew C. (2001). The Destruction of the Bison: An Environmental History, 1750-1920. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 9780521003483.</ref> Þetta hafði skelfileg áhrif á Sléttu-Krí-fólkið sem hafði tileinkað sér lífshætti sléttunnar og aðlagað líf sitt algjörlega eftir vísundaveiðunum. Loðskinna eftirspurn minnkaði mjög á evrópskum mörkuðum um miðja 19. öld og hafði mikil áhrif á afkomu Krí-fólksins. Evrópskar vörur, skotvopn og ýmir málmhlutir og verkfæri höfðu orðið mikilvægur þáttur í lífsafkomu þeirra og þeir höfðu þess vegna orðið efnahagslega háðir þessum viðskiptum. Hrun loðskinnamarkaðarins steypti fjölmörgum í mikla fátækt.<ref> Obbard, Martyn & Jones, James & Newman, R.A. & Booth, A. & Satterthwaite, A.J. & Linscombe, G.. (1987). Furbearer Harvests in North America, 1600–1984.</ref> Þessi þróun gerði Krí-fólkið mjög háð opinberi framfærslu þegar fram í sótti á 20. öld. [[Mynd:Red Deer Industrial School Circa 1914.jpg|thumb|alt=Red Deer Industrial School, sem ver rekinn af kirkju meþódista, hæstu tíðni sjálfsvíga heimavistarskóla frumbyggja í Kanada. Ljósmynd frá 1914|Red Deer Industrial School, sem ver rekinn af kirkju meþódista, hæstu tíðni sjálfsvíga heimavistarskóla frumbyggja í Kanada. Ljósmynd frá 1914]] Sjúkdómsfaraldrar, útrýming vísundahjarða ásamt stefnu stjórnvalda sem miðaði að því að með samningum neyða þá til að gefa eftir land leiddi til þess að sjálfstæði Krí og annara frumbyggjaþjóða var lagt í rúst á níunda áratug 19. aldar. Með því að minnka aðstoð og matargjafir til sveltandi frumbyggja neyddi Kanadíska ríkisstjórnin þá til að undirrita samninga, svo kallaða ''Tölusettu samningana'' (e. ''The Numbered Treaties''), um að yfirgefa landsvæði sín og og flytja á svo kölluð ''verndarsvæði'' (''Indian reserve'') . Þar lifðu þeir af landbúnaði og lausavinnu og en félagsleg vandamál, áfengisneysla, heimilisofbeldi og sjálfsfyrirlitning urðu mjög ráðandi. Með svo kölluðum ''Indíánalögum'' (e. ''Indian Act'') árið 1876 var lögð áhersla á að fá frumbyggjana að taka upp menningu evrópsk-kanadíska samfélagsins og yfirgefa upprunamenningu sína, lögin bönnuðu flest allt sem viðkom menningu og trú frumbyggja. Lög um sérstaka heimavistarskóla (e. residential schools) sem reknir voru af kirkjum fyrir börn frumbyggja voru sett 1894 með skólaskildu. Skólarnir einangruðu börnin frá fjölskyldum sínum með því markmiði að útiloka þau frá menningu frumbyggja.<ref> Miller, J.R. (2024). [https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/residential-schools Residential Schools in Canada.] The Canadian Encyclopedia.</ref> Grífurleg mannfall varð hjá Krí-fólkinu líkt og hjá öðrum frumbyggjaþjóðum Norður-Ameríku, eftir komu Evrópumanna vegna skæðra sjúkdóma sem þeir báru með sér. Alvarlegar [[Bólusótt|bólusóttarfaraldrar]] geisuðu árin 1780 og 1782 og samkvæmt ágiskun sagnfræðinga lifði aðeins einn af hverjum fimmtíu af.<ref> C Stuart Houston, Stan Houston (2000). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2094753/ The first smallpox epidemic on the Canadian Plains: In the fur-traders' words]. Canadian Journal of Infectious Diseases and Medical Microbiology</ref> Bráðsmitandi sjúkdómar af þessu tagi höfðu áður verið óþekktir og frumbyggjunum þótti ótrúlegt að sjúkdómar gætu borist frá einum til annars. Fjölmargir Krí létust einnig í [[Inflúensa|inflúensufaraldöldum]] árin 1908, 1909 og 1917. Á 21. öld hefur Krí-fólkið haldið áfram að vera einn stærsti hópur frumbyggja í Norður-Ameríku. Frá 1960 fór afstaða til frumbyggja mjög að breytast í Kanada og þá einnig réttindabarátta þeirra. Það hefur leitt til að sjálfsmynd, lagaleg staða og vegsemd þessara þjóðflokka hefur vaxið mjög. Meðal Krí-fólksins hefur þetta leitt til endurvakningar á menningarhefðum og hátíðum og sérstaklega í sterku átaki við að auka kunnáttu og notkun á tungumáli þjóðarinnar. Arfleifð kanadíska heimavistarskólakerfisins hefur enn mikil neikvæð áhrif, síðast skólinn lokaði 1997. En nú vinna margir skólar, stofnanir og félög að því að miðla tungumáli, sögu og menningu til barna og ungs fólks. Um 40% skráðra Krí einstaklinga í Kanada búa á verndarsvæðum (reserve), en um 60% utan þeirra.