Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 3100 1981387 1942452 2026-10-01T22:32:54Z Torfifagri 33930 /* Froskur útgáfa{{Cite web|url=https://myndasogur.is/|title=Myndasögur.is - Algjört æði - Markmið með Myndasögur.is er að fjalla um myndasögur|website=myndasogur.is|access-date=2026-01-11}} */ Bætti við nýjustu bókinni. 1981387 wikitext text/x-wiki '''Viggó viðutan''' ([[franska]]: ''Gaston Lagaffe'') er [[Belgía|belgísk]] persóna í samnefndum [[teiknimyndasaga|teiknimyndasögum]] eftir [[André Franquin]], sem hann þróaði í samvinnu við [[Jidéhem]]. Ævintýri Viggós birtust fyrst í [[Teiknimyndablaðið Svalur|teiknimyndablaðinu Sval]] en voru jafnóðum gefnar út á bókaformi. Í sögunum vinnur Viggó á blaði ásamt Val úr sögunum um [[Svalur og Valur|Sval og Val]]. Hann veldur þar sífelldum vandræðum sem oft og tíðum eru tengd [[Steindaldarharpa|steindaldarhörpunni]] hans svokölluðu. Franquin hafði gert það skýrt fyrir dauða sinn að hann kærði sig ekki um að aðrir teiknarar myndu spreyta sig á Viggó að honum látnum. Útgáfufyrirtækið Dupuis taldi að listamaðurinn hefði afsalað sér höfundarréttinum á persónunni og eftir miklar þrætur við afkomendur hans náðust samningar um að endurvekja Viggó. Fyrsta nýja Viggóbókin kom út árið 2023 og var samin og teiknum af kanadíska teiknaranum Delaf. == Saga og persónueinkenni == [[Mynd:Belgique_-_Louvain-la-Neuve_-_Rue_des_Wallons_-_10.jpg|thumb|left|Viggó á belgísku götulistaverki.]] Viggó birtist fyrst í teiknimyndablaðinu Sval þann 28. febrúar árið 1957 sem þögull og luralegur ungur maður með [[þverslaufa|þverslaufu]]. Hann var í fyrstu hugsaður sem uppfyllingarefni, sem nota mætti á auðum flötum í blaðinu. Umhverfis þessa skringilegu persónu voru teiknuð fjölmörg blá fótspor, en slóð slíkra fótspora hafði birst í blaðinu um alllangt skeið til að skapa eftirvæntingu lesenda. Ungi maðurinn, sem síðar var kynntur sem ''Viggó'' eða ''Gaston'', sagðist hafa verið ráðinn í vinnu á ritstjórn blaðsins en gat þó hvorki gert grein fyrir því hvaða hlutverki hann ætti að gegna eða hver bæri ábyrgð á ráðningunni. Með tímanum breyttust skrítlurnar með Viggó úr stökum myndum í stuttar myndasögur upp á hálfa eða heila blaðsíðu. Yfirleitt gerast ævintýri hans á ritstjórnarskrifstofunni, þar sem Viggó hefur það verkefni að sjá um póstinn en ver þess í stað öllum stundum í [[svefn]], draumóra, skringileg uppátæki eða [[uppfinning|uppfinningar]] sem oftast enda með ósköpum. Stundum fer sögusvið ævintýranna út af skrifstofunni, en oftast koma þó einhverjir vinnufélaganna einnig við sögu. Viggó er óvenjuleg myndasöguhetja og mætti raunar tala um [[andhetja|andhetju]]. Þrátt fyrir að vera afleitur starfskraftur sem getur stórskaðað fyrirtækið, sett samstarfsfólk í bráða hættu og spillt fyrir gerð mikilvægra viðskiptasamninga, er honum aldrei sagt upp störfum. Líkleg skýring er sú að Viggó hefur gullhjarta og er sérstakur dýravinur, þótt [[gæludýr|gæludýrahald]] hans valdi stundum vandræðum á vinnustaðnum. Öfugt við ýmsar aðrar myndasöguhetjur Svals-tímaritsins, var Viggó hugsaður fyrir eldri lesendur. Til marks um það reykti hann [[sígaretta|sígarettur]] mestalla tíð, auk þess sem hann sést stundum neyta [[áfengi|áfengis]]. Sögurnar um Viggó viðutan hafa stundum samfélagslegan undirtón. Þar eru [[anarkismi|anarkísk]] sjónarmið áberandi með andúð á yfirvaldi og smáborgaralegum viðhorfum. Umhverfismál ber oft á góma sem og andúð á hermennsku. Franquin heimilaði jafnframt að Viggó væri notaður til að vekja athygli á [[mannréttindi|mannréttindamálum]] á vegum [[Amnesty International]]. Viggó viðutan brá fyrir í nokkrum bókanna um [[Svalur og Valur|Sval og Val]] á meðan Franquin sá um ritun þeirra. Síðustu Viggó-sögurnar birtust í Svals-tímaritinu árið 1996, ári fyrir dauða Franquins, en þær voru þó afar stopular eftir að komið var fram á níunda áratuginn. == Aukapersónur == * [[Svalur_og_Valur#Valur|Valur]] er næsti yfirmaður Viggós, skapstyggur og alvörugefinn. Hann verður einatt fyrir slysni fórnarlamb uppátækja Viggós. Persóna Vals í Viggó-sögunum er verulega frábrugðin því sem gerist í Svals & Vals-sögunum, þar sem hann er hvatvís og léttúðugur. Eftir að Franquin hætti ritun Svals & Vals-sagnaflokksins hvarf Valur mjög fljótlega úr sögunum. * ''Eyjólfur'' (fr. ''Léon Prunelle'') er skapstyggur ritstjórnarfulltrúi, sem tók við yfirmannshlutverkinu af Val. Hann er ötull pípureykingarmaður, [[skegg|skeggjaður]] og með [[gleraugu]]. Eitt einkenni Eyjólfs er að hann skiptir litum þegar hann snöggreiðist. * ''Snjólfur'' (fr. ''Yves Lebrac'') er glaðsinna teiknari á ritstjórninni. Honum kemur betur saman við Viggó en flestum öðrum vinnufélaganna, en verður þó stundum fyrir barðinu á uppátækjum hans og gæludýrum. Snjólfur daðrar í sífellu við eina af skrifstofustúlkunum í sögunni. * ''Herra Gvendur'' (fr. ''Joseph Boulier'') er rúðustrikaður endurskoðandi hjá útgáfufyrirtækinu sem leitar sparnaðarleiða og reynir árangurslaust að sýna fram á að Viggó sé óþarfur starfskraftur. Í ''Viggó hinum ósigrandi'', þriðju bókinni sem út kom á íslensku, er herra Gvendur kallaður ''Pétur forstjóri''. * ''Júlli í Skarnabæ'' (fr. ''Jules-de-chez-Smith-en-face'') er besti vinur Viggós. Hann starfar í fyrirtæki andspænis ritstjórnarskrifstofunni og er sami ónytjungur til vinnu og félagi hans. * ''Berti'' (fr. ''Bertrand Labévue'') er vinur og jafnframt frændi Viggós sem kemur við sögu í mörgum uppátækjum hans. Hann er þó rólegri en þeir Viggó og Júlli og á stundum við [[þunglyndi]] að stríða. * ''Njörður'' (fr. ''Joseph Longtarin'') er seinheppinn [[lögregla|lögregluþjónn]] sem reynir í sífellu að hanka Viggó og bílskrjóð hans fyrir hvers kyns umferðarlagabrot. Þrátt fyrir stöðu sína, virðist furðustór hluti vinnutíma hans fara í [[stöðumælir|stöðumælavörslu]]. * ''Ungfrú Jóka'' (fr. ''Mademoiselle Jeanne'') er samstarfskona og kærasta Viggós. Öfugt við aðra starfsmenn ritstjórnarskrifstofunnar er hún fullkomlega gagnrýnislaus á Viggó, álítur hann snilling og kemur honum til varnar ef þurfa þykir. Ekki er auðvelt að átta sig á eðli sambands þeirra, þar sem Viggó virðist stundum ekki átta sig á aðdáun ungfrú Jóku, en sýnir henni talsverðan áhuga á öðrum tímum. * ''Herra Seðlan'' (fr. ''Aimé De Mesmaeker'') er vellríkur forstjóri sem freistar þess ítrekað að skrifa undir viðskiptasamning við þá Val og Eyjólf, en undirritunin fer ætíð út um þúfur vegna uppátækja Viggós. Herra Seðlan er afar skapstyggur og fyrirlítur Viggó og félaga hans. Það var teiknarinn [[Jidéhem]] sem skapaði persónuna og hafði föður sinn, sem starfaði sem sölumaður, að fyrirmynd. == Titlar == ''[[Bókaútgáfan Iðunn]]'' gaf út 12 bækur um Viggó á árunum 1978 til 1988, númeraðar 1 til 12. ''[[Froskur útgáfa]]'' hóf svo að gefa Viggó út árið 2015, með sömu röð á bókunum og 40 ára afmælisútgáfa Dupuis og Marsu útgefendanna. === Bókaútgáfan Iðunn === # ''Viggó hinn óviðjafnanlegi'' (''Le Géant de la gaffe'' 1972) [ísl. útg. 1978, bók 1] # ''Hrakfarir og heimskupör'' (''Gaffes, bévues et boulettes'' 1973) [ísl. útg. 1979, bók 2] # ''Viggó hinn ósigrandi'' (''Le Gang des gaffeurs'' 1974) [ísl. útg. 1979, bók 3] # ''Leikið lausum hala'' [ísl. útg. 1980, bók 4] # ''Viggó - vikadrengur hjá Val'' (''Un gaffeur sachant gaffer'' 1969) [ísl. útg. 1980, bók 5] # ''Viggó á ferð og flugi'' [ísl. útg. 1982, bók 6] # ''Viggó bregður á leik'' (''Des gaffes et des dégâts'' 1968) [ísl. útg. 1982, bók 7] # ''Með kjafti og klóm'' (''Le Cas Lagaffe'' 1971) [ísl. útg. 1983, bók 8] # ''Mallað og brallað'' (''Lagaffe nous gâte'' 1970) [ísl. útg. 1983, bók 9] # ''Glennur og glappaskot'' (''Gaffes et gadgets'' 1985) [ísl. útg. 1986, bók 10] # ''Skyssur og skammastrik'' (''Le Lourd Passé de Lagaffe'' 1986) [ísl. útg. 1987, bók 11] # ''Kúnstir og klækjabrögð'' (''Gare aux gaffes du gars gonflé'' 1973) [ísl. útg. 1988, bók 12] === Froskur útgáfa<ref>{{Cite web|url=https://myndasogur.is/|title=Myndasögur.is - Algjört æði - Markmið með Myndasögur.is er að fjalla um myndasögur|website=myndasogur.is|access-date=2026-01-11}}</ref> === # ''Gengið af göflunum'' (''Gala de gaffes'') [ísl. útg. 2015 og 2016, bók 4] # ''Braukað og bramlað'' (''Les gaffes d'un gars gonflé'') [ísl. útg. 2016, bók 3] # ''Vandræði og veisluspjöll'' (''Le bureau des gaffes en gros'') [ísl. útg. 2017, bók 5] # ''Dútl og draumórar'' (''Gaffes à gogo'') [ísl. útg. 2018, bók 2] # ''Mættur til leiks'' (''Les archives de la gaffe'') [ísl. útg. 2019, bók 1] # ''Grikkir og glettur'' (''Gare aux gaffes'') [ísl. útg. 2021, bók 6] # ''Hugdettur og handaskol'' (''Des gaffes et des dégâts'') [ísl. útg. 2022, bók 7] # ''Meiningar og misskilningur'' (''Rafales des gaffes'') [ísl. útg. 2023, bók 8] # ''Geggjað og glatað (Le retour de Lagaffe) [ísl. útg. 2024, bók 20]'' # ''Snúningar og sneypufarir'' (''Un gaffeur sachant gaffier'') [ísl. útg. 2025, bók 9] # ''Kúnstir og klaufaskapur (Lagaffe nous gâte)'' [ísl. útg. 2025, bók 10] # ''Dugleysi og dembuhljóð (Le Repos du gaffeur)'' [ísl. útg. 2026, bók 11] == Tengt efni == * [[Listi Le Monde yfir 100 minnisstæðustu bækur aldarinnar]] == Tenglar == * [http://www.gastonlagaffe.com/gaston/index.htm Vefsíða Viggó viðutan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040803111532/http://www.gastonlagaffe.com/gaston/index.htm |date=2004-08-03 }} {{stubbur}} == Tilvísanir == [[Flokkur:Myndasögupersónur]] o3tzkzjfza0fqu85oaond3z93ffic30 0 6083 1981350 1980884 2026-10-01T18:49:13Z MáneyMánadóttir 103358 +msk, +tsk 1981350 wikitext text/x-wiki Listi yfir algengar [[skammstöfun|skammstafanir]] í [[íslenska|íslensku]]:<br/> {{Stafayfirlit | hlið = já | miðja = já | hægri = nei | ekkibrot = nei | efst = nei | núm = já | merki = nei | númmerki = nei | sjá = nei | heimild = nei | ath = nei | tengill = nei | c = nei | q = nei | w = nei | z = nei }} ==0-9<span id="0&ndash;9"></span>== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="1.p." |'''1.p.'''|| [[fyrsta persóna]]|| |- |data-sort-value="2.p." |'''2.p.'''|| [[önnur persóna]]|| |- |data-sort-value="3.p." |'''3.p.'''|| [[þriðja persóna]] |- |data-sort-value="4to" |'''4to'''|| [[quarto]]|| Úr latínu quartus, fjórðungur í ablativus. Fjögurra blaða brot úr heilu blaði sem er folio. Gefur til kynna stærð brots bókar.<ref>https://www.trussel.com/books/booksize.htm</ref> |- |data-sort-value="8vo" |'''8vo'''|| [[octavo]]|| Úr latínu octavus, áttungur í ablativus. Átta blaða brot úr heilu blaði sem er folio. Gefur til kynna stærð brots bókar.<ref>https://www.trussel.com/books/booksize.htm</ref> |- |data-sort-value="12mo" |'''12mo'''|| [[duodecimo]]|| Úr latínu duodecimus, tólftungur í ablativus. Tólf blaða brot úr heilu blaði sem er folio. Gefur til kynna stærð brots bókar.<ref>https://www.trussel.com/books/booksize.htm</ref> |} ==A== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="a." |'''a.'''||[[aðalsetning]] || |- |data-sort-value="ab.fn." |'''ab.fn.'''||[[afturbeygt fornafn]] || [[Þolfall]]: „sig“, [[Þágufall]]: „sér“, [[Eignarfall]]: „sín“ |- |data-sort-value="a.fn." |'''a.fn.'''||[[afturbeygt fornafn]] || [[Þolfall]]: „sig“, [[Þágufall]]: „sér“, [[Eignarfall]]: „sín“ |- |data-sort-value="afs." |'''afs.'''||sendandi ([[danska]]: ''[[wikt:afsender|afsender]]'')||sá sem sendir bréf t.d. |- |data-sort-value="a.m.k." |'''a.m.k.'''||að minnsta kosti|| Þær hafa svindlað árum saman- eða '''a.m.k.''' reynt það. |- |'''a.m.m''' |að mínu mati | |- |data-sort-value="al." |'''al.'''||[[atviksliður]] || |- |data-sort-value="alm." |'''alm.'''||almennur|| '''Alm.''' upplýsingar. ('''almennar''' upplýsingar)<br> '''Alm.''' hegningarlög. ('''almenn''' hegningarlög) |- |data-sort-value="alg." |'''alg.'''||algengur|| |- |data-sort-value="andh." |'''andh.'''||[[andheiti]] || '''andh.''' orðsins 'andheiti' er 'samheiti' |- |data-sort-value="a.n.l." |'''a.n.l.'''||að nokkru leyti|| |- |data-sort-value="ask" |'''ask'''|| aldur, staður, kyn || [[netslangur]] notað í stað ''[[wikt:en:asl#English|asl]]''<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/innskraning/?redirect=%2Fgreinasafn%2Fgrein%2F563987%2F%3Ft%3D299560409&page_name=article&grein_id=563987|title=Greinasafn - Innskráning|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/innskraning/?redirect=%2Fgreinasafn%2Fgrein%2F617527%2F%3Ft%3D841581272&page_name=article&grein_id=617527|title=Greinasafn - Innskráning|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-19}}</ref><ref>http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090814140418/saft.is/netsvar/umraedur/18267/flokkur/8/43/umraeda/47/</ref> |- |data-sort-value="ath." |'''ath.'''||athuga, athugið|| Mætið á föstudaginn ('''ath.''', ekki fimmtudaginn eins og vanalega!) í aðalbyggingunni.<br> '''Ath!''' Það verður fundur á morgun. |- |data-sort-value="aths." |'''aths.'''||athugasemd|| RE: '''aths.''' varðandi brottrekstur. |- |data-sort-value="atr." |'''atr.'''||atriði|| |- |data-sort-value="ao." |'''ao.'''||[[atviksorð]] || |- |data-sort-value="au." |'''au.'''||[[aukasetning]] || |- |data-sort-value="aukaf." |'''aukaf.'''||[[aukafall]] || |} ==Á== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- | data-sort-value="áfn." |'''áfn.'''||[[ábendingarfornafn]] || |- | data-sort-value="áhrl. s." |'''áhrl. s.'''||[[áhrifslaus sögn]] || |- |'''<span id="áhrs."></span>áhrs.'''||[[áhrifssögn]] || |- |'''<span id="ákv. gr."></span>ákv. gr.'''||[[ákveðinn greinir]] || |- |'''<span id="ás."></span>ás.'''||[[áhrifssögn]] || |} ==B== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="b." |'''b.'''||[[beyging]] || |- |data-sort-value="b.b." |'''b.b.'''||[[blönduð beyging]] || |- |data-sort-value="bh." |'''bh.'''||[[boðháttur]] || |- |<span id="BÍN"></span>'''BÍN'''||[[Beygingarlýsing íslensks nútímamáls]] || |- |data-sort-value="bls." |'''bls.'''||blaðsíða||oft notað til að gefa upp ákveðna blaðsíðu í bók <br>''Flettið á '''bls.''' 196.'' |- |data-sort-value="b.t." |'''b.t.'''||berist til||notað til að gefa til kynna hvert og á hvern pakki/böggull/bréf skal sendast<br>'''''B.t.''' [[Hagstofa Íslands|Hagstofu Íslands]].'' |} ==D== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="dr." |'''dr.'''||[[doktor]]|| |} ==E== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |'''e.a.''' |eftir atvikum | |- |data-sort-value="e.h." |'''e.h.'''||eftir hádegi|| |- |data-sort-value="ehf" |'''ehf.'''|| [[einkahlutafélag]] || |- |data-sort-value="e.k." |'''e.k.'''||einhvers konar; eins konar|| |- |data-sort-value="e.Kr." |'''e.Kr.'''||eftir Krist|| |- |data-sort-value="et." |'''et.'''||[[eintala]]|| |- |data-sort-value="ef." |'''ef.'''||[[eignarfall]] || |- |data-sort-value="efn." |'''efn.'''||[[eignarfornafn]] || |- |'''e.f.o.a.r.''' |eins fljótt og auðið er | |- |data-sort-value="e.s." |'''es.'''||[[eftirskrift]] || sama og {{skammst|p.s.}} á [[latína|latínu]] |- |data-sort-value="ennfr." |'''e-a.'''||einhverja|| |- |data-sort-value="ennfr." |'''e-s.'''||einhvers|| |- |data-sort-value="ennfr." |'''e-n.'''||einhvern|| |- |data-sort-value="ennfr." |'''ennfr.'''||enn fremur|| |- |data-sort-value="eink." |'''eink.'''||[[einkunn]] || |- |data-sort-value="e.m.." |'''e.m.'''||eftir miðdegi ||12 klukkustundir, frá hádegi til miðnættis. Sama og ''post meridiem'' (p.m.) á latnesku |- |data-sort-value="end." |'''end.'''||ending || |- |data-sort-value="e.st." |'''e.st.'''||[[efsta stig]] || |- |data-sort-value="erl." |'''erl.'''||erlendur, erlend, erlent|| |- |data-sort-value="e.t.v." |'''e.t.v.'''||ef til vill|| |- |<span id="e.þ.h."></span>'''e.þ.h.'''||eða þess háttar|| |- |'''e.o.t.''' |eftir okkar tímatal | |} ==F== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="fél."></span>'''fél.'''||félag, félagi|| |- |data-sort-value="fskj." |'''fskj.'''||fylgiskjal|| Til að gefa til kynna að eitthvað hafi fylgiskjal. |- |data-sort-value="fh." |'''fh.'''||[[framsöguháttur]] || |- |data-sort-value="f.h." |'''f.h.'''||fyrir hönd|| Þegar skrifað er undir skjöl fyrir hönd annars aðila. |- |data-sort-value="f.hl." |'''f.hl.'''||fyrri hluti|| Fyrri hluti einhvers; [[bók]]ar, [[handrit]]s, [[saga|sögu]]... |- |data-sort-value="fl." |'''fl.'''||[[forsetningarliður]]|| |- |data-sort-value="f.m." |'''f.m.'''||fyrra mánaðar|| |- |data-sort-value="f.m." |'''f.m.'''||fyrir miðdegi||12 klukkustundir, frá miðnætti til hádegis. Sama og ''ante meridiem'' (a.m.) á latnesku. |- |data-sort-value="fn." |'''fn.'''||[[fornafn]] || |- |data-sort-value="fo." |'''fo.'''||[[fallorð]] || |- |data-sort-value="forl." |'''forl.'''||[[forliður]] || |- |data-sort-value="frb." |'''frb.'''||framburður|| Mie-dreifing (frb. míe)<br>Rayleigh-dreifing (frb. reilei) |- |data-sort-value="frkvstj." |'''frkvstj.''' || framkvæmdastjóri || |- |data-sort-value="frl." |'''frl.'''||[[frumlag]] || |- |data-sort-value="frh." |'''frh.'''||framhald|| Notað til að gefa til kynna framhald af einhverju. |- |frv. |frumvarp<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.althingi.is/altext/althingistidindi/L026/026_thing_1915_umraedur_sameinad_thing.pdf|titill=Alþingi 1915 - Þingsetning|höfundur=Alþingi|útgefandi=Alþingi|mánuður=7|ár=1915|mánuðurskoðað=11|árskoðað=2024}}</ref> | |- |data-sort-value="frt." |'''frt.'''||[[Framtíð (málfræði)|framtíð]] || |- |data-sort-value="fsl." |'''fsl.'''||[[forsetningarliður]]|| (sjá '''fl.''') |- |data-sort-value="fsh." |'''fsh.'''||[[framsöguháttur]] || |- |data-sort-value="fs." |'''fs.'''||[[forsetning]] || |- |data-sort-value="fsk." |'''fsk.'''||[[forskeyti]] || |- |data-sort-value="fst." |'''fst.'''||[[frumstig]] || |- |data-sort-value="f.Kr." |'''f.Kr.'''||fyrir Krist|| Notað fyrir ártöl til að gefa til kynna að viðkomandi ár hafi verið fyrir [[Kristur|Kristburð]]. |- |data-sort-value="f.o.t." |'''f.o.t.'''||fyrir okkar tímatal|| |- |data-sort-value="ft." |'''ft.'''||[[fleirtala]]||Notað til að sýna að eitthvað sé í [[fleirtala|fleirtölu]]. |- |data-sort-value="fto." |'''fto.'''||frumtöluorð|| |- |data-sort-value="fv." |'''fv.'''||fyrrverandi||Gefur til kynna að eitthvað/einhver sé fyrrverandi. <br> *''Frv. [[forsætisráðherra]]'' <br> *''frv. kærasta/kærasti''... |- |data-sort-value="fyrrn." |'''fyrrn.'''||fyrrnefndur|| |- |data-sort-value="fyrrv" |'''fyrrv.'''||fyrrverandi|| ''Sjá '''fv.'''.'' |} ==G== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="g" |'''g'''||[[gramm]]|| |- |data-sort-value="germ." |'''germ.'''||[[germynd]]|| |- |data-sort-value="gm." |'''gm.'''||[[germynd]]|| |- |'''g.m.g.''' |guð minn góður | |- |data-sort-value="g.n." |'''g.n.'''||góða nótt|| |- |data-sort-value="gr." |'''gr.'''||grein|| |- |data-sort-value="gr." |'''gr.'''||[[greinir]]|| sjá einnig {{skammst|ákv. gr.}} eða {{skammst|óákv. gr.}} |- |'''g.r.f.''' |gera ráð fyrir | |} ==H== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="hdl." |'''hdl.'''||[[héraðsdómslögmaður]]|| |- |data-sort-value="hdr." |'''hdr.'''||[[handrit]]|| |- |data-sort-value="hf." |'''hf.'''||[[hlutafélag]]|| |- |data-sort-value="hl." |'''hl.'''||hluti|| |- |data-sort-value="hlsk." |'''hlsk.'''||hlutskipti|| |- |data-sort-value="hljsk." |'''hljsk.'''||[[hljóðskipti]]|| |- |data-sort-value="hljv." |'''hljv.'''||[[hljóðvarp]]|| |- |data-sort-value="hr." |'''hr.'''||herra|| |- |<span id="-hr.">'''-hr.'''||[[hreppur]]|| Dæmi: [[Áshreppur]] → [[Áshreppur|Ás''hr.'']] |- |data-sort-value="h.u.b." |'''h.u.b.'''||hér um bil|| |- |data-sort-value="hv." |'''hv.'''||háttvirtur|| |- |data-sort-value="hvk." |'''hvk.'''||[[hvorugkyn]]|| |- |data-sort-value="holl." |'''holl.'''||[[Holland|hollenskur]]|| |- |data-sort-value="Hos." |'''Hos.'''||[[Hósea]]|| (spámaður) |- |<span id="höf."></span>'''höf.'''||[[höfundur]]|| |- |data-sort-value="hk." |'''hk.'''||[[hvorugkyn]]|| |- |data-sort-value="hrl." |'''hrl.'''||[[hæstaréttarlögmaður]]|| |} ==Í== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="ísl."></span>'''ísl.'''||[[íslenska]] eða einhver [[Íslendingur|íslenskur / íslensk / íslenskt]]|| |- |'''í.þ.t.orð'''||í þessum töluðu orðum | |} ==K== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="k." |'''k.'''||[[kyn (málfræði)|Kyn]]|| Notað í {{skammst|kk.}}, {{skammst|hvk.}}, {{skammst|hk.}} og {{skammst|kvk.}} |- |data-sort-value="kap." |'''kap.'''||kapituli|| |- |'''k.a.v.s''' |kem að vörmu spori | |- |<span id="Khöfn"></span>'''Khöfn'''||[[Kaupmannahöfn]]|| |- |data-sort-value="kg" |'''kg'''||[[Kílógramm|Kílógramm/kílógrömm]], [[kíló]]|| |- |data-sort-value="kk." |'''kk.'''||[[karlkyn (málfræði)|karlkyn]]|| |- |data-sort-value="km." |'''km.'''||[[kennimynd]]|| |- |data-sort-value="km" |'''km'''||[[kílómetri]]|| |- |data-sort-value="kl." |'''kl.'''||[[klukka]]n|| |- |data-sort-value="klst." |'''klst.'''||[[klukkustund]]|| |- |data-sort-value="kr." |'''kr.'''||[[Íslensk króna|króna]]|| |- |data-sort-value="kr." |'''kt.'''||[[kennitala]]|| |- |data-sort-value="kr." |'''kgsúrsk.'''||[[konungsúrskurður]]|| Dæmi um notkun: ''Það gerðist með kgsúrsk. 23. júlí sama'' ár...<ref>[http://www.timarit.is/ordaleit.jsp?offset=0&lang=0&publication=300064&ordaleit=kgs%FArsk&is_ordaleit=Leita&month_from=0&year_from=1874&winsize=30&month_to=11&year_to=1929&orderby=score Dæmi af Tímarit.is]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |- |'''kv,''' |[[wiktionary:kveðja|kveðja]] | |- |data-sort-value="kvk." |'''kvk.'''||[[kvenkyn (málfræði)|kvenkyn]]|| |} ==L== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="l" |'''l'''||[[lítri]]|| |- |data-sort-value="leturbr." |'''leturbr.'''||leturbreyting|| |- |data-sort-value="lh." |'''lh.'''||[[lýsingarháttur]]|| |- |data-sort-value="lh. nt." |'''lh. nt.'''||[[lýsingarháttur nútíðar]]|| |- |data-sort-value="lh. þt." |'''lh. þt.'''||[[lýsingarháttur þátíðar]]|| |- |data-sort-value="ll." |'''ll.'''||[[lýsingarliður]], [[lýsingarorðsliður]]|| |- |data-sort-value="lo." |'''lo.'''||[[lýsingarorð]]|| |- |data-sort-value="lol." |'''ll.'''||[[lýsingarorðsliður]]|| |- |data-sort-value="l.s." |'''l.s.'''||''loco sigilli eða locus sigilli''|| Úr latínu. Staður innsiglis, notað við þýðingar eða afritun til að tákna hvar innsigli stóð í frumriti. |- |data-sort-value="l.s.g." |'''l.s.g.'''||lof sé Guði|| |- |data-sort-value="ltr" |'''ltr'''||[[lítri]]|| |} ==M== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="m.a.o." |'''m.a.o.'''||meðal annarra orða|| |- |data-sort-value="m.a.s." |'''m.a.s.'''||meira að segja|| |- |data-sort-value="m.a." |'''m.a.'''||meðal annars|| |- |data-sort-value="ma." |'''ma.'''||[[milljarður]]|| |- |data-sort-value="m.b." |'''m.b.'''||mótorbátur|| |- |data-sort-value="m.e.h." |'''m.e.h.'''||með eigin hendi|| |- |data-sort-value="mg" |'''mg'''||[[milligramm]]|| |- |data-sort-value="mlja" |'''mlja.'''||[[milljarður]]|| |- |<span id="mljó"></span>'''mljó.'''||[[milljón]]|| |- |data-sort-value="mm." |'''mm.'''||[[miðmynd]]|| |- |data-sort-value="mms." |'''mms.'''||[[miðmyndarsögn]]|| |- |data-sort-value="m.m." |'''m.m.'''||með meiru|| |- |data-sort-value="m.fl." |'''m.fl.'''||með fleiru|| |- |'''m.s.br.''' |með síðari breytingum | |- |data-sort-value="m.t.t." |'''m.t.t.'''||með tilliti til|| |- |<span id="miðm."></span>'''miðm.'''||[[miðmynd]]|| |- |'''m.v.''' |miðað við | |- |<span id="m.ö.o."></span>'''m.ö.o.'''||með öðrum orðum|| |- |data-sort-value="m.fl." |'''m.fl.'''||með fleiru|| |- |data-sort-value="mgr." |'''mgr.'''||[[málsgrein]]|| |- |data-sort-value="msk." |'''msk.'''||[[matskeið]]|| |- |data-sort-value="mst." |'''mst.'''||[[stigbreyting|miðstig]]|| |- |<span id="mín."></span>'''mín.'''||[[mínúta]]|| |- |<span id="-mo"></span>'''''-mo'''''||''duodeci'''mo'''''||Úr [[latína|latínu]] ''duodecimo'' sem þýðir "tólfta"); tólfblöðungur, í mjög smáu broti; dæmi: "þetta handrit er í 12'''mo'''" (sjá einnig {{skammst|-vo}}) |} ==N== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="n.á."></span>'''n.á.'''||næsta ár|| |- |data-sort-value="nf." |'''nf.'''||[[nefnifall]]|| |- |data-sort-value="nh." |'''nh.'''||[[nafnháttur]]|| |- |data-sort-value="nhm." |'''nhm.'''||[[nafnháttarmerki]]|| |- |data-sort-value="nl." |'''nl.'''||[[nafnliður]]|| |- |data-sort-value="nk." |'''nk.'''||næstkomandi|| |- |data-sort-value="n.k." |'''n.k.'''||nokkurs konar|| |- |data-sort-value="nmgr." |'''nmgr.'''||neðanmálsgrein|| |- |data-sort-value="no." |'''[[no|no.]]'''||[[nafnorð]]|| |- |<span id="núv."></span>'''núv.'''||núverandi|| |- |data-sort-value="nr." |'''nr.'''||[[númer]]|| |- |data-sort-value="nt." |'''n.tt.'''||[[nánar til tekið|nánar tiltekið]]|| |- |data-sort-value="nt." |'''nt.'''||[[nútíð]]|| |} ==O== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="o.áfr."></span>'''o.áfr.'''||og áfram|| |- |data-sort-value="o.m.fl." |'''o.m.fl.'''||og margt fleira|| |- |data-sort-value="ohf." |'''ohf.'''||[[opinbert hlutafélag]]||Dæmi: <br>[[Ríkisútvarpið|Ríkisútvarpið ''ohf.'']]<br>[[Flugstoðir|Flugstoðir ''ohf.'']]<br>[[RARIK|RARIK ''ohf.'']] |- |data-sort-value="o.fl." |'''o.fl.'''||og fleira|| |- |data-sort-value="o.s.frv." |'''o.s.frv.'''||og svo framvegis|| Já já, fara í skóla, mennta sig, sækja um vinnu ''o.s.frv.'', þú hljómar eins og gömul plata. |- |<span id="o.þ.h."></span>'''o.þ.h.'''||og þess háttar|| |- |<span id="o.þ.u.l."></span>'''o.þ.u.l.'''||og því um líkt|| |} ==Ó== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="ófn."></span>'''ófn.'''||[[óákveðið fornafn]]|| |- |<span id="ób."></span>'''ób.'''||[[óbeygjanlegt orð]]|| |- |<span id="óp."></span>'''óp.'''||[[ópersónulegt]]|| |- |<span id="óákv. gr."></span>'''óákv. gr.'''||[[óákveðinn greinir]]|| |} ==P== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="p." |'''p.'''||[[persóna (málfræði)|persóna]]|| |- |data-sort-value="pfn." |'''pfn.'''||[[persónufornafn]]|| |- |data-sort-value="pk." |'''pk.'''||pakki|| |- |data-sort-value="p.s." |'''p.s.'''||[[eftirskrift]]||Úr [[latína|latínu]]; '''''p'''ost '''s'''criptum'', sem þýðir "ritað á eftir". Sbr. {{skammst|e.s.}}. |} ==Q== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="q.e.d." |'''q.e.d.'''||[[það sem átti að sanna/sýna fram á]]||Úr [[latína|latínu]]; ''quod erat demonstrandum'' (glettnislega: ''quo errat demonstrator,'' "þar sem sannandi hefur rangt fyrir sér", eða ''quod est dubitandum,'' "það sem á að efast um"). Notað í rökfræði og stærðfræði. Sjá þ.s.s.á. |} ==R== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="ritstj." |'''ritstj.'''||ritstjóri, ritstjórar, ritstjórn|| |- |data-sort-value="rslm." |'''rslm.'''||rannsóknarlögreglumaður|| |- |data-sort-value="rto." |'''rto.'''||raðtöluorð|| |- |<span id="Rvík"></span>'''Rvík'''||[[Reykjavík]]|| |- |data-sort-value="Rvk" |'''Rvk'''||[[Reykjavík]]|| |- |data-sort-value="R." |'''R.'''||[[Reykjavík]]||[[wikt:R.|wikiorðabók: R.]] |} ==S== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="s.á."></span>'''s.á.'''||sama ár|| |- |data-sort-value="samb." |'''samb.'''||[[sambeyging]]|| |- |data-sort-value="samh." |'''samh.'''||[[samheiti]]|| |-' |data-sort-value="samhlj." |'''samhlj.'''||[[samhljóð]]|| |- |data-sort-value="samn." |'''samn.'''||[[samnafn]]|| |- |<span id="samþ."></span>'''samþ.'''||samþykkt|| |- |data-sort-value="s.b." |'''s.b.'''||[[sterk beyging]]|| |- |data-sort-value="s.d." |'''s.d.'''||sama dag|| |- |data-sort-value="sbr." |'''sbr.'''||samanber|| |- |data-sort-value="s.e." |'''s.e.'''||sjá einnig || |- |data-sort-value="sek." |'''sek.'''||[[sekúnda]]|| |- |<span id="sérn."></span>'''sérn.'''||[[sérnafn]]|| |- |data-sort-value="sf." |'''sf.'''||[[sagnfylling]]|| |- |data-sort-value="sf." |'''sf.'''||[[sameignarfélag]]|| |- |data-sort-value="sfn." |'''sfn.'''||[[spurnarfornafn]]|| |- |data-sort-value="sh." |'''sh.'''||[[samheiti]]|| |- |data-sort-value="shlj." |'''shlj.'''||[[samhljóða]]|| |- |data-sort-value="sign." |'''sign.'''||[[signatum]]|| Úr latínu (part. perf. af signare) og þýðir undirritað. Notað í uppskriftum og útgáfum til að auðkenna þar sem um eiginhandarundirritun (eiginhandarundirskrift) var að ræða í frumriti. |- |data-sort-value="s.hl." |'''s.hl.'''||síðari hluti|| |- |data-sort-value="sk." |'''sk.'''||svokallaður|| |- |<span id="skál."></span>'''skál.'''||[[skáletur]]|| |- |data-sort-value="skst." |'''skst.'''||[[skammstöfun]], [[skammstafaður]]|| |- |data-sort-value="skv." |'''skv.'''||samkvæmt|| |- |data-sort-value="sl." |'''sl.'''||síðastliðinn|| |- |data-sort-value="sl." |'''sl.'''||[[sagnliður]]|| |- |data-sort-value="s.m." |'''s.m.'''||sama mánaðar|| |- |data-sort-value="sn." |'''sn.'''||svonefndur|| |- |data-sort-value="so." |'''so.'''||[[sagnorð]]|| |- |<span id="s.ó."></span>'''s.ó.'''||svar óskast|| |- |<span id="ss. us."></span>'''ss. us.'''{{heimild vantar}}<!--ÉG ER EKKI VISS HVORT ÞAÐ EIGI AÐ VERA BIL Á MILLI "ss." og "us.", skv. reglunum á það að vera þannig, en skv. [http://www.namsgagnastofnun.is/malbjorg/stafsetning/skammstafanir.htm þessu] þá er ekki bil?-->||[[samsett umsögn]]|| |- |data-sort-value="s.s." |'''s.s.'''||svo sem, sama sem ||einnig stundum notað fyrir sem sagt |- |data-sort-value="s.st." |'''s.st.'''||sama stað|| |- |data-sort-value="st." |'''st.'''||[[samtenging]]|| |- |data-sort-value="st.s." |'''st.s.'''||[[sterk sögn]]|| |- |data-sort-value="stk." |'''stk.'''||stykki|| |- |<span id="sþ."></span>'''sþ.'''||samþykkt|| |} ==T== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="t.a.m." |'''t.a.m.'''||til að mynda|| |- |data-sort-value="teg." |'''teg.'''||[[tegund]]|| |- |data-sort-value="tbl." |'''tbl.'''||[[tölublað]]|| |- |data-sort-value="t.d." |'''t.d.'''||til dæmis|| |- |data-sort-value="tfn." |'''tfn.'''||[[tilvísunarfornafn]]|| |- |data-sort-value="t.h." |'''t.h.'''||til hægri|| |- |data-sort-value="tl." |'''tl.'''||[[tengiliður]]|| |- |data-sort-value="tsk." |'''tsk.'''||[[teskeið]]|| |- |<span id="tvíhlj."></span>'''tvíhlj.'''||[[tvíhljóði]]|| |- |data-sort-value="t.v." |'''t.v.'''||til vinstri|| |- |data-sort-value="tvt." |'''tvt.'''||[[tvítala]]|| |- |data-sort-value="till." |'''till.'''||tillaga|| |- |data-sort-value="to." |'''to.'''||[[töluorð]]|| |} ==U== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="umr." |'''umr.'''||umræða|| |- |data-sort-value="uh." |'''uh.'''||[[upphrópun]]|| |- |'''uh.h''' |uppháttur hlátur | |- |data-sort-value="us." |'''us.'''||[[umsögn]]|| |- |data-sort-value="uppl." |'''uppl.'''||upplýsingar|| |- |<span id="u.þ.b."></span>'''u.þ.b.'''||um það bil|| |} ==Ú== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="útg."></span>'''útg.'''||Útgáfa|| |} ==V== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |data-sort-value="v" | '''V''' || vestur |- |data-sort-value="v/" rowspan=2|'''v/''' |við ||„bílastæði v/ Kringluna“ |- |vegna || „fjarverandi v/ veikinda“ |- |data-sort-value="vb." |'''vb.'''||[[vélbátur]]|| það var áður skrifað <span id="v/b">„v/b“</span> |- |data-sort-value="v.b." |'''v.b.'''||[[veik beyging]]|| |- |data-sort-value="Vf." |'''[[Vestfirðir|Vf.]].'''||[[Vestfirðir]] → [[Vestfirðir|Vf.]] / Víkurfréttir|| |- |data-sort-value="vh." |'''vh.'''||[[viðtengingarháttur]]|| |- |data-sort-value="vkf." |'''vkf.'''||verkakvennafélag|| |- |data-sort-value="Vl." |'''Vl.'''||[[Vesturland]]|| |- |data-sort-value="vl." |'''vl.'''||viðurlag|| |- |data-sort-value="v.l." |'''v.l.'''||vestlæg lægð|| |- |data-sort-value="vlf." |'''vlf.'''||[[verkalýðsfélag]]|| |- |data-sort-value="vmf." |'''vmf.'''||[[verkamannafélag]]|| |- |data-sort-value="VNV." |'''VNV.'''||[[vestnorðvestur]]|| |- |<span id="-vo"></span>'''-vo'''||''octa'''vo'''''||Úr [[latína|latínu]] ''octavo'' sem þýðir "áttunda", áttblöðungur; dæmi: "þetta handrit er í 8'''vo'''" (sjá einnig {{skammst|-mo}}) |- |data-sort-value="v.s." |'''v.s.'''||[[veik sögn]]|| |- |data-sort-value="vsk." |'''vsk.'''||[[viðskeyti]]|| |- |data-sort-value="vth." |'''vth.'''||[[viðtengingarháttur]]|| |} ==Y== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align="center" cellpadding="7" |- align="center" ! width="130" |Skammstöfun!! width="200" |Merking!! width="470" |Athugasemdir |- |'''y.t.u.''' |ykkur til upplýsinga | |} ==Þ== {| class="wikitable t-f78f" style="border:1px; border: thin solid gold" align=center cellpadding="7" |-align="center" !width="130"|Skammstöfun!!width="200"|Merking!!width="470"|Athugasemdir |- |<span id="þt."></span>'''þt.'''||[[þátíð]]|| |- |<span id="þ.á."></span>'''þ.á.'''||þessa árs|| |- |<span id="þf."></span>'''þf.'''||[[þolfall]]|| |- |<span id="þ.h."></span>'''þ.h.'''||þess háttar|| |- |<span id="þjs."></span>'''þjs.'''||þjóðsögur||„Þjs. J. Á.“ þýðir „þjóðsögur [[Jón Árnason (1819)|Jóns Árnasonar]]“ |- |<span id="þ.m."></span>'''þ.m.'''||þessa mánaðar|| |- |<span id="þgf."></span>'''þgf.'''||[[þágufall]]|| |- |'''þgskj.''' |þingskjal<ref name=":0" /> |Einnig "þskj." |- |<span id="þlt."></span>'''þlt.'''||[[þáliðin tíð]]|| |- |<span id="þolm."></span>'''þolm.'''||[[þolmynd]]|| |- |<span id="þm."></span>'''þm.'''||[[þolmynd]]|| |- |<span id="þml."></span>'''þml.'''||[[þumlungur]]|| |- |'''þskj.''' |þingskjal<ref name=":0" /> |Einnig "þgskj." |- |<span id="þ.u.l."></span>'''þ.u.l.'''||því um líkt|| |- |<span id="þýð."></span>'''þýð.'''||[[þýðandi]] / þýðing|| |- |<span id="þ.a.l."></span>'''þ.a.l.'''||þar af leiðandi|| |- |<span id="þ.á m."></span>'''þ.á m.'''||þar á meðal|| Ekki er ritaður punktur á eftir ''á'', enda er það ekki stytt. Sjá [[Listi yfir íslenskar stafsetningar– og málfræðivillur|listann yfir íslenskar stafsetningar- og málfræðivillur]] og [[Skammstöfun#Reglur um skammstöfun í íslensku|reglurnar um skammstöfun í íslensku]]. |- |<span id="þ.e."></span>'''þ.e.'''||það er|| |- |'''þ.e.s.''' |það er svoleiðis | |- |<span id="þ.e.a.s."></span>'''þ.e.a.s.'''||það er að segja|| |- |<span id="þ.s.s.á."></span>'''þ.s.s.á.'''||[[Það sem sanna átti]]|| |- |<span id="þ.m.t."></span>'''þ.m.t.'''||þar með talinn|| |- |<span id="þ.þ.a.a."></span>'''þ.þ.a.a.'''||[[Eff|þá og því aðeins að]]|| Sama og það sem oft er skrifað eff, þ.e. ef og aðeins ef. |} ==Neðanmálsgreinar== <references/> ==Tenglar== ===Listar=== *[http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/IcelOnline/IcelOnline.TEId-idx?type=HTML&rgn=DIV1&byte=11856836 Icelandic Online Dictionary and Readings] *[http://www.namsgagnastofnun.is/malbjorg/stafsetning/skammstafanir.htm Málfræði skammstafanir í íslensku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081103090642/http://www.namsgagnastofnun.is/malbjorg/stafsetning/skammstafanir.htm |date=2008-11-03 }} ===Vísindavefurinn=== *{{vísindavefurinn|3884|Fyrir hvað stendur skammstöfunin GSM?