<ref>[ https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/41-20-0002/412000022023004-eng.htm Status First Nations people in Canada: A snapshot from the 2021 Census]. Statistics Canada</ref> ==Krí og Nýja Ísland== Árið 1875 veitti Kanadíska ríkisstjórnin íslenskum landnemum rétt til sjálfstjórnarsvæðis í Interlake-héraði í [[Manitoba]] sem var nefnt [[Nýja Ísland]]. Þetta landsvæði hafði verið hefðbundið land- og veiðisvæði Krí og Ojibwe-þjóðanna og hafði verið lofað Krí-fólkinu sem verndarsvæði. Koma Íslendinganna skapaði í byrjun spennu og landflótta þeirra frumbyggja sem þegar bjuggu og veiddu á svæðinu. <ref>Ryan Eyford (2016). White Settler Reserve. New Iceland and the Colonization of the Canadian West. University of British Columbia Press. Bls 45-47. ISBN: 780774831581</ref> Þegar Íslenskir innflytjendur fóru að flytja til vesturstrandar Winnepegvatns bjuggu Krí-menn aðallega við nyrðri hluta vatnsins en þeim hafði fækkað mjög vegna sjúkdóma sem Evrópskir innflytjendur til Norður-Ameríku báru með sér. Þegar íslensku Vesturfararnir komu til Kanada voru yfirvöld að þvinga frumbyggja til að flytja til svo nefndra verndarsvæða þeirra (Indian reserve) og samhliða að vinna að innfluttningi hvítra Evrópskra innflytjenda og gjarnan inn á hefðbundin svæði frumbyggja. <ref>Anne Brydon (2001), „Dreams and Claims: Icelandic -Aboriginal Interactions in the Manitoba Interlake,“ Bls. 174–179. Journal of Canadian Studies. 2001. Volume 37, Number 1 https://doi.org/10.3138/jcs.37.1.24</ref> Í vikuritnu [[Lögberg - Heimskringla]] sem kom út 23. júlí 1964 var birt bréf sem rithöfundurinn [[Guttormur J. Guttormsson]] skrifaði vini sínum, Steingrími Thorlákssyni, um Krí-þjóðina (sem hann skrifar Cree). Guttormur fæddist í Nýja Íslandi í Kanada en skrifaði alltaf á íslensku og bjó alltaf meðal íslenskumælandi landa. Hann fæddist 1878 og var orðinn áttatíu og fjögurra ára gamall þegar hann skrifaði bréfið: „þú baðst mig að segja þér bréflega það sem ég sagði þér munnlega í gær um Indíána meðalið góða — rótina sem hér með fylgir sýnishorn af. Ég mun hafa verið á fimmta árinu þegar ég hafði fyrstu kynni af henni. Síðan eru liðin áttatíu ár.“ Guttormur var fimm ára gamalt árið 1893. Í bréfinu er Guttormur fullur aðdáunar á Krí-þjóðinni og segir „Það skal tekið fram að á þeim tíma var veruleg Indíánamenning viðloðandi í Norður Nýja- Íslandi.“ Hann lýsir þeim sem „mesta myndarfólk, stórvaxið, hraustlegt, þrekmikið og fjörugt.“ Hann leggur áherslu á að Krí-fólkið hafi ekki tileinkað sér neina þekkingu eða venjur frá landnemunum: „Fyrir sína aldagömlu þekkingu á landinu og möguleikum þess, lifðu þeir miklu betra og léttara lífi en íslenzku landnemarnir. Þeir tóku ekkert upp eftir Íslendingum, en Íslendingar lærðu margt af þeim og hefðu átt að læra fleira. “<ref> Guttormur J. Guttormsson (1964). [https://timarit.is/page/2228393 Um Idíánarót – Margra meina bót] Lögberg-Heimskringla. 30. tölublað (23.07.1964) Bls. 20-21</ref> Frumbyggjar, bæði Krí og Ojibwa, björguðu mörgum íslenskum fjölskyldum frá hungri á fyrstu árum landnámsins með því að kenna þeim hvernig ætti að veiða villibráð og fisk og komast af snjóþungu og köldu veturna í Kanada og eins hina hörðu bólusóttarfaraldra á árunum 1876–1877.<ref>Hildur Sigurbergsdóttir (2025). [https://skemman.is/bitstream/1946/49525/1/Hildur%20Sigurbergsdóttir%20-%20BA%20lokaritgerð.pdf Birnir, úlfar og Indjánar.] Áhrif hugarheims Vesturfara á samskipti þeirra við Fyrstu þjóðir Kanada. Háskóli Íslands.</ref> == Tilvísanir == <references/> ==Ítarefni== * John S. Milloy: The Plains Cree. Trade, Diplomacy and War, 1790 to 1870. University of Manitoba Press, Winnipeg 1988, ISBN 0-88755-141-6, (Manitoba studies in native history, 4) * Boyce Richardson: Strangers devour the Land. A Chronicle of the Assault upon the last coherent Hunting Culture in North America, the Cree Indians of northern Quebec, and their vast primeval homelands. Alfred A. Knopf, New York 1976, ISBN 0-394-49838-0. * D'Arcy Jenish: Indian Fall: The Last Great Days of the Plains Cree and the Blackfoot Confederacy, Viking/Allen Lane, 1999, ISBN 0-670-88090-6. * David G. Mandelbaum (1978). The Plains Cree: An Ethnographic, Historical, & Comparative Study (Canadian Plains Studies). Canadian Plains Research Center. ISBN 0889770131 [[Flokkur:Saga Kanada]] [[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]] hmixiqeadu8sxi20xp28ouypwjdxn6s 1980472 1980466 2026-09-26T11:27:43Z Masae 538 /* Krí atkvæðatáknróf */ 1980472 wikitext text/x-wiki [[Mynd: Cree People.png|thumb|upright=1.35|Sögulegt heimasvæði Krí-fólksins og mállýskur þeirra]]'''Krí''' er [[Frumbyggjar Kanada|frumbyggjaþjóð]] í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] og telur nú fleiri en 350.000 einstaklinga í [[Kanada]], sem gerir það myndar stærsta samfélag frumbyggja ([[Enska|enska]]: ''First Nations''; [[Franska|franska]]: ''Premières Nations'') í landinu.<ref> "2016 Canadian Census". Statistics Canada. 21 June 2018. </ref> Það kallar sjálft sig Ayisiniwok og Aha payew – sem þýðir „hið sanna fólk“ – eða „fólkið“. Krí-þjóðflokkurinn skiptist í allmarga undirflokka, þar á meðal Sléttu-Krí (enska: Plains Cree; [[krí-tungumál|krí]]:ᐸᐢᑳᐧᐤ ᓀᐦᐃᔭᐁᐧᐃᐧᐣ, Paskwâw Nehiyawewin ), Skógar-Krí (enska: Wood Cree; krí:ᓴᑳᐃᐧᔨᓃᐃᐧᐤ, Sakâwiyinîwiw), Kletta-Krí (enska: Rocky Cree; krí: ᐊᓯᓃᐢᑳᐃᐧᔨᓂᐤ, Asinîskâwiyiniw ), Mýrar-Krí (enska: Swampy Cree; krí: ᒪᐢᑫᑯᐃᐧᔨᓂᐤ, Maskekowiyiniwak,), Elgs-Krí (enska: Moose Cree; krí: ᐃᓕᓖᒧᐎᓐ, Ililîmowin, ) og Austur-Krí (enska: East Cree; krí: ᐄᔨᔫ ᐊᔨᒨᓐ, Īyiyū Ayimūn), og þar að auki nokkrar þjóðflokka sem Atikamekw-, [[Innu]]- og Naskapi-þjóðirnar sem eru náskyldar þeim. Einnig eru þeir hópar náskyldir Krí-fólkinu sem eru nefndir Anisininew eða Oji-Cree og Métis; bæði þessi þjóðarbrot eiga sér blandaðan uppruna, auk Krí ættfeður á sá fyrrnefndi einnig á rætur að rekja til [[Ojibweg]]-fólks (Chippewa) en sá síðarnefndi til Evrópumanna. Hefðbundin landsvæði Krí-fólksins náðu frá [[Klettafjöll|Klettafjöllum]] að [[Atlantshaf|Atlantshafi]], að mestu í núvarandi Kanada en einnig í hluta af Bandaríkjunum.<ref>[ https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/Krí Krí".] The Canadian Encyclopedia Historica Canada.</ref> Þótt meirihluti Krí-fólks búi í Kanada eru einnig minni samfélög í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], einkum í [[Montana]] fylki. <ref>[https://www.historymuseum.ca/search?q=Krí Krí] Canadian Museum of history</ref> ===Orðsifjar=== Nafnið Krí á íslensku kemur úr ensku Cree sem upphlega kemur úr frönsku: Les Cris [karlkyns fleirtala] / Les Cries [kvenkyns fleirtala]. Orðið „Cris“ er hins vegar stytting á „Christinaux“ (einnig ritað „Kristineaux“, „Kiristinous“ eða „Kilistinous“) – sem aftur á rætur að rekja til orðsins „Kinistino“ í tungumáli Ojibwe-fólksins.<ref>McLeod, Neal. [https://teaching.usask.ca/indigenoussk/import/Krí.php "Krí".] Indigenous Saskatchewan Encyclopedia. University of Saskatchewan.</ref> Ojibwe-fólkið notaði þetta heiti yfir fjölmarga hópa sem bjuggu norðan og vestan við [[Miklavatn (Norður-Ameríka)|Miklavatn]] (á ensku Lake Superior), einkum í Manitoba.<ref>Thompson, David (1971). "Life with the Nahathaways". Travels in western North America, 1784–1812. Macmillan of Canada. p. 109. ISBN 9780770512125.</ref> Franskir [[Loðskinn|loðskinnakaupmenn]] voru fyrstu Evrópumenn til að sækja þessi svæði hem og notuðu þetta nafn yfir ýmsa þjóðflokka í Kanada. ==Menningarbrot== [[Mynd:Edward S. Curtis Collection People 062.jpg|thumb|alt=Krí kona, ljósmynd tekin 1928|Krí kona, ljósmynd tekin 1928]] Í þúsundir ára hafa forfeður Krí-fólksins búið í hinum miklu barrskógarsvæðum í norðurhluta Norður-Ameríku, allt frá Klettafjöllunum og Sléttunum miklu í vestri til Labrador í austri. Það fylgdi árstíðabundnum ferðum veiðidýra til að afla sér kjöts til matar, skinna í föt og híbýli og bein til smíða verkfæri. Á sumrin voru [[Kanó|kanóar]] aðal ferðamátinn á vötnum og ám en í snjóþungu vetrarlagi þurfti að nota [[Snjóþrúgur|snjóþrúgur]] og sleða. [[Mynd:Snowshoe2.jpg|175px|thumb|Hefðbundin gerð af snjóþrúgum]]Veðurfarið einkennist af löngum snjóþungum vetrum og fremur stutt sumur og hentar ekki sérlega vel til jarðyrkju; Krí-fólkið lifði því einkum á veiðiskap, en það tíndi einnig ber, sveppi og söfnuðu mörgum tegundum af villtum ætijurtum þegar þær voru fáanleg. Hinir löngu vetur geta verið mjög harðir og ef ekki tókst að safna nægum matvælaforða á helstu veiðitímum gat það leitt til matarskorts og harðinda þegar snjóþungir vetrarmánuðirnir