}} *{{vísindavefurinn|5256|Hvað þýðir skammstöfunin et al. í tilvitnanasvigum?}} *{{vísindavefurinn|662|Fyrir hvaða orð standa skammstafanirnar a.m. og p.m.?}} *{{vísindavefurinn|3220|Hvert er íslenska orðið yfir ADSL eða hvernig má þýða skammstöfunina?}} *{{vísindavefurinn|2981|Hver er munurinn á B.A.- og B.S.-gráðu og hvað táknar skammstöfunin?}} *{{vísindavefurinn|2533|Hvað táknar skammstöfunin SMS?}} *{{vísindavefurinn|3139|Hvað þýðir skammstöfunin DNA?}} *{{vísindavefurinn|339|Fyrir hvað stendur skammstöfunin NASA?}} *{{vísindavefurinn|1928|Hvað þýðir táknið µ til dæmis í skammstöfunum eins og µm og µA?}} *{{vísindavefurinn|6744|Af hverju er "etc." eitt orð en "et al." tvö orð, "et" er jú heilt orð úr latínu?}} *{{vísindavefurinn|4024|Hvers vegna stendur oft Ltd, eða limited, á eftir fyrirtækjanöfnum? Dæmi: R. Winter & Co. Ltd.}} *{{vísindavefurinn|6925|Er rétt að fallbeygja vefsíðuheiti, vegna .is endingarinnar?}} *{{vísindavefurinn|415|Hvað þýðir P.S.?}} *{{vísindavefurinn|5142|Af hverju eru salerni merkt með stöfunum WC?}} *{{vísindavefurinn|4413|Hvað þýðir INRI?}} *{{vísindavefurinn|960|Hvað þýðir www?}} *{{vísindavefurinn|6002|Hvað er ADHD?}} *{{vísindavefurinn|3884|Fyrir hvað stendur skammstöfunin GSM?}} *{{vísindavefurinn|4311|Er rangt að skrifa skammstafanir án bila á milli punkta, til dæmis þegar maður skrifar t.d. eða eiga að vera bil á milli?}} {{Stafayfirlit | hlið = já | miðja = já | hægri = nei | ekkibrot = nei | efst = já | núm = já | merki = nei | númmerki = nei | sjá = nei | heimild = nei | ath = nei | tengill = nei | c = nei | q = nei | w = nei | z = nei }} [[Flokkur:Íslenska]] [[Flokkur:Listar yfir skammstafanir]] ik5kyyk7ynnenmum07qifdwfcw5wunb 0 6358 1981311 1851505 2026-10-01T13:12:09Z K7yz3 116200 Patrick Stewart sem Jean-Luc Picard skipstjóri 1981311 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Star Trek Logo 1.png|thumb|Merki sérleyfisins]] '''Star Trek''' er bandarískur [[vísindaskáldskapur|vísindaskáldsagnabálkur]] sem spannar um 725 [[sjónvarpsþáttur|sjónvarpsþætti]], 11 [[kvikmynd]]ir, hundruð [[bók]]a og margt annað sem hefur verið gefið út og er byggt á ímyndaðri veröld [[Gene Roddenberry|Genes Roddenberry]]. Þessi veröld á að sýna okkur að [[mannkyn]]ið getur unnið saman og unnið að sameiginlegu markmiði óháð uppruna. Þættirnir taka á ýmsum þjóðfélagslegum vandamálum með hefðbundum aðferðum vísindaskáldsögunnar. Star Trek-heimurinn gengur út á það að mannkynið hefur, ásamt íbúum fleiri [[reikistjarna]], sameinast í [[Plánetusambandið|Plánetusambandinu]] (oft kallað Sambandið eða ''Federation'' í þáttunum) og vinna þar saman að þeim vandamálum sem koma upp. Helstu einkenni Star Trek-heimsins eru afnám [[peningur|peninga]], [[kynjamisrétti]]s, [[kynþáttahatur]]s og síðan eru [[sjúkdómur|sjúkdómar]] sjaldgæfir. == Saga == === Upphafið === Árið [[1964]] gerði Roddenberry þriggja ára þróunarsamning við fyrirtækið [[Desilu]] sem síðar var keypt af fyrirtækinu [[Gulf+Western]] sem síðar sameinaðist fyrirtækinu [[Paramount Pictures]]. Leitin að sýningaraðila hófst og prufuþátturinn „The Cage“, með þáverandi kærustunni hans, [[Majel Barrett]], sem „númer eitt“, framleiddur og lagður fyrir stjórnendur margra sjónvarpsstöðva. [[NBC]]-sjónvarpsstöðin hafnaði þættinum í fyrstu, en voru hrifnir af hugmyndinni svo þeir létu framleiða annan prufuþátt sem hét „Where No Man Has Gone Before“. Sú hugmynd var samþykkt og hófst framleiðsla á þáttaröðinni ''Star Trek'', sem síðar var kölluð ''[[Star Trek: The Original Series|The Original Series]]'' til aðgreiningar frá öðrum Star Trek-þáttaröðum. Hún var fyrst sýnd reglulega árið 1966 eða þremur árum eftir að bresku vísindaskáldsöguþættirnir ''[[Doctor Who]]'' hófu göngu sína á [[BBC]]. Roddenberry vildi forðast klisjulega hönnun og frumstæðar [[tæknibrellur]] sem einkenndu framleiðslu eldri vísindaskáldssagnamynda, eins og [[eldflaug]]ar og [[þotuútblástur]]. [[Matt Jeffries]], [[listrænn stjórnandi]] þáttanna, þurfti að berjast við Roddenberry til að hafa hönnun [[geimskip]]sins eins einfalda og hægt var. Hönnun Jeffries þurfti að fara í gegnum hundruð breytinga áður en sæst var á [[undirskál]]ar- og [[sívalningur|sívalningshönnunina]] sem einkenndi geimskipið ''[[Enterprise (Star Trek)|Enterprise]]''. ===The Original Series (1965-1969) === [[Mynd:Star Trek TOS Logo.svg|thumb|[[Mynd:Leonard_Nimoy_William_Shatner_Star_Trek_1968.JPG|frameless]]''Leonard Nimoy og William Shatner í hlutverkum sínum í Star Trek með líkan af geimskipinu Enterprise.'']] ''[[Star Trek: The Original Series]]'' (skammstafað ''TOS'') náði ekki þeim vinsældum sem ætlast var til. Framleiðslu þáttanna var hætt eftir 3 þáttaraðir. Hins vegar komust framleiðendurnir að því að miklir peningar streymdu inn vegna endursýninga á þáttunum og var því ákveðið að framleiða fleiri þætti sem áttu að bera nafnið ''[[Star Trek: Phase II]]''. Sýningar áttu að hefjast árið 1978, en ekkert varð úr því vegna vinsælda kvikmyndarinnar ''[[Stjörnustríð: Ný von|Stjörnustríðs]]'' sem kom út árið áður. Þess í stað var ákveðið að setja saman nokkur handrit og framleiða kvikmyndina ''[[Star Trek: The Motion Picture]]''. === The Animated Series (1973-1974) === [[Teiknimynd]]aþættir voru í bígerð áður en til kvikmyndarinnar kom. Þeir kölluðust ''[[Star Trek: The Animated Series]]''. Flestir leikararnir úr leiknu þáttunum ljáðu leikraddir í þessari [[Filmation]]-framleiðslu, fyrir utan [[Walter Koenig]] (sem lék [[Pavel Chekov]]). Ekki voru til nægir fjármunir til að ráða alla. Tilgangurinn með teiknimyndaþáttunum var að halda áfram með söguna þar sem ''TOS'' hætti, en nú yrðu engin takmörk hvað varðar leikmuni, sérsniðna búninga fyrir leikara eða dýrar tæknibrellur. Tvær þáttaraðir voru sýndar 1973-1974, þar til framleiðslu var hætt. 22 30 mínútna þættir voru gerðir. Rétt fyrir dauða sinn, bað Gene Roddenberry sérstaklega um að þeir teldust ekki formlegur hluti Star Trek-tímalínunnar. Ekki er vitað hvort það sé ástæðan fyrir þeirri ákvörðun Paramount. === The Next Generation (1987-1994) === [[Mynd:Star Trek The Next Generation Logo.svg|thumb|[[Mynd:Jean-Luc Picard 2.jpg|frameless]]Patrick Stewart sem Jean-Luc Picard skipstjóri]] Ný Star Trek-þáttaröð, ''[[Star Trek: The Next Generation]]'' (skammstafað ''TNG''), var sýnd frá 1987 til 1994. Þættirnir áttu að gerast um öld síðar en fyrri þættirnir. Geimskipið ''Enterprise'' var nú undir stjórn [[Jean-Luc Picard]] (leikinn af [[Patrick Stewart]]). Þáttaröðin var eingöngu framleidd fyrir endursýningarnar og náði því takmarki að vera sú Star Trek-þáttaröð, fyrr og síðar, sem var oftast endursýnd. Ólíkt ''TOS'' fjallaði hún meira um [[tímaferðalag|tímaferðalög]], persónulegar aðstæður geimfaranna og [[náttúruhamfarir]]. Þessar sögur fjölluðu ekki um að uppgötva nýjar tegundir geimvera. Auk þess reynir nýja áhöfnin oftar en gamla áhöfnin að grípa til friðsamlegra lausna á aðstæðum sem koma upp. Árið 1991 lauk framlagi Gene Roddenberrys til Star Trek-vörulínunnar með andláti hans. Framleiðsla þáttanna hélt áfram næstu 3 árin undir stjórn [[Rick Berman]]s, en þá var meira um spennu og átök en áður. === Kvikmyndir === Fimm kvikmyndir voru framleiddar í viðbót með upprunalega leikarahópnum úr ''TOS'' í aðalhlutverki, þrátt fyrir að framleiðsla ''TNG''-þáttanna væri komin langt á veg. Það var ekki fyrr en 1994 að báðir hóparnir léku í kvikmyndinni ''[[Star Trek: Generations]]''. Þá tók ''TNG''-hópurinn yfir og lék síðan í þremur Star Trek-kvikmyndum í viðbót. ''TOS''-hópurinn lék því í sjö myndum og ''TNG''-hópurinn í fjórum. === Deep Space Nine (1993-1999) === ''[[Star Trek: Deep Space Nine]]'' (skammstöfuð ''ST:DS9'') hóf göngu sína 1993. Þetta var fyrsta Star Trek-þáttaröðin sem Gene Roddenberry kom ekki nálægt og sú eina (hingað til) sem ekki snýst um ákveðið geimskip, heldur [[geimstöð]] staðsetta nálægt [[ormagöng]]um rétt hjá [[sólkerfi]]nu [[Bajor]]. Auk þess að vera á mörkum Sambandsins og yfirráðasvæðis [[Kardassía|Kardassanna]], þá leiða ormagöngin í [[gammafjórðungurinn|gammafjórðunginn]] sem opnar fyrir fleiri möguleg samskipti við ókunnar tegundir geimvera og fyrirbæra. Aðaláhersla þáttanna eru [[stríð]], [[trúarbrögð]], [[stjórnmál]] og önnur slík málefni, en þetta er fyrsta Star Trek-þáttaröðin þar sem ákveðið stríð er svo ráðandi þáttur í söguþræðinum. Fyrstu þáttaraðirnar snerust um könnun geimsins og lífið á stöðinni, en þegar leið á þáttaröðina var meira af spennu og stjórnmálavafstri. [[Yfirráðið]] (''The Dominion'') sóttist eftir völdum yfir öllum fjórðungnum sem leiddi til stríðs. Sjö þáttaraðir voru gerðar og vöktu margir þáttanna hugleiðingar um stöðu trúarbragða gagnvart [[vísindi|vísindum]]. === Voyager (1995-2001) === Um tveimur árum eftir upphaf ''Star Trek: Deep Space Nine'', var þáttaröð sem hét ''[[Star Trek: Voyager]]'' hleypt af stokkunum. Hún fjallaði um geimskipið ''[[USS Voyager]]'' sem er undir stjórn [[Kathryn Janeway]]. Þá var brotið blað í sögu Star Trek með því að hafa kvenpersónu í aðalhlutverki. ''Voyager'' festist í deltafjórðungnum, 75 þúsund [[ljósár]]um frá heimkynnum sínum í [[alfafjórðungurinn|alfafjórðungnum]], og það tæki áhöfnina 75 ár að komast heim ef þau fyndu ekki einhverja leiðarstyttingu. Þessar aðstæður áhafnarinnar gáfu [[handritshöfundur|handritshöfundunum]] tækifæri til að kynna nýjar tegundir geimvera til sögunnar, eins og líffæra-stelandi ''Vidiiunum'', ákveðnu [[Borgverjar|Borgverjunum]] og [[hliðarvídd]]arlegu [[Tegund 8472]]. Þættirnir voru sýndir til árið 2001, eða samtals 7 þáttaraðir. === Enterprise (2001-2005) === Oftast þegar nýjar Star Trek-þáttaraðir voru framleiddar var alltaf farið lengra inn í framtíðina, en eftir að ''TNG'' hóf göngu sína hefur tímalínan verið óslitin. Það sem gerðist hins vegar í söguþræði þáttanna ''[[Star Trek: Enterprise|Enterprise]]'', sem hófu göngu sína árið 2001, var að [[ytri tími]] sögunnar hófst 10 árum áður en Sambandið var stofnað. Fyrstu tvær þáttaraðirnar fjalla um fyrstu kynnin við aðrar verur og fyrstu skrefin í könnun geimsins og flestir þættirnir voru sjálfstæðir. Í þriðju þáttaröð hófst óslitin saga sem snerist eingöngu um eitt markmið. Nokkrum sjálfstæðum söguþráðum var þó blandað saman við til að krydda söguna. Það var líka í fysta skiptið sem þættirnir báru nafnið ''Star Trek: Enterprise''. Fjórða þáttaröð er þekkt sem framhaldstímabilið, þar sem flestir þættirnir í henni voru í mörgum hlutum. Það tengist líklega því að þáttaröðin var afpöntuð og því eru eingöngu fáir þættir eftir ósýndir. Ástæðan fyrir þessari afpöntun er talin vera lítið áhorf og slæmt gengi 10. Star Trek kvikmyndarinnar: ''[[Star Trek: Nemesis]]''. Þetta er í fyrsta sinn sem framleiðslu á Star Trek-þáttaröð hefur verið hætt áður en framleiðandi lýkur henni. Auk þess mun þetta vera í fyrsta sinn í 18 ár að engin ný þáttaröð er í bígerð. === Discovery (2017-) === Áið 2017 hóf ný þáttaröð, ''[[Star Trek: Discovery]]'', göngu sína á [[CBS]] með forsögu sem gerist 10 árum fyrir upphaflegu þáttaröðina (''TOS''). Þættirnir snúast um stríð milli Plánetusambandsins og [[Klingonar|Klingona]]. Til þessa hafa 4 þáttaraðir verið framleiddar. Þættirnir eru framhaldsþættir en gátu af sér spinoff-þættina ''[[Star Trek: Prodigy]]'' sem eru sjálfstæðar sögur í hverjum þætti, árið 2022. === Picard (2020-2023) === Árið 2020 til 2022 voru framleiddar 3 þáttaraðir af ''[[Star Trek: Picard]]'' fyrir streymisveitu CBS. Í þáttunum leikur [[Patrick Stewart]] hlutverk sitt sem [[Jean-Luc Picard]] á eftirlaunum, eftir lok ''TNG''-þáttanna. [[Flokkur:Star Trek|Star Trek]] di269i09tjg9or5yjbv60hfpjvh84sf 0 6681 1981304 1964383 2026-10-01T12:34:42Z Akigka 183 /* Tilvísanir */ 1981304 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|höfuðborg landsins|Brasilía (borg)}} {{Land | nafn = Sambandslýðveldið Brasilía | nafn_á_frummáli = República Federativa do Brasil | nafn_í_eignarfalli = Brasilíu | fáni = Flag of Brazil.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Brazil.svg | kjörorð = Ordem e Progresso | kjörorð_tungumál = portúgalska | kjörorð_þýðing = Regla og framfarir | staðsetningarkort = BRA orthographic.svg | tungumál = [[Portúgalska]] | höfuðborg = [[Brasilía (borg)|Brasilía]]<br /> | stjórnarfar = [[Sambandslýðveldi]], [[forsetaræði]] | titill_leiðtoga = [[Forseti Brasilíu|Forseti]] | nöfn_leiðtoga = [[Luiz Inácio Lula da Silva]] |titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Brasilía|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[Geraldo Alckmin]] | staða = Stofnun | atburður1 = Sjálfstæði | dagsetning1 = [[7. september]] [[1822]] | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = [[29. ágúst]] [[1825]] | flatarmál = 8.514.215 | hlutfall_vatns = 0,65 | stærðarsæti = 5 | fólksfjöldi = 213 milljónir. | mannfjöldaár = 2025 | mannfjöldasæti = 5 | íbúar_á_ferkílómetra = 24 | VLF = 2.294 | VLF_sæti = 7 | VLF_ár = 2011 | VLF_á_mann = 11.769 | VLF_á_mann_sæti = 75 | VÞL = {{ágóði}} 0,946 | VÞL_sæti = 17 | VÞL_ár = 2011 | gjaldmiðill = [[ríal]] | tímabelti = UTC -2 til -5 | þjóðsöngur = [[Hino Nacional Brasileiro]] | tld = br | símakóði = 55 }} '''Brasilía''' ([[portúgalska]]: ''Brasil''), opinberlega '''Sambandslýðveldið Brasilía''' (portúgalska: ''República Federativa do Brasil'') er stærsta og fjölmennasta land [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] og hið fimmta stærsta í heiminum bæði að flatarmáli og fólksfjölda. Landið er 8.514.877 km² að flatamáli og teygir sig frá ströndum [[Atlantshaf]]sins að rótum [[Andesfjöll|Andesfjalla]] og innan landamæra þess er megnið af [[Amasónfrumskógurinn|Amasónregnskóginum]], stærsta regnskógi heims, en einnig víðáttumikil [[landbúnaður|landbúnaðarsvæði]]. [[Strandlína]] Brasilíu er 7367 km löng. ==Söguágrip== [[Frumbyggjar Ameríku|Frumbyggjar]] hafa búið á svæðinu sem nú er Brasilía í meira en 11.000 ár. Árið 1500 gerði [[Pedro Alvares Cabral]] tilkall til landsins þegar hann kom þangað með flota sínum. Fyrsta fasta búseta [[Portúgal]]a var um 1532 og [[nýlendustefna]] hófst þegar [[Jóhann 3. Portúgalskonungur]] skipti landinu í 15 sjálfstæð [[Nýlenda|nýlendusvæði]]. Þessi skipting skapaði óskipulag og deilur og því lét konungurinn svæðin lúta [[miðstýring|miðstýrðu]] valdi. Fyrstu tvær aldir á nýlendutímanum einkenndust af átökum og stríðum milli frumbyggja og Portúgala. Um miðja 16. öld var [[sykur]] orðinn mikilvægasta útflutningsvara Brasilíu og þrælar frá [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] mikilvæg innflutningsvara en þeir unnu á sykurplantekrum. Árið 1808 flutti [[Jóhann 6. Portúgalskonungur]] til Brasilíu tímabundið vegna [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]]. Í byrjun 19. aldar varð spenna á milli brasilískra Portúgala og stjórnvalda í Portúgal sem varð til þess að árið [[1822]] lýsti Brasilía yfir sjálfstæði og síðar var stofnað keisaradæmi með [[Dom Pedro]] sem keisara. Portúgal viðurkenndi sjálfstæði Brasilíu árið 1825. Árið 1888 var [[þrælahald]] afnumið í landinu. Ári síðar var Dom [[Pedro II]] komið frá völdum og lýðveldi stofnað. Í lok 19. aldar átti Brasilía í stríðum við nágrannaríki sín, [[Argentína|Argentínu]], [[Úrúgvæ]] og [[Paragvæ]] um áhrif og landsvæði. Stríðið við Paragvæ (1864-1870) er það mannskæðasta í sögu Suður-Ameríku. Í [[fyrri heimstyrjöld]] var Brasilía hlutlaust ríki þar til þýskir kafbátar sökktu skipum þeirra á [[Atlantshaf]]i árið 1917 en þá lýsti Brasilía yfir stríði við [[Miðveldin]]. Hlutverk Brasilíu var aðallega eftirlitshlutverk á Atlantshafi. Árið 1930 náði [[Getúlio Vargas]] völdum með aðstoð hersins. Stöðug átök og tilraunir til að taka aftur völdin frá Vargas leiddu til þess að Vargas varð einræðisherra og Estado novo tímabilið hófst þar sem stjórnvöld voru annáluð fyrir ofbeldi og kúgun. Í [[seinni heimstyrjöldin|seinni heimstyrjöld]] var Brasilía fyrst um sinn hlutlaust ríki til ársins 1942 þegar landið gekk til liðs við [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamenn]] eftir að hafa slitið diplómatísk tengsl við [[Öxulveldin]]. Eftir heimstyrjöldina vék Vargas vegna þrýstings og lýðræði var komið á. Vargas var kosinn síðar, árið 1951 en eftir stjórnarkreppu framdi hann sjálfsmorð. Lýðræði var viðkvæmt næstu áratugi og árið 1964 [[Valdaránið í Brasilíu 1964|frömdu brasilískir herforingjar valdarán]] gegn stjórn [[João Goulart]] forseta undir því yfirskyni að koma í veg fyrir að Brasilía yrði kommúnismanum að bráð. Í Brasilíu ríkti [[herforingjastjórn]] til ársins 1985 en á 9. áratugnum var lýðræði smám saman komið aftur á. [[Luiz Inácio Lula da Silva]] var forseti frá 2002 til 2010 þegar fyrsta konan, Dilma Rousseff, varð forseti. Rannsókn á peningaþvætti og spillingu í kringum ríkisrekna olíufyrirtækið [[Petrobras]] hefur tekið sinn toll í Brasilísku ríkisstjórninni. Lula da Silva var yfirheyrður vegna málsins og síðar ákærður og fangelsaður. Tugir stjórnmálamanna voru bendlaðir við málið.<ref>[http://www.ruv.is/frett/tugir-sakadir-um-spillingu-i-brasiliu Tugir sakaðir um spillingu í Brasilíu] Rúv, skoðað 12. maí, 2016.</ref> Árið 2016 var [[Dilma Rousseff|Dilmu Rousseff]] vikið úr embætti af öldungadeild þingsins. Samþykkt var að hún sæti ákæru til embættismissis fyrir spillingu. Var hún sökuð um að hafa fegrað efnahagstölur landsins fyrir kosningar. [[Michel Temer]] varaforseti tók við embætti forseta.<ref>[http://www.ruv.is/frett/forseta-brasiliu-vikid-ur-embaetti Forseta Brasilíu vikið úr embætti] Rúv. Skoðað 12. maí, 2016</ref> Árið 2014 var haldin [[Heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu]] í Brasilíu og árið 2016 voru [[Sumarólympíuleikarnir 2016|Ólympíuleikarnir]] í Río de Janeiro. Barátta vinstri og hægri afla kristallaðist í [[Árásin á Brasilíuþing 2023|árás á brasilíska þingið árið 2023]] þegar fylgismenn íhaldsforsetans fráfarandi [[Jair Bolsonaro]] réðust þar inn. Árásin minnti á árásina á bandaríkjaþing 2020. Bolsonaro tapaði kosningum fyrir fyrrum forsetanum Lula og flutti til Bandaríkjanna. == Landafræði == [[Mynd:Congresso do Brasil.jpg|thumb|Þjóðþingið]] [[Mynd:Mapa do Brasil atualmente.png|thumb|Kort af fylkjunum.]] Brasilía skiptist í 27 fylki sem hér segir: {| class="wikitable" |- ! Nr. ! Nafn ! Lykill ! Höfuðborg |- |1. | [[Acre (fylki)|Acre]] | AC | [[Rio Branco]] |- |2. | [[Alagoas]] | AL | [[Maceió]] |- |3. | [[Amapá]] | AP | [[Macapá]] |- |4. | [[Amazonas]] | AM | [[Manaus]] |- |5. | [[Bahia]] | BA | [[Salvador]] |- |6. | [[Ceará]] | CE | [[Fortaleza]] |- |7. | [[Espírito Santo]] | ES | [[Vitória]] |- | 8. | [[Goiás]] | GO | [[Goiânia]] |- | 9. |[[Maranhão]] | MA | [[São Luís]] |- | 10. | [[Mato Grosso]] | MT | [[Cuiabá]] |- | 11. | [[Mato Grosso do Sul]] | MS | [[Campo Grande]] |- | 12. | [[Minas Gerais]] | MG | [[Belo Horizonte]] |- | 13. | [[Pará]] | PA | [[Belém]] |- | 14. | [[Paraíba]] | PB | [[João Pessoa]] |- | 15. | [[Paraná (fylki)|Paraná]] | PR | [[Curitiba]] |- | 16. | [[Pernambuco]] | PE | [[Recife]] |- | 17. | [[Piauí]] | PI | [[Teresina]] |- | 18. | [[Rio de Janeiro (fylki)|Rio de Janeiro]] | RJ | [[Rio de Janeiro]] |- | 19. | [[Rio Grande do Norte]] | RN | [[Natal]] |- | 20. | [[Rio Grande do Sul]] | RS | [[Porto Alegre]] |- | 21. | [[Rondônia]] | RO | [[Porto Velho]] |- | 22. | [[Roraima]] | RR | [[Boa Vista]] |- | 23. | [[Santa Catarina (fylki)|Santa Catarina]] | SC | [[Florianópolis]] |- | 24. | [[São Paulo (fylki)|São Paulo]] | SP | [[São Paulo]] |- | 25. | [[Sergipe]] | SE | [[Aracaju]] |- | 26. | [[Tocantins]] | TO | [[Palmas]] |- | 27. | [[Distrito Federal]] | DF | [[Brasilía (borg)|Brasilía]] |- |} ==Samfélag== Brasilía fimmta fjölmennasta ríki heims og hefur rúmlega 213 milljónir (2025). Tæplega helmingur íbúa Brasilíu eru hvítir, 43% eru af blönduðum uppruna hvítra og svartra, rúm 7% eru blökkumenn en 1-2% eru frumbyggjar eða fólk af asískum uppruna. Um 85% Brasilíumanna búa í þéttbýli. Stærsta borg landsins er São Paulo og næst kemur Ríó de Janeiró.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=18250 Hvað er Brasilía stór og hvað búa margir þar?] Vísindavefurinn. Skoðað 1. október, 2016.</ref> ==Náttúrufar== Lífríki Brasilíu er gríðarlega fjölbreytt og það er það ríki sem hefur flestar tegundir lífvera (bæði úr dýra- og plönturíkinu) innan sinna landamæra. Vísindamenn telja að um 9,5% allra tegunda á jörðinni finnist í landinu (T.d. 9,3% þekktra [[spendýr]]a og 16% þekktra [[fugl]]a). Af stórum spendýrum má nefna [[jagúar]] og [[fjallaljón]], [[tapír]]a, [[mauraætur]], [[letidýr]], pekkaríusvín, [[beltisdýr]], fjölmargar tegundir [[hjartardýr]]a og margar tegundir [[prímatar|prímata]]. Tegundaauðgi [[froskdýr]]a er einstæð og líklega er Brasilía líka það land heims þar sem flestar tegundir [[skordýr]]a og [[áttfætlur|áttfætlna]] lifa. Erfitt er að áætla þann fjölda skordýrategunda sem þar er að finna, en sumir fræðimenn telja að þær séu yfir 70 þúsund. <ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=5393 Hvaða dýr búa í Brasilíu og hver þeirra eru í útrýmingarhættu?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Ein af hverjum fjórum tegundum plantna sem fundist hafa á jörðinni í Brasilíu. Þessari fjölbreytni má þakka regnskógum [[Amasónfrumskógurinn|Amason]], miklum ám og [[votlendi]]ssvæðum. Einnig eru strandskógar við ströndina og [[grasslétta|grassléttur]] í austurhluta landsins.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=60387 Í hvaða landi lifa flestar dýrategundir?] Vísindavefur. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> [[Amasonfljót]]ið í Suður-Ameríku er annað lengsta vatnsfall í heimi á eftir ánni [[Níl]]. Það er vatnsmesta fljót í heimi og [[vatnasvið]] þess er það stærsta í heimi, í kringum 7 milljónir km2. Um 20% alls ferskvatns sem berst í heimshöfin með vatnsföllum kemur með Amasonfljótinu.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=6633 Hvað veist þú um Amasonfljótið?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Hæsti punktur landsins er Pico da Neblina sem er 2994 metra yfir sjávarmáli. == Menning == [[Mynd:Heitor Villa-Lobos (c. 1922).jpg|thumb|upright|right|[[Heitor Villa-Lobos]] var einn áhrifamesti tónlistarmaður Brasilíu á 20. öldinni.]] {{Aðalgrein|Brasilísk menning}} Kjarni brasilískrar menningar er kominn úr [[Portúgölsk menning|portúgalskri menningu]] vegna sterkra tengsla Brasilíu við móðurríkið á nýlendutímanum. Portúgalar breiddu út tungu sína, portúgölsku, byggingarlist sína og [[Kaþólsk trú|kaþólska trú]]. En menning Brasilíu varð einnig fyrir sterkum áhrifum frá aðfluttu fólki frá öðrum Evrópuríkjum og [[Afríka|Afríku]] auk þess sem eftir leifir af menningu innfæddra [[Frumbyggjar Brasilíu|frumbyggja]]. Meðal annarra má nefna nýbúa frá [[Ítalía|Ítalíu]], [[Þýskaland]]i, [[Japan]] og arabalöndum, sem fluttust í stórum stíl til Suður- og Suðuaustur-Brasilíu. Áhrifa frá brasilískum frumbyggjum gætir á bæði tungu og matarhefðir Brasilíu. Þar gætir einnig áhrifa frá afrískum innflytjendum, sem einnig höfðu áhrif á brasilíska [[tónlist]], [[dans]] og [[trúarbrögð]].<ref>{{cite news |last=Freyre |first=Gilberto |title=The Afro-Brazilian experiment: African influence on Brazilian culture |publisher=UNESCO |year=1986 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022 |accessdate=8. júní 2008 |archiveurl=https://archive.today/20120530050909/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022/ |archivedate=2012-05-30 }}</ref> === Listasaga === [[Brasilísk list]] hefur frá því á 16. öld þróast í ólíkar áttir, meðal annars [[Barokk í Brasilíu|Barokk]], sem var ríkjandi stíll í landinu fram á 19. öldina, [[rómantík]], [[nútímalist]], [[expressjónismi|expressjónisma]], [[kúbismi|kúbisma]], [[súrrealismi|súrrealisma]] og [[abstrakt list]]. Brasilísk kvikmyndasaga á rætur að rekja til upphafs kvikmyndalistar seint á 19. öldinni. === Tónlist === {{Aðalgrein|Brasilísk tónlist}} Innan brasilískrar tónlistar eru ýmis afbrigði og mörg þeirra eru einkennandi fyrir tiltekna landshluta. Áhrifa gætir frá afrískri og evrópskri tónlist en einnig frá frumbyggjum Brasilíu. Meðal tónlistargreina má nefna [[samba]], [[Música Popular Brasileira|MPB]], [[choro]], [[Sertanejo]], [[brega (tónlist)|brega]], [[forró]], [[frevo]], [[maracatu]], [[bossa nova]] og [[Axé-tónlist]]. [[Mynd:Machado de Assis aos 57 anos.jpg|thumb|upright|right|[[Machado de Assis]], skáld og rithöfundur er oft talinn merkasti rithöfundur Brasilíu.]] Meðal þekktra tónlistarmanna má nefna [[Francisco Manuel da Silva]], [[Antônio Carlos Gomes]], [[Elias Álvares Lobo]], [[Brasílio Itiberê da Cunha]], [[Luciano Gallet]], [[Alexandre Levy]], [[Alberto Nepomuceno]], [[Oscar Lorenzo Fernández]], [[Henrique Oswald]], [[Francisco Mignone]], [[Heitor Villa-Lobos]], [[Camargo Guarnieri]], [[Pixinguinha]], [[Hermeto Pascoal]], [[Antônio Carlos Jobim]], [[Edson Zampronha]], [[João Gilberto]], [[Nara Leão]], [[Elis Regina]], [[Caetano Veloso]], [[Maria Bethânia]], [[Chico Buarque]], [[Jorge Ben Jor]], [[Pato Fu]], [[Marisa Monte]], [[Pitty]] og [[Amon Tobin]]. === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Brasilískar bókmenntir}} Saga [[Brasilískar bókmenntir|brasilískra bókmennta]] nær aftur til 16. aldar, til skrifa fyrstu portúgölsku landkönnuðanna. Þeirra á meðal var [[Pêro Vaz de Caminha]]. Skrif þeirra voru uppfull af lýsingum á dýraríki og gróðurfari landsins og á háttum innfæddra frumbyggja, sem vöktu mikla furðu meðal evrópskra lesenda og innflytjenda. Í Brasilíu urðu til mikilvægar bókmenntir innan rómantíkurinnar og skáldsagnahöfundar á borð við [[Joaquim Manuel de Macedo]] og [[José de Alencar]] skrifuðu bækur um ástir og sorgir. Alencar gerði einnig á löngum ferli sínum frumbyggja Brasilíu að söguhetjum í skáldsögunum ''[[O Guarany]]'', ''[[Iracema]]'', ''[[Ubirajara]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20110725100730/http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html „Brazilian Literature: An Introduction“]; afrit af [http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html upphaflegu eintaki]. Skoðað 2. nóvember 2009.</ref> === Matarmenning === [[Mynd:Feijoada 01.jpg|thumb|left|[[Feijoada]], réttur úr svínakjöti, svörtum baunum og hrísgrjónum]] {{Aðalgrein|Brasilískur matur}} Brasilískur matur er afar fjölbreytilegur og mikill munur eftir landshlutum. [[Feijoada]] er talinn þjóðarréttur en einnig má minnast á [[vatapá]], [[moqueca]], [[polenta]] og [[acarajé]], sem eru allt hefðbundnir brasilískir réttir. Hversdagslega borða Brasilíumenn mikið af hrísgrjónum og baunum, gjarnan með nautakjöti og salati og er oft blandað með kassava-hveiti. Oft eru hafðar steiktar kartöflur, steikt kassava eða steiktir bananar í hádegismatur, jafnvel kjötréttir eða steiktur ostur. Þjóðardrykkir Brasilíu er [[kaffi]] og [[cachaça]], sem er [[áfengur drykkur]] gerður úr [[sykurreyr]] og er megin uppistaðan í þjóðarkokteilnum, [[caipirinha]]. Margvíslegt [[sælgæti]] er til í Brasilíu, svo sem [[brigadeiro]], sem eru [[súkkulaði]]frauðkúlur; [[cocada]] og [[beijinho]] sem er hvort tveggja [[Kókoshneta|kókoshnetusælgæti]]; og sælgæti, sem kallast „romeu e julieta“ (Rómeó og Júlía) og er gert úr [[Ostur|osti]] með guavasultu, sem kallast [[goiabada]]. Úr [[Hneta|hnetum]] er gert [[paçoca]], [[rapadura]] og [[pé-de-moleque]]. Meðal [[ávöxtur|ávaxta]], sem vaxa í Brasilíu, má nefna [[açaí]], [[cupuaçu]], [[mangó]], [[papaja]], [[kókóbaun]]ir, [[Kasjúhneta|kasjúhnetur]], [[guava]], [[appelsína|appelsínur]], [[ástaraldin]] og [[ananas]]. Úr ávöxtum eru gerðir ýmsir blandaðir ávaxtasafar. == Borgir == <gallery> Image:Esplanada dos Ministérios, Brasília DF 04 2006 (modificada).jpg|[[Brasilía (borg)|Brasilía]] Image:Climate in Southern Brazil.jpg|[[Curitiba]] Image:Ponte Hercílio Luz Florianopolis-edit.jpg|[[Florianópolis]] Image:Caminhada com Maria.JPG|[[Fortaleza]] Image:Goiania-vaca-brava.jpg|[[Goiânia]] Image:Maceio02.jpg|[[Maceió]] Image:Natal-Praia-do-Meio-Santos-Reis.jpg|[[Natal]] Image:Porto601737 89.jpg|[[Porto Alegre]] Image:Boa viagem.jpg|[[Recife]] Image:Rio Corcovado Pain de Sucre.jpg|[[Rio de Janeiro]] Image:Salvador BA.jpg|[[Salvador]] Image:Jansen lagoon.jpg|[[São Luis]] Image:Jardim Paulistano2.jpg|[[São Paulo]]</gallery> ==Heimild== Söguágrip var unnið úr ensku Wikipedia: {{wpheimild|tungumál= en|titill= Brazil|mánuðurskoðað= 12. maí|árskoðað= 2016 }} == Tilvísanir == {{reflist}} == Ítarefni == * Bellos, Alex (2003). ''Futebol: The Brazilian Way of Life''. London: Bloomsbury Publishing plc. * Bethell, Leslie (1991). ''Colonial Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Fausto, Boris (1999). ''A Concise History of Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Skidmore, Thomas E. (1974). ''Black Into White: Race and Nationality in Brazilian Thought''. Oxford: Oxford University Press. * Wagley, Charles (1963). ''An Introduction to Brazil''. New York, New York: Columbia University Press. == Tenglar == {{Commonscat|Brazil|Brasilíu}} * [http://www.brasil.gov.br/ Brasilía Portal] * [http://www.planalto.gov.br/ Formennska Brasilíu] * [http://www.camara.leg.br/ Þing Brasilíu] * [http://www.senado.leg.br/ Öldungadeild Brasilíu] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1489513 „Íslendingar í Brasilíu“; grein í ''Morgunblaðinu'' 1977] {{Fylki Brasilíu}} {{Suður-Ameríka}} {{G-20}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Brasilía| ]] 9w7tag5g1vqttloxqzn0vh1xfygnjin 1981305 1981304 2026-10-01T12:43:55Z Akigka 183 1981305 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|höfuðborg landsins|Brasilía (borg)}} {{Land | nafn = Sambandslýðveldið Brasilía | nafn_á_frummáli = República Federativa do Brasil | nafn_í_eignarfalli = Brasilíu | fáni = Flag of Brazil.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Brazil.svg | kjörorð = Ordem e Progresso | kjörorð_tungumál = portúgalska | kjörorð_þýðing = Regla og framfarir | staðsetningarkort = BRA orthographic.svg | tungumál = [[Portúgalska]] | höfuðborg = [[Brasilía (borg)|Brasilía]]<br /> | stjórnarfar = [[Sambandslýðveldi]], [[forsetaræði]] | titill_leiðtoga = [[Forseti Brasilíu|Forseti]] | nöfn_leiðtoga = [[Luiz Inácio Lula da Silva]] |titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Brasilía|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[Geraldo Alckmin]] | staða = Stofnun | atburður1 = Sjálfstæði | dagsetning1 = [[7. september]] [[1822]] | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = [[29. ágúst]] [[1825]] | flatarmál = 8.514.215 | hlutfall_vatns = 0,65 | stærðarsæti = 5 | fólksfjöldi = 213 milljónir. | mannfjöldaár = 2025 | mannfjöldasæti = 5 | íbúar_á_ferkílómetra = 24 | VLF = 2.294 | VLF_sæti = 7 | VLF_ár = 2011 | VLF_á_mann = 11.769 | VLF_á_mann_sæti = 75 | VÞL = {{ágóði}} 0,946 | VÞL_sæti = 17 | VÞL_ár = 2011 | gjaldmiðill = [[ríal]] | tímabelti = UTC -2 til -5 | þjóðsöngur = [[Hino Nacional Brasileiro]] | tld = br | símakóði = 55 }} '''Brasilía''' ([[portúgalska]]: ''Brasil''), opinberlega '''Sambandslýðveldið Brasilía''' (portúgalska: ''República Federativa do Brasil'') er stærsta og fjölmennasta land [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] og hið fimmta stærsta í heiminum bæði að flatarmáli og fólksfjölda. Landið er 8.514.877 km² að flatamáli og teygir sig frá ströndum [[Atlantshaf]]sins að rótum [[Andesfjöll|Andesfjalla]] og innan landamæra þess er megnið af [[Amasónfrumskógurinn|Amasónregnskóginum]], stærsta regnskógi heims, en einnig víðáttumikil [[landbúnaður|landbúnaðarsvæði]]. [[Strandlína]] Brasilíu er 7367 km löng. ==Saga== [[Frumbyggjar Ameríku|Frumbyggjar]] hafa búið á svæðinu sem nú er Brasilía í meira en 11.000 ár. Árið 1500 gerði [[Pedro Alvares Cabral]] tilkall til landsins þegar hann kom þangað með flota sínum. Fyrsta fasta búseta [[Portúgal]]a var um 1532 og [[nýlendustefna]] hófst þegar [[Jóhann 3. Portúgalskonungur]] skipti landinu í 15 sjálfstæð [[Nýlenda|nýlendusvæði]]. Þessi skipting skapaði óskipulag og deilur og því lét konungurinn svæðin lúta [[miðstýring|miðstýrðu]] valdi. Fyrstu tvær aldir á nýlendutímanum einkenndust af átökum og stríðum milli frumbyggja og Portúgala. Um miðja 16. öld var [[sykur]] orðinn mikilvægasta útflutningsvara Brasilíu og þrælar frá [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] mikilvæg innflutningsvara en þeir unnu á sykurplantekrum. Árið 1808 flutti [[Jóhann 6. Portúgalskonungur]] til Brasilíu tímabundið vegna [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]]. Í byrjun 19. aldar varð spenna á milli brasilískra Portúgala og stjórnvalda í Portúgal sem varð til þess að árið [[1822]] lýsti Brasilía yfir sjálfstæði og síðar var stofnað keisaradæmi með [[Dom Pedro]] sem keisara. Portúgal viðurkenndi sjálfstæði Brasilíu árið 1825. Árið 1888 var [[þrælahald]] afnumið í landinu. Ári síðar var Dom [[Pedro II]] komið frá völdum og lýðveldi stofnað. Í lok 19. aldar átti Brasilía í stríðum við nágrannaríki sín, [[Argentína|Argentínu]], [[Úrúgvæ]] og [[Paragvæ]] um áhrif og landsvæði. Stríðið við Paragvæ (1864-1870) er það mannskæðasta í sögu Suður-Ameríku. Í [[fyrri heimstyrjöld]] var Brasilía hlutlaust ríki þar til þýskir kafbátar sökktu skipum þeirra á [[Atlantshaf]]i árið 1917 en þá lýsti Brasilía yfir stríði við [[Miðveldin]]. Hlutverk Brasilíu var aðallega eftirlitshlutverk á Atlantshafi. Árið 1930 náði [[Getúlio Vargas]] völdum með aðstoð hersins. Stöðug átök og tilraunir til að taka aftur völdin frá Vargas leiddu til þess að Vargas varð einræðisherra og Estado novo tímabilið hófst þar sem stjórnvöld voru annáluð fyrir ofbeldi og kúgun. Í [[seinni heimstyrjöldin|seinni heimstyrjöld]] var Brasilía fyrst um sinn hlutlaust ríki til ársins 1942 þegar landið gekk til liðs við [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamenn]] eftir að hafa slitið diplómatísk tengsl við [[Öxulveldin]]. Eftir heimstyrjöldina vék Vargas vegna þrýstings og lýðræði var komið á. Vargas var kosinn síðar, árið 1951 en eftir stjórnarkreppu framdi hann sjálfsmorð. Lýðræði var viðkvæmt næstu áratugi og árið 1964 [[Valdaránið í Brasilíu 1964|frömdu brasilískir herforingjar valdarán]] gegn stjórn [[João Goulart]] forseta undir því yfirskyni að koma í veg fyrir að Brasilía yrði kommúnismanum að bráð. Í Brasilíu ríkti [[herforingjastjórn]] til ársins 1985 en á 9. áratugnum var lýðræði smám saman komið aftur á. [[Luiz Inácio Lula da Silva]] var forseti frá 2002 til 2010 þegar fyrsta konan, Dilma Rousseff, varð forseti. Rannsókn á peningaþvætti og spillingu í kringum ríkisrekna olíufyrirtækið [[Petrobras]] hefur tekið sinn toll í Brasilísku ríkisstjórninni. Lula da Silva var yfirheyrður vegna málsins og síðar ákærður og fangelsaður. Tugir stjórnmálamanna voru bendlaðir við málið.<ref>[http://www.ruv.is/frett/tugir-sakadir-um-spillingu-i-brasiliu Tugir sakaðir um spillingu í Brasilíu] Rúv, skoðað 12. maí, 2016.</ref> Árið 2016 var [[Dilma Rousseff|Dilmu Rousseff]] vikið úr embætti af öldungadeild þingsins. Samþykkt var að hún sæti ákæru til embættismissis fyrir spillingu. Var hún sökuð um að hafa fegrað efnahagstölur landsins fyrir kosningar. [[Michel Temer]] varaforseti tók við embætti forseta.<ref>[http://www.ruv.is/frett/forseta-brasiliu-vikid-ur-embaetti Forseta Brasilíu vikið úr embætti] Rúv. Skoðað 12. maí, 2016</ref> Árið 2014 var haldin [[Heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu]] í Brasilíu og árið 2016 voru [[Sumarólympíuleikarnir 2016|Ólympíuleikarnir]] í Río de Janeiro. Barátta vinstri og hægri afla kristallaðist í [[Árásin á Brasilíuþing 2023|árás á brasilíska þingið árið 2023]] þegar fylgismenn íhaldsforsetans fráfarandi [[Jair Bolsonaro]] réðust þar inn. Árásin minnti á árásina á bandaríkjaþing 2020. Bolsonaro tapaði kosningum fyrir fyrrum forsetanum Lula og flutti til Bandaríkjanna. == Landfræði == === Náttúra === Lífríki Brasilíu er gríðarlega fjölbreytt og það er það ríki sem hefur flestar tegundir lífvera (bæði úr dýra- og plönturíkinu) innan sinna landamæra. Vísindamenn telja að um 9,5% allra tegunda á jörðinni finnist í landinu (T.d. 9,3% þekktra [[spendýr]]a og 16% þekktra [[fugl]]a). Af stórum spendýrum má nefna [[jagúar]] og [[fjallaljón]], [[tapír]]a, [[mauraætur]], [[letidýr]], pekkaríusvín, [[beltisdýr]], fjölmargar tegundir [[hjartardýr]]a og margar tegundir [[prímatar|prímata]]. Tegundaauðgi [[froskdýr]]a er einstæð og líklega er Brasilía líka það land heims þar sem flestar tegundir [[skordýr]]a og [[áttfætlur|áttfætlna]] lifa. Erfitt er að áætla þann fjölda skordýrategunda sem þar er að finna, en sumir fræðimenn telja að þær séu yfir 70 þúsund. <ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=5393 Hvaða dýr búa í Brasilíu og hver þeirra eru í útrýmingarhættu?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Ein af hverjum fjórum tegundum plantna sem fundist hafa á jörðinni í Brasilíu. Þessari fjölbreytni má þakka regnskógum [[Amasónfrumskógurinn|Amason]], miklum ám og [[votlendi]]ssvæðum. Einnig eru strandskógar við ströndina og [[grasslétta|grassléttur]] í austurhluta landsins.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=60387 Í hvaða landi lifa flestar dýrategundir?] Vísindavefur. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> [[Amasonfljót]]ið í Suður-Ameríku er annað lengsta vatnsfall í heimi á eftir ánni [[Níl]]. Það er vatnsmesta fljót í heimi og [[vatnasvið]] þess er það stærsta í heimi, í kringum 7 milljónir km2. Um 20% alls ferskvatns sem berst í heimshöfin með vatnsföllum kemur með Amasonfljótinu.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=6633 Hvað veist þú um Amasonfljótið?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Hæsti punktur landsins er Pico da Neblina sem er 2994 metra yfir sjávarmáli. == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === [[Mynd:Congresso do Brasil.jpg|thumb|Þjóðþingið]] [[Mynd:Mapa do Brasil atualmente.png|thumb|Kort af fylkjunum.]] Brasilía skiptist í 27 fylki sem hér segir: {| class="wikitable" |- ! Nr. !! Nafn !! Lykill !! Höfuðborg |- |1. || [[Acre (fylki)|Acre]] || AC || [[Rio Branco]] |- |2. || [[Alagoas]] || AL || [[Maceió]] |- |3. || [[Amapá]] || AP || [[Macapá]] |- |4. || [[Amazonas]] || AM || [[Manaus]] |- |5. || [[Bahia]] || BA || [[Salvador]] |- |6. || [[Ceará]] || CE || [[Fortaleza]] |- |7. || [[Espírito Santo]] || ES || [[Vitória]] |- | 8. || [[Goiás]] || GO || [[Goiânia]] |- | 9. || [[Maranhão]] || MA || [[São Luís]] |- | 10. || [[Mato Grosso]] || MT || [[Cuiabá]] |- | 11. || [[Mato Grosso do Sul]] || MS || [[Campo Grande]] |- | 12. || [[Minas Gerais]] || MG || [[Belo Horizonte]] |- | 13. || [[Pará]] || PA || [[Belém]] |- | 14. || [[Paraíba]] || PB || [[João Pessoa]] |- | 15. || [[Paraná (fylki)|Paraná]] || PR || [[Curitiba]] |- | 16. || [[Pernambuco]] || PE || [[Recife]] |- | 17. || [[Piauí]] || PI || [[Teresina]] |- | 18. || [[Rio de Janeiro (fylki)|Rio de Janeiro]] || RJ || [[Rio de Janeiro]] |- | 19. || [[Rio Grande do Norte]] || RN || [[Natal]] |- | 20. || [[Rio Grande do Sul]] || RS || [[Porto Alegre]] |- | 21. || [[Rondônia]] || RO || [[Porto Velho]] |- | 22. || [[Roraima]] || RR || [[Boa Vista]] |- | 23. || [[Santa Catarina (fylki)|Santa Catarina]] || SC || [[Florianópolis]] |- | 24. || [[São Paulo (fylki)|São Paulo]] || SP || [[São Paulo]] |- | 25. || [[Sergipe]] || SE || [[Aracaju]] |- | 26. || [[Tocantins]] || TO || [[Palmas]] |- | 27. || [[Distrito Federal]] || DF || [[Brasilía (borg)|Brasilía]] |} ==Íbúar== Brasilía fimmta fjölmennasta ríki heims og hefur rúmlega 213 milljónir (2025). Tæplega helmingur íbúa Brasilíu eru hvítir, 43% eru af blönduðum uppruna hvítra og svartra, rúm 7% eru blökkumenn en 1-2% eru frumbyggjar eða fólk af asískum uppruna. Um 85% Brasilíumanna búa í þéttbýli. Stærsta borg landsins er São Paulo og næst kemur Ríó de Janeiró.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=18250 Hvað er Brasilía stór og hvað búa margir þar?] Vísindavefurinn. Skoðað 1. október, 2016.</ref> == Menning == [[Mynd:Heitor Villa-Lobos (c. 1922).jpg|thumb|upright|right|[[Heitor Villa-Lobos]] var einn áhrifamesti tónlistarmaður Brasilíu á 20. öldinni.]] {{Aðalgrein|Brasilísk menning}} Kjarni brasilískrar menningar er kominn úr [[Portúgölsk menning|portúgalskri menningu]] vegna sterkra tengsla Brasilíu við móðurríkið á nýlendutímanum. Portúgalar breiddu út tungu sína, portúgölsku, byggingarlist sína og [[Kaþólsk trú|kaþólska trú]]. En menning Brasilíu varð einnig fyrir sterkum áhrifum frá aðfluttu fólki frá öðrum Evrópuríkjum og [[Afríka|Afríku]] auk þess sem eftir leifir af menningu innfæddra [[Frumbyggjar Brasilíu|frumbyggja]]. Meðal annarra má nefna nýbúa frá [[Ítalía|Ítalíu]], [[Þýskaland]]i, [[Japan]] og arabalöndum, sem fluttust í stórum stíl til Suður- og Suðuaustur-Brasilíu. Áhrifa frá brasilískum frumbyggjum gætir á bæði tungu og matarhefðir Brasilíu. Þar gætir einnig áhrifa frá afrískum innflytjendum, sem einnig höfðu áhrif á brasilíska [[tónlist]], [[dans]] og [[trúarbrögð]].<ref>{{cite news |last=Freyre |first=Gilberto |title=The Afro-Brazilian experiment: African influence on Brazilian culture |publisher=UNESCO |year=1986 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022 |accessdate=8. júní 2008 |archiveurl=https://archive.today/20120530050909/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022/ |archivedate=2012-05-30 }}</ref> === Listasaga === [[Brasilísk list]] hefur frá því á 16. öld þróast í ólíkar áttir, meðal annars [[Barokk í Brasilíu|Barokk]], sem var ríkjandi stíll í landinu fram á 19. öldina, [[rómantík]], [[nútímalist]], [[expressjónismi|expressjónisma]], [[kúbismi|kúbisma]], [[súrrealismi|súrrealisma]] og [[abstrakt list]]. Brasilísk kvikmyndasaga á rætur að rekja til upphafs kvikmyndalistar seint á 19. öldinni. === Tónlist === {{Aðalgrein|Brasilísk tónlist}} Innan brasilískrar tónlistar eru ýmis afbrigði og mörg þeirra eru einkennandi fyrir tiltekna landshluta. Áhrifa gætir frá afrískri og evrópskri tónlist en einnig frá frumbyggjum Brasilíu. Meðal tónlistargreina má nefna [[samba]], [[Música Popular Brasileira|MPB]], [[choro]], [[Sertanejo]], [[brega (tónlist)|brega]], [[forró]], [[frevo]], [[maracatu]], [[bossa nova]] og [[Axé-tónlist]]. [[Mynd:Machado de Assis aos 57 anos.jpg|thumb|upright|right|[[Machado de Assis]], skáld og rithöfundur er oft talinn merkasti rithöfundur Brasilíu.]] Meðal þekktra tónlistarmanna má nefna [[Francisco Manuel da Silva]], [[Antônio Carlos Gomes]], [[Elias Álvares Lobo]], [[Brasílio Itiberê da Cunha]], [[Luciano Gallet]], [[Alexandre Levy]], [[Alberto Nepomuceno]], [[Oscar Lorenzo Fernández]], [[Henrique Oswald]], [[Francisco Mignone]], [[Heitor Villa-Lobos]], [[Camargo Guarnieri]], [[Pixinguinha]], [[Hermeto Pascoal]], [[Antônio Carlos Jobim]], [[Edson Zampronha]], [[João Gilberto]], [[Nara Leão]], [[Elis Regina]], [[Caetano Veloso]], [[Maria Bethânia]], [[Chico Buarque]], [[Jorge Ben Jor]], [[Pato Fu]], [[Marisa Monte]], [[Pitty]] og [[Amon Tobin]]. === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Brasilískar bókmenntir}} Saga [[Brasilískar bókmenntir|brasilískra bókmennta]] nær aftur til 16. aldar, til skrifa fyrstu portúgölsku landkönnuðanna. Þeirra á meðal var [[Pêro Vaz de Caminha]]. Skrif þeirra voru uppfull af lýsingum á dýraríki og gróðurfari landsins og á háttum innfæddra frumbyggja, sem vöktu mikla furðu meðal evrópskra lesenda og innflytjenda. Í Brasilíu urðu til mikilvægar bókmenntir innan rómantíkurinnar og skáldsagnahöfundar á borð við [[Joaquim Manuel de Macedo]] og [[José de Alencar]] skrifuðu bækur um ástir og sorgir. Alencar gerði einnig á löngum ferli sínum frumbyggja Brasilíu að söguhetjum í skáldsögunum ''[[O Guarany]]'', ''[[Iracema]]'', ''[[Ubirajara]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20110725100730/http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html „Brazilian Literature: An Introduction“]; afrit af [http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html upphaflegu eintaki]. Skoðað 2. nóvember 2009.</ref> === Matarmenning === [[Mynd:Feijoada 01.jpg|thumb|left|[[Feijoada]], réttur úr svínakjöti, svörtum baunum og hrísgrjónum]] {{Aðalgrein|Brasilískur matur}} Brasilískur matur er afar fjölbreytilegur og mikill munur eftir landshlutum. [[Feijoada]] er talinn þjóðarréttur en einnig má minnast á [[vatapá]], [[moqueca]], [[polenta]] og [[acarajé]], sem eru allt hefðbundnir brasilískir réttir. Hversdagslega borða Brasilíumenn mikið af hrísgrjónum og baunum, gjarnan með nautakjöti og salati og er oft blandað með kassava-hveiti. Oft eru hafðar steiktar kartöflur, steikt kassava eða steiktir bananar í hádegismatur, jafnvel kjötréttir eða steiktur ostur. Þjóðardrykkir Brasilíu er [[kaffi]] og [[cachaça]], sem er [[áfengur drykkur]] gerður úr [[sykurreyr]] og er megin uppistaðan í þjóðarkokteilnum, [[caipirinha]]. Margvíslegt [[sælgæti]] er til í Brasilíu, svo sem [[brigadeiro]], sem eru [[súkkulaði]]frauðkúlur; [[cocada]] og [[beijinho]] sem er hvort tveggja [[Kókoshneta|kókoshnetusælgæti]]; og sælgæti, sem kallast „romeu e julieta“ (Rómeó og Júlía) og er gert úr [[Ostur|osti]] með guavasultu, sem kallast [[goiabada]]. Úr [[Hneta|hnetum]] er gert [[paçoca]], [[rapadura]] og [[pé-de-moleque]]. Meðal [[ávöxtur|ávaxta]], sem vaxa í Brasilíu, má nefna [[açaí]], [[cupuaçu]], [[mangó]], [[papaja]], [[kókóbaun]]ir, [[Kasjúhneta|kasjúhnetur]], [[guava]], [[appelsína|appelsínur]], [[ástaraldin]] og [[ananas]]. Úr ávöxtum eru gerðir ýmsir blandaðir ávaxtasafar. ==Heimild== Söguágrip var unnið úr ensku Wikipedia: {{wpheimild|tungumál= en|titill= Brazil|mánuðurskoðað= 12. maí|árskoðað= 2016 }} == Tilvísanir == {{reflist}} == Ítarefni == * Bellos, Alex (2003). ''Futebol: The Brazilian Way of Life''. London: Bloomsbury Publishing plc. * Bethell, Leslie (1991). ''Colonial Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Fausto, Boris (1999). ''A Concise History of Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Skidmore, Thomas E. (1974). ''Black Into White: Race and Nationality in Brazilian Thought''. Oxford: Oxford University Press. * Wagley, Charles (1963). ''An Introduction to Brazil''. New York, New York: Columbia University Press. == Tenglar == * [http://www.brasil.gov.br/ Brasilía Portal] * [http://www.planalto.gov.br/ Formennska Brasilíu] * [http://www.camara.leg.br/ Þing Brasilíu] * [http://www.senado.leg.br/ Öldungadeild Brasilíu] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1489513 „Íslendingar í Brasilíu“; grein í ''Morgunblaðinu'' 1977] {{Fylki Brasilíu}} {{Suður-Ameríka}} {{G-20}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Brasilía| ]] 0iy5bql8zdyiynvk79fqpbgrkjytlg8 1981308 1981305 2026-10-01T12:52:59Z Akigka 183 1981308 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|höfuðborg landsins|Brasilía (borg)}} {{Land | nafn = Sambandslýðveldið Brasilía | nafn_á_frummáli = República Federativa do Brasil | nafn_í_eignarfalli = Brasilíu | fáni = Flag of Brazil.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Brazil.svg | kjörorð = Ordem e Progresso | kjörorð_tungumál = portúgalska | kjörorð_þýðing = Regla og framfarir | staðsetningarkort = BRA orthographic.svg | tungumál = [[Portúgalska]] | höfuðborg = [[Brasilía (borg)|Brasilía]]<br /> | stjórnarfar = [[Sambandslýðveldi]], [[forsetaræði]] | titill_leiðtoga = [[Forseti Brasilíu|Forseti]] | nöfn_leiðtoga = [[Luiz Inácio Lula da Silva]] |titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Brasilía|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[Geraldo Alckmin]] | staða = Stofnun | atburður1 = Sjálfstæði | dagsetning1 = [[7. september]] [[1822]] | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = [[29. ágúst]] [[1825]] | flatarmál = 8.514.215 | hlutfall_vatns = 0,65 | stærðarsæti = 5 | fólksfjöldi = 213 milljónir. | mannfjöldaár = 2025 | mannfjöldasæti = 5 | íbúar_á_ferkílómetra = 24 | VLF = 2.294 | VLF_sæti = 7 | VLF_ár = 2011 | VLF_á_mann = 11.769 | VLF_á_mann_sæti = 75 | VÞL = {{ágóði}} 0,946 | VÞL_sæti = 17 | VÞL_ár = 2011 | gjaldmiðill = [[ríal]] | tímabelti = UTC -2 til -5 | þjóðsöngur = [[Hino Nacional Brasileiro]] | tld = br | símakóði = 55 }} '''Brasilía''' ([[portúgalska]]: ''Brasil''), opinberlega '''Sambandslýðveldið Brasilía''' (portúgalska: ''República Federativa do Brasil'') er stærsta og fjölmennasta land [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] og hið fimmta stærsta í heiminum bæði að flatarmáli og fólksfjölda. Landið er 8.514.877 km² að flatamáli og teygir sig frá ströndum [[Atlantshaf]]sins að rótum [[Andesfjöll|Andesfjalla]] og innan landamæra þess er megnið af [[Amasónfrumskógurinn|Amasónregnskóginum]], stærsta regnskógi heims, en einnig víðáttumikil [[landbúnaður|landbúnaðarsvæði]]. Strandlengja Brasilíu er 7367 km löng. ==Saga== [[Frumbyggjar Ameríku|Frumbyggjar]] hafa búið á svæðinu sem nú er Brasilía í meira en 11.000 ár. Árið 1500 gerði [[Pedro Alvares Cabral]] tilkall til landsins þegar hann kom þangað með flota sínum. Fyrsta fasta búseta [[Portúgal]]a var um 1532 og [[nýlendustefna]] hófst þegar [[Jóhann 3. Portúgalskonungur]] skipti landinu í 15 sjálfstæð [[Nýlenda|nýlendusvæði]]. Þessi skipting skapaði óskipulag og deilur og því lét konungurinn svæðin lúta [[miðstýring|miðstýrðu]] valdi. Fyrstu tvær aldir á nýlendutímanum einkenndust af átökum og stríðum milli frumbyggja og Portúgala. Um miðja 16. öld var [[sykur]] orðinn mikilvægasta útflutningsvara Brasilíu og þrælar frá [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] mikilvæg innflutningsvara en þeir unnu á sykurplantekrum. Árið 1808 flutti [[Jóhann 6. Portúgalskonungur]] til Brasilíu tímabundið vegna [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]]. Í byrjun 19. aldar varð spenna á milli brasilískra Portúgala og stjórnvalda í Portúgal sem varð til þess að árið [[1822]] lýsti Brasilía yfir sjálfstæði og síðar var stofnað keisaradæmi með [[Dom Pedro]] sem keisara. Portúgal viðurkenndi sjálfstæði Brasilíu árið 1825. Árið 1888 var [[þrælahald]] afnumið í landinu. Ári síðar var Dom [[Pedro II]] komið frá völdum og lýðveldi stofnað. Í lok 19. aldar átti Brasilía í stríðum við nágrannaríki sín, [[Argentína|Argentínu]], [[Úrúgvæ]] og [[Paragvæ]] um áhrif og landsvæði. Stríðið við Paragvæ (1864-1870) er það mannskæðasta í sögu Suður-Ameríku. Í [[fyrri heimstyrjöld]] var Brasilía hlutlaust ríki þar til þýskir kafbátar sökktu skipum þeirra á [[Atlantshaf]]i árið 1917 en þá lýsti Brasilía yfir stríði við [[Miðveldin]]. Hlutverk Brasilíu var aðallega eftirlitshlutverk á Atlantshafi. Árið 1930 náði [[Getúlio Vargas]] völdum með aðstoð hersins. Stöðug átök og tilraunir til að taka aftur völdin frá Vargas leiddu til þess að Vargas varð einræðisherra og Estado novo tímabilið hófst þar sem stjórnvöld voru annáluð fyrir ofbeldi og kúgun. Í [[seinni heimstyrjöldin|seinni heimstyrjöld]] var Brasilía fyrst um sinn hlutlaust ríki til ársins 1942 þegar landið gekk til liðs við [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamenn]] eftir að hafa slitið diplómatísk tengsl við [[Öxulveldin]]. Eftir heimstyrjöldina vék Vargas vegna þrýstings og lýðræði var komið á. Vargas var kosinn síðar, árið 1951 en eftir stjórnarkreppu framdi hann sjálfsmorð. Lýðræði var viðkvæmt næstu áratugi og árið 1964 [[Valdaránið í Brasilíu 1964|frömdu brasilískir herforingjar valdarán]] gegn stjórn [[João Goulart]] forseta undir því yfirskyni að koma í veg fyrir að Brasilía yrði kommúnismanum að bráð. Í Brasilíu ríkti [[herforingjastjórn]] til ársins 1985 en á 9. áratugnum var lýðræði smám saman komið aftur á. [[Luiz Inácio Lula da Silva]] var forseti frá 2002 til 2010 þegar fyrsta konan, Dilma Rousseff, varð forseti. Rannsókn á peningaþvætti og spillingu í kringum ríkisrekna olíufyrirtækið [[Petrobras]] hefur tekið sinn toll í Brasilísku ríkisstjórninni. Lula da Silva var yfirheyrður vegna málsins og síðar ákærður og fangelsaður. Tugir stjórnmálamanna voru bendlaðir við málið.<ref>[http://www.ruv.is/frett/tugir-sakadir-um-spillingu-i-brasiliu Tugir sakaðir um spillingu í Brasilíu] Rúv, skoðað 12. maí, 2016.</ref> Árið 2016 var [[Dilma Rousseff|Dilmu Rousseff]] vikið úr embætti af öldungadeild þingsins. Samþykkt var að hún sæti ákæru til embættismissis fyrir spillingu. Var hún sökuð um að hafa fegrað efnahagstölur landsins fyrir kosningar. [[Michel Temer]] varaforseti tók við embætti forseta.<ref>[http://www.ruv.is/frett/forseta-brasiliu-vikid-ur-embaetti Forseta Brasilíu vikið úr embætti] Rúv. Skoðað 12. maí, 2016</ref> Árið 2014 var haldin [[Heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu]] í Brasilíu og árið 2016 voru [[Sumarólympíuleikarnir 2016|Ólympíuleikarnir]] í Río de Janeiro. Barátta vinstri og hægri afla kristallaðist í [[Árásin á Brasilíuþing 2023|árás á brasilíska þingið árið 2023]] þegar fylgismenn íhaldsforsetans fráfarandi [[Jair Bolsonaro]] réðust þar inn. Árásin minnti á árásina á bandaríkjaþing 2020. Bolsonaro tapaði kosningum fyrir fyrrum forsetanum Lula og flutti til Bandaríkjanna. == Landfræði == === Náttúra === Lífríki Brasilíu er gríðarlega fjölbreytt og það er það ríki sem hefur flestar tegundir lífvera (bæði úr dýra- og plönturíkinu) innan sinna landamæra. Vísindamenn telja að um 9,5% allra tegunda á jörðinni finnist í landinu (T.d. 9,3% þekktra [[spendýr]]a og 16% þekktra [[fugl]]a). Af stórum spendýrum má nefna [[jagúar]] og [[fjallaljón]], [[tapír]]a, [[mauraætur]], [[letidýr]], pekkaríusvín, [[beltisdýr]], fjölmargar tegundir [[hjartardýr]]a og margar tegundir [[prímatar|prímata]]. Tegundaauðgi [[froskdýr]]a er einstæð og líklega er Brasilía líka það land heims þar sem flestar tegundir [[skordýr]]a og [[áttfætlur|áttfætlna]] lifa. Erfitt er að áætla þann fjölda skordýrategunda sem þar er að finna, en sumir fræðimenn telja að þær séu yfir 70 þúsund. <ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=5393 Hvaða dýr búa í Brasilíu og hver þeirra eru í útrýmingarhættu?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Ein af hverjum fjórum tegundum plantna sem fundist hafa á jörðinni í Brasilíu. Þessari fjölbreytni má þakka regnskógum [[Amasónfrumskógurinn|Amason]], miklum ám og [[votlendi]]ssvæðum. Einnig eru strandskógar við ströndina og [[grasslétta|grassléttur]] í austurhluta landsins.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=60387 Í hvaða landi lifa flestar dýrategundir?] Vísindavefur. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> [[Amasonfljót]]ið í Suður-Ameríku er annað lengsta vatnsfall í heimi á eftir ánni [[Níl]]. Það er vatnsmesta fljót í heimi og [[vatnasvið]] þess er það stærsta í heimi, í kringum 7 milljónir km2. Um 20% alls ferskvatns sem berst í heimshöfin með vatnsföllum kemur með Amasonfljótinu.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=6633 Hvað veist þú um Amasonfljótið?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Hæsti punktur landsins er Pico da Neblina sem er 2994 metra yfir sjávarmáli. == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === [[Mynd:Congresso do Brasil.jpg|thumb|Þjóðþingið]] [[Mynd:Mapa do Brasil atualmente.png|thumb|Kort af fylkjunum.]] Brasilía skiptist í 27 fylki sem hér segir: {| class="wikitable" |- ! Nr. !! Nafn !! Lykill !! Höfuðborg |- |1. || [[Acre (fylki)|Acre]] || AC || [[Rio Branco]] |- |2. || [[Alagoas]] || AL || [[Maceió]] |- |3. || [[Amapá]] || AP || [[Macapá]] |- |4. || [[Amazonas]] || AM || [[Manaus]] |- |5. || [[Bahia]] || BA || [[Salvador]] |- |6. || [[Ceará]] || CE || [[Fortaleza]] |- |7. || [[Espírito Santo]] || ES || [[Vitória]] |- | 8. || [[Goiás]] || GO || [[Goiânia]] |- | 9. || [[Maranhão]] || MA || [[São Luís]] |- | 10. || [[Mato Grosso]] || MT || [[Cuiabá]] |- | 11. || [[Mato Grosso do Sul]] || MS || [[Campo Grande]] |- | 12. || [[Minas Gerais]] || MG || [[Belo Horizonte]] |- | 13. || [[Pará]] || PA || [[Belém]] |- | 14. || [[Paraíba]] || PB || [[João Pessoa]] |- | 15. || [[Paraná (fylki)|Paraná]] || PR || [[Curitiba]] |- | 16. || [[Pernambuco]] || PE || [[Recife]] |- | 17. || [[Piauí]] || PI || [[Teresina]] |- | 18. || [[Rio de Janeiro (fylki)|Rio de Janeiro]] || RJ || [[Rio de Janeiro]] |- | 19. || [[Rio Grande do Norte]] || RN || [[Natal]] |- | 20. || [[Rio Grande do Sul]] || RS || [[Porto Alegre]] |- | 21. || [[Rondônia]] || RO || [[Porto Velho]] |- | 22. || [[Roraima]] || RR || [[Boa Vista]] |- | 23. || [[Santa Catarina (fylki)|Santa Catarina]] || SC || [[Florianópolis]] |- | 24. || [[São Paulo (fylki)|São Paulo]] || SP || [[São Paulo]] |- | 25. || [[Sergipe]] || SE || [[Aracaju]] |- | 26. || [[Tocantins]] || TO || [[Palmas]] |- | 27. || [[Distrito Federal]] || DF || [[Brasilía (borg)|Brasilía]] |} ==Íbúar== Brasilía fimmta fjölmennasta ríki heims og hefur rúmlega 213 milljónir (2025). Tæplega helmingur íbúa Brasilíu eru hvítir, 43% eru af blönduðum uppruna hvítra og svartra, rúm 7% eru blökkumenn en 1-2% eru frumbyggjar eða fólk af asískum uppruna. Um 85% Brasilíumanna búa í þéttbýli. Stærsta borg landsins er São Paulo og næst kemur Ríó de Janeiró.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=18250 Hvað er Brasilía stór og hvað búa margir þar?] Vísindavefurinn. Skoðað 1. október, 2016.</ref> == Menning == [[Mynd:Heitor Villa-Lobos (c. 1922).jpg|thumb|upright|right|[[Heitor Villa-Lobos]] var einn áhrifamesti tónlistarmaður Brasilíu á 20. öldinni.]] {{Aðalgrein|Brasilísk menning}} Kjarni brasilískrar menningar er kominn úr [[Portúgölsk menning|portúgalskri menningu]] vegna sterkra tengsla Brasilíu við móðurríkið á nýlendutímanum. Portúgalar breiddu út tungu sína, portúgölsku, byggingarlist sína og [[Kaþólsk trú|kaþólska trú]]. En menning Brasilíu varð einnig fyrir sterkum áhrifum frá aðfluttu fólki frá öðrum Evrópuríkjum og [[Afríka|Afríku]] auk þess sem eftir leifir af menningu innfæddra [[Frumbyggjar Brasilíu|frumbyggja]]. Meðal annarra má nefna nýbúa frá [[Ítalía|Ítalíu]], [[Þýskaland]]i, [[Japan]] og arabalöndum, sem fluttust í stórum stíl til Suður- og Suðuaustur-Brasilíu. Áhrifa frá brasilískum frumbyggjum gætir á bæði tungu og matarhefðir Brasilíu. Þar gætir einnig áhrifa frá afrískum innflytjendum, sem einnig höfðu áhrif á brasilíska [[tónlist]], [[dans]] og [[trúarbrögð]].<ref>{{cite news |last=Freyre |first=Gilberto |title=The Afro-Brazilian experiment: African influence on Brazilian culture |publisher=UNESCO |year=1986 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022 |accessdate=8. júní 2008 |archiveurl=https://archive.today/20120530050909/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022/ |archivedate=2012-05-30 }}</ref> === Listasaga === [[Brasilísk list]] hefur frá því á 16. öld þróast í ólíkar áttir, meðal annars [[Barokk í Brasilíu|Barokk]], sem var ríkjandi stíll í landinu fram á 19. öldina, [[rómantík]], [[nútímalist]], [[expressjónismi|expressjónisma]], [[kúbismi|kúbisma]], [[súrrealismi|súrrealisma]] og [[abstrakt list]]. Brasilísk kvikmyndasaga á rætur að rekja til upphafs kvikmyndalistar seint á 19. öldinni. === Tónlist === {{Aðalgrein|Brasilísk tónlist}} Innan brasilískrar tónlistar eru ýmis afbrigði og mörg þeirra eru einkennandi fyrir tiltekna landshluta. Áhrifa gætir frá afrískri og evrópskri tónlist en einnig frá frumbyggjum Brasilíu. Meðal tónlistargreina má nefna [[samba]], [[Música Popular Brasileira|MPB]], [[choro]], [[Sertanejo]], [[brega (tónlist)|brega]], [[forró]], [[frevo]], [[maracatu]], [[bossa nova]] og [[Axé-tónlist]]. [[Mynd:Machado de Assis aos 57 anos.jpg|thumb|upright|right|[[Machado de Assis]], skáld og rithöfundur er oft talinn merkasti rithöfundur Brasilíu.]] Meðal þekktra tónlistarmanna má nefna [[Francisco Manuel da Silva]], [[Antônio Carlos Gomes]], [[Elias Álvares Lobo]], [[Brasílio Itiberê da Cunha]], [[Luciano Gallet]], [[Alexandre Levy]], [[Alberto Nepomuceno]], [[Oscar Lorenzo Fernández]], [[Henrique Oswald]], [[Francisco Mignone]], [[Heitor Villa-Lobos]], [[Camargo Guarnieri]], [[Pixinguinha]], [[Hermeto Pascoal]], [[Antônio Carlos Jobim]], [[Edson Zampronha]], [[João Gilberto]], [[Nara Leão]], [[Elis Regina]], [[Caetano Veloso]], [[Maria Bethânia]], [[Chico Buarque]], [[Jorge Ben Jor]], [[Pato Fu]], [[Marisa Monte]], [[Pitty]] og [[Amon Tobin]]. === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Brasilískar bókmenntir}} Saga [[Brasilískar bókmenntir|brasilískra bókmennta]] nær aftur til 16. aldar, til skrifa fyrstu portúgölsku landkönnuðanna. Þeirra á meðal var [[Pêro Vaz de Caminha]]. Skrif þeirra voru uppfull af lýsingum á dýraríki og gróðurfari landsins og á háttum innfæddra frumbyggja, sem vöktu mikla furðu meðal evrópskra lesenda og innflytjenda. Í Brasilíu urðu til mikilvægar bókmenntir innan rómantíkurinnar og skáldsagnahöfundar á borð við [[Joaquim Manuel de Macedo]] og [[José de Alencar]] skrifuðu bækur um ástir og sorgir. Alencar gerði einnig á löngum ferli sínum frumbyggja Brasilíu að söguhetjum í skáldsögunum ''[[O Guarany]]'', ''[[Iracema]]'', ''[[Ubirajara]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20110725100730/http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html „Brazilian Literature: An Introduction“]; afrit af [http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html upphaflegu eintaki]. Skoðað 2. nóvember 2009.</ref> === Matarmenning === [[Mynd:Feijoada 01.jpg|thumb|left|[[Feijoada]], réttur úr svínakjöti, svörtum baunum og hrísgrjónum]] {{Aðalgrein|Brasilískur matur}} Brasilískur matur er afar fjölbreytilegur og mikill munur eftir landshlutum. [[Feijoada]] er talinn þjóðarréttur en einnig má minnast á [[vatapá]], [[moqueca]], [[polenta]] og [[acarajé]], sem eru allt hefðbundnir brasilískir réttir. Hversdagslega borða Brasilíumenn mikið af hrísgrjónum og baunum, gjarnan með nautakjöti og salati og er oft blandað með kassava-hveiti. Oft eru hafðar steiktar kartöflur, steikt kassava eða steiktir bananar í hádegismatur, jafnvel kjötréttir eða steiktur ostur. Þjóðardrykkir Brasilíu er [[kaffi]] og [[cachaça]], sem er [[áfengur drykkur]] gerður úr [[sykurreyr]] og er megin uppistaðan í þjóðarkokteilnum, [[caipirinha]]. Margvíslegt [[sælgæti]] er til í Brasilíu, svo sem [[brigadeiro]], sem eru [[súkkulaði]]frauðkúlur; [[cocada]] og [[beijinho]] sem er hvort tveggja [[Kókoshneta|kókoshnetusælgæti]]; og sælgæti, sem kallast „romeu e julieta“ (Rómeó og Júlía) og er gert úr [[Ostur|osti]] með guavasultu, sem kallast [[goiabada]]. Úr [[Hneta|hnetum]] er gert [[paçoca]], [[rapadura]] og [[pé-de-moleque]]. Meðal [[ávöxtur|ávaxta]], sem vaxa í Brasilíu, má nefna [[açaí]], [[cupuaçu]], [[mangó]], [[papaja]], [[kókóbaun]]ir, [[Kasjúhneta|kasjúhnetur]], [[guava]], [[appelsína|appelsínur]], [[ástaraldin]] og [[ananas]]. Úr ávöxtum eru gerðir ýmsir blandaðir ávaxtasafar. ==Heimild== Söguágrip var unnið úr ensku Wikipedia: {{wpheimild|tungumál= en|titill= Brazil|mánuðurskoðað= 12. maí|árskoðað= 2016 }} == Tilvísanir == {{reflist}} == Ítarefni == * Bellos, Alex (2003). ''Futebol: The Brazilian Way of Life''. London: Bloomsbury Publishing plc. * Bethell, Leslie (1991). ''Colonial Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Fausto, Boris (1999). ''A Concise History of Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Skidmore, Thomas E. (1974). ''Black Into White: Race and Nationality in Brazilian Thought''. Oxford: Oxford University Press. * Wagley, Charles (1963). ''An Introduction to Brazil''. New York, New York: Columbia University Press. == Tenglar == * [http://www.brasil.gov.br/ Brasilía Portal] * [http://www.planalto.gov.br/ Formennska Brasilíu] * [http://www.camara.leg.br/ Þing Brasilíu] * [http://www.senado.leg.br/ Öldungadeild Brasilíu] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1489513 „Íslendingar í Brasilíu“; grein í ''Morgunblaðinu'' 1977] {{Fylki Brasilíu}} {{Suður-Ameríka}} {{G-20}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Brasilía| ]] tgds8evfpdd3abpuy3opnyf8krq91s4 1981344 1981308 2026-10-01T17:39:05Z Akigka 183 1981344 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|höfuðborg landsins|Brasilía (borg)}} {{Land | nafn = Sambandslýðveldið Brasilía | nafn_á_frummáli = República Federativa do Brasil | nafn_í_eignarfalli = Brasilíu | fáni = Flag of Brazil.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Brazil.svg | kjörorð = Ordem e Progresso | kjörorð_tungumál = portúgalska | kjörorð_þýðing = Regla og framfarir | staðsetningarkort = BRA orthographic.svg | tungumál = [[Portúgalska]] | höfuðborg = [[Brasilía (borg)|Brasilía]]<br /> | stjórnarfar = [[Forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Brasilíu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Luiz Inácio Lula da Silva]] | titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Brasilía|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[Geraldo Alckmin]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Portúgal]] | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = 7. september 1822 | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = 29. ágúst 1825 | atburður3 = Lýðveldi | dagsetning3 = 15. nóvember 1889 | flatarmál = 8.510.346 | hlutfall_vatns = 0,65 | stærðarsæti = 5 | fólksfjöldi = 214.211.951 | mannfjöldaár = 2026 | mannfjöldasæti = 7 | íbúar_á_ferkílómetra = 24 | VLF = 5.230 | VLF_sæti = 8 | VLF_ár = 2026 | VLF_á_mann = 24.428 | VLF_á_mann_sæti = 82 | VÞL = {{hækkun}} 0.786 | VÞL_sæti = 84 | VÞL_ár = 2023 | gjaldmiðill = [[brasilískur ríal|ríal]] | tímabelti = [[UTC-2]] til [[UTC-5]] | þjóðsöngur = [[Hino Nacional Brasileiro]] | tld = br | símakóði = 55 }} '''Brasilía''' ([[portúgalska]]: ''Brasil''), opinberlega '''Sambandslýðveldið Brasilía''' (portúgalska: ''República Federativa do Brasil'') er stærsta og fjölmennasta land [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] og hið fimmta stærsta í heiminum bæði að flatarmáli og fólksfjölda. Landið er 8.514.877 km² að flatamáli og teygir sig frá ströndum [[Atlantshaf]]sins að rótum [[Andesfjöll|Andesfjalla]] og innan landamæra þess er megnið af [[Amasónfrumskógurinn|Amasónregnskóginum]], stærsta regnskógi heims, en einnig víðáttumikil [[landbúnaður|landbúnaðarsvæði]]. Strandlengja Brasilíu er 7367 km löng. ==Saga== [[Frumbyggjar Ameríku|Frumbyggjar]] hafa búið á svæðinu sem nú er Brasilía í meira en 11.000 ár. Árið 1500 gerði [[Pedro Alvares Cabral]] tilkall til landsins þegar hann kom þangað með flota sínum. Fyrsta fasta búseta [[Portúgal]]a var um 1532 og [[nýlendustefna]] hófst þegar [[Jóhann 3. Portúgalskonungur]] skipti landinu í 15 sjálfstæð [[Nýlenda|nýlendusvæði]]. Þessi skipting skapaði óskipulag og deilur og því lét konungurinn svæðin lúta [[miðstýring|miðstýrðu]] valdi. Fyrstu tvær aldir á nýlendutímanum einkenndust af átökum og stríðum milli frumbyggja og Portúgala. Um miðja 16. öld var [[sykur]] orðinn mikilvægasta útflutningsvara Brasilíu og þrælar frá [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] mikilvæg innflutningsvara en þeir unnu á sykurplantekrum. Árið 1808 flutti [[Jóhann 6. Portúgalskonungur]] til Brasilíu tímabundið vegna [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]]. Í byrjun 19. aldar varð spenna á milli brasilískra Portúgala og stjórnvalda í Portúgal sem varð til þess að árið [[1822]] lýsti Brasilía yfir sjálfstæði og síðar var stofnað keisaradæmi með [[Dom Pedro]] sem keisara. Portúgal viðurkenndi sjálfstæði Brasilíu árið 1825. Árið 1888 var [[þrælahald]] afnumið í landinu. Ári síðar var Dom [[Pedro II]] komið frá völdum og lýðveldi stofnað. Í lok 19. aldar átti Brasilía í stríðum við nágrannaríki sín, [[Argentína|Argentínu]], [[Úrúgvæ]] og [[Paragvæ]] um áhrif og landsvæði. Stríðið við Paragvæ (1864-1870) er það mannskæðasta í sögu Suður-Ameríku. Í [[fyrri heimstyrjöld]] var Brasilía hlutlaust ríki þar til þýskir kafbátar sökktu skipum þeirra á [[Atlantshaf]]i árið 1917 en þá lýsti Brasilía yfir stríði við [[Miðveldin]]. Hlutverk Brasilíu var aðallega eftirlitshlutverk á Atlantshafi. Árið 1930 náði [[Getúlio Vargas]] völdum með aðstoð hersins. Stöðug átök og tilraunir til að taka aftur völdin frá Vargas leiddu til þess að Vargas varð einræðisherra og Estado novo tímabilið hófst þar sem stjórnvöld voru annáluð fyrir ofbeldi og kúgun. Í [[seinni heimstyrjöldin|seinni heimstyrjöld]] var Brasilía fyrst um sinn hlutlaust ríki til ársins 1942 þegar landið gekk til liðs við [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamenn]] eftir að hafa slitið diplómatísk tengsl við [[Öxulveldin]]. Eftir heimstyrjöldina vék Vargas vegna þrýstings og lýðræði var komið á. Vargas var kosinn síðar, árið 1951 en eftir stjórnarkreppu framdi hann sjálfsmorð. Lýðræði var viðkvæmt næstu áratugi og árið 1964 [[Valdaránið í Brasilíu 1964|frömdu brasilískir herforingjar valdarán]] gegn stjórn [[João Goulart]] forseta undir því yfirskyni að koma í veg fyrir að Brasilía yrði kommúnismanum að bráð. Í Brasilíu ríkti [[herforingjastjórn]] til ársins 1985 en á 9. áratugnum var lýðræði smám saman komið aftur á. [[Luiz Inácio Lula da Silva]] var forseti frá 2002 til 2010 þegar fyrsta konan, Dilma Rousseff, varð forseti. Rannsókn á peningaþvætti og spillingu í kringum ríkisrekna olíufyrirtækið [[Petrobras]] hefur tekið sinn toll í Brasilísku ríkisstjórninni. Lula da Silva var yfirheyrður vegna málsins og síðar ákærður og fangelsaður. Tugir stjórnmálamanna voru bendlaðir við málið.