gengu í garð. [[Mynd: CreeCamp1871.jpg|thumb|Tipi tjaldbúðir 1871]] [[Mynd:The American Indian Fig 11.jpg|thumb|Fluttningar með dráttarhundum]] [[Mynd:Cree women working on a large moose hide - Waterhen River area, Northern Saskatchewan (17873088274).jpg|thumb|alt=Kona að vinna elgshúð|Kona að vinna elgshúð]] Fyrir landnám Evrópumanna í Kanada skiptist Krí-þjóðin í tvo meginhópa; annars vegar þeir sem bjuggu aðallega á skógarsvæðunum, hins vegar á [[Slétturnar miklu|Sléttunum miklu]]. Andleg og trúarleg menning og venjur hópana var nauðalík en líf og verkmenning var að öðlu leyti misjöfn eftir búsetusvæði, meðal annars híbýlin. Skógarbúarnir bjuggu í ''[[wigwams]]'' sem eru kúpt eða keilulaga smáhýsi þar sem viðargrind er þakin dýraskinnum eða birkiberki. Sléttubúarnir, hins vegar bjuggu í ''[[tipitjöld|tipitjöldum]]'', stengur bundnar saman að ofan og klæddir vísundaskinni, sem auðveld voru að pakka saman og flytja.<ref> Laubin, Reginald; Laubin, Gladys (2012). The Indian Tipi: Its History, Construction, and Use (2 ed.). University of Oklahoma Press. ISBN 978-0806188522.</ref> Áður en Evrópubúar fluttu hesta til Norður-Ameríku á 16. öld voru hundar einu dýrin í álfunni sem höfðu verið tamin. Sléttubúarnir notuðu einkum hundana til fluttninga á tipi-tjöldunum og öðrum eignum. Hundarnir drógu burðargrind úr tveimur stöngum, svokallaða „''travois''“, sem voru bundnar saman í annan endan. Þær voru festar með leðurólum um herðar og bringu og á þær var hlaðið ýmsum varningi, þar á meðal tjaldstöngum. Lengra norður í skógarhéraðunum voru hundar notaðir til að draga sleða og fólk yfir ísalögð fljót og vötn. Hundar voru einnig notaðir til aða leita uppi og króa af stór og lítil veiðidýr við veiðar. <ref> Lacey Fleming (2017) [https://albertashistoricplaces.com/2017/11/15/working-dogs-domestic-canids-in-indigenous-societies/ Working Dogs: Domestic Canids in Indigenous Societies]. RETROactive The Historic Resources Management Branch</ref> Krí orðið fyrir hund er ''atim'', og nota hunda som dráttardýr heitir ''otāpāstimīw''. [[Mynd:The Moose Hunter - Cree.jpg|thumb|alt=Krí veiðimaður blæs horn til að lokka elgi|Krí veiðimaður blæs horn til að lokka elgi]] Þeir sem bjuggu á skógarsvæðinu, byggðu afkomu sína áður á veiðum á spendýrum og fuglum, fiskveiðum og söfnun villtra jurta til matar. Helst veiddu þeir stærri spendýr eins og [[Hreindýr|hreindýr]], [[Elgur|elgi]], [[Bjarndýr|birni]] og [[Bjór (nagdýr)|bjóra]], en hérar og önnur minni dýr voru einnig mikilvægur hluti fæðuöflunar. Lífsafkoma þeirra sem bjuggu á Sléttunum miklu var bundinn veiðum á [[Vísundur|vísundum]] og söfnun villtra jurta líkt og hjá öðrum sléttuþjóðum. Eftir að hafa eignast hesta og skotvopn gerðust þeir miklu herskárari en Skógar-Krí-menn, og áttu í vopnuðu deilum við aðrar sléttuþjóðir. ===Stjórnun=== Krí-fólkið var hluti af menningarheimi þeirra sem töluðu algonkínsk tungumál, það einkenndist meðal annars af því að að hafði ekki fasta búsetu í stórum byggðum heldur fluttu sig á milli svæða í minni hópum eftir árstíðum og framboði á matvælum. Þetta stuðlaði að því að mismunandir hópar innan Krí-þjóðflokksins þróuðu með sér sérstökar hefðir og sjálfsmyndir. Engar öflugar ættir eða ættgengt höfðingjavald sameinuði Krí-fólkið í eitt samhent þjóðfélag. Samfélagið samanstóð af þremur meginstigum, fjölskyldan, veiðihópurinn og stórhópurinn. Hver veiðihópur var um 10–20 manns og á sumrin söfnuðust veiðihóparnir saman í stórhóp sem gat verið 75–200 manns. Stærri hópurinn safnaðist saman á sumrin til að eiga samskipti, stunda vöruskipti og halda hátíðir. Stærri hópar sameinuðust einnig þegar til stríðsátaka kom. Ákvarðanataka og félagsleg stjórnun Krí samfélagsins var fremur einföld og án miðstýrðra valdastofnana eða formlegra leiðtoga. Fyrir utan fjölskyldueininguna var aðild að ýmsum hópum breytileg eftir aðstæðum og umhverfi. Eignaréttur á landi eða veiðisvæðum byggðist á hugmyndum um sameign og virðingu fyrir landinu.<ref> Reynar, Anika og Zoe Matties. Indigenous People of Manitoba. Mennonite Central Committee, 2015. https://www.icmanitoba.com/wp-content/uploads/2019/11/Indigenous-People-of-Manitoba-A-Guide-for-Newcomers.pdf.</ref> Krí-fólkið lagði áherslu á að samfélagið byggðist á samhygð og jafnrétti, þar sem sumir einstaklingar höfðu meiri áhrif og völd vegna hæfileika við veiðar eða aðrar sameiginlegar framkvæmdir. Skyldleika- eða ættartengsl (''wâhkotowin'') var kjarninn í heimsmynd Krí-fólksins, ekki aðeins hvað varðar tengsl fólks innbyrðis heldur einnig tengsl þess við landið og umheiminn og virðing fyrir öndum veiðidýra.<ref> Willie Ermine. [https://teaching.usask.ca/indigenoussk/import/Krí_religious_ethos.php Cree Religious Ethos]. Indigenous Saskatchewan Encyclopedia. University of Saskatchewan</ref> ===Trú og heimsmynd=== Heimsmynd Krí-fólksins byggir á tengslum manna og náttúru; heilsa og hamingja fæst með því að lifa í jafnvægi við náttúruna. Samskipti við anda dýra og aðra náttúruanda stjórnuðu trúarlífi, þessi sambönd birtust oft í draumum. Veiðimenn höfðu svo kallaða ''pawâkanak'' (draumaaðstoðarmenn) sér til halds og trausts sem vísuðu þeim veginn að bráðinni og veittu þeim liðsinni þegar á þurfti að halda. Hver og einn bar ábyrgð á gjörðum sínum og afleiðingum þeirra og það var mikilvægt að sýna virðingu með því að skipta sér ekki of mikið af öðrum. [[Mynd:Cree Indian sun dancers, probably Montana, ca 1893 (LAROCHE 126).jpeg|thumb|Krí Sólardansarar, ljósmynd tekin 1893]] Jafnrétti og samnýting var einn af helstu þáttum í siðferðishugmyndum Krí-fólksins; veiðifang og öðrum auðlindum var deilt með öðrum. Að deila mat með öðrum var afar mikilvægt, hvort sem um var að ræða erfiða tíma eða allsnægtir þegar saman var komið til hátíðahalda. <ref> Dion, J.F. 1979. My Tribe the Crees. Calgary: Glenbow Museum; Mandelbaum, D.M. 1979 (1940). The Plains Cree. Regina: Canadian Plains Research Center.</ref> [[Mynd:Cree and Métis Men Performing the Pipe Ceremony - Waterhen River, Northern Saskatchewan (20186421889).jpg|thumb|alt=Krí og Mètis menn fremja Pípu-helgiathöfnina|Krí og Mètis menn fremja Pípu-helgiathöfnina]] Krí-fólkið framdi margvíslegar helgiathafnir og aðra menningagjörninga, þar á meðal ''Sólardansinn'' (Sun Dance), Powwow-hátíðir, ''Svitahús hreinsun'' (Sweat Lodge purification) og ''Pípu helgiathöfnin'' (Pipe Ceremony) til dæmis. Flestir slíkir helgisiðir voru bannaðir samkvæmt ''Indíánalögunum'' (''Indian Act'') 1876 í Kanada og í Bandaríkjunum 1883 samkvæmt ''Lögunum um trúarleg afbrot'' (''Religious Crimes Code'') allt fram til miðja 20.öld, margar þessara athafnar og hátíðir hafa verið endurvaktar. Kristnir trúboðar, í fyrstu einungis kaþólskir, hófu starf við að snúa Krí-mönnum frá miðri 17. öld. Trúboðarnir leituðst mjög eftir að við að breyta hefðbundnu atferli og siðvenjum, þar á meðal þáttöku í andlegum athöfnum, greftrunarsiðum og fjölkvæni, en einnig að innleiða veiðibann á sunnudögum. En trúboðarnir kvörtuðu yfir því að Krí-fólkið hafi haldið fast við hefðbundna heimsmynd og helgiathafnir og aðlagað eða innlimað kristna venjur inn í andlegt líf sitt.<ref> Clinton N. Westman (2022). Cree and Christian: Encounters and Transformations. Western Historical Quarterly. 54. Bls. 78-79. DOI:10.1093/whq/whac079</ref>. ===Tungumál=== [[Mynd:Algonquian language map with states and provinces.svg|thumb|alt=Algonkísk tungumál|Algonkísk tungumál]] Krí-tungumálið tilheyrir algonkínsku-tungumálaættinni og er í raun mállýskusamfella eða fjölskylda tengdra mállýskna. Talsverður munur á því hvernig ólíkir Krí-hópar tala allt eftir landsvæðum, bæði orðaforða og framburður. Því nær sem samfélög málhafa eru hvert öðru, þeim mun líklegra er að þeir skilji hver annan en þeir sem koma frá sinn hvorum enda málsamfellunar skilja ekki hvern annan. Til dæmis er austur-krí-mállýskan náskyld Innu-tungumálinu og því illskiljanleg fyrir Sléttu-Krí.<ref>[ https://www.ethnologue.com/country/CA/ Languages of Canada".] Ethnologue: Languages of the World. </ref> Árið 2021 greindi Statistics Canada frá því að 86.475 manns töluðu krí-mállískur. Krí er eitt útbreiddasta tungumál frumbyggja í Kanada, ásamt Inuktitut og Ojibwe. Meirihluti þeirra sem tala Krí búa í Saskatchewan, Alberta og Manitoba. Þetta er það frumbyggjamál í Kanada sem flestir tala.<ref>[https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/as-sa/98-200-x/2021012/98-200-x2021012-eng.cfm Indigenous languages across Canada.] Statistics Canada 2021</ref>Eina svæðið þar sem krí-mál hefur opinbera stöðu er í Norðvesturhéruðunum, ásamt átta öðrum málum frumbyggja, frönsku og ensku.