<ref>[http://www.ruv.is/frett/tugir-sakadir-um-spillingu-i-brasiliu Tugir sakaðir um spillingu í Brasilíu] Rúv, skoðað 12. maí, 2016.</ref> Árið 2016 var [[Dilma Rousseff|Dilmu Rousseff]] vikið úr embætti af öldungadeild þingsins. Samþykkt var að hún sæti ákæru til embættismissis fyrir spillingu. Var hún sökuð um að hafa fegrað efnahagstölur landsins fyrir kosningar. [[Michel Temer]] varaforseti tók við embætti forseta.<ref>[http://www.ruv.is/frett/forseta-brasiliu-vikid-ur-embaetti Forseta Brasilíu vikið úr embætti] Rúv. Skoðað 12. maí, 2016</ref> Árið 2014 var haldin [[Heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu]] í Brasilíu og árið 2016 voru [[Sumarólympíuleikarnir 2016|Ólympíuleikarnir]] í Río de Janeiro. Barátta vinstri og hægri afla kristallaðist í [[Árásin á Brasilíuþing 2023|árás á brasilíska þingið árið 2023]] þegar fylgismenn íhaldsforsetans fráfarandi [[Jair Bolsonaro]] réðust þar inn. Árásin minnti á árásina á bandaríkjaþing 2020. Bolsonaro tapaði kosningum fyrir fyrrum forsetanum Lula og flutti til Bandaríkjanna. == Landfræði == === Náttúra === Lífríki Brasilíu er gríðarlega fjölbreytt og það er það ríki sem hefur flestar tegundir lífvera (bæði úr dýra- og plönturíkinu) innan sinna landamæra. Vísindamenn telja að um 9,5% allra tegunda á jörðinni finnist í landinu (T.d. 9,3% þekktra [[spendýr]]a og 16% þekktra [[fugl]]a). Af stórum spendýrum má nefna [[jagúar]] og [[fjallaljón]], [[tapír]]a, [[mauraætur]], [[letidýr]], pekkaríusvín, [[beltisdýr]], fjölmargar tegundir [[hjartardýr]]a og margar tegundir [[prímatar|prímata]]. Tegundaauðgi [[froskdýr]]a er einstæð og líklega er Brasilía líka það land heims þar sem flestar tegundir [[skordýr]]a og [[áttfætlur|áttfætlna]] lifa. Erfitt er að áætla þann fjölda skordýrategunda sem þar er að finna, en sumir fræðimenn telja að þær séu yfir 70 þúsund. <ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=5393 Hvaða dýr búa í Brasilíu og hver þeirra eru í útrýmingarhættu?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Ein af hverjum fjórum tegundum plantna sem fundist hafa á jörðinni í Brasilíu. Þessari fjölbreytni má þakka regnskógum [[Amasónfrumskógurinn|Amason]], miklum ám og [[votlendi]]ssvæðum. Einnig eru strandskógar við ströndina og [[grasslétta|grassléttur]] í austurhluta landsins.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=60387 Í hvaða landi lifa flestar dýrategundir?] Vísindavefur. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> [[Amasonfljót]]ið í Suður-Ameríku er annað lengsta vatnsfall í heimi á eftir ánni [[Níl]]. Það er vatnsmesta fljót í heimi og [[vatnasvið]] þess er það stærsta í heimi, í kringum 7 milljónir km2. Um 20% alls ferskvatns sem berst í heimshöfin með vatnsföllum kemur með Amasonfljótinu.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=6633 Hvað veist þú um Amasonfljótið?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Hæsti punktur landsins er Pico da Neblina sem er 2994 metra yfir sjávarmáli. == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === [[Mynd:Congresso do Brasil.jpg|thumb|Þjóðþingið]] [[Mynd:Mapa do Brasil atualmente.png|thumb|Kort af fylkjunum.]] Brasilía skiptist í 27 fylki sem hér segir: {| class="wikitable" |- ! Nr. !! Nafn !! Lykill !! Höfuðborg |- |1. || [[Acre (fylki)|Acre]] || AC || [[Rio Branco]] |- |2. || [[Alagoas]] || AL || [[Maceió]] |- |3. || [[Amapá]] || AP || [[Macapá]] |- |4. || [[Amazonas]] || AM || [[Manaus]] |- |5. || [[Bahia]] || BA || [[Salvador]] |- |6. || [[Ceará]] || CE || [[Fortaleza]] |- |7. || [[Espírito Santo]] || ES || [[Vitória]] |- | 8. || [[Goiás]] || GO || [[Goiânia]] |- | 9. || [[Maranhão]] || MA || [[São Luís]] |- | 10. || [[Mato Grosso]] || MT || [[Cuiabá]] |- | 11. || [[Mato Grosso do Sul]] || MS || [[Campo Grande]] |- | 12. || [[Minas Gerais]] || MG || [[Belo Horizonte]] |- | 13. || [[Pará]] || PA || [[Belém]] |- | 14. || [[Paraíba]] || PB || [[João Pessoa]] |- | 15. || [[Paraná (fylki)|Paraná]] || PR || [[Curitiba]] |- | 16. || [[Pernambuco]] || PE || [[Recife]] |- | 17. || [[Piauí]] || PI || [[Teresina]] |- | 18. || [[Rio de Janeiro (fylki)|Rio de Janeiro]] || RJ || [[Rio de Janeiro]] |- | 19. || [[Rio Grande do Norte]] || RN || [[Natal]] |- | 20. || [[Rio Grande do Sul]] || RS || [[Porto Alegre]] |- | 21. || [[Rondônia]] || RO || [[Porto Velho]] |- | 22. || [[Roraima]] || RR || [[Boa Vista]] |- | 23. || [[Santa Catarina (fylki)|Santa Catarina]] || SC || [[Florianópolis]] |- | 24. || [[São Paulo (fylki)|São Paulo]] || SP || [[São Paulo]] |- | 25. || [[Sergipe]] || SE || [[Aracaju]] |- | 26. || [[Tocantins]] || TO || [[Palmas]] |- | 27. || [[Distrito Federal]] || DF || [[Brasilía (borg)|Brasilía]] |} ==Íbúar== Brasilía fimmta fjölmennasta ríki heims og hefur rúmlega 213 milljónir (2025). Tæplega helmingur íbúa Brasilíu eru hvítir, 43% eru af blönduðum uppruna hvítra og svartra, rúm 7% eru blökkumenn en 1-2% eru frumbyggjar eða fólk af asískum uppruna. Um 85% Brasilíumanna búa í þéttbýli. Stærsta borg landsins er São Paulo og næst kemur Ríó de Janeiró.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=18250 Hvað er Brasilía stór og hvað búa margir þar?] Vísindavefurinn. Skoðað 1. október, 2016.</ref> == Menning == [[Mynd:Heitor Villa-Lobos (c. 1922).jpg|thumb|upright|right|[[Heitor Villa-Lobos]] var einn áhrifamesti tónlistarmaður Brasilíu á 20. öldinni.]] {{Aðalgrein|Brasilísk menning}} Kjarni brasilískrar menningar er kominn úr [[Portúgölsk menning|portúgalskri menningu]] vegna sterkra tengsla Brasilíu við móðurríkið á nýlendutímanum. Portúgalar breiddu út tungu sína, portúgölsku, byggingarlist sína og [[Kaþólsk trú|kaþólska trú]]. En menning Brasilíu varð einnig fyrir sterkum áhrifum frá aðfluttu fólki frá öðrum Evrópuríkjum og [[Afríka|Afríku]] auk þess sem eftir leifir af menningu innfæddra [[Frumbyggjar Brasilíu|frumbyggja]]. Meðal annarra má nefna nýbúa frá [[Ítalía|Ítalíu]], [[Þýskaland]]i, [[Japan]] og arabalöndum, sem fluttust í stórum stíl til Suður- og Suðuaustur-Brasilíu. Áhrifa frá brasilískum frumbyggjum gætir á bæði tungu og matarhefðir Brasilíu. Þar gætir einnig áhrifa frá afrískum innflytjendum, sem einnig höfðu áhrif á brasilíska [[tónlist]], [[dans]] og [[trúarbrögð]].<ref>{{cite news |last=Freyre |first=Gilberto |title=The Afro-Brazilian experiment: African influence on Brazilian culture |publisher=UNESCO |year=1986 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022 |accessdate=8. júní 2008 |archiveurl=https://archive.today/20120530050909/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022/ |archivedate=2012-05-30 }}</ref> === Listasaga === [[Brasilísk list]] hefur frá því á 16. öld þróast í ólíkar áttir, meðal annars [[Barokk í Brasilíu|Barokk]], sem var ríkjandi stíll í landinu fram á 19. öldina, [[rómantík]], [[nútímalist]], [[expressjónismi|expressjónisma]], [[kúbismi|kúbisma]], [[súrrealismi|súrrealisma]] og [[abstrakt list]]. Brasilísk kvikmyndasaga á rætur að rekja til upphafs kvikmyndalistar seint á 19. öldinni. === Tónlist === {{Aðalgrein|Brasilísk tónlist}} Innan brasilískrar tónlistar eru ýmis afbrigði og mörg þeirra eru einkennandi fyrir tiltekna landshluta. Áhrifa gætir frá afrískri og evrópskri tónlist en einnig frá frumbyggjum Brasilíu. Meðal tónlistargreina má nefna [[samba]], [[Música Popular Brasileira|MPB]], [[choro]], [[Sertanejo]], [[brega (tónlist)|brega]], [[forró]], [[frevo]], [[maracatu]], [[bossa nova]] og [[Axé-tónlist]]. [[Mynd:Machado de Assis aos 57 anos.jpg|thumb|upright|right|[[Machado de Assis]], skáld og rithöfundur er oft talinn merkasti rithöfundur Brasilíu.]] Meðal þekktra tónlistarmanna má nefna [[Francisco Manuel da Silva]], [[Antônio Carlos Gomes]], [[Elias Álvares Lobo]], [[Brasílio Itiberê da Cunha]], [[Luciano Gallet]], [[Alexandre Levy]], [[Alberto Nepomuceno]], [[Oscar Lorenzo Fernández]], [[Henrique Oswald]], [[Francisco Mignone]], [[Heitor Villa-Lobos]], [[Camargo Guarnieri]], [[Pixinguinha]], [[Hermeto Pascoal]], [[Antônio Carlos Jobim]], [[Edson Zampronha]], [[João Gilberto]], [[Nara Leão]], [[Elis Regina]], [[Caetano Veloso]], [[Maria Bethânia]], [[Chico Buarque]], [[Jorge Ben Jor]], [[Pato Fu]], [[Marisa Monte]], [[Pitty]] og [[Amon Tobin]]. === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Brasilískar bókmenntir}} Saga [[Brasilískar bókmenntir|brasilískra bókmennta]] nær aftur til 16. aldar, til skrifa fyrstu portúgölsku landkönnuðanna. Þeirra á meðal var [[Pêro Vaz de Caminha]]. Skrif þeirra voru uppfull af lýsingum á dýraríki og gróðurfari landsins og á háttum innfæddra frumbyggja, sem vöktu mikla furðu meðal evrópskra lesenda og innflytjenda. Í Brasilíu urðu til mikilvægar bókmenntir innan rómantíkurinnar og skáldsagnahöfundar á borð við [[Joaquim Manuel de Macedo]] og [[José de Alencar]] skrifuðu bækur um ástir og sorgir. Alencar gerði einnig á löngum ferli sínum frumbyggja Brasilíu að söguhetjum í skáldsögunum ''[[O Guarany]]'', ''[[Iracema]]'', ''[[Ubirajara]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20110725100730/http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html „Brazilian Literature: An Introduction“]; afrit af [http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html upphaflegu eintaki]. Skoðað 2. nóvember 2009.</ref> === Matarmenning === [[Mynd:Feijoada 01.jpg|thumb|left|[[Feijoada]], réttur úr svínakjöti, svörtum baunum og hrísgrjónum]] {{Aðalgrein|Brasilískur matur}} Brasilískur matur er afar fjölbreytilegur og mikill munur eftir landshlutum. [[Feijoada]] er talinn þjóðarréttur en einnig má minnast á [[vatapá]], [[moqueca]], [[polenta]] og [[acarajé]], sem eru allt hefðbundnir brasilískir réttir. Hversdagslega borða Brasilíumenn mikið af hrísgrjónum og baunum, gjarnan með nautakjöti og salati og er oft blandað með kassava-hveiti. Oft eru hafðar steiktar kartöflur, steikt kassava eða steiktir bananar í hádegismatur, jafnvel kjötréttir eða steiktur ostur. Þjóðardrykkir Brasilíu er [[kaffi]] og [[cachaça]], sem er [[áfengur drykkur]] gerður úr [[sykurreyr]] og er megin uppistaðan í þjóðarkokteilnum, [[caipirinha]]. Margvíslegt [[sælgæti]] er til í Brasilíu, svo sem [[brigadeiro]], sem eru [[súkkulaði]]frauðkúlur; [[cocada]] og [[beijinho]] sem er hvort tveggja [[Kókoshneta|kókoshnetusælgæti]]; og sælgæti, sem kallast „romeu e julieta“ (Rómeó og Júlía) og er gert úr [[Ostur|osti]] með guavasultu, sem kallast [[goiabada]]. Úr [[Hneta|hnetum]] er gert [[paçoca]], [[rapadura]] og [[pé-de-moleque]]. Meðal [[ávöxtur|ávaxta]], sem vaxa í Brasilíu, má nefna [[açaí]], [[cupuaçu]], [[mangó]], [[papaja]], [[kókóbaun]]ir, [[Kasjúhneta|kasjúhnetur]], [[guava]], [[appelsína|appelsínur]], [[ástaraldin]] og [[ananas]]. Úr ávöxtum eru gerðir ýmsir blandaðir ávaxtasafar. ==Heimild== Söguágrip var unnið úr ensku Wikipedia: {{wpheimild|tungumál= en|titill= Brazil|mánuðurskoðað= 12. maí|árskoðað= 2016 }} == Tilvísanir == {{reflist}} == Ítarefni == * Bellos, Alex (2003). ''Futebol: The Brazilian Way of Life''. London: Bloomsbury Publishing plc. * Bethell, Leslie (1991). ''Colonial Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Fausto, Boris (1999). ''A Concise History of Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Skidmore, Thomas E. (1974). ''Black Into White: Race and Nationality in Brazilian Thought''. Oxford: Oxford University Press. * Wagley, Charles (1963). ''An Introduction to Brazil''. New York, New York: Columbia University Press. == Tenglar == * [http://www.brasil.gov.br/ Brasilía Portal] * [http://www.planalto.gov.br/ Formennska Brasilíu] * [http://www.camara.leg.br/ Þing Brasilíu] * [http://www.senado.leg.br/ Öldungadeild Brasilíu] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1489513 „Íslendingar í Brasilíu“; grein í ''Morgunblaðinu'' 1977] {{Fylki Brasilíu}} {{Suður-Ameríka}} {{G-20}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Brasilía| ]] f27tt6ourhgfiyrsgbzpuo596a4dp8i 0 8347 1981389 1974910 2026-10-01T22:42:57Z Torfifagri 33930 /* Bækur */ Bætti við ártölum nýrra útgáfa bóka 9, 10, 11 og 12. 1981389 wikitext text/x-wiki {{Myndasögu-upplýsingar|titill=Ævintýri Tinna|uppr_titill=Les Aventures de Tintin|mynd=Belgique - Louvain-la-Neuve - Musée Hergé - 07.jpg|alt=Tinni eins og hann birtist í Hergé safninu|fyrirsögn=Tinni eins og hann birtist í [[Hergé|Hergé-safninu]]|fjöldi_bóka=24|útgefandi=[[Casterman]]|stakur_höfundur=já|höfundur=[[Hergé]] (Georges Remi)|uppr_tungumál=Franska|útgefandi_þýðingar={{ubl|[[Fjölvi]]|[[Froskur útgáfa]]}}}} '''Ævintýri Tinna''' (almennt kallaðar '''Tinnabækurnar''' á íslensku) ([[franska]]: ''Les Aventures de Tintin'') er flokkur [[teiknimyndasaga|teiknimyndabóka]] eftir [[Belgía|belgíska]] myndasöguhöfundinn og listamanninn Georges Remi sem hann skrifaði undir [[dulnefni]]nu [[Hergé]]. Á frummálinu er útgefandi bókanna [[Casterman]] en [[Fjölvi (forlag)|Fjölvi]] hefur gefið hann út á íslensku, en þýðandi þeirra flestra er [[Loftur Guðmundsson (þýðandi)|Loftur Guðmundsson]]. Einnig hafa verið gefnar út teiknimyndir um Tinna og félaga, og [[Steven Spielberg]] hefur leikstýrt [[Ævintýri Tinna (kvikmynd)|þrívíddarteiknimynd]] eftir ''[[Leyndardómur Einhyrningsins|Leyndardómi Einhyrningsins]]'' og ''[[Fjársjóður Rögnvaldar rauða|Fjársjóði Rögnvaldar rauða]]''. Árið 2019 hófst útgáfa Tinnabókanna hérlendis að nýju á vegum [[Froskur útgáfa|Frosks útgáfu]]. Komu þá út bækurnar Ferðin til tunglsins og Í myrkum mánafjöllum í nýrri þýðingu. Ævintýri Tinna hafa náð vinsældum um allan heim og eru eitt af þjóðarstoltum Belga. == Aðalpersónur == === Tinni === Tinni (franska: ''Tintin'') er aðalpersóna bókana og, ásamt hundinum Tobba, sú eina sem er í öllum bókunum. Hann er ungur [[rannsóknablaðamaður]] frá Belgíu og sú atvinna hans er mikilvæg í flestum bókunum. Í langflestum bókunum klæðist hann brúnum buxum, hvítum sokkum, brúnum skóm og blárri peysu með hvítri skyrtu innanundir. Hann er með ljóst, rauðleitt hár. Sköpun persónunnar er miðuð við árið 1929 en hann var þá byggður á eldri persónu Hergés, Totor, sem var [[skáti]] í sögum sem komu út á árunum 1926–1929. Framan af er ævintýragjörn hetja sem bjargar alltaf deginum. Í síðustu sögunum gerist það frekar að hann lendi í vandræðum og bjargi hlutunum svo. === Tobbi === Tobbi (franska: ''Milou'') er [[hundur]] Tinna sem fylgir honum í öllum hans ævintýrum. Hann er [[terrier|terrier-hundur]]. Úr því að hann er hundur getur hann ekki talað og getur þar af leiðandi ekki haft samskipti við aðrar persónur. Þó eru mjög sterk bönd milli hans og Tinna og skilja þeir hvorn annan mjög vel. Hugsanir Tobba birtast stundum í talblöðrum, en hann er eina persónan sem lesendur fá að hann er að hugsa. Hann er sólginn í [[áfengi]], en er illa við [[köngulær]]. === Skafti og Skapti === Skafti og Skapti (franska: ''Dupont et Dupond'') eru leynilögreglumenn sem eru með öllu óhæfir í sínu starfi. Þeir eru mjög líkir að öllu leyti en algjörlega óskyldir. Þeir ganga báðir í svörtum jakkafötum, með svartan kúluhatt og staf, en þegar þeir eru á ferðum sínum reyna þeir oft að klæðast þjóðlegum búningum sem þeir halda að láti þá falla betur inn í hópinn. Þeir eru báðir með svart hár og hálfskalla og svart yfirvaraskegg sem eru örlítið ólík í laginu, en það er eini munurinn á útliti þeirra. Þeir ruglast mjög í tali og er það, ásamt almennri heimsku þeirra, algeng undirstaða brandara í bókunum. === Kolbeinn kafteinn === [[Kolbeinn kafteinn]] (franska: ''Capitaine Haddock'') kynntist Tinna í bókinni [[Krabbinn með gylltu klærnar]] sem [[áfengissjúkur]] [[skipstjóri]]. Meðal annars með hjálp Tinna nær hann að yfirvinna áfengissýkina og þeir verða bestu vinir. Kolbeinn er á miðjum aldri, dökkhærður með alskegg. Hann klæðist jafnan svörtum buxum og jakka, blárri rúllukragapeysu með mynd af akkeri á og skipstjórahúfu. Eitt af hans helstu persónueinkennum eru blótsyrði hans. Hann blótar mjög mikið, oft með vísunum í sjómennsku. Á íslensku koma blótsyrðin oft fram í löngum, stuðluðum, runum. Frá því við lok bókarinnar um [[Fjársjóð Rögnvaldar rauða]] býr hann á sínu forna ættarsetri [[Myllusetur|Myllusetri]]. === Prófessor Vilhjálmur Vandráður === Prófessor Vandráður (franska: ''Professeur Tryphon Tournesol'') var seinasta aðalpersónan til að vera kynnt. Hann kom fyrst fram í Fjársóði Rögnvaldar rauða og við enda hennar flutti hann á Myllusetur til Kolbeins kapteins. Hann er afar heyrnarsljór uppfinningamaður sem finnur oft upp brjálæðislega hluti svo sem hátíðnihljóðsvopn og pillu til að lækna áfengissýki. Hann klæðist oftast svörtum buxum og jakka, hvítri skyrtu, svörtu bindi, grænum hatti og víðum grænum frakka. Hann er með svart skegg og hár, og hálfskalla. Einn þeirra muna sem hann er alltaf með á sér er [[pendúll]] sem hann notar til að finna alls kyns hluti. Brandarar í sögunum eru oft byggðir á því þegar Vandráður misheyrir eitthvað á skoplegan hátt. == Hugmyndafræði == Tinnabækurnar eru oft sagðar sýna skoðanir höfundarins, Hergé, á mjög augljósan hátt. Sagt hefur verið um Tinna að hann hafi verið hetjan sem hinn unga Hergé hefði dreymt um að verða. En persónu Tinna mætti lýsa sem venjulegum manni sem kemur upp um [[Vondi karlinn|vondu karlana]] og sigrast á öllum erfiðleikum. En þó Tinni sé næsta fullkominn, þá hafa samferðamenn hans flestir augljósa galla. Einkum á það við um hinn drykkfellda Kolbein kapteinn sem Tinni þarf oft að bjarga úr vandræðum. Mikið af vandræðunum sem Tinni lendir í eru framfærð og mótuð af skoðunum Hergé, og Tinni hefur samúð og hjálpar þeim sem skapari hans leit á sem hjálparþurfi. Fyrstu bækurnar eru augljóslega mjög litaðar af heimssýn Hergé; þær eru t.d. á móti bæði [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] en fylgjandi [[Nýlendustefna|nýlendustefnu]] [[Evrópa|Evrópu]]. Bækurnar voru, líkt og andinn í Belgíu á þeim tíma, mjög þjóðernissinnaðar. Þegar ''[[Blái Lótusinn]]'' kom út hafði stefna Hergé breyst nokkuð þar sem samúðin var með [[Kína|Kínverjum]] gegn [[Japan|Japönum]] og [[Vesturlönd|vesturlandabúum]] og afskiptum þeirra í Kína. ''[[Veldissproti Ottókars konungs]]'' er augljóslega á móti [[Nasismi|Nasistum]] en sögurnar sem fylgdu í kjölfarið voru hlutlausar þar eð Belgía var hersetin af [[Þýskaland|Þjóðverjum]]. Þær bækur sem á eftir komu eru ekki mjög pólítískar, en í ''[[Tinni og Pikkarónarnir|Tinna og Pikkarónunum]]'' verður Tinni fyrst beinn þátttakandi í atburðarás, ekki bara áhorfandi og rannsakandi. Þar tekur hann þátt í byltingu sem verður að teljast ansi pólitísk. == Bækur == [[Listi yfir Tinna bækur|Ævintýri Tinna]] eru eftirfarandi, raðað í röð eftir því hvenær þau voru skrifuð (innan sviga eru nöfnin á frummáli): # ''[[Tinni í Sovétríkjunum]]'' – (''Tintin au pays des Soviets'') (1929–1930) [ísl. útg. 2007] # ''[[Tinni í Kongó]]'' – (''Tintin au Congo'') (1930–1931) [ísl. útg. 1976, 2020] (Birtist einnig sem framhaldssaga í [[Morgunblaðið|Morgunblaðinu]] 1979–1980) # ''[[Tinni í Ameríku]]'' – (''Tintin en Amérique'') (1931–1932) [ísl. útg. 1976, 2020] # ''[[Vindlar Faraós]]'' – (''Les Cigares du Pharaon'') (1932–1934) [ísl. útg. 1972, 2021] # ''[[Blái Lótusinn]]'' – (''Le Lotus bleu'') (1934–1935) [ísl. útg. 1977, 2021] # ''[[Skurðgoðið með skarð í eyra|Skurðgoðið með skarð í eyra / Arumbaya skurðgoðið]]'' – (''L'Oreille cassée'') (1935–1937) [ísl. útg. 1975, 2022] # ''[[Svaðilför í Surtsey|Svaðilför í Surtsey / Myrkey]]'' – (''L'Ile noire'') (1937–1938) [ísl. útg. 1971, 2022] # ''[[Veldissproti Ottókars konungs|Veldissproti Ottókars konungs / Veldissproti Ottókars]]'' – (''Le Sceptre d'Ottokar'') (1938–1939) [ísl. útg. 1974, 2023] # ''[[Krabbinn með gylltu klærnar]]'' – (''Le Crabe aux pinces d'or'') (1940–1941) [ísl. útg. 1973, 2024] # ''[[Dularfulla stjarnan]]'' – (''L'Étoile mystérieuse'') (1941–1942) [ísl. útg. 1971, 2024] # ''[[Leyndardómur Einhyrningsins]]'' – (''Le Secret de la Licorne'') (1942–1943) [ísl. útg. 1976, 2025] # ''[[Fjársjóður Rögnvaldar rauða]]'' – (''Le Trésor de Rackam le Rouge'') (1943–1944) [ísl. útg. 1977, 2025] # ''[[Sjö kraftmiklar kristallskúlur]]'' – (''Les Sept boules de cristal'') (1943–1948) [ísl. útg. 1974] # ''[[Fangarnir í sólhofinu]]'' – (''Le Temple du soleil'') (1946–1949) [ísl. útg. 1974] # ''[[Svarta gullið]]'' – (''Tintin au pays de l'or noir'') (1948–1950) [ísl. útg. 1975, 2025] # ''[[Eldflaugastöðin|Eldflaugastöðin / Ferðin til tunglsins]]'' – (''Objectif Lune'') (1950–1953) [ísl. útg. 1972, 2019] # ''[[Í myrkum mánafjöllum]]'' – (''On a marché sur la Lune'') (1950–1954) [ísl. útg. 1973, 2019] # ''[[Leynivopnið]]'' – (''L'Affaire Tournesol'') (1954–1956) [ísl. útg. 1975] # ''[[Kolafarmurinn]]'' – (''Coke en stock'') (1958) [ísl. útg. 1975] # ''[[Tinni í Tíbet]]'' – (''Tintin au Tibet'') (1960) [ísl. útg. 1974] # ''[[Vandræði Vaílu Veinólínó]]'' – (''Les Bijoux de la Castafiore'') (1963) [ísl. útg. 1977] # ''[[Flugrás 714 til Sydney]]'' – (''Vol 714 pour Sydney'') (1968) [ísl. útg. 1976] # ''[[Tinni og Pikkarónarnir]]'' – (''Tintin et les Picaros'') (1976) [ísl. útg. 1977] # ''[[Tintin et l'Alph-Art]]'' – (''hefur ekki enn verið þýdd'') (1986) Ókláruð, gefin út að Hergé látnum. * ''Hákarlavatnið'' og ''Bláu Appelsínurnar'' eru gerðar eftir kvikmyndum og ekki eftir Hergé, en þó um Tinna og félaga. Umdeilt er hvort telja skuli þær til bókaflokksins um Ævintýri Tinna. == Kvikmyndir == === Teiknimyndaþættir === 22 af 25 Tinnabókunum voru gefnar út sem teiknimyndaþættir, og það sem við köllum "Tinnamyndirnar" eru í raun oftast tveir sjónvarpsþættir í einni mynd. Þættirnir sem gerðir voru eru, [http://www.imdb.com/title/tt0179552/episodes#season-1 í upprunalegri útgáfuröð]: '''Sería 1:''' # 01-02 – Krabbinn með gylltu klærnar # 03-04 – Leyndardómur Einhyrningsins # 05 – Fjársjóður Rögnvalds Rauða # 06-07 – Vindlar Faraós # 08-09 – Blái Lótusinn # 10-11 – Svaðilför í Surtsey # 12-13 – Leynivopnið '''Sería 2:''' # 01 – Dularfulla stjarnan # 02-03 – Skurðgoðið með skarð í eyra # 04-05 – Veldissproti Ottókars konungs # 06-07 – Tinni í Tíbet # 08-09 – Tinni og Pikkarónarnir # 10-11 – Svarta gullið # 12-13 – Flugrás 714 til Sydney '''Sería 3:''' # 01-02 – Kolafarmurinn # 03-04 – Sjö kraftmiklar kristallskúlur # 05-06 – Fangarnir í sólhofinu # 07-08 – Vandræði Vaílu Veinólínó # 09-10 – Eldflaugastöðin # 11-12 – Í myrkum mánafjöllum # 13-14 – Tinni í Ameríku * Í viðbót við þættina 21 var Hákarlavatnið einnig gefin út sem kvikmynd. * Þær bækur sem voru ekki gefnar út á video eru Bláu Appelsínurnar, Tinni í Sovétríkjunum og Tinni í Kongó. === Kvikmyndin um Tinna === Árið 2011 var frumsýnd kvikmynd eftir Tinna-sögunum, [[Ævintýri Tinna (kvikmynd)|Ævintýri Tinna: Leyndardómur Einhyrningsins]]. Myndinni er leikstýrt af [[Steven Spielberg]] en er framleidd af [[Peter Jackson]]. Myndin notast við blandaða tækni leikinna atriða og tölvugrafíkur í þrívídd. === Ævintýri Tinna - umfjöllun RÚV === Árið 2018 gerði Gísli Marteinn Baldursson útvarpsþætti um Ævíntýri Tinna þar sem fjallað er um bækurnar og útgáfu þeirra á íslensku. Gísli fær til sín ýmsa þekkta einstaklinga sem allir eiga það sameiginlegt að vera miklir aðdáendur bókanna. Fjallað er um bakgrunn bókanna, persónur og viðfangsefni í samhengi við samtíma Hergé. Þættirnir eru aðgengilegir á [https://www.ruv.is/thaettir/aevintyri-tinna hlaðvarpi RÚV.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017182118/https://www.ruv.is/thaettir/aevintyri-tinna |date=2019-10-17 }} === Tenglar === * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1785844 „Tinni og Hergé“; grein í Morgunblaðinu 1993] {{Tinni}} [[Flokkur:Ævintýri Tinna| ]] kte4lbccmf072dxc07clwb4vfw49u6d 0 13700 1981417 1980983 2026-10-02T11:40:56Z Nipas2 54688 Updated because basic older name turned into Pepsivöllur right after sponsorship agreement set up in 2025 1981417 wikitext text/x-wiki {{um|reykvíska knattspyrnufélagið|það norðfirska|Þróttur Neskaupstað‎}} {{hreingera}} {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Knattspyrnufélagið Þróttur | Mynd = [[Mynd:Þróttur R..png|200px]] | Gælunafn = ''Þróttarar''<br /> ''Köttarar'' | Stytt nafn = Þróttur (Skammstöfun: KÞ) | Stofnað = [[1949]] | Leikvöllur = [[Þróttarvöllur]] | Stærð = 2341 (341 í sæti) | Formaður = [[Sigurlaugur Ingólfsson]] | Knattspyrnustjóri = Sigurvin Ólafsson | Deild = 1. deild | Tímabil = 2025 | Staðsetning = 3. sæti í 1. deild | pattern_la1 = _red_stripes | pattern_b1 = _redstripes | pattern_ra1 = _red_stripes | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 000000 | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = | pattern_b2 = _blackstripes | pattern_ra2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 }} '''Knattspyrnufélagið Þróttur''' var stofnað [[5. ágúst]] [[1949]] í [[braggi|herbragga]] við svonefnda Grímstaðavör við Ægisíðu. Stofnendur félagsins voru Halldór Sigurðsson kaupmaður, sem var fyrirmyndin að Tomma í bókum [[Einar Kárason|Einars Kárasonar]] um Djöflaeyjuna, og [[Eyjólfur Jónsson (sundkappi)|Eyjólfur Jónsson]], síðar lögreglumaður og sundkappi. Þrátt fyrir að vera í það fyrsta einungis knattspyrnufélag hafa Þróttarar keppt í öðrum greinum í gegnum tíðina, þó mest áhersla hafi verið lögð á knattspyrnuna síðustu ár. Félagið var starfrækt í vesturbæ [[Reykjavík]]ur til ársins [[1969]] þegar því úthlutað svæði við [[Sæviðarsund (Reykjavík)|Sæviðarsund]] í póstnúmeri [[104 Reykjavík|104]]. Þar starfaði félagið til [[1998]] þegar því var formlega veitt svæði í [[Laugardalurinn|Laugardalnum]]. Þar hefur félagið nú aðsetur. Formaður Þróttar er Finnbogi Hilmarsson == Knattspyrna == Þróttur frá Reykjavík keppti fyrst á [[Íslandsmótið í knattspyrnu|Íslandsmótinu]] í knattspyrnu [[1953]] en tapaði báðum leikjum sínum.. Þróttur var meðal þeirra sex liða sem kepptu í úrvalsdeild [[1955]] (fyrsta deildarkeppnin á Íslandi). Meistaraflokkur karla hjá Þrótti hefur aldrei unnið efstu deild. Einungis þrívegis hefur liðið haldið sér í efstu deild lengur en eitt ár; fyrst [[1978 ]]- [[1980]] þá [[1983 ]]- [[1985]] og loks [[2008]] - [[2009]]. Karlalið Þróttar hefur tvisvar sinnum fallið niður í þriðju efstu deild Íslandsmótsins og leikið þar þrjú leiktímabil; [[1989|1989,]] [[1990]] og [[2022]]. [[Ásgeir Elíasson]] hefur þjálfað Þrótt flest tímabil allra þjálfara meistaraflokks eða tíu ([[1981]] - [[1984]] og [[2000]] - [[2005]]). Þjálfarar karlaliðsins síðustu árin hafa verið Magnús Jónatansson ([[1989]] - [[1991]]), [[Ólafur Jóhannesson]] ([[1992]]), Ágúst Hauksson ([[1993]] - [[1996]]), [[Willum Þór Þórsson]] ([[1997]] - [[1999]]), [[Ásgeir Elíasson]] ([[2000]] - [[2005]]), [[Atli Eðvaldsson]] ([[2005]] - [[2006]]), Gunnar Oddsson ([[2006]] - [[2009]]), Páll Einarsson ([[2009]] - [[2013]]), Zoran Milkjovic ([[2013]]), Gregg Ryder ([[2013]] - [[2018]]), Gunnlaugur Jónsson ([[2018]] - [[2019]]), Þórhallur Sigurgeirsson ([[2019]]), Gunnar Guðmundsson ([[2020]]), [[Guðlaugur Baldursson]] ([[2021]]), Ian Jeffs ([[2022]] - [[2023]]) og Sigurvin Ólafsson ([[2024]] - ). Þróttarar lentu í öðru sæti í 1.deildinni árið 2015 og komust þar með upp í efstu deild. Árið 2016 lentu þeir í 12. sæti og féllu þá beint aftur í 1. deildinni. Gengi þeirra þar hefur farið versnandi og sluppu Þróttararnir við fall í lokaleik árið [[2019]] eftir 0-0 jafntefli við Aftureldingu. Árið [[2020]] hélt Þróttur sér uppi á markatölu eftir að mótið var blásið af vegna [[COVID-19|Covid-19 faraldurins]]. Á síðustu árum hefur Þróttur teflt fram öflugu kvennaliði sem hefur leikið í efstu deild samfleytt frá [[2020]]. Besti árangur liðsins er 3. sætið á Íslandsmótinu sumarið [[2021]]. Það sama sumar náði Þróttur alla leið í úrslitaleik [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|bikarkeppni KSÍ]] en tapaði úrslitaleiknum gegn Breiðabliki. Aðalgrein ''[[knattspyrnudeild Þróttar]]'': == Handknattleikur == Strax við stofnun bar á áhuga á handknattleiksdeild innan félagsins, bæði meðal karla og kvenna. Vísir að henni var stofnaður 1951 og voru lið félagsins skráð til keppni strax um það leyti. Árið 1972 varð Óli Kr. Sigurðsson formaður deildarinnar og næstu árin hófst gullöld Þróttar í handboltanum. Meistaraflokkur liðsins komst í efstu deild 1980 og varð bikarmeistari í apríl 1981. Árið eftir komst liðið svo í undanúrslit Evrópubikarkeppninarinnar, en beið að lokum lægri hlut fyrir Dukla frá [[Prag]]. En Adam var ekki lengi í paradís því næstu ár lá leiðin niður við með starf meistaraflokks, liðið féll í aðra deild vorið 1986. Á þessum tíma voru helstu burðarásar liðsins farnir, s.s. [[Sigurður Sveinsson]] og Páll Ólafsson; sem báðir áttu eftir að gera það gott í atvinnumennskunni næstu ár. Um haustið 1986 var staðan orðið svo slæm að ákveðið var að senda ekki lið í meistaraflokki til leiks. Flokkurinn var síðar endurvakinn, en dofnaði út af aftur og árið 1990 lagðist deildin endanlega út af. Þróttur sendi í fyrsta sinn í mörg ár meistaraflokk karla til leiks á Íslandsmót, árið 2007. == Blak == Þróttur sendi fyrst lið til keppni í [[blak]]i, kvenna og karla, 1974. Síðan þá hefur liðið skipað sér í fremstu röð blakliða landsins. Karlaliðið hefur orðið Íslandsmeistari 1977, 1981, 1982, 1983, 1984, 1985, 1986, 1987, 1990, 1996, 1997, 1999 og 2009. Auk þess hefur liðið orðið 14 sinnum bikarmeistari, fyrst 1977 og svo 1978, 1981, 1982, 1983, 1985, 1986, 1988, 1990, 1994, 1996, 1997, 1998 og nú síðast 2009. Kvennaliðið varð íslandsmeistari 1983 og svo aftur 2004, 2005, 2006 og 2007. Kvennalið Þróttar hefur orðið bikarmeistari þrisvar 2004, 2005 og nú síðast 2006. == Tennis == Tennisdeild Þróttar var stofnuð 1990. == Tilvísanir == <references/> == Heimild == Jón Birgir Pétursson: ''Lifi Þróttur. Knattspyrnufélagið Þróttur. 50 ára saga öflugs knattspyrnufélags''. (Reykjavík 1999). == Tenglar == * [https://www.trottur.is Heimasíða Þróttar] * [http://www.kottarar.net Heimasíða Köttaranna, stuðningsmanna Þróttar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100818011124/http://www.kottarar.net/ |date=2010-08-18 }} * [http://www.icelandfootball.net/thornroacutettur-reykjaviacutek.html IcelandFootball.net] - Þróttur Reykjavík {{Aðildarfélög ÍBR}} {{Lið í 1. deild karla í knattspyrnu}} {{1.deild karla í handknattleik}} {{S|1949}} [[Flokkur:Knattspyrnufélagið Þróttur| ]] [[Flokkur:Íslensk blakfélög|Þróttur]] [[Flokkur:Íslensk handknattleiksfélög|Þróttur]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnufélög|Þróttur]] [[Flokkur:Íslensk tennisfélög|Þróttur]] [[Flokkur:Íþróttafélög í Reykjavík]] n3ny8ai2dpfw6rksenc6acfy7ulbpf9 0 20401 1981332 1977168 2026-10-01T16:25:52Z TKSnaevarr 53243 /* Upphaf fasistaríkis */ 1981332 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Benito Mussolini | mynd = Duce Benito Mussolini.jpg | myndatexti1 = Mussolini í kringum 1937-1940. | titill= [[Forsætisráðherra Ítalíu]] | stjórnartíð_start = [[31. október]] [[1922]] | stjórnartíð_end = [[25. júlí]] [[1943]] | einvaldur = [[Viktor Emmanúel 3.]] | forveri = [[Luigi Facta]] | eftirmaður = [[Pietro Badoglio]] | titill2= Leiðtogi [[Sósíal-fasíska lýðveldið|Sósíal-fasíska lýðveldisins]] | stjórnartíð_start2 = [[23. september]] [[1943]] | stjórnartíð_end2 = [[25. apríl]] [[1945]] | forveri2 = ''Embætti stofnað'' | eftirmaður2 = ''Embætti lagt niður'' | fæðingarnafn = Benito Amilcare Andrea Mussolini | fæddur = [[29. júlí]] [[1883]] | fæðingarstaður = [[Predappio]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1945|4|28|1883|7|29}} | dánarstaður= [[Giulino di Mezzegra]], [[Sósíal-fasíska lýðveldið|Sósíal-fasíska lýðveldinu]] | orsök_dauða = Tekinn af lífi | þekktur_fyrir = Að stjórna [[Ítalía|Ítalíu]] í [[seinni heimstyrjöldin]]ni og að vera einn af upphafsmönnum [[Fasismi|fasisma]] | starf = Stjórnmálamaður, fréttamaður, rithöfundur, kennari | laun = | stjórnmálaflokkur = [[Ítalski fasistaflokkurinn]] | trú = Trúlaus, seinna [[kaþólska|kaþólskur]] | maki = Donna Rachele Mussolini | börn = Vittorio og Romano Mussolini, og dóttir hans Edda. Þriðji sonur hans, Bruno, dó í flugslysi 7. ágúst 1941 | undirskrift = Benito Mussolini Signature.svg }} '''Benito Amilcare Andrea Mussolini''' [[Miðill:It-Benito Mussolini.ogg|▶]] ([[29. júlí]] [[1883]] í [[Predappio]] nærri [[Forlì]] á [[Ítalía|Ítalíu]] – [[28. apríl]] [[1945]] [[Giulino di Mezzegra]] nærri [[Como]] á Ítalíu) var [[Ítalía|ítalskur]] [[blaðamaður]], [[rithöfundur]], [[stjórnmálamaður]] og að lokum [[einræðisherra]] sem ríkti yfir [[Ítalía|Ítalíu]] á árunum [[1922]] – [[1943]]. Hann var sjálfur helsti [[kenningasmiður]] ítalska [[fasismi|fasismans]]. Undir hans stjórn varð Ítalía að fasistaríki þar sem ríkti [[flokksræði]], [[ritskoðun]] og markviss útskúfun allrar stjórnarandstöðu. Þegar hann gerðist bandamaður Þjóðverja í [[síðari heimsstyrjöldin]]ni varð Ítalía eitt af skotmörkum [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamanna]]. Innrás bandamanna á [[Suður-Ítalía|Suður-Ítalíu]] varð að lokum til þess að hann missti völdin og var á endanum [[handtaka|handtekinn]] nálægt [[Mílanó]] (þar sem hann var á flótta til [[Sviss]]) og [[aftaka|tekinn af lífi]] af flokki ítalskra [[andspyrna|andspyrnumanna]]. == Uppvaxtarárin == Benito Mussolini var fæddur 29. júlí árið 1883 í [[Predappio]] á Ítalíu. Fjölskylda hans voru smáborgarar, móðir hans var kennari og faðir hans járnsmiður. Faðir Mussolini, sem var sósíalisti, nefndi hann eftir mexíkóska forsetanum [[Benito Juárez]].<ref name="Living History 2">{{cite book|last1=Tonge|first1=M.E.|last2=Henry|first2=Stephen|last3=Collins|first3=Gráinne|title=Living history 2: Italy under Fascism|date=2004|publisher=EDCO|location=Dublin|isbn=978-1-84536-028-3|edition=New|chapter=Chapter 2}}</ref> Hann lauk kennaraprófi en hvarf frá kennslu eftir skamma tíð og fluttist til [[Sviss]]. Hann varð gagntekinn af stjórnmálakenningu sem sprottin var af anarkisma. Sú kenning boðaði það að ofbeldi gæti í sjálfu sér orkað sem skírsla (hreinsun). Mussolini var margoft handtekinn fyrir pólítíska áróðurstarfsemi og slæpingshátt og var loks vísað úr landi. Þegar hann sneri aftur til Ítalíu varð hann rithöfundur og skrifaði pistla í dagblöð. Hann varð vel þekktur á meðal ítalskra jafnaðarmanna en fór fljótt að koma á framfæri skoðunum sínum um stríðið gegn [[Þýska keisaradæmið|Þýskalandi]] í [[fyrri heimstyrjöldin]]ni, það er að segja hann vildi taka þátt. Það fór ekki vel í ítalska jafnræðismenn sem voru gegn þátttöku Ítalíu í stríðinu. Þegar Ítalía slóst í hóp með [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] til að berjast við Þýskaland árið 1915 gekk Mussolini í herinn. Mussolini fékk stöðu sem undirliðþjálfi, sem var sama staða og [[Adolf Hitler]] gegndi, en varð óvígur vegna sprengjubrota og sneri fljótt aftur til Ítalíu. Hann hóf aftur fjölmiðlaferill sinn og fór að þróa hugmyndir sínar sem urðu fljótt þekktar sem [[fasismi]]. Fasismi einkennist einkum af andsnúnu [[lýðræði]], frjálslyndi, andkommúnisma, [[kapítalismi|kapítalisma]] og [[nútímavæðing]]u, [[þjóðernishyggja|þjóðernishyggju]] og stundum [[kynþáttahyggja|kynþáttahyggju]].<ref>Emblem (1995), bls. 448.</ref><ref>Berndl (2008), bls. 447.</ref><ref>Hrafnkell Tjörvi Stefánsson. „Hvað er fasismi?“. Vísindavefurinn 13.11.2003. http://visindavefur.is/?id=3856. (Skoðað 12.4.2010).</ref> == Upphaf fasistaríkis == Haustið 1922 fóru um 25 þúsund fasistar í kröfugöngu frá Napolí til Rómar. Þessi mótmæli urðu þekkt sem „[[gangan til Rómar]]“ og varð nasistum til fyrirmyndar. Fasistar kröfðust þess að Mussolini tæki við stjórnarforystu. Í umrótinu sem gangan til Rómar hafði í för með sér þorðu konungur og ríkisstjórn ekki að setja hart móti hörðu og Mussolini var skipaður forsætisráðherra af [[Viktor Emmanúel 3.|Viktori Emmanúel III konungi]]. En það var ekki aðeins harka og ofbeldi sem komu Mussolini til valda. Þjóðarheiður Ítala var særður vegna rýrðar útkomu við friðargerðina í Versölum. Mussolini notaði sér það og benti á hversu mikið stjórnvöldin hefðu brugðist hagsmunum lands og þjóðar á örlagastundu. Hann sagði að fasistum væru einum treystandi til að vernda hagsmuni og heiður ríkisins. Þetta róaði Ítala, þeir þurftu sterka stjórn og sterkan leiðtoga.<ref name= GunnarSigurður>Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson (2008), bls. 229.</ref><ref name= berndl470>Berndl (2008), bls. 470.</ref> [[Mynd:March on Rome 1922 - Mussolini.jpg‎ |thumb|right|Benito Mussolini í „[[Rómargangan|göngunni til Rómar]]“ 1922.]] Næstu þrjú árin notuðu fasistar til að ná fullum tökum á ítölsku þjóðarlífi. Mussolini fékk samþykkt ný kosningarlög sem ruddu einræðinu braut. Lögin kváðu svo um að flokkur sem fengi fjórðung atkvæða skyldi sjálfkrafa fá tvo þriðjunga þingsæta. Við kosningar árið 1924 fékk Fasistaflokkurinn sextíu af hundrað atkvæðum með kosningarsvikum og ógnunum við stjórnmálaandstæðinga sína. Á árunum 1924 til 1925 hreiðruðu fasistar jafnt og þétt um sig í valdastólnum. Þinginu var ýtt til hliðar og ritskoðun komið á. Lagt var bann við starfsemi annarra stjórnmálaflokka, verkalýðsfélaga og verkfalla. Hreinsað var til í stjórnkerfinu þangað til það nærri einungis fasistar sátu í ráðherrasætum. Leynilögregla og sérdómstólar brutu alla stjórnmálaandstöðu á bak aftur. Brátt urðu skólar og æskulýðsfélög uppeldisstöðvar fasista og fasísk viðhorf gegnsýrðu fjölmiðla og menningarlíf. Alræði fasista mátti heita fullskapað árið 1925.<ref>Emblem (1995), bls. 448-450.</ref><ref name= GunnarSigurður/> : Trúið! Hlýðið! Berjist! Samkvæmt stefnuskrá fasista var tryggð við þetta vígorð skylda hvers flokkmanns. Stríðið var dásamað, og í ræðum sínum æsti Mussolini fylgismenn sína til athafna. Eftirfarandi er útdráttur úr dæmigerðri Mussolini-ræðu :<ref name=poulsen148>Poulsen (1985), bls. 148.</ref> : „Liðsforingjar, hermenn, svartstakkar! : Við verðum alltaf að vera sterkari. : Við verðum alltaf að vera hinn sterkari. : Við verðum að vera svo sterkir að við getum : horfst beint í augu við hvaða aðstæður sem vera skal. : Allt líf þjóðarinnar verður og mun verða : að aðlaga sig þessu æðsta sjónarmiði.“<ref name=poulsen148/> Árið 1929 gerðu Mussolini og [[Píus 11.|Píus 11. páfi]] [[Lateransamningarnir|Lateran-sáttmálann]], en með honum tókst Mussolini að fá kirkjuna til að leggja blessun sína yfir ríki fasista. [[Vatíkanið]] varð viðurkennt sem ríki undir stjórn páfa en á móti viðurkenndi hann ítalska ríkið.<ref>Emblem (1995), bls. 450-451.</ref><ref name= berndl470/> [[Mynd:Benito Mussolini and Adolf Hitler.jpg|thumb|left|[[Adolf Hitler]] og Benito Mussolini í München, Þýskalandi árið 1937.]] Ítalir réðust inn í [[Eþíópía|Eþíópíu]] árið 1935 sem kom þeim í mikla einangrun á alþjóðavettvangi. Til að rjúfa einangrunina vingaðist Mussolini við [[Adolf Hitler|Hitler]]. Samband Ítalíu og Þýskalands styrktist og studdu báðar þjóðirnar málstað [[Francisco Franco|Franciscos Franco]] hershöfðingja í [[spænska borgarstríðið|spænska borgarstríðinu]] árið 1936. Sama ár innsigluðu Mussolini og Hitler bandalag ríkja sinna og þar með var öxullinn að Berlín-Róm lagður. Árið 1939 samþykktu Hitler og Mussolini „[[Stálbandalagið|Stálsamninginn]]“, bandalags-og vináttusamkomulag sem skilgreindi skilyrði fyrir sameiginlegu stríði þeirra í Evrópu. Árið 1938 var komið á kynþáttalöggjöf eftir þrýsting frá Þjóðverjum og flestir [[gyðingar]] misstu borgararéttindi sín á Ítalíu.<ref>Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson (2008), bls. 238.</ref><ref name= berndl471>Berndl (2008), bls.471.</ref><ref>Emblem (1995), bls. 473, 450.</ref> == Seinni heimsstyrjöldin == [[Seinni heimsstyrjöldin]] hófst 1. september 1939 með [[Innrásin í Pólland|innrás]] Þýskalands inn í [[Pólland]]. Það leiddi af sér að [[Bretland]] og [[Frakkland]] lýstu yfir stríði gegn Þýskalandi þann 3. september. Mussolini hafði neitað Hitler að ráðast inn í [[Júgóslavía|Júgóslavíu]] og var því ekki flæktur inn í átökin. En þegar Mussolini sá hversu sigursæll Hitler var tók hann stöðu með honum og í framhaldi af því lýsti hann stríði gegn Frökkum og Bretum árið 1940. Ítalir liðsinntu Þjóðverjum í [[Orrustan um Frakkland|baráttu við Frakka]] og sú barátta endaði með uppgjöf Frakka. Ítalir réðust á [[Grikkland]] en töpuðu þeirri baráttu ásamt fjórðungi af [[Albanía|Albaníu]], sem Ítalir höfðu hertekið 1939. Um haustið 1940 skrifuðu [[Ítalía]], [[Þýskaland]] og [[Japan]] undir Þríveldasamninginn til að letja [[Bandaríkin]] frá stríðsþátttöku en það stoppaði ekki Bandaríkin. Haustið 1941 lýstu Ítalía og Þýskaland yfir stríði á hendur Bandaríkjamanna. Markmið Mussolini var að ráða yfir miðjarðarhafssvæðinu og stofna nýtt „[[Rómaveldi]]“. Honum gekk þó erfiðlega að ná [[Norður-Afríka|Norður-Afríkulöndunum]] svo að þýski herinn liðsinnti þeim ítalska. Vorið 1943 gáfust sameinaður her Ítalíu og Þýskalands upp í [[Túnis]]. Þessar miklu ófarir Mussolini öfluðu honum óvinsælda á Ítalíu og fyrrum stuðningsmenn hans byrjuðu að snúast gegn honum.<ref name= berndl471/><ref>Emblem (1995), bls. 473-474.</ref> == Endalok fasistaríkis == [[Mynd:Bundesarchiv Bild 102-08300, Benito Mussolini bei einer Ansprache.jpg|thumb|right|Benito Mussolini á hestbaki 1929.]] [[Mynd:Mussolini e Petacci a Piazzale Loreto, 1945.jpg|thumb|right|Frá vinstri til hægri má sjá lík kommúnista stjórnmálamannsins Nicola Bombacci, hertogans Benito Mussolini, ástkonu hans Clara Petacci, ráðherrans Alessandro Pavolini og hins virta fasíska stjórnmálamanns Achille Starace, sýnd á Plaza Loreto í Mílanó árið 1945.]] Í kjölfar landgöngu Bandamanna á [[Sikiley]] og loftárása á ítalska meginlandið snerist þingheimurinn gegn Mussolini og [[Viktor Emmanúel 3.]] konungur neyddi hann til að segja af sér 25. júli 1943 og lét taka hann fastan. Þar með var veldi fasista á Ítalíu fallið. Á þessum tíma var Mussolini með veikur líkamlega og andlega. Sárar kvalir innvortis, er stöfuðu frá bólgum eða magasári, knúðu hann til tíðra hvílda og gerðu hann háðan [[morfín]]i. Þegar hann gerðist of veikburða til að vinna langan dag lét hann ljós lifa í skrifstofu sinni um nætur til að blekkja menn.<ref>Wallace (1981), bls. 192.</ref><ref>Poulsen (1985), bls. 238.</ref> Eftir handtökuna var farið með Mussolini á skíðahótel í Appenina-fjöllunum um 120 km norðvestan við Róm. Þýsk sérsveit leysti Mussolini úr haldi skömmu seinna. Flogið var með Mussolini í [[Úlfsbælið]], bækistöðvar Hitlers í [[Rastenburg]] í [[Austur-Prússland]]i. Hitler vildi strax fara að gera áform um endurkomu Mussolinis til stjórna Ítalíu en Mussolini var tregur til. Það olli Hitler vonbrigðum. En Hitler náði sínu fram og lét Mussolini fá fyrirmæli um hvað skyldi gera. Nýtt fasistaríki, hið svokallaða [[Sósíal-fasíska lýðveldið|Sósíal-fasíska lýðveldi]] (ítalska: ''Repubblica Sociale Italiana'') skyldi stofnað á Norður-Ítalíu undir forystu Mussolini, þó að Þjóðverjar réðu utanríkisstefnu þess og ýmsum efnahagsþáttum og stjórna hluta landsins. Mussolini var í raun leppur Hitlers og var brátt kallaður „fanginn í Gargnano“. Mussolini byrjaði að taka alla af lífi sem höfðu svikið hann. Einn af þeim var tengdasonur hans, [[Galeazzo Ciano]] greifi. Mussolini reyndi að efla herinn og afla nýjum flokki sér til fylgis en skreið hans var runnið á enda, þjóðin hafði snúið baki við honum.<ref>Wallace (1981), bls. 197.</ref><ref>Poulsen (1985), bls. 237-238.</ref> == Dauði Mussolinis == Bandamenn sóttu lengra og lengra inn á ítalskt land og Mussolini hrakaði bæði á líkama og sál. Í apríl 1945 ætlaði Mussolini að flýja til [[Sviss]] en var handtekinn af ítölskum skæruliðum. Daginn eftir, þann 27. apríl 1945, var hann tekinn af lífi ásamt hjákonu sinni Clarettu Petacci og nokkrum fylgimönnum.<ref>Wallace (1981), bls. 237-238.</ref> Líkin voru sett á mitt Piazza Loreto, í [[Mílanó]], þar sem allir gátu virt þau fyrir sér. Mannfjöldinn hæddi lík Mussolinis og hrækti á það svo klukkustundum skipti. Einnig var sparkað í það og það skotið. Síðan voru líkin hengd upp á kjötkróka og þau grýtt. Þar héngu líkin þangað til þau rotnuðu og duttu af krókunum. Seinna var lík Mussolinis, eða það sem eftir var af því, jarðsett í grafhvelfingu fjölskyldu Mussolinis í þorpinu Predappio.<ref>Wallace (1981), bls. 202.</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == * Berndl, Klaus, Markus Hattstein, Arthur Knebel, Hermann-Josef Udelhoven, ''Saga mannsins frá örófi fram á þennan dag''. Ásdís Guðjónsdóttir o.fl. (þýð.), Illugi Jökulsson (ritstj.) (Reykjavík: Skuggi, 2008). * Emblem, Terje o.fl., ''Heimsbyggðin. Saga mannkyns frá öndverðu fram til 1850''. Sigurður Ragnarsson (þýð.) (Reykjavík: Mál og menning, 1995). * Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson, ''Nýir tímar. Saga Íslands og umheimsins frá lokum 18. aldar til árþúsundamóta'' (Reykjavík: Mál og menning, 2008). * Hrafnkell Tjörvi Stefánsson. „Hvað er fasismi?“. Vísindavefurinn 13.11.2003. http://visindavefur.is/?id=3856. (Skoðað 12.4.2010). * Poulsen, Henning, ''Saga mannkyns ritröð AB. 13. bindi. Stríð á stríð ofan. 1914-1945''. Gunnar Stefánsson (þýð.) (Reykjavík: Almenna bókafélagið, 1985). * Wallace, Robert, ''Ítalíustríðið''. Björn Jónsson (þýð.) (Reykjavík: Almenna bókafélagið, 1981). {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir = [[Luigi Facta]] | eftir = [[Pietro Badoglio]] | frá = 1922 | til = 1943 | titill = [[Forsætisráðherra Ítalíu]] | }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Ítalíu}} {{fde|1883|1945|Mussolini, Benito}} {{DEFAULTSORT:Mussolini, Benito}} [[Flokkur:Ítalskir fasistar|Mussolini, Benito]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Ítalíu|Mussolini, Benito]] [[Flokkur:Innanríkisráðherrar Ítalíu|Mussolini, Benito]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni|Mussolini, Benito]] [[Flokkur:Fasistaleiðtogar]] [[Flokkur:Utanríkisráðherrar Ítalíu]] j8s18m4ydh4owz68itd19t7sv5lrhc4 0 22620 1981331 1978282 2026-10-01T16:20:52Z TKSnaevarr 53243 1981331 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Amintore Fanfani | mynd =Amintore Fanfani 1983-04-14.jpg | titill= [[Forsætisráðherra Ítalíu]] | stjórnartíð_start = 18. apríl 1987 | stjórnartíð_end = 29. júlí 1987 | forseti = [[Francesco Cossiga]] | forveri = [[Bettino Craxi]] | eftirmaður = [[Giovanni Goria]] | stjórnartíð_start2 = 1. desember 1982 | stjórnartíð_end2 = 4. ágúst 1983 | forveri2 = [[Giovanni Spadolini]] | eftirmaður2 = [[Bettino Craxi]] | forseti2 = [[Sandro Pertini]] | stjórnartíð_start3 = 27. júlí 1960 | stjórnartíð_end3 = 22. júní 1963 | forveri3 = [[Fernando Tambroni]] | eftirmaður3 = [[Giovanni Leone]] | forseti3 = [[Giovanni Gronchi]]<br>[[Antonio Segni]] | stjórnartíð_start4 = 2. júlí 1958 | stjórnartíð_end4 = 16. febrúar 1959 | forveri4 = [[Adone Zoli]] | eftirmaður4 = [[Antonio Segni]] | forseti4 = [[Giovanni Gronchi]] | stjórnartíð_start5 = 19. janúar 1954 | stjórnartíð_end5 = 10. febrúar 1954 | forveri5 = [[Giuseppe Pella]] | eftirmaður5 = [[Mario Scelba]] | forseti5 = [[Luigi Einaudi]] | myndatexti1 = Fanfani árið 1983. | fæddur = {{Fæðingardagur|1908|2|6}} | fæðingarstaður = [[Pieve Santo Stefano]], [[Toskana]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1999|11|20|1908|2|6}} | dánarstaður = [[Róm]], [[Latíum]], [[Ítalía|Ítalíu]] | þjóderni = [[Ítalía|Ítalskur]] | maki = {{plainlist| * {{gifting|Biancarosa Provasoli|1939|1968|orsök=dó}} * {{gifting|[[Maria Pia Fanfani|Maria Pia Tavazzani]]|1975}} }} | stjórnmálaflokkur = [[Ítalski fasistaflokkurinn|PNF]] (1935–1943)<br />[[Kristilegi demókrataflokkurinn (Ítalía)|DC]] (1943–1994)<br />[[Ítalski þjóðarflokkurinn (1994)|PPI]] (1994–1999) | börn = 7 | háskóli = [[Università Cattolica del Sacro Cuore]] | starf = {{Hlist|Stjórnmálamaður|hagfrlðingur}} |undirskrift = }} '''Amintore Fanfani''' ([[6. febrúar]] [[1908]] – [[20. nóvember]] [[1999]]) var [[Ítalía|ítalskur]] stjórnmálamaður, félagi í [[kristilegi demókrataflokkurinn (Ítalía)|kristilega demókrataflokknum]] og [[forsætisráðherra Ítalíu]] í sex ríkisstjórnum frá [[1954]] til [[1987]]. Fanfani var menntaður í [[hagsaga|hagsögu]] og var fylgismaður [[fasismi|fasismans]] á Ítalíu og ritaði meðal annars greinar í [[tímarit]]ið ''[[Difesa della Razza]]'', málgagn [[kynþáttahyggja|kynþáttahyggjunnar]] á Ítalíu. Hann tók að breyta um skoðun (líkt og fleiri) eftir [[1943]]. Eftir að [[Benito Mussolini|Mussolini]] sagði af sér [[24. júlí]] [[1943]] flúði hann til [[Sviss]] þar sem hann hélt sig þar til eftir [[frelsun Ítalíu]]. Hann gerðist síðan félagi í kristilega demókrataflokknum og tók þátt í samningu [[stjórnarskrá Ítalíu|stjórnarskrárinnar]] [[1946]]. Hann er meðal annars höfundur einnar af grundvallarsetningum stjórnarskrárinnar, „Ítalía er lýðveldi sem grundvallast á vinnu“ (''„L'Italia è una Repubblica fondata sul lavoro“'').<ref>[https://www.corriere.it/extra-per-voi/2017/09/18/fondata-lavoro-l-articolo-1-compromesso-base-costituzione-italiana-8a2de0ca-9c4e-11e7-9e5e-7cf41a352984_preview.shtml?reason=unauthenticated&cat=1&cid=3cSJx7Kh&pids=FR&credits=1&origin=https%3A%2F%2Fwww.corriere.it%2Fextra-per-voi%2F2017%2F09%2F18%2Ffondata-lavoro-l-articolo-1-compromesso-base-costituzione-italiana-8a2de0ca-9c4e-11e7-9e5e-7cf41a352984.shtml «Fondata sul lavoro»: l'articolo 1 e il compromesso alla base della Costituzione italiana], Corriere della Sera</ref> Hann varð fyrst [[ráðherra]] í [[fjórða ríkisstjórn De Gasperis|fjórðu ríkisstjórn]] [[Alcide De Gasperi|De Gasperis]]. [[1954]] myndar hann sína fyrstu ríkisstjórn, en tekst ekki að tryggja henni þingmeirihluta sem verður til þess að hún fellur eftir aðeins mánuð. Sama ár verður hann aðalritari kristilega demókrataflokksins. [[1962]] myndar hann sína fjórðu ríkisstjórn með stuðningi [[Sósíalistaflokkur Ítalíu|sósíalista]], sem verður sú fyrsta í langri röð vinstri-miðjustjórna í sögu Ítalíu. Hann var forseti öldungadeildarinnar [[1968]] til [[1973]] og [[1976]] til [[1982]] og ráðherra í ýmsum ríkisstjórnum allt til ársins [[1987]]. Eftir ''[[Mani pulite]]'' og endalok kristilegra demókrata, gerðist hann félagi í hinum nýja ''[[Partito Popolare Italiano]]'' sem varð til úr leifum demókrataflokksins.<ref name="Vottari2004">{{cite book|author=Giuseppe Vottari|title=Storia d'Italia (1861–2001)|url=https://books.google.com/books?id=_2tDRBDsymoC&pg=PA177|year=2004|publisher=Alpha Test|isbn=978-88-483-0562-4|pages=177–178}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=[[Forsætisráðherra Ítalíu]]| frá=1954| til=1954| fyrir=[[Giuseppe Pella]]| eftir=[[Mario Scelba]]| }} {{Erfðatafla| titill=[[Forsætisráðherra Ítalíu]]| frá=1958| til=1959| fyrir=[[Adone Zoli]]| eftir=[[Antonio Segni]]| }} {{Erfðatafla| titill=[[Forsætisráðherra Ítalíu]]| frá=1960| til=1963| fyrir=[[Fernando Tambroni]]| eftir=[[Giovanni Leone]]| }} {{Erfðatafla| titill=[[Forsætisráðherra Ítalíu]]| frá=1982| til=1983| fyrir=[[Giovanni Spadolini]]| eftir=[[Bettino Craxi]]| }} {{Erfðatafla| titill=[[Forsætisráðherra Ítalíu]]| frá=1987| til=1987| fyrir=[[Bettino Craxi]]| eftir=[[Giovanni Goria]]| }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Ítalíu}} {{DEFAULTSORT:Fanfani, Amintore}} [[Flokkur:Fólk fætt árið 1908|Fanfani]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1999|Fanfani]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Ítalíu|Fanfani, Amintore]] [[Flokkur:Forsetar Allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna]] [[Flokkur:Utanríkisráðherrar Ítalíu]] 8c3nqtgzvs3xzi0gh129pbdfgxc5mqo 0 25409 1981364 1976400 2026-10-01T20:02:26Z Holtseti 46872 1981364 wikitext text/x-wiki {{hnit|65|11|00|N|14|36|00|W|display=title|region:IS}} [[Mynd:Lagarfljot Jun 2018.jpg|thumb|right|300px|Lagarfljót og Fellabær í bakgrunni.]] [[File:Iceland Egilsstadir Lagarfljot Lake.JPG|thumb|right|300px|Vatnið með skóginum]] '''Lagarfljót''' rennur um [[Fljótsdalur|Fljótsdal]] og út í [[Héraðsflói|Héraðsflóa]]. Í fljótið rennur [[jökulá|jökulsá]] sem sem nefnist [[Jökulsá í Fljótsdal]] sem á upptök sín í [[Eyjabakkajökull|Eyjabakkajökli]]. Hún rennur niður [[Eyjabakkar|Eyjabakka]], niður í Norðurdal í [[Fljótsdalur|Fljótsdal]] þaðan niður eftir dalnum og út í Lagarfljót<ref>{{Cite web|url=http://www.map.is/|title=Kort of Íslandi {{!}} Map of Iceland|website=www.map.is|language=is|access-date=2021-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vatnajokulsthjodgardur.is/is/svaedin/snaefell-lonsoraefi/skipuleggja-heimsokn/kort-1|title=Kort|last=Vatnajökulsþjóðgarður|website=Vatnajökulsþjóðgarður|language=is|access-date=2021-04-07}}</ref>. Lagarfljót er eiginlega röð af stöðuvötnum. Efsta vatnið, sem kallast Lögurinn, er langstærst, um 25 km langt, allt að 2,5 km breitt og þekur 53 km² og er dýpi þess allt að 112 metrar. Lögurinn telst þriðja stærsta og sjötta dýpsta stöðuvatn Íslands að flatarmáli og rúmmáli. Ósar Lagarfljóts eru við [[Héraðsflói|Héraðsflóa]] og hefur fljótið þar fallið um 92 km, en um 140 km ef Jökulsá í Fljótsdal er talin með. Lagarfljót er sjötta lengsta á Íslands. Helstu þverár Lagarfljóts eru Keldá, Gilsá, Grímsá og Eyvindará. Samkvæmt þjóðsögum lifir vatnaskrímslið [[Lagarfljótsormurinn]] í fljótinu. Við Lagarfljót standa meðal annars [[Egilsstaðir]], [[Fellabær]], [[Hallormsstaður]] og [[Eiðar]]. [[Hringvegurinn]] liggur yfir Lagarfljót við Egilsstaði um 301 metra langa brú. Var þessi brú sú lengsta á Íslandi frá því hún var byggð<ref>{{H-vefur | url = http://www.nat.is/travelguide/ahugav_st_lagarfljot.htm | titill = LAGARFLJÓT | miðill = Nat.is | dags skoðað = 28-01-2016}}</ref> árið 1958 og fram til ársins 1973. Þegar hafist var handa við gerð Kárahnjúkavirkjun til [[Vatnsaflsvirkjun|raforkuframleiðslu]] var Jökulsá á Dal stífluð við Fremri Kárahnjúk. Fyrst neðan [[Eyjabakkafoss]] með 38 metra hárri stíflu sem nefnist Ufsarstífla og er hluti [[Kárahnjúkavirkjun]]ar. Með Kárahnjúkavirkjun var rennsli [[Jökulsá á Brú|Jökulsár á Brú]] einnig að mestu veitt yfir í Jökulsá í Fljótsdal sem hefur haft mikil áhrif á rennsli, grugg og hitastig í Lagarfljóti. [[Lagarfossvirkjun]] er í Lagarfljóti og dregur nafn af samnefndum fossi sem áður rann þar. == Lagarfljót eða Lögurinn? == [[Árni Böðvarsson]], íslenskufræðingur, skrifaði í handbók sinni, ''Íslenskt málfar'', um heitið Löginn, sem sumir nota yfir Lagarfljót. Í bókinni telur hann styttingu þessa vera verk aðkomufólks og einkum hafða um þann hluta þess sem mest líkist [[stöðuvatn]]i. Hann vitnar þar í bréf [[Jón Þórarinsson|Jóns Þórarinssonar]] tónskálds sem hann skrifar [[23. júní]] [[1987]]. Jón bætti við í bréfinu: :''Þessi nafngift er alveg úr lausu lofti gripin og á sér að ég ætla enga stoð í rituðu máli fornu né í málvenju heimamanna.'' <!-- == Áhrif Kárahnjúkavirkjunar == --> == Heimildir == {{heimildaskrá}} * {{bókaheimild|höfundur=Þorsteinn Jósepsson|höfundur2= Steindór Steindórsson|höfundur3= Páll Líndal|titill=Landið þitt Ísland, L-R|útgefandi=Örn og Örlygur|ár=1982|ISBN=}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=419115&pageSelected=2&lang=0 „Lagarfljót“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1965]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.dv.is/frettir/2013/3/20/thau-hunsudu-umhverfismatid/ „Umhverfismat hunsað og lagarfljót skemmt“; grein af Dv.is 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130323005555/http://www.dv.is/frettir/2013/3/20/thau-hunsudu-umhverfismatid/ |date=2013-03-23 }} [[Flokkur:Jökulár á Íslandi]] [[Flokkur:Stöðuvötn á Íslandi]] [[Flokkur:Fljótsdalur]] [[Flokkur:Lagarfljótsormurinn]] c1umxhlvhbac8vr54iz57z4clo4tzs5 0 25464 1981418 1906841 2026-10-02T11:49:37Z Berserkur 10188 1981418 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1406]]|[[1407]]|[[1408]]|[[1409]]|[[1410]]|[[1411]]|[[1412]]| [[1391–1400]]|[[1401–1410]]|[[1411–1420]]| [[14. öldin]]|[[15. öldin]]|[[16. öldin]]| }} [[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|right|Rústir [[Hvalsey]]jarkirkju á [[Grænland]]i.]] Árið '''1409''' ('''MCDIX''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[19. apríl]] - Skjal sem skrifað var þennan dag á biskupssetrinu í [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] um giftingu íslenskra hjóna í [[Hvalsey]]jarkirkju haustið áður er síðasta ritaða heimild sem þekkt er frá tíma norrænna manna á [[Grænland]]i. * [[Jón (biskup)|Jón]] Skálholtsbiskup fór í vísitasíuferð norður í land. ;Fædd ;Dáin == Erlendis == * [[febrúar]] - Fyrsti geðspítalinn var stofnaður, Hospital dels Ignoscents í [[Valencia]]. * [[25. mars]] - [[Kirkjuþingið í Písa]] hófst til að leysa úr ágreiningi páfans og andpáfans. * [[18. maí]] - Pir Muhammad, prins [[Tímúrveldið|Tímurveldisins]], var tekinn af lífi af eigin hermönnum. * [[26. maí]] - Litáar í Samógitíu gerðu uppreisn gegn [[Þýsku riddararnir|Þýsku riddurunum]]. * [[26. júní]] - [[Alexander V. mótpáfi]] varð páfi. * [[30. júní]] - [[Konungsríkið Sikiley]] bar sigurorð af Konungsríkinu Sardiníu í orrustunni við Sanluri. * [[9. júlí]] - [[Lýðveldið Feneyjar]] keypti [[Dalmatía|Dalmatíu]]ströndina af [[Konungsríkið Napólí|Konungsríkinu Napólí]]. Sama ár keyptu Feneyjar [[Zadar]]-höfn af Ungverjalandi. * [[6. ágúst]] - Pólland og Litáen fóru í stríð við þýsku riddarana. * [[2. desember]] - Háskólinn í [[Leipzig]] var stofnaður. * Aðmíráll flota [[Mingveldið|Mingveldisins]] steypti konungi Sri Lanka af stóli. *Þýsku riddararnir keyptu sér frið við Kalmarsambandið]] með því að selja eyjuna [[Gotland]] til [[Margrét Valdimarsdóttir mikla|Margrétar Valdimarsdóttur drottningu]]. ;Fædd * [[16. janúar]] - [[René af Anjou]], konungur Napólí (d. [[1480]]) * [[28. febrúar]] - [[Elísabet af Bæheimi]], drottning [[Ungverjaland]]s, [[Bæheimur|Bæheims]] og [[Þýskaland]]s (d. [[1439]]). * [[1. október]] - [[Karl Knútsson Bonde]], konungur Svíþjóðar (d. [[1470]]) (kann að hafa verið fæddur 1408). ;Dáin * [[25. júlí]] - Marteinn, konungur Sikileyjar (f. [[1374]]). * [[13. september]] - [[Ísabella af Valois]], Englandsdrottning, síðari kona [[Ríkharður 2. Englandskonungur|Ríkharðs 2.]], og síðar hertogaynja af [[Orléans]] (f. [[1389]]). [[Flokkur:1409]] [[Flokkur:1401-1410]] ossg7vxk27n2ph62a5t6vtcs6pktsak 1981419 1981418 2026-10-02T11:50:31Z Berserkur 10188 1981419 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1406]]|[[1407]]|[[1408]]|[[1409]]|[[1410]]|[[1411]]|[[1412]]| [[1391–1400]]|[[1401–1410]]|[[1411–1420]]| [[14. öldin]]|[[15. öldin]]|[[16. öldin]]| }} [[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|right|Rústir [[Hvalsey]]jarkirkju á [[Grænland]]i.]] Árið '''1409''' ('''MCDIX''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[19. apríl]] - Skjal sem skrifað var þennan dag á biskupssetrinu í [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] um giftingu íslenskra hjóna í [[Hvalsey]]jarkirkju haustið áður er síðasta ritaða heimild sem þekkt er frá tíma norrænna manna á [[Grænland]]i. * [[Jón (biskup)|Jón]] Skálholtsbiskup fór í vísitasíuferð norður í land. ;Fædd ;Dáin == Erlendis == * [[febrúar]] - Fyrsti geðspítalinn var stofnaður, Hospital dels Ignoscents í [[Valencia]]. * [[25. mars]] - [[Kirkjuþingið í Písa]] hófst til að leysa úr ágreiningi páfans og andpáfans. * [[18. maí]] - Pir Muhammad, prins [[Tímúrveldið|Tímurveldisins]], var tekinn af lífi af eigin hermönnum. * [[26. maí]] - Litáar í Samógitíu gerðu uppreisn gegn [[Þýsku riddararnir|Þýsku riddurunum]]. * [[26. júní]] - [[Alexander V. mótpáfi]] varð páfi. * [[30. júní]] - [[Konungsríkið Sikiley]] bar sigurorð af Konungsríkinu Sardiníu í orrustunni við Sanluri. * [[9. júlí]] - [[Lýðveldið Feneyjar]] keypti [[Dalmatía|Dalmatíu]]ströndina af [[Konungsríkið Napólí|Konungsríkinu Napólí]]. Sama ár keyptu Feneyjar [[Zadar]]-höfn af Ungverjalandi. * [[6. ágúst]] - Pólland og Litáen fóru í stríð við þýsku riddarana. * [[2. desember]] - Háskólinn í [[Leipzig]] var stofnaður. * Aðmíráll flota [[Mingveldið|Mingveldisins]] steypti konungi [[Sri Lanka]] af stóli. *Þýsku riddararnir keyptu sér frið við [[Kalmarsambandið]] með því að selja eyjuna [[Gotland]] til [[Margrét Valdimarsdóttir mikla|Margrétar Valdimarsdóttur drottningu]]. ;Fædd * [[16. janúar]] - [[René af Anjou]], konungur Napólí (d. [[1480]]) * [[28. febrúar]] - [[Elísabet af Bæheimi]], drottning [[Ungverjaland]]s, [[Bæheimur|Bæheims]] og [[Þýskaland]]s (d. [[1439]]). * [[1. október]] - [[Karl Knútsson Bonde]], konungur Svíþjóðar (d. [[1470]]) (kann að hafa verið fæddur 1408). ;Dáin * [[25. júlí]] - Marteinn, konungur Sikileyjar (f. [[1374]]). * [[13. september]] - [[Ísabella af Valois]], Englandsdrottning, síðari kona [[Ríkharður 2. Englandskonungur|Ríkharðs 2.]], og síðar hertogaynja af [[Orléans]] (f. [[1389]]). [[Flokkur:1409]] [[Flokkur:1401-1410]] islxtf0sh9683loz2arg2uupv62oog5 0 25692 1981414 1976031 2026-10-02T10:59:24Z TKSnaevarr 53243 1981414 wikitext text/x-wiki {{Konungur |titill = Konungur Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar |skjaldarmerki = Erikafpommernsdanskeunionssegl.jpg |ætt = Kalmarsambandið |mynd = Erik I, 1382-1459, hertig av Pommern konung av Danmark Norge och Sverige - Nationalmuseum - 15058.tif |nafn = Eiríkur af Pommern |ríkisár = Noregur: 1389 - 1442<br />Svíþjóð: 1396 - 1439<br />Danmörk: 1412 - 1439 |skírnarnafn = Bugislav |kjörorð = ekkert |fæðingardagur = um 1382 |fæðingarstaður = [[Darlowo]] |dánardagur = 4. apríl 1459 |dánarstaður = [[Darlowo]] |grafinn = [[Maríukirkjan, Darlowo]] |faðir = [[Vratislav af Pommern]] |móðir = [[María af Mecklenburg]] |titill_maka = Drottning |maki = [[Filippa af Englandi]] |börn = engin }} '''Eiríkur af Pommern''' ([[sænska]]: ''Erik av Pommern'') (f. [[1382]], d. [[4. apríl]] [[1459]]) varð konungsarfi í [[Kalmarsambandið|Kalmarsambandinu]] þegar [[Margrét Valdimarsdóttir mikla]] ættleiddi hann árið [[1389]] eftir lát [[Ólafur 4. Hákonarson|Ólafs]] sonar hennar. Hann var síðan [[Noregskonungar|konungur Noregs]] 1389-1442 sem '''Eiríkur 3.''', [[Danakonungar|konungur Danmerkur]] 1396-1439 sem '''Eiríkur 7.''' og [[Svíakonungar|konungur Svíþjóðar]] 1396-1439, en þar hafði hann ekkert númer og var einfaldlega kallaður Eiríkur af Pommern, eins og hefur raunar einnig verið gert í hinum ríkjunum eftir hans dag. == Kalmarsambandið == Eiríkur hét upphaflega ''Bugislav'' og var sonur Vratislavs af Pommern og Maríu af [[Mecklenburg]], eina eftirlifandi barnabarns [[Valdimar atterdag|Valdimars atterdag]]. Hann var einnig afkomandi [[Magnús hlöðulás|Magnúsar hlöðuláss]] Svíakonungs og [[Hákon háleggur|Hákonar háleggs]] Noregskonungs. Bugislav var sendur til Danmerkur árið [[1389]], sjö ára að aldri, til að alast upp hjá Margréti ömmusystur sinni, og um leið var nafni hans breytt. Hann var hylltur sem konungur Noregs í [[Þrándheimur|Þrándheimi]] [[8. september]] sama ár. Árið 1396 var hann lýstur konungur Danmerkur og síðan Svíþjóðar og þann [[17. júní]] [[1397]] var hann krýndur konungur allra landanna - og þar með einnig [[Finnland]]s og [[Íslands]] - í dómkirkjunni í [[Kalmar]] í Svíþjóð. Við sama tækifæri var gengið frá samningi um ríkjasamband sem síðan hefur verið nefnt [[Kalmarsambandið]]. Þótt Eiríkur hefði verið krýndur stýrði Margrét þó í raun öllum ríkjunum til dauðadags [[1412]]. == Hjónaband == Árið [[1402]] hóf Margrét drottning samningaviðræður við [[Hinrik 4. Englandskonungur|Hinrik 4.]] Englandskonung um bandalag milli [[England]]s og Norðurlanda. Hún vildi að Eiríkur gengi að eiga [[Filippa af Englandi|Filippu]], dóttur Hinriks, en sonur Hinriks, sem síðar varð [[Hinrik 5. Englandskonungur|Hinrik 5.]], giftist Katrínu systur Eiríks. Af bandalaginu varð þó ekki vegna þess að Englendingar vildu draga Norðurlönd inn í [[Hundrað ára stríðið]] við Frakka, sem þá geisaði, en Margrét vildi það ekki. Ekkert varð af tvöfalda brúðkaupinu en þó varð úr að Eiríkur og Filippa giftust [[26. október]] [[1406]] í Lundi. Hún var þá tólf ára. [[Mynd:Eric of Pomerania.jpg|thumb|left|Samtímateikning af Eiríki konungi.]] Fátt er vitað um hjónaband þeirra en Eiríkur treysti Filippu meðal annars til að stýra ríkinu þegar hann fór í langferð um Evrópu og raunar allt til [[Landið helga|Landsins helga]] 1423-1425. Þau voru hins vegar barnlaus, nema hvað Filippa ól [[Andvana fæðing|andvana]] barn árið [[1429]], eftir meira en tuttugu ára hjónaband, og lést svo ári síðar. Katrín systir Eiríks giftist aftur á móti Jóhanni af Pfalz-Neumarkt og varð móðir [[Kristófer af Bæjaralandi|Kristófers]] af Bæjaralandi, arftaka Eiríks. Samtímaheimildir benda til þess að Eiríkur hafi verið vel gefinn, framsýnn og dugmikill og hann var einnig heimsmaður, vel máli farinn og átti auðvelt með að heilla fólk, ekki síst konur. En hann virðist líka hafa verið skapmikill og mjög þrjóskur. Hann var ljósrauðhærður og rauðbirkinn, vel vaxinn og góður íþróttamaður. == Konungur og sjóræningi == Eitt helsta keppikefli Eiríks var að draga úr völdum og áhrifum [[Hansasambandið|Hansasambandsins]] á Norðurlöndum og árið [[1422]] bannaði hann Hansakaupmönnum að versla milliliðalaust í Danmörku. Og árið [[1429]] kom hann á [[Eyrarsundstollurinn|Eyrarsundstollinum]] sem átti eftir að verða aðaltekjulind danskra konunga fram á miðja [[19. öldin|19. öld]]. Öll erlendi skip sem sigldu um Eyrarsund urðu að koma við á Helsingjaeyri og greiða toll af farmi sínum. Ríkisár Eiríks af Pommern einkenndust þó öðru fremur af átökum við greifana í [[Holtsetaland]]i um yfirráð yfir [[Suður-Jótland]]i. Honum varð þó ekkert ágengt en átökin íþyngdu efnahag ríkisins sem leiddi til þess að aðallinn í Svíþjóð og Danmörku varð honum andsnúinn og norskir bændur gerðu uppreisn. Þegar Filippa drottning lést [[1430]] var Eiríkur nærri fimmtugur og barnlaus. Hann vildi að frændi hans, Bugislav af Pommern, yrði arftaki sinn en það vildi danski aðallinn ekki samþykkja. Þá fór Eiríkur í eins konar konunglegt verkfall og flutti til [[Visby]] á [[Gotland]]i [[1439]]. Þar lifði hann meira eða minna á sjóránum. Árið [[1440]] var hann settur af og systursonur hans, [[Kristófer af Bæjaralandi]], tók við konungdómi í ríkjunum þremur. Eiríki var við það tækifæri boðið að vera áfram konungur Noregs, enda héldu Norðmenn lengur tryggð við hann en aðrir, en er sagður hafa svarað því til að betra væri að vera sjóræningjaforingi á Gotlandi en konungur í Noregi. Á Íslandi hélt þó [[Teitur Gunnlaugsson|Teitur ríki Gunnlaugsson]] í [[Bjarnanes]]i tryggð við Eirík til dauðadags, kvaðst aldrei hylla annan konung að Eiríki lifandi og neitaði að hylla bæði Kristófer af Bæjaralandi og Kristján 1. Kristófer af Bæjaralandi lést [[1448]] og við tók [[Kristján I]]. Eiríkur af Pommern lét honum þá Visby eftir í skiptum fyrir leyfi til að snúa aftur til [[Pommern]], þar sem hann lést 1459. Eftir lát Filippu drottningar hafði hann tekið saman við Sessilíu nokkra, sem verið hafði hirðmey Filippu, og fylgdi hún honum til Gotlands og síðan til Pommern. == Heimild == * {{wpheimild|tungumál = Da|titill = Erik af Pommern|mánuðurskoðað = 9. október|árskoðað = 2010}} * {{wpheimild|tungumál = En|titill = Eric of Pomerania|mánuðurskoðað = 9. október|árskoðað = 2010}} {{Erfðatafla þrír til þrír |titill1 = [[Konungur Danmerkur]] |titill2 = [[Konungur Noregs]] |titill3 = [[Konungur Svíþjóðar]] |fyrir = [[Margrét Valdimarsdóttir mikla]] |eftir = [[Kristófer af Bæjaralandi]] |ár1 = 1412-1439 |ár2 = 1389-1442 |ár3 = 1396-1439 }} {{Einvaldar Danmerkur}} {{Einvaldar Svíþjóðar}} {{Norskir einvaldar}} [[Flokkur:Danakonungar]] [[Flokkur:Svíakonungar]] [[Flokkur:Noregskonungar]] {{fd|1382|1459}} dcw4e36vjmiun6n0womdlqj9i3ucwh0 0 27958 1981356 1980770 2026-10-01T19:24:39Z Nipas2 54688 /* Þjálfarar meistaraflokks karla í knattspyrnu */ 1981356 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Knattspyrnufélagið Valur | Mynd = [[Mynd:Valur.svg|250x250dp]] | Gælunafn = Valsarar, Hlíðarendapiltar | Stofnað = [[11. maí]] [[1911]] | Knattspyrnustjóri = [[Chris Brazell]] (kk); [[Matthías Guðmundsson]] (kvk) | Leikvöllur = [[N1 völlurinn]] | Stærð = 1201 sæti, 2225 alls | Stjórnarformaður = [[Arnar Þór Sævarsson]] | pattern_la1 = | pattern_b1 = _valur17h | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _levanger17a | pattern_so1 = _valur17h | leftarm1 = FF0100 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = | pattern_b2 = _valur17a | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _levanger17h | pattern_so2 = _valur17a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FF0000 | socks2 = FF0000 | núverandi = Besta deild karla 2026 | Stytt nafn = Valur | Staðsetning = Hlíðarenda, Reykjavík }} '''Valur''' er [[Ísland|íslenskt]] [[íþróttafélag]] sem hefur aðstöðu að [[Hlíðarendi (Reykjavík)|Hlíðarenda]]. Valur teflir fram liðum í [[Knattspyrna|knattspyrnu]], [[Handbolti|handknattleik]] og [[Körfuknattleikur|körfuknattleik]] og leika allir meistaraflokkar Vals í efstu deild bæði í karla- og kvennaflokki. Valur er eina íslenska íþróttafélagið sem unnið hefur Evrópukeppni í boltaíþrótt,<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242575099d/upp-gjorid-olympiacos-valur-31-27-4-5-vals-menn-evropu-bikar-meistarar-eftir-sigur-i-vita-keppni|title=Upp­gjörið: Olympiacos-Valur 31-27 [4-5] {{!