<ref> [https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/le-secretariat-de-leducation-et-des-langues-autochtones/languages-overview "Languages Overview".] Indigenous Languages and Education Secretariat. Government of Northwest Territories. </ref> ===Krí atkvæðatáknróf=== [[Mynd:Cree syllabic.gif|thumb|alt=Krí atkvæðatáknróf |Krí atkvæðatáknróf ]]Krí-<nowiki/>[[Atkvæðatáknróf|atkvæðatáknrófið]] er skriftarkerfi sem notað er fyrir flest algonkínsk tungumál í Kanada. Ritkerfið var þróað á árunum 1840–1846 í samstarfi metodistatrúboðans James Evans og frumbyggja af Krí- og Ojibwe-þjóðflokkunum. Kanadíska atkvæðatáknrófið fyrir frumbyggjamál, sem þróaðist út frá þessu, er einnig notað fyrir önnur frumbyggjamál í Kanada – þar á meðal [[Inúktitút|inúkítút]] og algónkíönsk mál – þótt hljóðgildi táknanna séu í sumum tilvikum verulega ólík. Líkt og í latneska stafrófinu eru orð skrifuð frá vinstri til hægri. <ref> Nichols, John (1996). "The Cree Syllabary". In Peter Daniels (ed.). The World's Writing Systems. New York: Oxford University Press. bls. 599–611.</ref> Atkvæðatáknrófið eru skrifað með tólf grunnformum sem snúið er í fjórar áttir eftir sérhljóða atkvæðisins.<ref>[ https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?item_id=script_detail&key=Cans Unified Canadian Aboriginal Syllabics]. ScriptSource</ref> Í fyrstu voru trúboðar tregir til að nota að það, en frumbyggjarnir tóku það upp með miklum hraða, þannig að í lok 19.aldar var Krí-þjóðin meðal þeirra læsustu í heimi. ==Sögubrot== Fyrstu þekktu samskipti Evrópumanna við Krí-þjóðina áttu sér stað árið 1611 við [[Hudsonflói|Hudsonflóa]] og [[James-flói|James-flóa]]. Jesúíta trúboðar fóru að sækja Krí-menn heim vestan við James-flóa um 1640. En það er ekki fyrr en upp úr 1670 sem Hudsonflóafélagið (Hudson Bay Company) fór að stofna verslunarstaði fyrir loðskinn. Þessi viðskipti höfðu smám saman gríðarleg áhrif á líf Krí-þjóðflokksins. Krí-menn stjórnuðu vatnaleiðum vestan og sunnan við flóann og höfðu þar með mikilvægt hlutverk sem milliður milli annara þjóðflokka við Evrópska kaupmenn. <ref> Leonard Mason (1967). The Swampy Cree: A Study in Acculturation. National Museum of Canada. Anthropology Paper 13. Ottawa</ref> Þessi viðskipti gerðu einnig að Krí-menn fengu skotvopn, [[Framhlaðningur|framhlaðninga]], sem höfðu gagnger áhrif á afkomu og sögu þeirra. [[Mynd:Eeh-tow-wées-ka-zeet, He Who Has Eyes Behind Him - George Catlin.jpg|thumb|alt=Eeh-tow-wées-ka-zeet, Hann sem hefur augu í hnakkanum, einn af höfðingjum Sléttu-Krí. Málverk eftir George Catlin. 1832|Eeh-tow-wées-ka-zeet, Hann sem hefur augu í hnakkanum, einn af höfðingjum Sléttu-Krí. Málverk eftir George Catlin, 1832]] Sléttu-Krí í austurhluta Kanada fengu hesta um 1770 og urðu á mjög stuttum tíma mjög góðir hestamenn og það gjörbreytti lífsháttum þeirra og urðu ólík annara Krí-manna. Frá því að byggja mikið á kanóferðum á ám og fljótum og hægfara fluttningi á grassléttunni með hunda sem dráttardýr urðu þeir hesta- og vísundaveiðimenn. Það varð einnig til þess að þeir kepptu og börðust við aðra þjóðflokka. <ref> Records, Laben Samuel (1995). Maris Wheeler, Ellen Jayne (ritstj.). Cherokee Outlet Cowboy. Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 9780806128726.</ref> Þjóðflokkar frumbyggja sem bjuggu á Sléttunum miklu höfðu veitt vísunda um aldaraðir með bogum og örvum og með því að króa þá að. Skotvopn og hestar gjörbreyttu þessum veiðum fyrir íbúana á svæðinu. En þær stóku stökkbreytingum á 19. öld þegar þær urðu miklu stórfelldari en áður, þar sem skammtímahagnaður var settur í fyrirrúmi fyrir sjálfbærni til langs tíma. Frumbyggjar á hestbaki og innflytjendur af Evrópskum uppruna sem einungis sóttust eftir húðunum útrýmdu vísundunum næstum algjörlega á skömmum tíma. Í byrjun 19. aldar var talið að um 30 milljónir vísunda væru á Sléttunum miklu, en gróðinn af vísundahúðum hvatti bæði frumbyggja og hvíta landnema til ofveiða þannig að um 1880 voru einungis um 1000 dýr eftir. <ref> Isenberg, Andrew C. (2001). The Destruction of the Bison: An Environmental History, 1750-1920. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 9780521003483.</ref> Þetta hafði skelfileg áhrif á Sléttu-Krí-fólkið sem hafði tileinkað sér lífshætti sléttunnar og aðlagað líf sitt algjörlega eftir vísundaveiðunum. Loðskinna eftirspurn minnkaði mjög á evrópskum mörkuðum um miðja 19. öld og hafði mikil áhrif á afkomu Krí-fólksins. Evrópskar vörur, skotvopn og ýmir málmhlutir og verkfæri höfðu orðið mikilvægur þáttur í lífsafkomu þeirra og þeir höfðu þess vegna orðið efnahagslega háðir þessum viðskiptum. Hrun loðskinnamarkaðarins steypti fjölmörgum í mikla fátækt.<ref> Obbard, Martyn & Jones, James & Newman, R.A. & Booth, A. & Satterthwaite, A.J. & Linscombe, G.. (1987). Furbearer Harvests in North America, 1600–1984.</ref> Þessi þróun gerði Krí-fólkið mjög háð opinberi framfærslu þegar fram í sótti á 20. öld. [[Mynd:Red Deer Industrial School Circa 1914.jpg|thumb|alt=Red Deer Industrial School, sem ver rekinn af kirkju meþódista, hæstu tíðni sjálfsvíga heimavistarskóla frumbyggja í Kanada. Ljósmynd frá 1914|Red Deer Industrial School, sem ver rekinn af kirkju meþódista, hæstu tíðni sjálfsvíga heimavistarskóla frumbyggja í Kanada. Ljósmynd frá 1914]] Sjúkdómsfaraldrar, útrýming vísundahjarða ásamt stefnu stjórnvalda sem miðaði að því að með samningum neyða þá til að gefa eftir land leiddi til þess að sjálfstæði Krí og annara frumbyggjaþjóða var lagt í rúst á níunda áratug 19. aldar. Með því að minnka aðstoð og matargjafir til sveltandi frumbyggja neyddi Kanadíska ríkisstjórnin þá til að undirrita samninga, svo kallaða ''Tölusettu samningana'' (e. ''The Numbered Treaties''), um að yfirgefa landsvæði sín og og flytja á svo kölluð ''verndarsvæði'' (''Indian reserve'') . Þar lifðu þeir af landbúnaði og lausavinnu og en félagsleg vandamál, áfengisneysla, heimilisofbeldi og sjálfsfyrirlitning urðu mjög ráðandi. Með svo kölluðum ''Indíánalögum'' (e. ''Indian Act'') árið 1876 var lögð áhersla á að fá frumbyggjana að taka upp menningu evrópsk-kanadíska samfélagsins og yfirgefa upprunamenningu sína, lögin bönnuðu flest allt sem viðkom menningu og trú frumbyggja. Lög um sérstaka heimavistarskóla (e. residential schools) sem reknir voru af kirkjum fyrir börn frumbyggja voru sett 1894 með skólaskildu. Skólarnir einangruðu börnin frá fjölskyldum sínum með því markmiði að útiloka þau frá menningu frumbyggja.<ref> Miller, J.R. (2024). [https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/residential-schools Residential Schools in Canada.] The Canadian Encyclopedia.</ref> Grífurleg mannfall varð hjá Krí-fólkinu líkt og hjá öðrum frumbyggjaþjóðum Norður-Ameríku, eftir komu Evrópumanna vegna skæðra sjúkdóma sem þeir báru með sér. Alvarlegar [[Bólusótt|bólusóttarfaraldrar]] geisuðu árin 1780 og 1782 og samkvæmt ágiskun sagnfræðinga lifði aðeins einn af hverjum fimmtíu af.<ref> C Stuart Houston, Stan Houston (2000). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2094753/ The first smallpox epidemic on the Canadian Plains: In the fur-traders' words]. Canadian Journal of Infectious Diseases and Medical Microbiology</ref> Bráðsmitandi sjúkdómar af þessu tagi höfðu áður verið óþekktir og frumbyggjunum þótti ótrúlegt að sjúkdómar gætu borist frá einum til annars. Fjölmargir Krí létust einnig í [[Inflúensa|inflúensufaraldöldum]] árin 1908, 1909 og 1917. Á 21. öld hefur Krí-fólkið haldið áfram að vera einn stærsti hópur frumbyggja í Norður-Ameríku. Frá 1960 fór afstaða til frumbyggja mjög að breytast í Kanada og þá einnig réttindabarátta þeirra. Það hefur leitt til að sjálfsmynd, lagaleg staða og vegsemd þessara þjóðflokka hefur vaxið mjög. Meðal Krí-fólksins hefur þetta leitt til endurvakningar á menningarhefðum og hátíðum og sérstaklega í sterku átaki við að auka kunnáttu og notkun á tungumáli þjóðarinnar. Arfleifð kanadíska heimavistarskólakerfisins hefur enn mikil neikvæð áhrif, síðast skólinn lokaði 1997. En nú vinna margir skólar, stofnanir og félög að því að miðla tungumáli, sögu og menningu til barna og ungs fólks. Um 40% skráðra Krí einstaklinga í Kanada búa á verndarsvæðum (reserve), en um 60% utan þeirra.