}} Vals­menn Evrópu­bikar­meistarar eftir sigur í víta­keppni - Vísir|last=Eggertsson|first=Andri Már|date=2024-05-25|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-26}}</ref> en árið 2024 vann karlalið félagsins í handknattleik evrópubikar EHF. Kvennalið félagsins í handbolta lék afrekið svo eftir ári síðar, 2025. <ref>{{Vefheimild|url=https://handbolti.is/valur-er-evropubikarmeistari/|titill=Valur er Evrópubikarmeistari!|útgefandi=handbolti.is|mánuður=17 maí|ár=2025|mánuðurskoðað=21 maí|árskoðað=2025}}</ref> Félagið var stofnað þann [[11. maí]] árið [[1911]] af drengjum í [[KFUM og KFUK|K.F.U.M.]], að hluta til fyrir tilstilli séra [[Friðrik Friðriksson (prestur)|Friðriks Friðrikssonar]]. Í fyrstu var Valur aðeins deild innan K.F.U.M. en síðar rofnuðu tengslin við K.F.U.M. Þrátt fyrir það minnast Valsmenn ávallt tengslanna við K.F.U.M. en einkunnarorð félagsins „Látið aldrei kappið bera fegurðina ofurliði“ eru fengin úr ræðu séra Friðriks sem hann hélt við vígslu fyrsta knattspyrnuvallar félagsins. Valur tók þátt í [[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Íslandsmótinu í knattspyrnu karla]] í fyrsta sinn árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1915|1915]] og varð Íslandsmeistari í fyrsta sinn árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1930|1930]]. Alls hefur meistaraflokkur karla unnið Íslandsmótið í knattspyrnu karla 23 sinnum, síðast árið 2020. Kvennalið Vals vann Íslandmeistaratitil í fyrsta sinn árið 1978 en alls hefur meistaraflokkur kvenna unnið [[Besta deild kvenna|Íslandsmótið í knattspyrnu]] 14 sinnum, síðast árið 2023. Árið [[Handknattleiksárið 1939-40|1940]] vann Valur fyrsta Íslandsmótið í handknattleik karla en félagið hefur ávallt átt góðu gengi að fagna í handknattleik bæði í karla og kvennaflokki. Valur varð [[Úrvalsdeild kvenna í handknattleik|Íslandsmeistari í handbolta kvenna]] í fyrsta sinn árið 1962. Árið 2024 vann karlalið Vals í handknattleik Evrópubikarinn og varð þar með fyrst íslenskra liða í boltaíþrótt til þess að vinna Evróputitil. Ári síðar vann kvennalið Vals í handknattleik Evrópubikartitil, fyrst íslenskra kvennaliða, með sigri á [[Porrino]] frá Spáni.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2025/05/17/valur_evropubikarmeistari_eftir_haspennu/|title=Valur Evrópubikarmeistari eftir háspennu|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-04-29}}</ref> Árið 1970 var körfuknattleiksdeild Vals stofnuð við sameiningu félagsins við K.F.R. Valur varð [[Úrvalsdeild karla í körfuknattleik|Íslandsmeistari í körfuknattleik karla]] í fyrsta sinn tíu árum seinna eða árið 1980. Á næstu þremur árum bættust þrír titlar í safnið. Bikarmeistaratitlar árin 1981 og 1983 og Íslandsmeistaratitill 1983. Fyrsti Íslandsmeistaratitill Vals í körfuknattleik kvenna vannst árið 2019 en sama ár varð liðið einnig bikarmeistari. Valur lék til úrslita í Evrópukeppni meistaraliða í handbolta karla, tímabilið [[Handknattleiksárið 1979-80|1979-80]], og er eina íslenska liðið sem náð hefur þessum áfanga. Enn fremur er Valur sigursælasta boltaíþróttafélag Íslands með 145 Íslands- og bikarmeistaratitla í þremur vinsælustu boltaíþróttum landsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/um-val/saga.aspx|title=Um Val - Saga - Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-02-19}}</ref> Árið 2019 var ár kvennaflokka Vals, en þá unnu allar kvennadeildir félagsins Íslandsmótið. Meistaraflokkar í handknattleik og körfuknattleik gerðu gott betur og unnu einnig bikarmeistaratitla en ekkert lið hafði áður afrekað að verða Íslandsmeistari í þessum þremur íþróttum á sama tíma, hvorki í karla- né kvennaflokki.<ref>{{Cite web|url=https://www.frettabladid.is/sport/valur-islandsmeistari-sogulegt-a-hlidarenda/|title=Valur Ís­lands­meistari: Sögu­legt á Hlíðar­enda|website=www.frettabladid.is|language=is|access-date=2021-02-19}}</ref> Kvennalið Vals endurtóku afrekið árið 2023.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.valur.is/media/462624/valsbla_i__2023_web.pdf|titill=Valsblaðið 2023|höfundur=Guðni Olgeirsson|útgefandi=Knattspyrnufélagið Valur|mánuður=desember|ár=2023|mánuðurskoðað=mars|árskoðað=2024}}</ref> == Saga félagsins == === 1911-1920: Stofnun og fyrstu árin === ==== Stofnun ==== Árið 1911 var knattspyrnan enn á bernskuskeiði sem íþrótt á Íslandi. Knattspyrnan barst hingað laust fyrir aldamót, og eins og alls staðar hreif hún hugi ungra manna. Árið 1908 var stofnuð unglingadeild innan K.F.U.M. í Reykjavík og var séra Friðrik Friðriksson leiðtogi deildarinnar og naut óskoraðrar virðingar. Drengirnir sóttu ekki einungis fundi í K.F.U.M. hjá séra Friðriki, stofnað var taflfélag, hljómsveit var starfrækt og margt fleira. Á þessum tíma fæddist hugmynd hjá K.F.U.M. drengjunum að stofna knattspyrnufélag en nokkur slík félög höfðu þá verið stofnuð í Reykjavík. Filippus Guðmundsson, einn af stofnendum Vals, skýrði svo frá tildrögum stofnunar félagsins í riti sem gefið var út í tilefni af 25 ára afmæli Vals: <blockquote>„Það var upphaf þessa félagsskapar, að nokkrir drengir úr UD í K.F.U.M. tóku að leika sér að því, að spyrna knetti í portinu bak við hús félagsins við Amtmannsstíg. Voru þeir sí og æ að mölva rúður í gluggum hússins með knettinum og fór mestallur tíminn í að aura saman í nýjar rúður og setja þær í gluggana. [...] Þessir leikir piltanna í UD voru upphaflega einungis óskipuleg dægrastytting. Þar var engin sérstök hlutverkaskipting, enda var lítið svigrúm í portinu bak við félagshúsið. Reyndi því hver og einn að spyrna knettinum af sem mestum ákafa eitthvað út í loftið, og aðalárangurinn voru rúðuspellin, sem áður er getið. En brátt rak að því, að portið varð drengjunum of þröngur leikvangur. Þá var haldið út á Melana, þangað, sem reykvískir knattspyrnumenn hafa jafnan síðan farið til þess að stunda íþrótt sína og sækja sér aukinn dug.“<ref name=":4">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994573|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> </blockquote>Séra Friðrik hafði í upphafi lítið álit á knattspyrnu og var tregur til að gefa samþykki sitt fyrir stofnun félagsins. Virtist honum sem leikur drengjanna í portinu hefði lítinn tilgang annan en hlaup og spörk út í loftið. Hann lét þó undan þar sem hann sá að drengirnir höfðu gott af því að hlaupa úti eftir kyrrstöðu og inniveru. Síðar meir átti honum eftir að snúast hugur og varð hann fljótt helsti hvatamaður félagsins.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658420|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Guðbjörn Guðmundsson, segir þannig frá stofnun félagsins í sama riti: <blockquote>„Um það leyti, sem áhugi fyrir knattspyrnu var að vakna meðal unglinga í Reykjavík og þar með drengja í K.F.U.M., var Ólafur Rosenkranz, leikfimiskennari í Menntaskólanum, en vann jafnframt á skrifstofu Ísafoldarprentsmiðju. Eitt sinn bar það við, að við Ólafur vorum að taka til í herbergi einu í prentsmiðjunni, en í þessu herbergi var þá geymt skrifborð Jóns Sigurðssonar forseta. Þegar við vorum að laga til í kringum borðið og undir því, kom alt í einu fótknöttur veltandi undan borðinu. Átti Ólafur knöttinn, og var hann að vísu allslitinn, en þó sæmilegur. Guðbjörn var nú ekki seinn á sér, en falaði þegar knöttinn af afi [sic]. Varð það úr, að Ólafur seldi honum knöttinn fyrir 2 kr.“<ref name=":4" /></blockquote>Skýrði Guðbjörn þannig frá að utan um þennan knött, sem valt fram undan skrifborði [[Jón Sigurðsson (forseti)|Jóns Sigurðssonar]], hafi fyrstu áhugamenn um knattspyrnu í [[KFUM og KFUK|K.F.U.M.]] safnast og að til hans megi rekja vísinn til þess að Valur varð til.<ref name=":4" /> Það var síðan 11. maí 1911 sem haldinn var fundur á lesstofu KFUM þar sem sex piltar stofnuðu Fótboltafélag KFUM en nafni félagsins var þegar sama ár breytt í Val.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/um-val/saga.aspx|title=Um Val - Saga - Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> Einn af stofnendum Vals, Filippus Guðmundsson, átti hugmyndina að nafni félagsins. Sagan segir að þegar þessir stofnendur félagins voru að vinna við að laga knattspyrnuvöll sinn á Melunum í Reykjavík hafi fálki sveimað yfir höfðum þeirra og þar fengu þeir þá hugmynd að kalla félagð Val. Nafnið var borið undir séra Friðrik sem samþykkti það strax.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659908|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref> Í fyrstu áttu Valsmenn engan leikvang til þess að stunda æfingar á. Æfðu liðsmenn því hvar sem þeir fundu nýtilega bletti. Æfingar fóru ýmist fram á Ráðagerðisflötum, á Kóngsmel uppi á [[Öskjuhlíð]], meðfram Rauðarárlæknum og suður í Fífuhvammi eða hvar sem unnt var að spyrna knetti. Æfingar fóru einkum fram á sunnudögum. Liðsmenn leituðu nú til séra Friðriks sem fór þegar á fund [[Páll Einarsson|Páls Einarssonar]], sem þá var [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. Fundi þeirra lauk með því að Valsmenn fengu úthlutað svæði eitt vestur á Melunum sem þeir ruddu og útbjuggu til knattspyrnuæfinga.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994575|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> Séra Friðrik vann hörðum höndum að því að moka mold, raka saman möl og aka henni burt í hjólbörum með öðrum félagsmönnum og að lokinni vinnu lauk hann hverjum degi með guðsorði, söng og bæn.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994582|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref> Við vígslu fyrsta Valsvallarins á [[Melarnir|Melunum]] haustið 1911 hélt séra Friðrik ræðu þar sem hann hvatti piltana til að halda áfram á þeirri braut sem þeir höfðu lagt út á og áminnti þá jafnframt um heiðarleika í leik og starfi og að friður, kærleikur, samheldni, fegurð og atorka ætti að ríkja í starfinu og aldrei ætti að þrífast neitt ósæmilegt og ljótt, sbr. m.a. eftirfarandi kafla úr ræðunni: <blockquote>„Þér ungu menn, sem standið nú í röðum reiðubúnir að ganga inn á hið nýja svæði til leiks, sýnið að þér getið leikið með kappi og fjöri og þó sem göfugir, ungir menn, sem fullkomlega hafið vald yfir yður. - Náið þessu valdi, hvað sem það kostar. Náið valdi yfir limum yðar; æfið augun að sjá fljótt, hvað gjöra skal, æfið fæturna, til þess að þeir gefi mátulegt spark eftir því, sem augað reiknar út, að með þurfi; æfið hendurnar til þess að fálma ekki út í bláinn, til þess að gjöra einmitt þær hreyfingar, sem við eiga; látið hendur og handleggi verða svo sjaldan sem unt er fyrir knettinum; æfið tungu yðar, svo að engin óþorfa orð heyrist. Leggið alla stund á að leggja fegurð inn í leik yðar, látið aldrei kappið bera fegurðina ofurliði. [...] Verið þar á svæðinu, sem yður ber að vera, hverjum samkvæmt skyldu sinni og varist blindan ákáfa og fum. Allur þjösnaskapur veri langt frá yður. Kærið yður ekki um að vinna með röngu eða ódrengilegu bragði. Þeir sterkari boli aldrei hinum yngri og linari frá réttum leik. Segið ávallt satt og venjið yður á að segja til, ef yður verður eitthvað á og játa það. Hælist aldrei yfir þeim, sem tapa, og gleðjist líka yfir velleiknu sparki hjá mótleiksmönnum yðar. Látið aldrei ófagurt pex eða þráttanir skemma leikinn. Verið fljótir að hlýða þeim, sem leik stjórna, einnig þó að þeir séu yngri. [...] Munið ávallt eftir því, að leikur vor er ekki aðeins stundargaman, heldur á hann að vera til þess að gjöra oss betri, göfugri, heiðarlegri og karlmannlegri með hverri æfing. Og samlíf vort á leiksviðinu og utan þess á að efla kristindóm vorn og vera guði til dýrðar.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994575|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-02}}</ref></blockquote> ==== Fyrstu árin ==== Í Valsblaðinu 1961 segir frá því að séra Friðrik hafi eitt sinn farið í heimsókn til Valsmanna þar sem þeir voru við æfingar á Melunum. Í fyrstu sýndist honum sem það sem ætti sér stað inn á vellinu svipaði til þess sem gerðist í portinu í K.F.U.M. en hann gekk þá til drengjanna og bað þá að sýna sér hvernig liðið raðaði sér upp á vellinum. Þeir gerðu það nákvæmlega og er séra Friðrik virti fyrir sér þessar tvær fylkingar (sókn og vörn) segist hann hafa séð fyrir sér hinar rómversku herfylkingar skipulegar og markvissar og samstundis skynjað leikinn og þá geysilegu þýðingu íþróttarinnar sem uppeldismeðals ef réttilega væri á haldið.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658421|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-19}}</ref> Valsmenn urðu þó skömmu síðar að hverfa af brott af þessum velli því loftskeytastöð var reist á blettinum. Ruddu Valsmenn sér þá nýjan völl norðar á Melunum en þeir þurftu einnig að yfirgefa hann skömmu seinna þegar járnbraut, sem lögð var vegna grjótflutninga til Reykjavíkurhafnar, sem þá var í smíðum, var lögð yfir hann. Enn fluttu Valsmenn völl sinn norðar á Melana en sá völlur var nokkru síðar tekinn af félaginu og gerður að allsherjar íþróttavelli fyrir Reykjavík, [[Melavöllurinn]]. Áður hafði verið íþróttavöllur norðar á Melunum, en girðingin í kringum hann skemmdist mjög af völdum óveðurs árið 1925 og var þá horfið á það ráð að flytja íþróttavöllinn þangað sem völlur Valsmanna var.<ref name=":5" /> Mikill áhuga var meðal Valsmanna á knattpyrnu strax frá upphafi og oftast mættu of margir á æfingar þrátt fyrir að félagsmenn væru ekki nema 28 talsins og var [[Loftur Guðmundsson]], fyrsti formaður félagsins, „einkar áhugasamur um viðgang þess“. Fjölmargir óskuðu eftir inngöngu í félagið en Valsmenn höfðu gert samþykkt um það að félagsmenn skyldu ekki vera fleiri en 28. Varð þetta til þess að annað knattspyrnufélag var stofnað innan vébanda K.F.U.M. sem fékk nafnið Hvatur en til stóð að þessi félög myndu heyja kappleiki sín á milli í stað þess að keppa við önnur knattspyrnufélög utan K.F.U.M. Félagið Hvatur sameinaðist þó Val fljótlega, þar sem menn töldu ráðlegra að sameina starfskrafta félaganna. Við lok fyrsta starfsárs félagsins gaf séra Friðrik út rit sem hann nefndi „Úti og inni“ og tileinkaði knattspyrnufélögunum í K.F.U.M. Val og Hvata „sem með siðprýði, áhuga og félagslyndi gjörðuð mér gleði og K.F.U.M. sóma á leikvellinum og annarsstaðar“.<ref name=":5" /> Fyrstu þrjú starfsár Vals háði félagið ekki opinbera keppni við önnur félög. Séra Friðrik stjórnaði æfingum þegar hann hafði tök á því og liðið háði mánaðarlega kappleiki við Hvat. Haustið 1914 léku Valsmenn sinn fyrsta opinbera keppnisleik við [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]]. Valsmenn voru á þessum tíma bundnir af ákvörðun um að leika ekki við lið utan K.F.U.M. Séra Friðrik var á þessum tíma staddur erlendis og því ekki til taks til þess að veita leyfi, leituðu Valsmenn þá til séra Bjarna Jónssonar, sem tók vel í erindið og veitti leyfi til leiksins. Leiknum lauk með 3-2 sigri Fram, sem þótti nokkuð vel af sér vikið þar sem Framarar höfðu á þessum tíma yfir að ráða öflugu knattspyrnuliði. Árið 1915 tók Valur í fyrsta sinn þátt í Íslandsmótinu í knattspyrnu en auk þeirra kepptu [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] og [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] í mótinu. Ári síðar, á fimm ára afmæli Vals 1916, fékk Valur inngöngu í [[Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands|Íþróttasamband Íslands]]. 1913 var [[Skátafélagið Væringjar|Væringjafélagið]] stofnað fyrir drengi í K.F.U.M. fram til 15 ára aldurs sem gengju þá í Val. Árið 1919 vann þessi hópur ungra Valsmanna svokallað Haustmót og var það fyrsti mótssigur félagsins. Á þessum árum voru knattspyrnumót í Reykjavík haldin af knattspyrnufélögunum sjálfum og höfðu félögin oft ærnar tekjur af mótshaldinu. Fyrstu árin stóð Valur ekki að slíku móti en breyting varð þar á árið 1917 þegar [[Egill Jacobsen]], kaupmaður gaf félaginu 30. júní verðlaunagripinn Íslandshornið, en til stóð að árlega yrði keppt um þann grip og Valur halda mótið. Framarar voru í upphafi afar mótfallnir nafngiftinni þar sem þeir töldu að nafnið á gripnum væri svo líkt Íslandsbikarnum, sem Fram hafði gefið út og haft tekjur af. Kváðu Framarar nafnið móðgun við sig af hálfu ÍSÍ sem höfðu í samstarfi við Egil ákveðið nafnið á gripnum. Í gerðarbókum Vals sagði m.a. svo um þetta mál: „Út af þessu höfðum vér [...], ákveðið að taka ekki þátt í Knattspyrnumóti Íslands hjá Fram á þessu ári, nema þeir gæfu tryggingu fyrir að þeir tækju þátt í Íslandshornsmótinu þar sem það væri svo mikið fjárhagslegt tjón fyrir okkur.“ Með bréfi til Vals skömmu síðar tilkynntu Framarar um þátttöku sína í mótinu en tóku þó fram að eigi mætti skilja svo að félagið væri nú ánægt með nafnið á horninu eða fyrri framkomu ÍSÍ.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658432|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Fram vann gripinn til eignar árið 1919 en þá gaf Egill félaginu 200 krónur fyrir nýjum verðlaunagrip. Fleiri urðu mótin á vegum Vals þó ekki á þessum árum þar sem meistaraflokkur félagsins hætti keppni um þetta leyti.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994577|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-04}}</ref> === 1920-1930: Óviss framtíð === Í kringum 1920 var félagið við það að leysast upp sökum þess hve fáir sóttu æfingar hjá meistaraflokki. Meistaraflokkur Vals var þá alveg hættur að taka þátt í knattspyrnumótum og enginn 3. flokkur var til í félaginu. Var m.a. um það rætt í félaginu að sameinast [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingi]] eða leysa félagið alveg upp. [[Axel Gunnarsson]], kaupmaður, var kjörinn formaður Vals og lagðist mjög gegn því. Á þessum tíma var ekkert fé til í sjóðum félagsins og lagði Axel því sjálfur til fé fyrir boltakaupum og öðru því sem félagið þarfnaðist. Var Axel lengi vel helsti fjárhagslegur bakhjarl félagsins og sat í stjórn þess í 10 ár samfleytt lengst af sem formaður.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994583|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref> Upp úr 1922 var mikil deyfð yfir starfi Væringjafélagsins<ref>{{cite book |title=Skátafélagið Væringjar 25 ára |date=1938 |publisher=Skátafélagið Væringjar |url=https://timarit.is/page/4804641 |access-date=23. júlí 2022 |page=33}}</ref> og gengu þá fjölmargir Væringjar í Val. Um þetta leyti upphófst mikil liðssöfnun og árið 1922 voru félagsmenn orðnir 350 talsins en þar af hafði Jón Sigurðsson, síðar borgarlæknir, safnað 100 manns. Tók meistaraflokkur félagsins í kjölfarið þátt í knattspyrnumótum að nýju árið 1923. Í Valsblaðinu 1961 eru Axel Gunnarsson og Jón Sigurðsson nefndir forystukempur endurreisnarinnar í Val sem átti sér stað á þessum tíma. Árið 1928 komu til landsins [[Skotland|skoskir]] knattspyrnumenn frá Glasgow University Club á vegum allra félaganna í Reykjavík og léku m.a. við meistaraflokk Vals. Leiknum lauk með 6-1 sigri Skotanna en Skotarnir höfðu mikla yfirburði yfir íslensku liðin. Í skýrslu um heimsókn þessa í skjölum Vals kemur fram að heimsókn þessi hafi einkum verið hugsuð svo liðin gætu lært af Skotunum og séð „hvar við stæðum í íþróttinni“. Jón Sigurðsson, formaður Vals, þakkaði Skotunum kærlega fyrir frábæran leik og glæsilega kennslustund.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658445|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Sama ár léku Valsmenn við [[Færeyjar|færeyskt]] knattspyrnulið sem var statt hér á landi og lauk leiknum með 4-1 sigri Valsmanna. === 1930-1939: Fyrstu titlarnir. Handknattleikur ryður sér rúms === Valur vann sinn fyrsta Íslandsmeistaratitil árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1930|1930]], nítján árum eftir að félagið var stofnað með markatölunni 16:2. Innan Vals þótti mikið liggja við að sigra þetta ár og héldu liðsmenn m.a. fund á [[Hótel Borg]] skömmu fyrir mótið þar sem Jón Sigurðsson og Aðalsteinn Hallsson hvöttu menn til dáða og báðu þá að „duga eða drepast“ eins og það er orðað í fundargerðinni. Tókust menn í hendur og strengdu þess heit að gera allt sem í þeirra valdi stæði til að sigra og það gekk eftir. Langþráður draumur var orðinn að veruleika. Eitt fyrsta verk nýkrýndra Íslandsmeistara var að heimsækja séra Friðrik. Séra Friðrik sagði við nýbakaða meistarana að vissulega væri sigur góður en ekki mætti ofmetnast eða sýna dramblæti, en alla tíð gaf séra Friðrik Valsmönnum ýmis heilræði, m.a. um drengilegan leik og háttprýði. Frá þessum tíma hefur varðveist dagbók Agnars Breiðfjörð þar sem hann rekur æfingasókn veturinn 1930-31. Í dagbókinni getur hann þess að Valssöngurinn hafi oftast verið sunginn í lok æfinga, sbr. t.a.m. eftirfarandi færslu frá 18. janúar 1931: „Þessi sunnudagur rann upp með hörkufrosti og norðannæðingi, og var útlit fyrir fannkomu, þrátt fyrir þessa hryssingslegu framkomu náttúrunnar, mættu á þessa æfingu 10 áhugamenn. - Án efa hefur ekki áður verið leikin knattspyrna í slíku veðri sem þessu (í það minnsta ekki á Íslandi). Æfingin var á velli KR-inga og fór allvel fram. Valssöngurinn var sunginn.“ Ári síðar héldu Valsmenn í sína fyrstu utanlandsför. Kepptu Valsmenn við lið frá [[Færeyjar|Færeyjum]] og [[Danmörk|Danmörku]] alls sex leiki. Aðalfararstjóri var séra Friðrik Friðriksson og auk hans var í fararstjórninni Jón Sigurðsson formaður félagsins. Einar Björnsson segir m.a. svo frá ferðinni í 25 ára afmælisriti Vals: <blockquote>„Þetta var í fyrsta sinn, sem íslenzkt knattspyrnufélag réðist í það, á eigin ábyrgð að senda flokk knattspyrnumanna til meginlands Evrópu og í fyrsta skipti sem íslenzkir knattspyrnumenn tóku þar land. Lagt var af stað héðan 16. júní með e. s. Lýru og leiðin lá um Færeyjar, Noreg og Svíþjóð. Ferðin til Færeyja gekk eins og í sögu, en í Þórshöfn var dvalið í rúma 4 tíma og kappleikur háður við „Havnar Boltfélag“, og lauk með sigri Vals 3:0. Leikurinn var drengilegur og fjörugur og blaðaummæli ágæt. [...] Í Kaupmannahöfn og annarsstaðar í Danmörku voru Valsmenn gestir KFUM. Móttökur hinna dönsku félaga okkar voru með afbrigðum góðar, bæði í Kaupmannahöfn og annarsstaðar sem við fórum um. Var allt gert til þess að gjöra oss ferðina sem ánægjulegasta og gagnlegasta. [...] Fyrsta kappleik sinn í Danmörku léku Valur í Kaupmannahöfn 24. júlí við KFUM Boldklub og sigruðu Danir með 3:1. Rétt er að geta þess að þetta var í fyrsta sinn sem Valsmenn kepptu á grasvelli og munu þau viðbrigði, að koma á grasvöll af malarvelli, ekki hvað sízt hafa átt sinn drýgsta þátt í ósigrinum.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658455|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> </blockquote> ==== Dýrkeyptur Íslandsmeistaratitill 1933 ==== Félagið varð næst Íslandsmeistari í knattspyrnu [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1933|1933]] og síðan óslitið fjögur ár í röð 1935-1938. Sigur Vals árið 1933 var dýru verði keyptur því í úrslitaleik Vals gegn KR 15. júní hlaut markvörður Vals, [[Jón Karel Kristbjörnsson]], svo slæma áverka að hann lést tveim dögum síðar 17. júní.<ref>{{Cite web|url=https://lemurinn.is/2013/05/04/valur-kr-upp-a-lif-og-dauda/|title=Valur-KR upp á líf og dauða|date=2013-05-04|website=Lemúrinn|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1358357/|title=Spark í spegli tímans|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-02-06|url-access=subscription}}</ref> Í Valsblaðinu 1961 sagði m.a. svo frá þessum afdrifaríka leik:<blockquote>„Þetta ár verður lengi minnisstætt, fyrir þá sök, að í úrslitaleik milli  Vals og KR skeði það að markmaður liðsins, Jón Karel Kristbjörnsson, slasaðist svo illa að hann lézt af þeim völdum 2 dögum síðar. Mun hann hafa rifnað innvortis og fengið lífhimnubólgu, sem leiddi hann til dauða. Var mikill mannskaði að Jóni, sem var mjög efnilegur maður, góður markvörður og hafði verið meðal þeirra sem haldið höfðu hvað lengst hópinn og leikið í aðalliðinu undanfarin ár, og í yngri flokkunum. Þegar slysið vildi til stóðu leikar þannig, að jafntefli var 2:2, en er Jón féll á völlinn náði framherji KR knettinum og sendi hann í mannlaust markið. 3:2 fyrir KR. Varamarkvörðurinn, Hermann Hermannsson, er tekinn í markið. En við þetta áfall, að markvörðurinn verður að hætta, þjappast liðið svo saman, að sjaldan hefði betur til tekizt, og á næstu 40 mín. skorar Valur 4 mörk, og vann leikinn 6:3.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658463|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref></blockquote>Valur sá um útför Jóns og reisti legstein á leiði Jóns í [[Hólavallagarður|Hólavallakirkjugarði]] en minnisvarðinn var afhjúpaður við athöfn sem fram fór 19. desember 1934. Á legsteininum er að finna stórt Valsmerki. Séra [[Bjarni Jónsson (vígslubiskup)|Bjarni Jónsson]] framkvæmdi athöfnina.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658464|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref> Árlega, fyrir fyrsta leik á Íslandsmótinu í knattspyrnu, leggja leikmenn meistaraflokks Vals í knattspyrnu karla blóm að leiði Jóns Karels.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6478079|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658464|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-03-11}}</ref> ==== Nýr völlur við rætur Öskjuhlíðar ==== Þegar æfingavöllur Vals á Melunum var tekinn af félaginu 1926 undu félagsmenn því illa og unnu forystumenn félagsins ötullega að því að félaginu yrði bætt það tjón með nýju landi. Eftir langa mæðu fékk félagið loks úthutað svæði við rætur [[Öskjuhlíð|Öskjuhlíðar]] sem nefndist Haukaland en fram að því hafði félagið ekki átt sér neinn sérstakan leikvöll.<ref name=":5" /> Svæðið var stórgrýtt og illt yfirferðar en með samtakamætti ruddu menn svæðið og athafnasvæði knattspyrnumanna í Val jókst smám saman og haustið 1935 útbjuggu Valsmenn völl á svæðinu í sjálfboðavinnu og var það mikið og erfitt verk. Völlurinn var vígður á 25 ára afmælisári Vals árið 1936 en mikil áhersla var lögð á að klára að ryðja völlinn í tæka fyrir afmæli Vals. Á almennum fundi félagsins kom fram tillaga um að hver starfandi félagsmaður legði fram 5 krónur á mánuði, sem yrðu greiddar til atvinnulausra manna innan félagsins sem störfuðu að vallargerðinni og að félagssjóður myndi leggja jafnháa upphæð á móti. Var tillagan í kjölfarið samþykkt og kom til framkvæmda þó ekki liggi fyrir hve margir nutu þessara atvinnubótarvinnu. Völlurinn var vígður með skrúðgöngu frá húsi K.F.U.M. og voru þar samankomnir um 150 Valsmenn sem gengu þaðan inn Laugaveg og þaðan upp Barónsstíg að vellinum.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658475|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Þetta nýja svæði átti eftir að valda straumhvörfum hjá félaginu, ekki síst meðal yngstu knattspyrnumannanna, en um þessar mundir var farið að efna til keppni milli 3. og 4. flokks og var oftast keppt á Valssvæðinu að frumkvæði Vals. Átti það mikla unglingastarf sem kom í kjölfar hins nýja vallar eftir að bera ríkulegan ávöxt fyrir Val. ==== Upphaf handknattleiks í Val ==== Á vetraræfingum sem knattspyrnumenn í Val stunduðu á árunum eftir 1930 var ýmist æfð leikfimi eða knattleikni með tuskuknöttum. Þessar æfingar þóttu heldur einhæfar og gripu menn til þess ráðs að enda æfingar á handknattleik. Æfingar fóru ýmist fram í [[Austurbæjarskóli|Austurbæjarskóla]] eða ÍR húsinu og voru pústrar tíðir líkt og segir í Valsblaðinu 1961. Þótti sumum hasinn svo mikill að málið var tekið upp á stjórnarfundi Vals. Í fundargerði um þetta segir:<blockquote>„Nokkur ágreiningur hafði komið upp um það, hvort hafa skyldi handknattleiksæfingar á æfingakvöldum félagsins, þar sem allir þeir, er æfingar sæktu gætu ekki tekið þátt í þeim. Urðu um þetta nokkrar umræður. Mæltu tveir stjórnarmenn, fyrir sitt leyti, á móti handknattleiksæfingum. Formaður hélt því fram, að það yrði ekki vel séð af nokkrum félagsmönnum ef þær yrðu lagðar alveg niður. Kom þá fram hjá tvímenningunum tillaga um að handknattleiksæfingar yrðu einu sinni í viku og þá síðasta „kortérið“. Var það samþykkt.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658490|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref></blockquote>Í fyrstu fóru menn eftir samþykkt stjórnar en ekki leið á löngu þar til allar æfingar enduðu með handknattleik. Leiknum óx stöðugt fiskur um hrygg innan félagsins og vildu menn nú reyna sig á öðrum liðum. Léku Valsmenn þá við nemendur í [[Kennaraháskóli Íslands|Kennaraskólanum]], [[Knattspyrnufélagið Haukar|Hauka]] og [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólann]], sem á þessum tíma var nokkurs konar vagga handknattleiks á Íslandi, en þjálfari liðsins var Valdimar Sveinbjörnsson. Í upphafi voru leikir Vals og Menntaskólans ójafnir en fljótlega fór að draga saman með liðunum. Í Valsblaðinu 1961 segir m.a. frá aðstöðunni til hanknattleiksiðkunar á þessum árum. Segir þar m.a. frá leik Vals og Hauka sem fram fór á ísuðu gólfi í fimleikahúsinu við barnaskólann í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]]. Salurinn hafði verið þveginn seint kvöldið fyrir leikinn í miklu frosti og þegar keppendur komu í salinn um morguninn, var mikill hluti hans með íslagi á gólfinu. Ekki kom til greina að fresta leiknum og því fór hann fram við þessar krefjandi aðstæður. Þar greinir einnig frá æfingaleik Vals við sjóliða af þýska herskipinu Metheor, sem fram fór í Austurbæjarbarnaskólanum, segir m.a. svo frá viðureigninni í Valsblaðinu: <blockquote>„Var Valsmönnum sagt, að á skipi þessu væru mjög góðir handknattleiksmenn, sem hefðu tekið þátt í mótum heima í Þýzkalandi og væru taldir þar góðir leikmenn. Yrði því um að ræða handknattleikssýningu og ekkert annað. Þjóðverjarnir vildu hafa vítateiginn strikaðan þvert yfir salinn og þegar knötturinn fór aftur fyrir það strik átti mark hann. Þeir notuðu líka niðurstungu, og léku oft á Valsmenn með því, því það kunnu þeir ekki. Aftur á móti mun salurinn hafa hamlað þeim nokkuð, enda vanari stærri sölum og leik úti. Þjóðverjar voru þá með beztu handknattleiksþjóðum í heimi. Það kom ekki lítið á óvart að leikurinn varð mjög jafn og mátti vart á milli sjá. Áhorfendur höfðu komið til að horfa á svo að svalir salsins voru þétt skipaðar. Upphófst nú mikill þjóðarmetnaður meðal áhorfenda og tóku þeir að æpa af miklum móð á Valsmenn, og segja má að Aðalsteinn Hallsson, hafi gengið berserksgang á áhorfendapöllunum, hvetjandi með öllum tiltækum orðum móðurmálsins. Leiknum lauk með aðeins eins marks mun eða 21:20 fyrir Þjóðverja. Var ekki laust við að handknattleikur nyti meira álits og viðurkenningar innan félagsins eftir þetta. Þetta var líka fyrsti leikur, sem íslenzkt lið leikur við erlenda handknattleiksmenn.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658493|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-15}}</ref> </blockquote>Sá handknattleikur sem leikinn var á þessum fyrstu árum íþróttarinnar hér á landi var nokkuð frábrugðin þeim sem þekkist í dag. Salirnir í Austurbæjarskóla, MR og í ÍR-húsinu voru litlir og gólfflöturinn leyfði ekki útlínur. Var knötturinn því alltaf í leik nema þegar mark var skorað. Heimilt var að taka knöttinn „af batta“ með því að kasta honum í vegg, markteigurinn var aðeins 2 m út frá miðju markinu og markið sjálft ekki nema 1,70 m. Ekki mátti halda knettinum lengur en í tvær sekúndur og ekki mátti stinga niður. Knötturinn var tuskuknöttur sem menn gátu með naumindum haldið á í annarri hendi eða kastað. Almennt léku menn „maður á mann“ og fimm menn voru í hvoru liði.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658494|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-15}}</ref> ==== Tengsl við KFUM rofna ==== Á þessum árum rofnuðu smám saman þau sterku tengsl sem í upphafi höfðu verið milli Vals og KFUM, en enn þann dag í dag eru Valsmenn minnugir uppruna félagsins og minnast með virðingu og hlýju tengsla sinna við KFUM og séra Friðrik Friðriksson. Á níræðisafmæli séra Friðriks árið 1958 tilkynnti Knattspyrnufélagið Valur að félagið myndi reisa brjóstmynd af séra Friðriki Friðrikssyni á Hlíðarenda.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1316224|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> Brjóstmyndin var afhjúpuð á 93. afmælisdegi séra Friðriks þann 25. maí 1961 en séra Friðrik lést 9. mars sama ár.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2247303|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> Á steinsúluna eru rituð þau fleygu orð: Látið aldrei kappið bera fegurðina ofurliði, einkunnarorð sem eiga að vera leiðarljós og takmark allra Valsmanna í leik og starfi. 20. desember 2023 ákvað aðalstjórn Knattspyrnufélagsins Vals að fjarlægja styttuna af lóð félagsins vegna ásakana um kynferðisbrot séra Friðriks. Í yfirlýsingu frá Herði Gunnarssyni, þáverandi formanni Vals, sagði m.a. svo: „Þó séra Friðrik hafi ekki starfað innan félagsins og við höfum engin dæmi þess að brot hafi átt sér stað er tengjast félaginu þá er saga Vals og séra Friðriks samofin og umræðan upp á síðkastið hefur skaðað félagið okkar,“ með ákvörðuninni sagði Hörður félagið vera að senda skýr skilaboð út í samfélagið um að hegðun af þessu tagi sé fordæmd með öllu og Valur vilji ekki tengjast henni með nokkrum hætti.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2023-12-20-valur-fjarlaegir-styttu-af-fridriki-400367/|title=Valur fjarlægir styttu af Friðriki - RÚV.is|last=Jóhannsson|first=Róbert|date=2023-12-20|website=RÚV|access-date=2026-08-05}}</ref> [[Friðrikskapella]] að Hlíðarenda var vígð árið 1993 þegar 125 ár voru liðin frá fæðingu séra Friðriks.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/105984/|titill=Biskup vígði Friðrikskapellu|höfundur=|útgefandi=Morgunblaðið| dags = 28. maí 1993| skoðað-dags = 20. janúar 2021|safnár=}}</ref> === 1939-1960: Flutningur að Hlíðarenda === Árið 1939 markar merk spor í sögu Vals með kaupum á jörðinni [[Hlíðarendi (Reykjavík)|Hlíðarenda]] við Öskjuhlíð. Á gamlársdag 1914 gaf bæjarstjórn [[Reykjavík|Reykjavíkur]] úr erfðafestubréf fyrir 5,5 hekturum lands til [[Jón Kristjánsson|Jóns Kristjánssonar]], lagaprófessors, sem gaf jörðinni nafnið Hlíðarendi.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/993637|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> Jón lést langt fyrir aldur fram í [[Spænska veikin|spænsku veikinni]] sem gekk yfir landið [[1918]].<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4912342?iabr=on#page/n17/mode/2up/search/J%C3%B3n%20Kristj%C3%A1nsson%20pr%C3%B3fessor|title=Árbók Háskóla Íslands - Árbók 1918-1919 (01.01.1919) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Skömmu fyrir andlát sitt seldi Jón landið Sveini Pálssyni en síðar sama ár lést Sveinn einnig úr spænsku veikinni. Árið 1919 flutti [[Guðjón Guðlaugsson]] Alþingismaður til Reykjavíkur og keypti Hlíðarenda af dánarbúi Sveins. Guðjón bjó að Hlíðarenda til æviloka, en hann lést 6. mars 1939.<ref>{{Cite web|url=https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=173|title=Guðjón Guðlaugsson|website=Alþingi|language=is|access-date=2021-01-23}}</ref> Frú Jóney Guðmundsdóttir, ekkja Guðjóns Guðlaugssonar Alþingismanns, bauð félaginu landið til kaups vorið 1939 og úr varð að félagið undirritaði kaupsamning um landið 10. maí 1939. Það var ósk Jóneyjar að selja landið Knattspyrnufélaginu Val fremur en til „[...] kaupsýslumanna sem sóttust enn fremur eftir því að eignast Hlíðarenda“ en það var hennar trú að Valur myndi hlúa að staðnum, rækta hann og prýða frekar en eigandi er ræki þar bú. Kaupverðið var 30.000 kr. en þar af nam útborgun kr. 5.000. Jörðin var 5,09 ha. að stærð, að mestu ræktað tún. Landinu fylgdi íbúðarhús, stórt fjós og hlaða. Til þess að fjármagna kaupin gaf félagið út 50 króna skuldabréf en fjármögnun stóð svo tæpt að ekki tókst að greiða stimpilgjöldin fyrr en nokkru síðar.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1501141/|title=Hugsað til hundrað ára|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-23|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658240?iabr=on#page/n3/mode/2up/search/%C3%B3%20a%C3%B0%20kaupin%20hafi%20veri%C3%B0%20ger%C3%B0%20er%20takmarkinu%20ekki%20n%C3%A1%C3%B0.%20%C3%9Eau%20eru%20a%C3%B0eins%20upphafi%C3%B0.%20Upphaf%20%C3%BEess%20starfs%20sem%20%C3%A1%20a%C3%B0%20tryggja%20f%C3%A9laginu%20fagran%20og%20fullkominn%20samasta%C3%B0|title=Valsblaðið - 12. Tölublað (01.05.1959) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-23}}</ref> Í samtali við Frímann Helgason sem birtist í 30. tbl. Valsblaðsins árið 1972 lýsti Hólmgeir Jónsson kaupunum og skuldabréfaútgáfunni með eftirfarandi hætti: <blockquote>„Mér er einna minnistæðast þegar Ólafur Sigurðsson skýrði frá því að hann ætlaði að leggja það til að Valur keypti Hlíðarenda. Ég var þá féhirðir í stjórninni og mér var kunnugt um að ekkert fé var til. Hann hafði ráð við því og lét að því liggja að við gæfum bara út 50 kr. skuldabréf. Nú, svo var þetta ákveðið, og farið að selja bréfin og gekk það allt vel, en heildarupphæðin var 5,000 krónur. Síðan varð ég fyrsti gjaldkeri Hlíðarendanefndar, og ég minnist ekki að hafa leyst inn nema tvö eða þrjú bréf. Síðan kom svo stríðið og verðgildi peninga rýrnaði, 50 krónur urðu lítils virði og munu fáir hafa krafizt greiðslu fyrir bréf sín.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659310?iabr=on#page/n41/mode/2up/search/S%C3%AD%C3%B0an%20kom%20svo%20str%C3%AD%C3%B0i%C3%B0%20og%20ver%C3%B0gildi%20peninganna%20r%C3%BDrna%C3%B0i,%2050%20kr%C3%B3nur%20ur%C3%B0u%20l%C3%ADtils%20vir%C3%B0i%20og%20munu%20f%C3%A1ir%20hafa%20krafizt%20grei%C3%B0slu%20fyrir%20br%C3%A9f%20s%C3%ADn|title=Valsblaðið - 30. Tölublað (11.05.1972) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-23}}</ref></blockquote>Ólafur Sigurðsson, þáverandi formaður Vals og bróðir Jóns Sigurðssonar, átti mikinn þátt í kaupunum á landinu og skrifaði m.a. svo um kaupin í 3. tbl. Valsblaðsins árið 1941: <blockquote>„Þó að kaupin hafi verið gerð er takmarkinu ekki náð. Þau eru aðeins upphafið. Upphaf þess starfs sem á að tryggja félaginu fagran og fullkominn samastað, þar sem unnt verði að einbeita allri orku félagsins að hinum eiginlegu verkefnum þess, íþróttaiðkunum sakir fullkominna ytri skilyrða og efnahagslegs sjálfstæðis [...] Við verðum að gera til hans meiri kröfur en nokkurn tíma hafa verið gerðar hér á landi í þessum efnum, svo miklar að þær standist kröfur tímans um næstu 100 ár a.m.k.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658049?iabr=on#page/n4/mode/2up/search/%C3%B3%20a%C3%B0%20kaupin%20hafi%20veri%C3%B0%20ger%C3%B0%20er%20takmarkinu%20ekki%20n%C3%A1%C3%B0.%20%C3%9Eau%20eru%20a%C3%B0eins%20upphafi%C3%B0.%20Upphaf%20%C3%BEess%20starfs%20sem%20%C3%A1%20a%C3%B0%20tryggja%20f%C3%A9laginu%20fagran%20og%20fullkominn%20samasta%C3%B0|title=Valsblaðið - 3. Tölublað (01.04.1941) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-23}}</ref></blockquote>Með kaupunum var langþráðu markmiði náð, Valur átti sitt eigið land í alfaraleið skammt frá gamla Valsvellinum og þar með lauk 28 ára hrakningasögu félagsins. Forystumenn félagsins höfðu háleitar hugsjónir um uppbyggingu að Hlíðarenda og horfðu til framtíðar, sáu fyrir sér draumsýnir um íþróttasvæði og íþróttamiðstöð en gerðu sér jafnframt grein fyrir því að langt yrði í land að draumur þeirra um framtíðarsvæði Vals rættist, en þeir höfðu tekið fyrsta skrefið. Ekki var til fé til framkvæmda á jörðinni fyrst um sinn og var landið því leigt út til Geirs í Hlíð til 5 ára til að létta undir með félaginu. Einum hektara var þó haldið eftir til að nýta undir æfingar en [[Reykjavíkurflugvöllur]] var farinn að þrengja mjög að æfingasvæðinu sem þá var í notkun. Miklar deilur áttu sér stað innan félagsins sem utan um kaupin og var áskorun m.a. send til bæjarstjórnar um að taka 1.000 kr. árlega af félaginu "er færi svo gáleysislega með fé sitt". Þessar óánægjuraddir þögnuðu árið 1944 þegar Hlíðarendanefnd skilaði 100.000 kr. hagnaði af bílahappdrætti og hlutaveltu. Arkitektarnemarnir [[Gísli Halldórsson (arkitekt)|Gísli Halldórsson]] og [[Sigvaldi Thordarson]] voru fengnir til þess að skipuleggja Hlíðarenda til framtíðar árið 1943 og skiluðu þeir af sér uppdrátti dagsettan í apríl sama ár. Á uppdrættinum mátti sjá fullburða leikvang með grasi, áhorfendastúkum og hlaupabraut, stóran malarvöll, knattspyrnuvöll drengja, utanhúss handboltavöll á grasi, tennisvelli, íþróttahús, félagsheimili, búningaaðstöðu, íbúð umsjónarmanns og sundlaug. Ekkert varð úr þessum áformum og ári síðar gerðu þeir annan uppdrátt þar sem útihús á svæðinu, fjósi og hlöðu var breytt í félagsaðstöðu, fundarherbergi og búningsklefa. Nýr malarvöllur var vígður 1949 og 1953 var grasvöllur tekinn í notkun að Hlíðarenda.<ref>{{Cite web|url=https://issuu.com/valur/docs/valsbla_i__2019_web|title=Valsblaðið 2019|last=22911024|website=Issuu|language=en|access-date=2021-01-26|archive-date=2021-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518061423/https://issuu.com/valur/docs/valsbla_i__2019_web|url-status=dead}}</ref> ==== Fyrstu Íslandsmeistararnir í handknattleik ==== Haustið 1939 fór stjórn [[Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands|Íþróttasambands Íslands]] þess á leit við Val að standa fyrir Íslandsmóti í handknattleik. Beiðnin var samþykkt á stjórnarfundi hjá Val í byrjun desember sama ár og fór svo að Valur og Víkingur önnuðust mótshaldið. Val hafði skömmu áður áskotnast veglegur bikar af Vátryggingafélaginu Nye danske og í tilefni af þessu nýja móti gaf Valur bikarinn til keppni í meistaraflokki. Alls tóku sex lið þátt í [[Handknattleiksárið 1939-40|mótinu]]: Valur, [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]], [[Íþróttafélag Reykjavíkur|ÍR,]] [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]], [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] og [[Háskóli Íslands|Háskólinn]] en Valsmenn stóðu uppi sem sigurvegarar. Voru Valsmenn þar með orðnir fyrstu Íslandsmeistararnir í handknattleik. Valsblaðið 1961 greinir frá undirbúningi Valsmanna fyrir leikinn gegn Háskólanum, sem þótti afar sterkur andstæðingur. Enginn sérstakur þjálfari stýrði Valsliðinu á þessum tíma og því brugðu menn á það ráð að koma saman á skrifstofu Sveins Zoega, sem þá starfaði hjá Sparisjóði Reykjavíkur, til þess að ræða málin fyrir mikilvægan leik gegn Háskólanum. Var þar samþykkt að hver og einn skyldi gagnrýna aðra liðsmenn og segja þeim hvað það væri sem þeir mættu bæta í sínum leik. Skyldu leikmenn jafnframt hlusta á gagnrýnina og máttu ekki svara fyrir sig. Valsmenn vörðu Íslandsmeistaratitilinn [[Handknattleiksárið 1940-41|1941]] og [[Handknattleiksárið 1941-42|1942]] og aftur [[Handknattleiksárið 1943-44|1944]]. Valsmenn hafa ávallt átt velgengni að fagna í handknattleik þegar á heildina er litið þótt stundum hafi starfið dalað um tíma. ==== Skíðamenn Vals fá þak yfir höfuðið ==== Árið 1941 á 30 ára afmæli félagsins var tekin til notkunar skíðaskáli sem félagið leigði af ÍR. Mikill skíðaáhugi var hér á landi um og eftir 1930 og voru þá fjölmargir skíðaskálar byggðir. Fjölmargir félagsmenn Vals stunduðu skíðaíþróttina af kappi og börðust fyrir því að félagið eignaðist sinn eigin skíðaskála. Var málið mikið rætt innan félagsins en menn höfðu m.a. áhyggjur af því að Valsmenn færu að dreifast með öðrum félögum í skíðaferðir. Ýmsir möguleikar voru kannaðir en hagkvæmasta boðið kom frá ÍR um leigu á „Valgerðarstöðum“, litlu sumarhúsi, rétt við [[Kolviðarhóll|Kolviðarhól]] á [[Hellisheiði]]. Gerður var leigusamningur til fimm ára og hófust sjálboðaliðar þegar handa við að lagfæra og breyta húsinu. Var það von manna að þegar leigutíminn væri á enda yrði búið að reisa nýjan og vandaðan skála fyrir skíðadeildina.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658498|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-03-11}}</ref> Fljótlega kom í ljós að skíðaskálinn væri of lítill. Hófst mikil fjársöfnun og eftir áramótin 1942-43 hafði nægt fé safnast til þess að unnt væri að hefjast handa við að teikna húsið. Andreas Bergmann teiknaði skálann sem var reistur innan um klettaborgir framar í [[Sleggjubeinsdalur|Sleggjubeinsdal]] og var samningur gerður við ÍR um landið. Þegar um vorið hófust framkvæmdir og var öll vinna, nema hellulögn á þaki, framkvæmd af Valsmönnum í sjálfboðavinnu. Vinna fór að mestu fram um helgar og gekk vel því húsið var vígt 11. desember 1943. ==== Íþróttahús að Hlíðarenda ==== Snemma á árinu 1953 var sú ákvörðun tekin, að hefjast handa um byggingu íþróttahúss að Hlíðarenda. Opinberir aðilar vildu ekki fallast á fyrirætlanir Vals um að hafa húsið stærra en 16x32 m auk gangs og búningsherbergja og varð það því raunin. Framkvæmdir hófust 1954 en [[Skarphéðinn Jóhannsson]] teiknaði húsið og hafði eftirlit með byggingu þess. Nokkrar tafir urðu á framkvæmdum þar sem styrkir bárust ekki sem skyldi. Var þá brugðið á það ráð að leigja [[Hitaveitu Reykjavíkur]] húsið sem geymsluhús, þar til félagið gæti hafist handa um innréttingu þess. Árið 1958 gátu framkvæmdir hafist að nýju þar félaginu hafði tekist að safna saman nokkru fé með lántökum, styrkjum, fyrirframgreiðslum upp í leigu o.s.frv. Straumhvörf urðu í starfi félagsins með tilkomu íþróttahúss að Hlíðarenda sem tekið var í notkun 1958 en húsið var fullgert 1960. Þetta íþróttahús var mikil lyftistöng fyrir Val, bæði fyrir íþróttaiðkun og allt félagsstarf. Um framkvæmdirnar að Hlíðarenda sagði m.a. svo í Valsblaðinu árið 1961 sem gefið var út í tilefni af 50 ára afmæli félagsins:<blockquote>„Þeir sem fylgst hafa með framkvæmdum á Hlíðarenda, frá því farið var að vinna að byggingum þar, munu sammála um að þar hafi gerzt kraftaverk. Það verður því ekki hjá því komizt, að geta þeirra sem þar hafa verið í fararbroddi, og tekið á sínar herðar forustustarfið. Margir hafa lagt þar hönd að, og unnið gott starf, en það er hér, eins og yfirleitt vill oftast verða, að meginþunginn hvílir á tiltölulega fáum. Allt frá byrjun, eða frá því að Hlíðarendakaupin voru gerð 1939 hafa aðeins 3 menn gegnt formennsku Hlíðarendanefndar. Fyrst Ólafur Sigurðsson til ársins 1948, en í nefndinni var hann til dauðadags. Var áhugi hans fyrir Hlíðarenda mjög mikill og lagði starfinu þar jafnan það lið, sem aðstaða hans og tími frekast leyfði. Við tók af honum Jóhannes Bergsteinsson, og hefur hann unnið staðnum af geysilegum dugnaði, bæði hvað snertir tillögur um fyrirkomulag og eins sem góður fagmaður að sjálfri vinnunni. Núverandi formaður Hlíðarendanefndar, er Úlfar Þórðarson, og hefur hann fórnað tíma og kröftum að fá dæmi munu um slíkt. Er það mikið lán fyrir Val, að hafa slíka forustumenn í nefnd, sem hafði jafn þýðingarmikil verkefni með höndum.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658507|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-05-04}}</ref></blockquote>Árið 1971 var hafist handa við undirbúning að nýjum grasvelli í fullri stærð og bættum aðbúnaði áhorfenda. Valur varð fyrsta Reykjavíkurfélagið til þess að ná því marki að leika heimaleiki á eigin grasvelli en hann var vígður 1981.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659885|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-04}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1377779/|title=Vængjum þöndum í heila öld|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-26|url-access=subscription}}</ref> Á 9. áratugnum héldu framkvæmdir áfram og árið 1987 var tekið í notkun annað íþróttahús ásamt vallarhúsi og félagsheimili.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1664000|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-23}}</ref> Íþróttahúsið sem byggt var árið 1987 vék síðar fyrir nýrri íþróttahöll sem vígð var árið 2007. Samhliða því tóku Valsmenn í notkun nýjan keppnisleikvang, yfirbyggða stúku og félags- og skrifstofuaðstöðu.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1162089/|title=&quot;Mannvirkin skapa grunn til framtíðar&quot;|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-23|url-access=subscription}}</ref> Þann 3. október 2015 vígðu Valsmenn nýjan keppnisvöll þar sem undirlagið var úr gervigrasi og leikur félagið nú heimaleiki sína á gervigrasi.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6478070|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-23}}</ref> ==== Konur í Val ==== Á fyrstu árum félagsins á meðan tengslin voru hvað mest við K.F.U.M. áttu eðli málsins samkvæmt einungis piltar aðild að Val. Á fyrstu starfsáratugum Vals var einnig lítið um að stúlkur stunduðu íþróttir, slíkt þótti jafnvel ekki kvenlegt. Helst var að stúlkur stunduðu [[Fimleikar|fimleika]] eða [[sund]], knattleikir þóttu ekki við þeirra hæfi. Tíðarandinn breyttist mjög á stríðsárunum. Í árskýrslu stjórnar Vals árið 1947 segir m.a. svo: „Helga Helgasyni falið að gera tilraunir að koma upp kvennadeild í handknattleik“ en ekki er þess getið hvernig tilraunin tókst.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658519|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-05-04}}</ref> Aftur á móti hófu stúlkur fljótlega upp frá þessu að æfa handknattleik með Val og að því kom að handknattleiksdeild kvenna var stofnuð hjá félaginu 1948. Um aðdraganda og stofnun kvennadeildarinnar í Val segir Helgi Helgason m.a. svo í 50 ára afmælisriti Valsblaðsins 1961: <blockquote>„Eftir að farið var að efna til reglulegra ferða í hinn nýbyggða skíðaskála félagsins - um hverja helgi -, varð þess ekki langt að bíða, að með í ferðir okkar fóru að koma nokkrar ungar stúlkur, sem þá gjarnan voru þarna, til að byrja með, í fylgd með feðrum sínum, „gömlum“ og góðum félögum Vals. Með tilkomu þessara ungu stúlkna, sem að vísu voru ekki margar fyrst í stað, mátti fljótlega greina það, að í skálanum myndaðist allt annar andi, en þar hafði ríkt á meðan þar var karlkynið eitt ráðandi. Menn urðu tillitssamari hverjir við aðra, hjálpsamari og glaðværin sönn og óþvinguð í nærveru hins kynsins. Já, „stemmningin“ varð öll önnur en verið hafði, á þessu ltila - en oft mannmarga - fjallaheimili okkar. [...] Í samtölum, sem ég átti við „Skála-stúlkurnar“, fóru þær ekki í neinar grafgötur með það, að allar, upp til hópa langaði þær til að geta orðið enn virkari þátttakendur í félagslífi Vals en þær raunverulega voru og um það voru þær einnig sammála, að handknattleikur fyrir þær væri það, sem vantaði.“</blockquote>Skömmu síðar birtust auglýsingar í dagblöðum landsins þar sem stúlkur voru hvattar til að mæta á handknattleiksæfingar á miðvikudagskvöldum á Miðtúnsvelli. Vel var mætt á fyrstu æfinguna og um þær stúlkur sem sóttu fyrstu æfinguna ritaði Helgi Helgason m.a. svo: „Þessi nöfn munu verða skráð óafmáanlegu letri í annála félagsins, til að geta borið um það hverjar þær voru, sem fyrstar urðu til að brjóta þá leið, sem svo margar ungar stúlkur Vals hafa síðan farið, og eiga eftir að fara á ókomnum árum, sjálfum sér og félaginu til velfarnaðar.“ Æ síðan hafa kvennaflokkar í knattspyrnu og handknattleik staðið fyrir sínu, ekki aðeins á íþróttavöllunum, heldur einnig í hinu félagslega starfi og sú ákvörðun að veita konum aðgang að félaginu varð til þess að styrkja Val mikið félagslega. Það var ekki fyrr en eftir stofnun kvennadeilda sem hægt var að tala um Val sem alhliða íþrótta- og æskulýðsfélag. Það var fyrst árið 1962 sem þær hrepptu Íslandsmeistaratitilinn og um langan tíma var kvennalið Vals ósigrandi í handknattleik. [[Sigríður Sigurðardóttir|Sigríður Sigurðardóttir,]] handknattleikskona úr Val, var kjörin [[íþróttamaður ársins]] [[1964]], fyrst kvenna. Á 8. áratugnum náði kvennaknattspyrna að skjóta rótum hjá Val og félagið hampaði sínum fyrsta Íslandsmeistaratitli í kvennaknattspyrnu árið 1978. Á [[1981-1990|9. áratugnum]] átti Valur sigursælasta lið landsins í kvennaknattspyrnu. ==== Deildaskipting ==== Árið 1959 var gerð veigamikil skipulagsbreyting hjá félaginu er tekin var upp deildaskipting. Ákveðið var að skipta Val í þrjár deildir: Handknattleiksdeild, knattspyrnudeild og skíðadeild og kjósa sérstakar stjórnir þessara deilda. Áttu deildirnar að starfa nokkuð sjálfstætt og taka ákvarðanir um eigin mál en aðalstjórn félagsins átti að fara með æðsta vald í félaginu milli aðalfunda. Nokkuð skiptar skoðanir voru innan félagsins um fyrirhugaða deildaskiptingu en í Valsblaðinu 1961 þar sem farið var yfir 50 ára sögu félagsins þótti fyrirkomulagið hafa gefist vel. Það hafi skapað fjölbreytni í starfið og gefið fleiri félögum tækifæri til að láta að sér kveða við félagsstörfin.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658541|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref> Í kjölfarið voru kjörnar sérstakar stjórnir fyrir hverja deild en þær skyldu svo lúta stjórn aðalstjórn félagsins sem færi með æðsta vald í málefnum Knattspyrnufélagsins Vals. === 1960-1980: Körfubolti í Val. Badmintondeild. Sprengja í iðkun. Valur - Benfica. === ==== Stofnun körfuknattleiksdeildar ==== Stofnun körfuknattleiksdeildar Vals má rekja aftur til 25. desember 1951 þegar níu drengir, allir fyrrum nemendur úr [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] að einum frátöldum, stofnuðu körfuboltalið sem þeir gáfu nafnið „Gosi“. Um tilgang félagsins sagði m.a. svo í tíu ára afmælisriti þess:<blockquote>„Þá fýsti að halda hópinn, er skólaveru lyki, og í því skyni stofnuðu þeir félagið. Háleitara var markmiðið ekki í fyrstu, enda vart við því að búast, að svo alvörulitlir piltar, sem völdu félagi sínu þetta skrítna heiti, væru upptendraðir hugsjónaeldmóði eða ætluðu að betrumbæta æskuna í heild með því að útbreiða þennan undarlega knattleik.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659162?iabr=on#page/n17/mode/2up/search/Gosi|title=Valsblaðið - 29. Tölublað (24.12.1970) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-20}}</ref> </blockquote>Gosi var eitt stofnliða efstu deildar í körfuknattleik þrátt fyrir að félagið hafi ekki fengið formlega aðild að Íþróttabandalagi Reykjavíkur fyrst um sinn. Félagið keppti engu að síður sem gestalið á fyrsta Íslandsmótinu í körfuknattleik árið 1952. Guðmundur Árnason var einn af stofnendum Gosa en hann telur að Gosi sé fyrsta íþróttafélagið hér á landi sem hefur eingöngu verið stofnað í þeim tilgangi að leika körfuknattleik. Liðsmenn Gosa pöntuðu búninga og körfuknattleiksskó frá Bandaríkjunum og fengu starfsmenn frá bandaríska sendiráðinu til þess að kenna þeim körfubolta. Guðmundur Georgsson var formaður félagsins flestöll fyrstu árin. Þrátt fyrir að félagið hafi í upphafi verið stofnað af drengjum úr MR bauðst almennum iðkendum fljótlega að ganga til liðs við félagið en einn þeirra var Ólafur Thorlacius, sem síðar varð spilandi þjálfari, bæði hjá K.F.R. og síðar hjá Val. 22. desember 1957 breytti Gosi nafni sínu í K.F.R., eða Körfuknattleiksfélag Reykjavíkur. Ólafur Thorlacius minntist þess að stofendur félagsins hafi ekki talið Gosanafnið nægilega virðulegt auk þess sem erfitt hafi verið að afla fjár af þeim sökum. Undir nafni K.F.R. var leikið til ársins 1970. Samhliða nafnabreytingunni var tilkynnt um ráðningu [[Eðvald Hinriksson|Eðvalds Hinrikssonar]] (Mikson) sem aðalþjálfara félagsins, en hann var einn af frumkvöðlum körfuknattleiks á Íslandi. Undir það síðasta gekk örðulega að halda úti starfi yngri flokka hjá K.F.R. þar sem félagið átti í erfiðleikum með æfingaaðstöðu auk þess sem félagið átti ekki félagsaðstöðu. 3. október 1970 rann K.F.R. saman við Knattspyrnufélagið Val og hóf að keppa í körfuknattleik undir merkjum félagsins. Á stofnfundinum var kjörin stjórn sem var svo skipuð: [[Sigurður Már Helgason]] formaður, Rafn Haraldsson varaformaður, Auðunn Ágústsson bréfritari og Örn Harðarson ritari.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/489157535/Valsbla%C3%B0i%C3%B0-2020-WEB-pdf|title=Valsblaðið 2020 WEB.pdf|website=Scribd|language=en|access-date=2021-01-26}}</ref> Skömmu eftir stofnfundinn sendi aðalstjórn Vals frá sér fréttatilkynningu þar sem m.a. segir: <blockquote>„Að undanförnu hafa farið fram umræður milli Knattspyrnufélagsins Vals og stjórnar Körfuknattleiksfélags Reykjavíkur, um þá ósk K.F.R. að gerast deild í Val. Mál þetta var ítarlega rætt bæði innan stjórnar Vals, í fulltrúaráðinu og síðan lagt fyrir auka-aðalfund, þar sem það var endanlega samþykkt. Hinn 3. október 1970 var svo stofnfundur körfuknattleiksdeildar Vals haldinn að félagsheimilinu að Hlíðarenda. Þar gerði formaður Vals, Þórður Þorkelsson glögga grein fyrir málinu og gangi þess. Auk Þórðar tóku til máls Sigurður Helgason og Guðmundur Georgsson frá K.F.R. og lýstu ánægju sinni yfir þessum málavöxtum. Ýmsir fleiri töluðu þarna og töldu ræðumenn allir, að vel hefði tekist til í sambandi við mál þetta þar sem fyrr eða síðar myndi þessi íþróttagrein verða tekin á stefnuskrá Vals, hefði því verið mjög misráðið ef lausn máls þessa hefði orðið með öðrum hætti en raun varð á.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1415184|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-27}}</ref> </blockquote>Valsblaðið ræddi árið 1970 við Sigurð Má Helgason fyrsta formann körfuknattleiksdeildar Vals en þar skýrði hann m.a. svo frá stofnun deildarinnar í Val: <blockquote>„Ýmsar ástæður lágu til þess að við fórum að leita fyrir okkur hjá Val, hvort þar væri hljómgrunnur fyrir því að við kæmum sem félagar og þá deild í Val. Var fyrir ári síðan byrjað að leita hófanna um þetta. Útlitið hjá okkur var ekki sem best. Við höfðum hvergi félagssvæði, til stóð að rífa Hálogaland, en þar höfðum við þó svolítinn geymslukassa fyrir knetti, en það hús var okkar aðalvígi. Það var úr vöndu að ráða, átti að gefast upp, eða að leita að nýjum grunni til að starfa á. Það var almenn skoðun okkar að halda saman áfram, og leita að nýjum leiðum, og þá kom þessi hugmynd upp. Þetta var ekki sárasaklaust, en þetta var stórt félag með mikla félagslega aðstöðu sem okkur hefur alltaf vantað, þó þetta hafi einhvern veginn bjargast. Ég taldi hins vegar að við legðum það mikið með okkur til Vals að við stæðum á svipuðu stigi og Valur, sem sagt, við legðum til fólk, en þeir aðstöðuna. Fyrir okkur vakti að þetta gæti orðið til eflingar íþróttinni, og að við gætum haldið áfram að vera félagar, þó nafnið væri annað. Stofnfundurinn var svo haldinn í Félagsheimili Vals 3. okt. eins og fyrr var getið, og þar sá körfuknattleiksdeild Vals dagsins ljós, en við kvöddum okkar kæra KFR þann sama dag og geymum að sjálfsögðu margar góðar minningar frá því félagi. [...] Við munum gera okkar besta, og takist okkur að nýta aðstöðuna hjá Val vona ég að „Ljóti andarunginn“ geti orðið að fallegum fugli er fram líða stundir.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659165|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-27}}</ref> </blockquote>Valsblaðið 2020 hafði samband við Sigurð Má Helgason í tilefni af 50 ára afmæli körfuknattleiksdeildar Vals. Þar lýsti hann upphafsárunum í Val m.a. með eftirfarandi hætti: <blockquote>„Við vorum afar sjálfstæð eining hjá félaginu fyrstu árin og lítil sem engin tengsl voru á milli deilda á þeim tíma en ég sat fundi í aðalstjórn. Rekstur körfuknattleiksdeildarinnar var alveg sjálfstæður, við sáum um ráðningu þjálfara yngri flokka, fjáröflun og allt utanumhald. Við vorum með hugsjónafólk í þjálfun sem vann hljóðlaust. Mikil sjálfboðavinna var hjá þjálfurum á þessum árum sem keyrðu af hugsjón um allt land í leiki en foreldrastarf þekktist ekki. Einnig vorum við fyrsta deildin til að flytja inn erlenda körfuboltaþjálfara sem var mikil lyftistöng og hafði góð áhrif á útbreiðslu körfuknattleiks á Íslandi.“<ref name=":3" /> </blockquote> Á [[1961-1970|7. áratugnum]] var stofnuð [[Badminton|badmintondeild]] hjá Val en deildin náði aldrei að eflast verulega. Einnig átti skíðaíþróttin erfitt uppdráttar hjá félaginu, fyrst og fremst vegna þess að önnur íþróttafélög buðu upp á betri aðstöðu, en félagið átti þó stóran skíðaskála sem reistur var 1943 í Sleggjubeinsdal og var mikið notaður í félagsstarfinu. ==== Sprengja í iðkun ==== Gífurleg breyting varð á öllu íþróttalífi Íslendinga á áttunda áratugnum og segja má að íþróttavakning hafi átt sér stað. Valur fór ekki varhluta af þessari íþróttavakningu. Mjög mikil sókn var á öllum vígstöðvum hjá félaginu, enda vel í stakk búið til þess að taka á móti fjölda fólks og búa unglingum æskilega aðstöðu til æfinga og leikja. Allt frá stofnun félagsins árið 1911 hafði Valur verið stórt nafn í íslenskum íþróttaheimi en sennilega hefur stjarna félagsins aldrei risið eins hátt og á [[1971-1980|áttunda átatugnum]]. Valur varð þá að stórveldi í nær öllum íþróttagreinum sem stundaðar voru innan félagsins, bæði í meistaraflokkum og yngri flokkum. Ungilngastarfið hjá félaginu tók stökk fram á við og öll skipulagning félagsstarfsins þótti til mikillar fyrirmyndar. Barna- og unglingastarf hjá Val hefur í gegnum tíðina verið mjög öflugt og hefur þetta öfluga starf orðið til þess að Valur hefur lengst af tvímælalaust verið eitt sterkasta íþróttafélag á Íslandi og markið hefur ávallt verið sett hátt. Af félagsins hálfu hefur jafnan verið lögð áhersla á að fá hæft fólk til þess að leiðbeina hinum ungu og er ekki síður mikilvægt að búa börnum og unglingum góða aðstöðu. Árangur unglingaliða félagsins sýnir hversu starfið hefur verið öflugt en ótaldir eru þeir Íslandsmeistaratitlar og aðrir titlar sem ungt Valsfólk af báðum kynjum hefur fært félagi sínu á undanförnum áratugum og það sem er einkar ánægjulegt fyrir félagið er að flest það fólk sem skarað hefur fram úr í íþróttum hjá Val hefur alist upp hjá félaginu og hefur það verið einkennandi fyrir starfið. Segja má að skipulag unglingastarfsins hafi í stórum dráttum haldist hið sama í áratugi. Aldursflokkaskipting hefur þó verið mismunandi. Lengi vel höfðu þeir yngstu fá verkefni við sitt hæfi, aðeins var keppt í 2. og 3. flokki, síðar bættust 4. -6. flokkur við og á síðustu árum 7. flokkur hjá piltum og 6. flokkur hjá stúlkum. Þegar árið 1938 var stofnað til unglingaleiðtogaembættis innan aðalstjórnar félagsins sem sýnir hversu félagið hefur snemma látið sig unglingastarfið sérstaklega varða enda var félagið upphaflega stofnað sem unglingafélag í tengslum við æskulýðsstarf KFUM. Síðar tóku við unglinganefndir sem önnuðust skipulag unglingamálanna en mesta breytingin varða árið 1959 er deildarskiptingin var tekin upp og hverri deild fyrir sig var valin ákveðin stjórn. ==== Valur - Benfica ==== Árið 1968 lék knattspyrnulið Vals við [[S.L. Benfica]] í Evrópukeppni Meistaraliða. Valur hafði tvívegis áður verið þátttakandi í Evrópukeppni meistaraliða. Fyrsti leikur Vals í slíkri Evrópukeppni var um Evrópubikarinn og var þá leikið við belgíska liðið [[Standard Liège]]. Lauk þeirri viðureign svo á Laugardalsvellinum að liðin skyldu jöfn 1:1. En á heimavelli Standard í Liege, tapaði Valur 8:1. Önnur keppnin var í Evrópukeppni meistaraliða. Fyrri leikurinn fór einnig fram á Laugardalsvellinum gegn Jeuness frá [[Lúxemborg]]. Lauk þeim leik einnig með jafntefli 1:1 og í Lúxemborg urðu úrslitin einnig jafntefli 3:3 sem tryggði Val rétt til framhaldskeppni þar sem Valsmenn skoruðu fleiri mörk á útivelli. Í annarri umferð kepninnar dróst Valur gegn ungverska liðinu Vasas í [[Búdapest]] en þar sem svo langt var liðið á árið varð það að ráði að leika báða leikina í Ungverjalandi. Fyrri leiknum lauk með 6:0 og þeim síðari 5:1. Ungverskur sigur í bæði skiptin. [[Mynd:Benfica pendant in the Valur display cabinet (14504343571).jpg|thumb|Minjagripur frá leiknum við Benfica 1968.]] Þegar Valur lék við Benfica árið 1968 var Benfica eitt frægasta knattspyrnulið veraldar og hafði á að skipa mörgum af bestu knattspyrnumönnum heims. Í Valsblaðinu 1968 er vandlega fjallað um þessa viðureign: <blockquote>Vissulega var Valsmönnum þetta ljóst [þ.e. getustig leikmanna Benfica], það var því, í sjálfu sér, engin furða, þó að þeim skyti nokkurn skelk í bringu í fyrstu, er þeir fengu þá "óvæntu" fregn, að kappar þessir, hinir vígdjörfu og fótfimu, sem hin frægustu lið knattspyrnuheimsins hefðu ekki staðið snúning, myndi "finna þá í fjöru" á Laugardalsvellinum 18. september. En hér tjáði ekki um að sakast. Nú dugði ekki annað en bregðast af skörungsskap og karlmennsku við vandanum. Berjast til þrautar og falla þá, ef svo vildi verða, með sæmd.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4659006#page/n41/mode/2up|titill=Valur-Benfica|höfundur=Einar Björnsson|útgefandi=Knattspyrnufélagið Valur|mánuður=desember|ár=1968|mánuðurskoðað=júní|árskoðað=2026}}</ref></blockquote>Skipaðar voru þrjár nefndir sem skyldu megin veg og vanda hafa af því mikla starfi sem í hönd fór: Móttökunefnd, áróðursnefnd og fjáröflunarnefnd. Nefndir þessar tóku þegar til starfa og unnu hvert á sínu sviði. Mönnum var ljóst að lið eins og Benfica væri vant bestu þjónustu sem unnt er að láta í té í slíkum ferðalögum en samkvæmt umsögn fararstjórnar Benfica lauk hún miklu lofsorði á móttökurnar. Gestum var tryggð gisting á [[Hótel Loftleiðir|Hótel Loftleiðum]] og létu gestir mjög vel af öllum aðbúnaði þar. Stór plaköt voru gerð og prentuð og dreift um alla borgina, m.a. komið fyrir í ótal verslunargluggum. Þá voru meðal annars gerðir litlir áróðursmiðar sem voru festir á kyrrstæða bíla við bíó og önnur samkomuhús og víðar um borgina. Gerð voru og allstór auglýsingaspjöld með Eusbío þar sem heilmynd af honum trónaði ásamt umsögn um snilli hans. Frásagnir af liði gestanna og auglýsingar dundu dag hvern í útvarpinu með auknum krafti eftir þí sem hin stóra stund nálgaðist og sjónvarpið lét ekki sinn hlut eftir liggja. Auk frétta og mynda í íþróttatímanum skaut veðurfréttamaðurinn, [[Páll Bergþórsson]], áróðri fyrir leiknum inn í veðurfréttirnar um leið og hann spáði góðu veðri leikdaginn. Sala aðgöngumiða hófst 10 dögum fyrir leikinn. Umboðsmenn voru skipaðir víðsvegar um landið, í flestum stærri kaupstöðum, sem tóku á móti pöntunum áður en hin eiginlega forsala hófst. Þegar á fyrsta klukkutímanum seldust öll stúkusæti upp og fengu færri en vildu. Síðan gekk dag hvern, jafnt og þétt, á aðra aðgöngumiða. Áhorfendafjöldi rendist vera 18.243 sem var met. Hinn 16. september renndu svo gestirnir í hlaðið á Gullfaxa Flugfélagsins. Auk stjórnar Vals, undirbúningsnefnda og annarra félaga, kom margt forvitinna áhorfenda. Er liðsmenn gengu niður landganginn brá mönnum nokkuð í brún þar sem Eusebío birtist ekki. Skeyti hafði borist frá stjórn Benfica að allir bestu leikmenn liðsins kæmu og því kom þetta illa við stjórn Vals. Á daginn kom hins vegar að Eusebío kæmi degi síðar en hann hefði þurft að leggja lykkju á leið sína til landsins til að veita viðtöku gullknattspyrnuskó í París en franska blaðið L'Equipé kaus lið hans, Benfica, besta knattspyrnulið Evrópu og Eusebío stjörnu þess. Leikurinn sjálfur endaði með 0:0 jafntefli og vöktu úrslitin mikla athygli. Síðari leiknum lauk svo með öruggum 8-1 sigri Benfica. === 1980-1991: Bygging nýs íþróttahúss. Valur vængjum þöndum. Sumarbúðir í borg. Íslandsmeistarar undir stjórn Ian Ross. === ==== Uppbygging að Hlíðarenda ==== Jón G. Zoega, sem var formaður knattspyrnudeildar Vals þegar framkvæmdir við nýtt íþróttahús hófust, lýsti aðdraganda að byggingu þess í Valsblaðinu 1991 svo: <blockquote>„Það var stjórn knattspyrnudeildar Vals árið 1980 átti hugmyndina að því að byggja nýtt íþróttahús. Við vorum í verulegum vandræðum með vetraræfingar knattspyrnumanna innanhúss því þeir voru látnir sitja á hakanum af skiljanlegum ástæðum við nýtingu eina íþróttahúss félagsins. Handboltinn og körfuboltinn eru inniíþróttir og þess vegna áttu þessar greinar flesta tíma í húsinu. Engin áform voru uppi hjá aðalstjórn félagsins og ekkert í gangi sem benti til þess að íþróttahús yrði reist á næstu árum. Við í stjórn knattspyrnudeildar fórum þá að velta fyrir okkur möguleikum á því að koma okkur upp aðstöðu fyrir knattspyrnumenn á þann hátt að þeir gætu sparkað innanhúss þótt ekki væri um glæsilegt íþróttahús að ræða. Fyrst beindust sjónir manna að flugskýlunum sem voru í næsta nágrenni við Hlíðarenda. Eftir frumkönnun kom í ljós að við fengum ekki inni í neinu flugskýli. Þá beindust augu manna að því að kaupa stóran bragga af varnarliðinu og reisa hann á Hlíðarenda. Á sama tíma var ljóst að sýningarskáli, sem hafði verið nokkur ár við Laugardalshöllinni og var í eigu Kaupstefnunnar hf., var til sölu. Við ákváðum að ganga til samstarfs við Kaupstefnuna um kaup á skemmunni sem var óeinangruð og súlulaus. Knattspyrnudeildin keypti skemmuna fyrir sinn eigin reikning - lét rífa hana í Laugardalnum og flytja hana að Hlíðarenda. Í stjórn knattspyrnudeildar á þessum tíma var Þorvaldur Mawby, sem var framkvæmdastjóri eins stærsta byggingafélags landsins, Byggung hf., og hafði hann gríðarlega þekkingu á byggingamálum og góð sambönd sem nýttust knattspyrnudeildinni. [...] Knattspyrnudeildin réðst í það að grafa grunn, steypa sökkulinn og reisa skemmuna ofan á hann. [...] Knattspyrnudeildin seldi þriggja herbergja íbúð til þess að standa undir grunngreftrinum, sökklinum og veggjunum en átti fyrir skemmunni í sjóði sínum. Þegar þessu lauk tók aðalstjórn félagsins við af okkur og lauk byggingu íþróttahússins á nokkrum árum undir styrkri stjórn Péturs Sveinbjarnarsonar, þáverandi formanns Vals.