<ref>[ https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/41-20-0002/412000022023004-eng.htm Status First Nations people in Canada: A snapshot from the 2021 Census]. Statistics Canada</ref> ==Krí og Nýja Ísland== Árið 1875 veitti Kanadíska ríkisstjórnin íslenskum landnemum rétt til sjálfstjórnarsvæðis í Interlake-héraði í [[Manitoba]] sem var nefnt [[Nýja Ísland]]. Þetta landsvæði hafði verið hefðbundið land- og veiðisvæði Krí og Ojibwe-þjóðanna og hafði verið lofað Krí-fólkinu sem verndarsvæði. Koma Íslendinganna skapaði í byrjun spennu og landflótta þeirra frumbyggja sem þegar bjuggu og veiddu á svæðinu. <ref>Ryan Eyford (2016). White Settler Reserve. New Iceland and the Colonization of the Canadian West. University of British Columbia Press. Bls 45-47. ISBN: 780774831581</ref> Þegar Íslenskir innflytjendur fóru að flytja til vesturstrandar Winnepegvatns bjuggu Krí-menn aðallega við nyrðri hluta vatnsins en þeim hafði fækkað mjög vegna sjúkdóma sem Evrópskir innflytjendur til Norður-Ameríku báru með sér. Þegar íslensku Vesturfararnir komu til Kanada voru yfirvöld að þvinga frumbyggja til að flytja til svo nefndra verndarsvæða þeirra (Indian reserve) og samhliða að vinna að innfluttningi hvítra Evrópskra innflytjenda og gjarnan inn á hefðbundin svæði frumbyggja.<ref>Anne Brydon (2001), „Dreams and Claims: Icelandic -Aboriginal Interactions in the Manitoba Interlake,“ Bls. 174–179. Journal of Canadian Studies. 2001. Volume 37, Number 1 https://doi.org/10.3138/jcs.37.1.24</ref> Í vikuritnu [[Lögberg - Heimskringla]] sem kom út 23. júlí 1964 var birt bréf sem rithöfundurinn [[Guttormur J. Guttormsson]] skrifaði vini sínum, Steingrími Thorlákssyni, um Krí-þjóðina (sem hann skrifar Cree). Guttormur fæddist í Nýja Íslandi í Kanada en skrifaði alltaf á íslensku og bjó alltaf meðal íslenskumælandi landa. Hann fæddist 1878 og var orðinn áttatíu og fjögurra ára gamall þegar hann skrifaði bréfið: „þú baðst mig að segja þér bréflega það sem ég sagði þér munnlega í gær um Indíána meðalið góða — rótina sem hér með fylgir sýnishorn af. Ég mun hafa verið á fimmta árinu þegar ég hafði fyrstu kynni af henni. Síðan eru liðin áttatíu ár.“ Guttormur var fimm ára gamalt árið 1893. Í bréfinu er Guttormur fullur aðdáunar á Krí-þjóðinni og segir „Það skal tekið fram að á þeim tíma var veruleg Indíánamenning viðloðandi í Norður Nýja - Íslandi.“ Hann lýsir þeim sem „mesta myndarfólk, stórvaxið, hraustlegt, þrekmikið og fjörugt.“ Hann leggur áherslu á að Krí-fólkið hafi ekki tileinkað sér neina þekkingu eða venjur frá landnemunum: „Fyrir sína aldagömlu þekkingu á landinu og möguleikum þess, lifðu þeir miklu betra og léttara lífi en íslenzku landnemarnir. Þeir tóku ekkert upp eftir Íslendingum, en Íslendingar lærðu margt af þeim og hefðu átt að læra fleira. “<ref> Guttormur J. Guttormsson (1964). [https://timarit.is/page/2228393 Um Idíánarót – Margra meina bót] Lögberg-Heimskringla. 30. tölublað (23.07.1964) Bls. 20-21</ref> Frumbyggjar, bæði Krí og Ojibwa, björguðu mörgum íslenskum fjölskyldum frá hungri á fyrstu árum landnámsins með því að kenna þeim hvernig ætti að veiða villibráð og fisk og komast af snjóþungu og köldu veturna í Kanada og eins hina hörðu bólusóttarfaraldra á árunum 1876–1877.<ref>Hildur Sigurbergsdóttir (2025). [https://skemman.is/bitstream/1946/49525/1/Hildur%20Sigurbergsdóttir%20-%20BA%20lokaritgerð.pdf Birnir, úlfar og Indjánar.] Áhrif hugarheims Vesturfara á samskipti þeirra við Fyrstu þjóðir Kanada. Háskóli Íslands.</ref> == Tilvísanir == <references/> ==Ítarefni== * John S. Milloy: The Plains Cree. Trade, Diplomacy and War, 1790 to 1870. University of Manitoba Press, Winnipeg 1988, ISBN 0-88755-141-6, (Manitoba studies in native history, 4) * Boyce Richardson: Strangers devour the Land. A Chronicle of the Assault upon the last coherent Hunting Culture in North America, the Cree Indians of northern Quebec, and their vast primeval homelands. Alfred A. Knopf, New York 1976, ISBN 0-394-49838-0. * D'Arcy Jenish: Indian Fall: The Last Great Days of the Plains Cree and the Blackfoot Confederacy, Viking/Allen Lane, 1999, ISBN 0-670-88090-6. * David G. Mandelbaum (1978). The Plains Cree: An Ethnographic, Historical, & Comparative Study (Canadian Plains Studies). Canadian Plains Research Center. ISBN 0889770131 [[Flokkur:Saga Kanada]] [[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]] 09qi1ojcgh4lt80p0lemdr3rw7hz4ul