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4997821|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref></blockquote>Fyrsta skóflustungan að húsinu var tekin 10. maí 1981 og húsið fullklárað og vígt árið 1987. Skíðaskáli skíðadeildar Vals var endurreistur á árunum 1980-1981 en Sigurður Guðmundsson stýrði þeim framkvæmdum. Þá var félagsheimilið og íbúðarhúsið að Hlíðarenda endurbyggt en ástand húsanna var orðið svo slæmt að þau voru varla hæf til notkunar. Aðalstjórn tók þá ákvörðun að endurbyggja húsin en til skoðunar kom að rífa þau. Árið 1983 lék Valur fyrstu opinberu heimaleikina í knattspyrnu að Hlíðarenda. Valur varð þar með fyrsta reykvíska félagið til þess að leika deildarleik í efstu deild á eigin félagssvæði en á níunda áratugnum var Valur fyrsta liðið í Reykjavík til þess að leika alla sína heimaleiki á eigin heimavelli. Árið 1988 var tréstúka byggð við knattspyrnuvöll félagsins en hún fauk í miklu óveðri sem geysaði í febrúar 1991. Stúkan var endurreist fyrir keppnistímabilið 1991. Árið 1988 gekk félagið einnig til samninga við Reykjavíkurborg vegna lagningar nýs Bústaðavegar. Félagið lét af hendi u.þ.b. hálfan hektara úr erfðafestulandi sínu gegn afhendingu á flugvallarveginum gamla. Hafði félagið í kjölfarið til umráða samfelldu svæði í vesturátt og að loknum samningum við Reykjavíkurborg var landsvæði Vals 85.500 fermetrar. ==== Valur vængjum þöndum. 70 ára afmælisrit Vals ==== Árið 1981 í tilefni 70 ára afmælis Knattspyrnufélagsins Vals gaf félagið út veglegt afmælisrit, Valur vængjum þöndum. Höfundar ritsins voru Jón Birgir Pétursson og Steinar J. Lúðvíksson en ritstjóri Ólafur Gústafsson. Ritið fjallar ítarlega um sögu félagsins allt frá stofnun fram til ársins 1981 en ritið er alls 250 blaðsíður. ==== Sumarbúðir í borg ==== Vorið 1988 bauð Knattspyrnufélagið Valur í fyrsta sinn upp á íþróttanámskeið fyrir börn undir nafninu "Sumarbúðir í borg". Sumarbúðir í borg eru enn starfræktar fyrir börn á aldrinum 6-11 ára. Lögð er áhersla á fjölbreytta íþróttaiðkun þar sem unnið er með skyn- og hreyfiþroska barna í gegnum fjölbreytta leiki en helsta markmið námskeiðsins er að veita börnunum fjölbreytt íþróttauppeldi og byggja upp hjá þeim heilbrigðar og hollar lífsvenjur í öruggu, jákvæðu og skemmtilegu umhverfi. ==== Íslandsmeistarar undir stjórn Ian Ross ==== Í mars 1984 gerði knattspyrnudeild Vals samning við Ian Ross, Skota sem áður hafði m.a. leikið með Aston Villa og Liverpool en hafði einnig mikla reynslu sem þjálfari, þess efnis að Ross myndi taka við þjálfun meistaraflokks karla í knattspyrnu. Ross var fljótur að sanna sig sem þjálfari en liðið hafnaði í öðru sæti á hans fyrsta tímabili. Ross stýrði liðinu til sigurs á Íslandsmótinu í knattspyrnu ári síðar og endurtók leikinn árið 1987. === 1991-2001: Fjárhagsörðugleikar. Friðrikskapella reist. Fall í fyrsta sinn. Frábær árangur í handknattleik karla. === ==== Friðrikskapella ==== Á afmælisdag séra Friðriks 25. maí 1990 var fyrsta skóflustungan tekin að kapellu séra Friðriks, svonefndri [[Friðrikskapella|Friðrikskapellu]]. Fyrstu skólfustunguna að Friðrikskapellu tók [[Davíð Oddsson]], í borgarstjóratíð sinni. Hr. [[Ólafur Skúlason]], þáverandi [[Biskup Íslands|biskup Íslands]], vígði Friðrikskapellu 25. maí 1993 þegar 125 ár voru liðin frá fæðingu Friðriks Friðrikssonar. Kapellan tekur 150 manns í sæti en kostnaður við hana nam 21,3 milljónum króna að frátöldum efnisgjöfum og sjálfboðavinnu. Framkvæmdirnar voru fjármagnaðar með föstum framlögum 80 styrktarmanna og framlögum fyrirtækja og styrkja frá Reykjavíkurborg, ríkissjóði Íslands og jöfnunarsjóði kirkna. Friðrikskapella var reist af samtökum um byggingu Friðrikskapellu sem stofnuð voru árið 1989. Stofnendur samtakanna voru vinir séra Friðriks og félagsmenn í samtökum sem séra Friðrik stofnaði: KFUM og KFUK, knattspyrnufélaginu Val, karlakórnum Fóstbræðrum og skátahreyfingunni (skátafélagið Væringjar). Formaður samtaka um byggingu Friðrikskapellu var [[Gylfi Þ. Gíslason]] og formaður framkvæmdanefndar Pétur Sveinbjarnarson. Arkitekt kapellunnar er Nikulás Úlfar Másson.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/105984/|title=Biskup vígði Friðrikskapellu|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref> ==== Valsmenn hf. ==== Hinn 1. desember 1999 var fjárfestingarhlutafélagið Valsmenn hf. stofnað að Hlíðarenda. Rúmlega 200 manns mættu á stofnfundinn en tilgangur félagsins var að vera sjálfstæður fjárhagslegur bakhjarl fyrir Knattspyrnufélagið Val. Markmið félagsins var að gera Val aftur að þeirri fjöldahreyfingu sem félagið var. Í Valsblaðinu 1999 var haft eftir Brynjari Harðarsyni, stjórnarformanni Valsmanna hf. að "Stofnun félagsins [hefði] verið í uppsiglingu í langan tíma og [kæmi] til af gríðarlegum þrengingum íþróttahreyfingarinnar. Hreyfingin [standi] á krossgötum áhugamennsku og atvinnumennsku og þjóðfélagsaðstæður [hafi] gjörbreyst. Starf sem áður byggðist á þróttmiklu starfi áhugasamra félagsmanna byggist nú fyrst og fremst á aðgangi að fjármagni. Íþróttir og viðskipti [væru] alltaf að færast nær hvort öðru." Jafnframt kemur fram að yfir 40 milljónir hafi safnast.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998521#page/n53/mode/2up/|title=Valsmenn hf.|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Í fyrstu stjórn Vals­manna hf. sátu Brynjar Harð­ar­son, fyrr­ver­andi hand­bolta­leik­maður hjá Val og íslenska lands­lið­inu sem var for­mað­ur, Helgi Magn­ús­son, Elías Her­geirs­son, Frið­rik Soph­us­son, fyrr­ver­andi ráð­herra, Stefán Gunn­ars­son, Kjartan G. Gunn­ars­son og Örn Gúst­afs­son. Fyrsti skráði fram­kvæmda­stjór­inn var lög­mað­ur­inn [[Brynjar Níelsson]], síðar þing­maður Sjálf­stæð­is­flokks. Brynjar Harð­ar­son tók þó fljót­lega við öllum rekstri félags­ins sem snérist um að fjár­festa hluta­féð. Það var meðal ann­ars gert með kaupum á stóru aug­lýs­inga­skilti sem sett var upp við Hlíð­ar­enda og kaupum á verð­bréf­um. <ref>{{Citeweb|url=https://kjarninn.heimildin.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|website=www.kjarninn.heimildin.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> ==== Fall í fyrsta sinn ==== Á árunum 1990-1992 hafði karla­lið Vals í knatt­spyrnu unnið þrjá bik­ar­meist­aratitla í röð og tekið þátt í Evr­ópu­keppni. Hand­boltalið Vals var líka það besta á Íslandi á tíunda ára­tugnum og vann hvern Íslands­meistar­tit­il­inn á fætur öðr­um. Félagið var hins vegar illa statt fjárhagslega og skuldir söfn­uð­ust upp ár frá ári og voru að sliga allan rekst­ur. Knatt­spyrnu­deildin var í verstum mál­um, enda fjár­frek­ust. Sú staða fór að end­ur­spegl­ast í frammi­stöð­unni á vell­inum og árið 1999 féll Valur úr efstu deild knatt­spyrnu karla í fyrsta sinn í sögu sinni.<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.heimildin.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|website=www.kjarninn.heimildin.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Aðspurður að því hvort hann væri búinn að jafna sig eftir fall Vals niður í 1. deild í Valsblaðinu 1999 svaraði Ellert Sölvason (ávallt kallaður Lolli): "Já ég er búinn að því en það tók dálítinn tíma. Ég horfði á beina útsendingu frá leik Fram og Víkings og við vorum rúmar tvær mínútur frá því að bjarga okkur frá falli. Mér leið afskaplega illa. En maður verður að kunna að tapa þótt maður vilji helst alltaf sigra. Núna liggur leiðin bara upp á við hjá okkur. Stelpurnar hafa staðið sig vel, bæði í handbolta og fótbolta og ég hef mikla trú á meistaraflokki karla í báðum greinum. Valshjartað mun koma þeim aftur á toppinn. Það er ekki spurning..."<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998523#page/n55/mode/2up|title=Valsmenn hf.|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> ==== Viðræður við Ungmennafélagið Fjölni í Grafarvogi ==== Í skýrslu aðalstjórnar Vals sem birtist í Valsblaðinu 2000 kemur fram að eftir miklar umræður hafi stjórn ákveðið að skoða nýja möguleika, "...m.a. í ljósi þess að hægt gekk að fá borgaryfirvöld til að styrkja verulega uppbyggingu á Hlíðarendasvæðinu." Hafi stjórn því ákveðið að kanna möguleika á samstarfi við Ungmennafélagið Fjölni [[Fjölnir]] sem hugsanlega gæti leitt til sameiningar félaganna síðar. Fram kemur að fjölmargar ástæður hafi legið að baki þessari ákvörðun og að um hana hafi orðið "fjörugar" umræður á aðalfundi félagsins. Fram kemur að viðræður á milli félaganna hafi gengið vel og verið ánægjulegar og komnar það langt að formenn félaganna hafi undirritað viljayfirlýsingu en hins vegar hefði báðum félögum verið ljóst að ekkert yrði úr samstarfi ef ekki kæmi til öflugur stuðningur borgaryfirvalda. Verulega hafi hægt á málinu í kjölfar aðkomu borgaryfirvalda og að lokum hafi félögin ákveðið að falla frá áformunum en leituðu þess í stað að borgaryfirvöld styddu félögin strax, hvort um sig, í þeirri uppbyggingu sem þyrfti að fara fram innan á þeirra svæðum og tryggja hag þeirra. <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998543#page/n11/mode/2up|title=Skýrsla aðalstjórnar|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> ==== Fjárhagasörðugleikar ==== Í viðtali við Reyni Vigni, þáverandi formann Vals, sem birtist í Valsblaðinu 2001, fjallaði hann nokkuð um fjárhagsstöðu félagsins. "Því er ekki að leyna að stór hluti af starfi aðalstjórnar fer í fjármál. Afkoma deildanna á þessum árum hefur ekki verið góð, reyndar talsvert tap öll árin og aðalstjórn hefur þurft að grípa inn í til þess að halda deildunum á floti. Það hefur verið dapurt að sjá ekki hagnað af rekstri deildanna. Á sama tíma hefur eignunum verið stýrt ágætlega og við náð að byggja heilmikið upp á svæðinu." <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998659#page/n59/mode/2up|title=Ný sýn að Hlíðarenda?|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Á þessum tíma skuldaði félagið um 200 milljónir króna auk þess sem aðstaða félagsins var afar bágborin og ljóst að ráðast þurfti í umtalsverða fjárfestingu til þess að bæta aðstöðu félagsins á svæðinu. Félaginu hafði að vísu tekist árið 1995 að endurfjármagna skuldir þess en um þá endurfjármögnun fjallaði Reynir Vignir í fyrrnefndu viðtali með svofelldum hætti: "Ég varð reyndar enn glaðari vorið '95 þegar það tókst með góðu átaki og hjálp [[Íslandsbanki|Íslandsbanka]] og [[Landsbankinn|Landsbankans]] að endurfjármagna félagið algjörlega, breyta öllum skuldum í langtímalán. Það gerði okkur kleift að breyta starfseminni strax. Þegar ég stóð með veðbókarvottorð í höndunum, með tveimur veðréttum í staðinn fyrir 30-40 áður og öll vatnaskil gerð upp, þá var ég hvað stoltastur á fyrsta árinu." ==== Frábær árangur í handknattleik karla ==== Á tíunda áratug tuttugustu aldar hélt karlalið Vals í handknattleik uppi heiðri félagsins. Liðið varð Íslandsmeistari árin 1991, 1993, 1994, 1995, 1996 og 1998 auk þess sem liðið varð bikarmeistari árin 1990, 1993 og 1998. Árið 1998 mættust Valur og Fram í sögulegum bikarúrslitaleik í Laugardalshöll. Í stöðunni 19-15 fyrir Fram þegar fimm mínútur lifðu af leiknum, þá reiknuðu flestir með sigri Fram. Valsmönnum tókst hins vegar að snúa taflinu við og urðu lokasekúndur leiksins eftirminnilegar. Þegar þrjár sekúndur voru eftir fengu Valsmenn aukakast í stöðunni 20-19 fyrir Fram. Valsmönnum tókst að koma boltanum inn að vítateig og skora og liðið hafði síðan betur í framlengingunni. Nokkrir eftirmálar urðu eftir bikarúrslitaleik Vals og Fram árið 1998. Framarar kærðu úrslitin og gerðu margvíslegar athugasemdir við aukakast Valsmanna. Í fyrsta lagi byggði kæran á því að Valsmenn hefðu verið með sjö útileikmenn þegar aukakastið var tekið en enginn þeirra í öðrum lit, í öðru lagi á því að Freyr Brynjarsson, sem skoraði jöfnunarmarkið umdeilda, hefði verið fyrir innan punktalínu þegar aukakastið var tekið og loks á því að leiktími væri liðinn þegar markið var skorað samkvæmt klukkunni í húsinu. <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1898141?iabr=on#page/n7/|title=Ekki búið fyrr en...|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Dómstóll HSÍ komst að þeirri niðurstöðu í upphafi að leikurinn skyldi leikinn að nýju. Við þá niðurstöðu sættu Valsmenn sig ekki og að loknum miklum málaferlum var niðurstaðan sú að úrslit leiksins skyldu standa óbreytt en þegar yfir lauk höfðu fallið 8 dómar eða úrskurðir í málinu.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998437#page/n21/mode/2up|title=Sigrar innan vallar og utan. Ársskýrsla handknattleiksdeildar|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Á þessum árum léku margir af fremstu handknattleiksmönnum Íslands með Val svo sem [[Ólafur Stefánsson]], [[Dagur Sigurðsson]], [[Guðmundur Hrafnkelsson]], [[Geir Sveinsson]], [[Valdimar Grímsson]] o.fl. === 2002-2007: Mikilvægur samningur í höfn. Frábær árangur í knattspyrnu kvenna undir stjórn Elísabetar Gunnarsdóttur. Langþráðir titlar í knattspyrnu karla. Uppbygging að Hlíðarenda === ==== Mikilvægur samningur í höfn ==== Í niðurlagi skýrslu aðalstjórnar í Valsblaðinu 2001 var sett fram sú skoðun að ef samningar næðust við Reykjavíkurborg á árinu 2002, væri stjórnin þess fullviss að þá sköpuðust spennandi tækifæri til mótunar nýrrar framtíðar fyrir Knattspyrnufélagið Val. Með þetta að leiðarljósi fór mestur tími stjórnar Vals í vinnu við samningagerð við fulltrúa Reykjavíkurborgar um framtíðarskipulag Hlíðarendareits og um leið að tryggja stöðu félagsins á því svæði. Fram kemur í skýrslu aðalstjórnar félagsins sem birtist í Valsblaðinu 2002 að fjölmargir fundir hafi verið haldnir bæði innan stjórnar og á milli fulltrúa Vals og borgarinnar um málið og að stjórninni hafi verið það kappsmál að ljúka viðræðum fyrir borgarstjórnarkostningar í lok maí. Samningaviðræðum lauk í byrjun maí og á afmælisdegi Vals, 11. maí 2002, undirritaði þáverandi borgarstjóri Reykjavíkur [[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]] samning við Val.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998721#page/n5/mode/2up|titill=Mikilvægur samningur í höfn. Ársskýrsla aðalstjórnar 2002.|höfundur=Stjórn Knattspyrnufélagsins Vals|ár=2002|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2026}}</ref> Í Valsblaðinu 2002 er gerð nánari grein fyrir efni samningsins. Vegna flutnings Hringbrautar og breikkunnar Flugvallavegar þurfti að skerða félagssvæði Vals um rúmlega 9.000 m². Því þurfti að endurskipuleggja svæði félagsins. Var því í samningnum kveðið á um heimild til þess að byggja húsnæði fyrir atvinnustarfsemi og íbúðir auk íþróttastarfsemi á svæðinu. Gert var ráð fyrir að allt svæðið, sem afmarkast af Hlíðarfæti og Hringbraut sem og Bústaðavegi og Flugvallarbraut, yrði skipulagt sem ein heild og að tekjur af byggingu mannvirkja myndu fjármagna uppbyggingu nýrra íþróttamannvirkja félagsins. Samkvæmt samningnum skuldbatt Valur sig til þess að ráðstafa því fé sem fengist við sölu byggingarréttar eingöngu til greiðslu skulda og til uppbyggingar íþróttastarfsemi að Hlíðarenda og þeirra mannvirkja sem áætlað var að byggja upp skv. deiliskipulagstillögu. Að því marki sem tekjur af sölu byggingarréttar dygði ekki til að standa straum af framkvæmdakostnaði þeirra mannvirkja sem getið er um í samningnum skuldbatt Reykjavíkurborg sig til að leggja fram fé til uppbyggingar þeirra, sbr. sérstökum samningi þar um.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998727#page/n11/mode/2up|titill=Hlíðarendi. Framtíðarsýn|höfundur=Kristján Ásgeirsson, ALARK arkitektar ehf.|ár=2002|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2026}}</ref> 16. desember 2003 var skrifað undir viðaukasamning milli Vals og Reykjavíkurborgar um framkvæmdir á Hlóðarenda. Þetta var í samræmi við ofangreindan rammasamning aðila frá 11. maí 2002. Í viðaukasamningnum var ákveðið að breyta deiliskipulagi á Hlíðarendareit og fjölga íbúðum á svæðinu miðað við það sem áður hafði verið ákveðið.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998061#page/n5/mode/2up|titill=Valsmenn stöndum allir saman um mestu framkvæmdir nokkurs íþróttafélags á Íslandi. Ársskýrsla aðalstjórnar 2004|ár=2004|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2026}}</ref> Sér­stök bygg­inga­nefnd Reykja­vík­ur­borgar og Vals sá um sölu bygg­inga­rétt­ar­ins. Hún gerði samn­ing við kaup­anda af honum hinn 11. maí 2005. Kaup­and­inn var Vals­menn hf. og kaup­verðið var 485 millj­ónir króna ásamt kaup­rétti á bygg­inga- og lóða­rétt­indum fyrir 385 millj­ónir króna. Auk þess átti kaup­and­inn að greiða gatna­gerð­ar­gjöld. Heild­ar­verðið var því um 900 millj­ónir króna. Vals­menn greiddu um 400 millj­ónir króna út til hinnar sam­eig­in­legu bygg­inga­nefndar og restin átti að greið­ast þegar lóða­leigu­samn­ingar væru til­bún­ir. Fjár­mun­irnir nýtt­ust til að greiða niður alla skuldir Vals og sem eig­in­fjár­fram­lag inn í bygg­ingu íþrótta­mann­virkja.<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|date=2019-05-17|website=Kjarninn|language=is|access-date=2026-04-29}}</ref> ==== Frábær árangur í knattspyrnu kvenna undir stjórn Elísabetar Gunnarsdóttur ==== Í lok sumars 2003 tilkynnti [[Helena Ólafsdóttir]] að hún myndi ekki gefa kost á sér til áframhaldandi þjálfunar kvennaliðs Vals í knattspyrnu. Í hennar stað var ráðin [[Elísabet Gunnarsdóttir (knattspyrnuþjálfari)]] sem var þekkt fyrir góðan árangur í þjálfun hjá yngri flokkum félagsins. Elísabet hóf þjálfaraferil sinn hjá Val árið 1993 sem aðstoðarþjálfari 4. og 5. flokks kvenna. Hún þjálfaði yngri flokka kvenna síðan allt frá 6. flokki til 2. flokks en árið 2001 tók hún að sér þjálfun meistaraflokks kvenna í Vestmannaeyjum hjá ÍBV. Árangur liðsins undir stjórn Elísabetar var frábær strax frá fyrsta ári. Liðið varð Íslandsmeistari undir hennar stjórn strax árið 2004 og komst í úrslitaleik bikarkeppninnar. Var þetta fyrsti Íslandsmeistaratitill Vals frá árinu 1989 í meistaraflokki í knattspyrnu. <ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998083#page/n27/mode/2up|titill=Fyrsti Íslandsmeistaratitill frá 1989 í meistaraflokki og bjart framundan. Skýrsla knattspyrnudeildar 2004|útgefandi=Valsblaðið 2004|ár=2004|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2026}}</ref> Mikill liðsstyrkur barst liðinu haustið 2004 er [[Margrét Lára Viðarsdóttir]] skrifaði undir samning við félagið. Þrátt fyrir að liðið hafi spilað frábæran sóknarleik árið 2005 varð tímabilið á Íslandi mikil vonbrigði fyrir Valsliðið í baráttunni við Breiðablik. Aftur á móti átti liðið góðu gengi að fagna í Evrópukeppni það árið. Í Valsblaðinu 2005 rakti [[Guðbjörg Gunnarsdóttir]] markvörður liðsins Evrópuævintýri meistaraflokks kvenna í knattspyrnu árið 2005. Valsstúlkur komust fyrstar kvenna í 16 liða úrslit Evrópukeppninnar eftir sigur á FC United í Finnlandi. Í næsta riðli mætti liðið sænsku meistörunum í [[Djurgården]], serbnesku meisturunum ZFK Masinac PZP Nis og Kazakstan Alma. Liðið komst upp úr riðlinum eftir sterkan 8-0 sigur á móti Alma. Í 8 liða úrslitum mætti liðið svo Evrópumeisturunum frá [[Potsdam]] en þar mætti Valsliðið loks ofjörlum sínum.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4999355#page/n31/mode/2up|titill=Evrópuævintýri meistaraflokks kvenna í knattspyrnu í hnotskurn|höfundur=Guðbjörg Gunnarsdóttir|ár=2005|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> Liðið varð Íslands- og bikarmeistari árið 2006 og Íslandsmeistarar árin 2007 og 2008 undir stjórn Elísabetar Gunnarsdóttur. Að loknu tímabilinu 2008 kvaddi Elísabet Hlíðarenda og flutti til Kristianstad í Svíþjóð þar sem hún tók að sér þjálfun liðsins.Í viðtali við Valsblaðið 2008 sagði Elísabet Gunnarsdóttir m.a. svo um þá tilfinningu að kveðja Val og taka við Kristinstad í Svíþjóð: <blockquote>Þetta er skrýtin tilfinning og að vissu leyti endir á ákveðnu skeiði. Ég hef nánast leitt nokkra leikmenn í rúman áratug í gegnum yngri flokkana og upp í meistaraflokk. Og þar fyrir utan höfum við náð öllum okkar markmiðum. Þegar ég kem aftur í Val verða án efa breyttar aðstæður, ný sjónarmið og örugglega jafn spennandi að koma til baka eins og að þakka fyrir sig núna. Það er sumpart skrýtið að þessu tímabili sé lokið.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4997977#page/n29/mode/2up|titill=Stelpur eru töluvert flóknari tegund en strákar! Elísabet Gunnarsdóttir, "hin sigursæla" yfirgefur Hlíðarenda í bili.|höfundur=Þorgrímur Þráinsson|ár=2008|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> </blockquote> ==== Langþráðir titlar í knattspyrnu karla ==== Árið 2004 sigraði Valur 1. deildina og komst þar með aftur upp í efstu deild. Ári síðar tók við Valsliðinu einn sigursælasti þjálfari landsins, [[Willum Þór Þórsson]]. Hann náði strax góðum árangri en liðið lenti í 2. sæti á Íslandsmótinu og vann bikarmeistaratitil eftir 1-0 sigur á Fram í úrslitaleik. Var þetta fyrsti stóri titill Vals í knattspyrnu karla síðan 1992 þegar liðið varð síðast bikarmeistari. [[Sigurbjörn Hreiðarsson]] var í liðinu í bæði skiptin. Hann sat á bekknum allan tímann þegar Valur vann KA í framlengdum leik árið 1992 en árið 2005 var hann fyrirliði liðsins og lykilmaður í liðinu. Sigurbjörn hóf ferill sinn á Dalvík í yngri flokkum en lék svo með Val frá 15 ára aldri. Sigurbjörn var til viðtals í Valsblaðinu árið 2005 og rakti þar þrautagöngu karlaliðs Vals í knattspyrnu árin 1999-2005. <blockquote>Ef einhverjum gömlum Valsmönnum hefur fundist að himininn hafi verið að hrynja þegar liðið féll 1999 þá get ég lýst því þannig að sólin hafi dottið ofan á mig, mér fannst ég brenna upp til agna, þetta var hræðilegur dagur í Grindavík í síðustu umferðinni sem ég glemy aldre. Það veit enginn sem ekki spilaði þennan falleik hversu hræðileg tilfinningin var. [...] Öll stórveldi í heimssögunni hafa lent í kröppum dansi. Það er styrkur stórveldis að rísa á ný og koma til baka. Við náðum að komast strax árið eftir í úrvalsdeildina, lögðum allt í að komast meðal þeirra bestu á ný. [...] Árið 2001 féllum við aftur, en það sumar vorum við með 17 stig fyrri hluta sumars en í seinni umferðinni gekk allt á afturfótunum og við enduðum með 19 stig. Það var aulaskapur að falla aftur. Þá var klúbburinn að mínu mati nánast dauður, ég man alltaf eftir því að þetta haust var nánast ekki stjórn í knattspyrnudeildinni, það var enginn eftir og maður hugsaði með sér, ætti maður ekki bara að drífa sig núna. Það var ekki hægt að líta á þetta fall sem tækifæri til naflaskoðunar, það var hreinlega áfall. Ég bara gat ekki horfið á braut. Þorlákur Árna kom sem þjálfari, ég var eftir, Guðni Rúnar var líka og við fengum ýmsa stráka til að snúa heim sem höfðu leikið með öðrum liðum, við spiluðum skemmtilegan fótbolta og vorum búnir að tryggjua okkur árið 2002 sæti í úrvalsdeildinni eftir 11 umferðir fyrir verslunarmannahelgi. Við vorum með frábærlega spilandi lið en ekki nægilega reynslumikið til að spila í úrvalsdeild. Það kom berlega í ljós árið eftir 2003 að liðið var ekki tilbúið í úrvalsdeildina, nánast sama liðið með tvo nýja góða leikmenn minnir mig [...] Reyndar var algjör klaufaskapur að falla í þriðja sinn með 20 stig, við gerðum jafntefli við KA í næst síðustu umferð, með sigri þar hefðum við hangið uppi. Við steinlágum í síðustu umferðinni á móti Fylki og fall í þriðja sinn staðreynd. Árið 2004 [...] gerðum við einfaldlega það sem þurfti til að komast upp aftur [...] Síðasta tímabil hefur verið hreint frábært. Á undirbúningstímabilinu gekk allt upp, við fengum marga góða leikmenn sem féllu vel í hópinn, koma Willums sem þjálfara hreinlega setti alveg nýtt hugarfar í liðið. Á þessum tímapunkti hentaði vinnuaðferð og hugmyndafræði hans pottþétt inn í hópinn og hann hefur mikinn sigurvilja. Stjórnin var styrk, umgjörin góð og stuðningsmennirnir, Stuðarar, frábærir.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4999339#page/n15/mode/2up|titill=Það er styrkur stórveldis að rísa á ný|höfundur=Guðni Olgeirsson|ár=2005|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> </blockquote>Árið 2007 lék liðið á Laugardalsvelli sökum uppbyggingar að Hlíðarenda. Liðið varð Íslandsmeistari árið 2007 eftir 1-0 sigur á liði HK í lokaleik. === 2008-dagsins í dag: sigur í Hæstarétti. Ný íþróttamannvirki vígð. Gullöld. === ==== Sigur í Hæstarétti ==== Líkt og að framan er rakið greiddu Valsmenn hf. um mörg hundruð milljónir króna fyrir byggingarétt á Valssvæðinu árið 2005. Kaupin voru fjármögnuð með láni frá Frjálsa fjárfestingabankanum hf. Upp­haf­lega stóð til að fram­kvæmdir myndu hefj­ast haustið 2005 en í sept­em­ber það ár bað þáver­andi skipu­lags­ráð Reykja­víkur Vals­menn um að bíða með uppbyggingu þar sem til stæði að útbúa deiliskipulag sem tæki til allrar Vatnsmýri. Vals­menn sam­þykktu að fresta fram­kvæmdum til allt að loka árs 2007 gegn því að fá aukin bygg­inga­rétt á Hlíð­ar­enda­svæð­inu og gegn lof­orði Reykja­vík­ur­borgar um að félagið yrði ekki fyrir frek­ari fjár­hags­legum skaða vegna seink­unar á fram­kvæmdum og breyt­inga á skipu­lagi. Sam­komu­lagið gerði að lokum ráð fyrir sér­stökum tafa­bót­um, tíu millj­ónum króna á mán­uði, ef tafir yrðu á lúkn­ingu deiliskipu­lags og frá­gangi lóð­ar­leigu­samn­inga umfram 15. júlí 2007.<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|date=2019-05-17|website=Kjarninn|language=is|access-date=2026-05-12}}</ref> Pólitískur óstöðugleiki í borginni og svo efnhagshrunið 2008 gerðu það hins vegar að verkum að framkvæmdir töfðust enn frekar. 20. ágúst 2008, gerði borgin nýjan samn­ing við Val og Vals­menn um að taka á sig allskyns kostnað vegna fram­kvæmda á Hlíð­ar­enda­svæð­inu og greiða Vals­mönnum hf. alls 120 milj­ónir króna í tveimur greiðsl­um. Enn fremur var kveðið á um að breyt­ingum á deiliskipu­lagi og útgáfu nýrra lóð­ar­leigu­samn­inga skyldi lokið eigi síðar en 31. októ­ber 2009. Fram til þess að lóð­ar­leigu­samn­ingar hefðu verið gefnir út skyldi Reykja­vík­ur­borg greiða tafa­bætur og Vals­menn hf. skyldu end­ur­greiða Reykja­vík­ur­borg yfir­teknar og útlagðar fjár­hæðir í tveimur greiðsl­um, sex og tólf mán­uðum eftir útgáfu lóð­ar­leigu­samn­inga.<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|date=2019-05-17|website=Kjarninn|language=is|access-date=2026-05-12}}</ref> Í árslok 2009 námu skuldir Valsmanna hf. um 2,9 milljörðum króna samkvæmt ársreikningi. Áætlaðar framkvæmdir á svæðinu, sem áttu að standa undir uppgjöri skulda, höfðu tafist verulega. Félagið hélst í rekstri að miklu leyti vegna tafarbóta sem Reykjavíkurborg greiddi, en greiðslu þeirra lauk 2010 þegar nýtt deiliskipulag tók gildi. Með aðkomu hluthafa fékkst 1.125 milljóna króna lán frá Landsbankanum til að ljúka uppgjöri við þrotabú Dróma (sem tók við réttindum og skyldum Frjálsa fjárfestingabankans hf.). Samhliða var veðum létt af lóðum og samningur náðist við Reykjavíkurborg um lokagreiðslur byggingarréttar, sem gerði útgáfu byggingarleyfa mögulega.<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|date=2019-05-17|website=Kjarninn|language=is|access-date=2026-05-12}}</ref> Ekki voru þó allar hindranir á brott því samkvæmt skipulagi þurfti að loka svonefndri neyðarbraut Reykjavíkurflugvallar til að unnt væri að reisa byggingar á svæðinu. Þrátt fyrir mörg undirrituð samkomulag milli ríkis og borgar um lokun brautarinnar, dróst framkvæmd hennar vegna mikillar pólitískrar mótspyrnu. <ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|date=2019-05-17|website=Kjarninn|language=is|access-date=2026-05-12}}</ref> Vegna tafa ríkisins á að standa við samkomulag um lokun brautarinnar, höfðaði Reykjavíkurborg mál gegn íslenska ríkinu með stuðningi Valsmanna. Í mars 2016 dæmdi Héraðsdómur Reykjavíkur að loka bæri brautinni og staðfesti Hæstiréttur Íslands þá niðurstöðu í júní sama ár. Í kjölfarið var flugbrautinni lokað og Valsmenn hf. hófu sölu á byggingarrétti. Um dóm Hæstaréttar sagði Brynjar Harðarson þáverandi framkvæmdastjóri Valsmanna hf. í Valsblaðinu 2016:<blockquote>Dómurinn breytti algjörlega stöðunni og eftir hann hafa bæði eiginlegar framkvæmdir farið af stað, sem og undirbúningur fyrir framkvæmdir á öllum byggingarreitum Hlíðarendareits. Vinn við hönnum sem og vegaframkvæmdir hafa verið í undirbúningi undanfarin ár og því var allt tilbúið undir eiginlegar framkvæmdir þegar dómurinn féll. Það hafa því orðið gríðarlegar breytingar á reitnum nú á síðustu mánuðum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.valur.is/media/356604/valsbladid_2016.pdf|titill=Gríðarlegar breytingar á Hlíðarendareit|útgefandi=Valsblaðið|ár=2016|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref></blockquote> == Búningur og merki == Á 15 ára afmæli félagsins árið 1926 var ákveðið að gera merki fyrir félagið og var þar um að ræða mynd af skildi og á honum var mynd af val, vængjum þöndum, með knött í klónum. Efst í grunni merkisins var sól sem sendi geisla sína, rauða og bláa yfir félagsmerkið. Félagsmerki Vals var samþykkt á aðalfundi félagsins 1926. Hugmyndina að merkinu átti Ámundi Sigurðsson, en [[Tryggvi Magnússon]] listmálari teiknaði.<ref name=":2" /> Ákvæði um merki félagsins er að finna í 3. gr. samþykkta Knattspyrnufélagsins Vals. Þar segir svo um merki félagsins: „Merki félagsins er skjöldur, en grunnur hans sól, sem sendir frá sér rauða og bláa geisla og í miðjum fleti skjaldarins er fljúgandi valur með knött í klónum. Á knöttinn skal letra nafnið VALUR.“ S Árið 1926 var einnig ákveðið að taka upp nýjan búning, en allt frá því að Valur eignaðist fyrst félagsbúning hafði hann verið hvít peysa með bláum langröndum, hvítar buxur og bláir sokkar. Þessum búningi þótti svipa um of til búnings KR og var þá tekin upp græn peysa og svartar buxur til bráðabirgða en sá búningur var notaður árið 1926.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658439|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Nú var ákveðið að búningur félagsins skyldi vera rauð peysa, hvítar buxur og bláir sokkar. Þetta hefur síðan verið búningur félagsins en ekki hefur verið föst regla í sokkalit, en þeir hafa þó yfirleitt verið rauðir eða hvítir. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:1em auto; border: 1px solid #DE1127;" |+ style="background-color:#DE1127; color:#FFFFFF; font-weight:bold; padding:8px; border: 1px solid #DE1127;" | Búningar Knattspyrnufélagsins Vals í gegnum tíðina |- | {{Knattspyrnubúningur | pattern_la = | pattern_b = _lightbluestripes | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = ADD8E6 | title = 1911–1926 |titill=Frá stofnun 1911 til ársins 1926}} | {{Knattspyrnubúningur | pattern_la = | pattern_b = | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = | leftarm = 008000 | body = 008000 | rightarm = 008000 | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = 1926 |titill=Búningur til bráðabirgða 1926}} | {{Knattspyrnubúningur | pattern_la = | pattern_b = _whitecollar | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = | leftarm = DE1127 | body = DE1127 | rightarm = DE1127 | shorts = FFFFFF | socks = 0000FF | title = 1927–nam |titill=1927-dagsins í dag}} | {{Knattspyrnubúningur | pattern_la = | pattern_b = _whitecollar | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = | leftarm = DE1127 | body = DE1127 | rightarm = DE1127 | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | title = 1927–nam<br />(Vara) |titill=1927-dagsins í dag}} |} == Rígar == === Rígurinn við KR === Valur á í langvinnum ríg við Knattspyrnufélag Reykjavíkur. Liðin eru bæði gamalgróin lið frá Reykjavík og ekki langt á milli heimavalla liðanna. Bæði lið eru auk þess sigursæl sögulega séð og byggir rígurinn því á velgengni þeirra beggja. KR hefur unnið Íslandsmeistaratitilinn í knattspyrnu karla 27 sinnum og Valur 23 sinnum og í meistaraflokki kvenna hefur Valur unnið Íslandsmeistaratitilinn 14 sinnum og KR 6 sinnum. Rígurinn nær ekki bara til knattspyrnu í efstu deild karla heldur einnig til körfubolta hjá báðum kynjum. == Knattspyrna == ===Karlar=== ====Á Íslandi==== [[Mynd:Valur-fram.jpeg|thumb|Valur varð Íslandsmeistari í knattspyrnu karla 2007, það tímabil lék liðið heimaleiki sína á Laugardalsvelli, enda stóð endurnýjun yfir á Hlíðarendasvæðinu. Helgi Sigurðsson sést hér í forgrunni og fyrir aftan er Pálmi Rafn Pálmason.]] Karlalið Vals hefur sigrað efstu deild [[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Íslandsmótsins]] 23 sinnum og unnið [[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|bikarkeppni KSÍ]] 11 sinnum, aðeins nágrannaliðið [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] hefur borið oftar sigur úr býtum en Valur. Valur á einnig met yfir lengsta veru í efstu deild íslandsmótsins, en félagið var sleitulaust í efstu deild frá 1915-<nowiki/>[[Landssímadeild karla í knattspyrnu 1999|1999]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/frettir/1999/09/18/valur_fallinn_i_fyrsta_sinn/|title=Valur fallinn í fyrsta sinn|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-20}}</ref> og nær því þeim merka áfanga, eitt íslenskra liða, að hafa verið í efstu deild í 75 ár. Önnur stórlið sem hafa afrekað þetta eru [[Mílanó]] liðin [[AC Milan|AC]] og [[F.C. Internazionale Milano|Inter]], [[Juventus FC|Juventus]], [[FC Barcelona|Barcelona]] og [[Real Madrid]], svo fátt eitt sé nefnt. Í gegnum tíðina hefur félagið alið af sér fjöldann allan af atvinnu og landsliðsmönnum í knattspyrnu, þar með talinn fyrsta atvinnumann Íslendinga í knattspyrnu [[Albert Guðmundsson]] auk þess sem margir bestu knattspyrnumenn Íslands hafa leikið með félaginu. Þannig hafa t.a.m. [[Hermann Gunnarsson]], [[Ingi Björn Albertsson]], [[Atli Eðvaldsson]], [[Sigurður Dagsson]], [[Arnór Guðjohnssen]], [[Eiður Smári Guðjohnsen]], [[Guðni Bergsson]], [[Arnór Smárason]], [[Aron Jóhannsson]], [[Gylfi Þór Sigurðsson]], [[Hannes Þór Halldórsson]], [[Hólmar Örn Eyjólfsson]], [[Birkir Már Sævarsson]], [[Bjarni Ólafur Eiríksson]] og [[Sigurbjörn Hreiðarsson]] allir leikið fyrir Val. Núverandi þjálfari liðsins er [[Chris Brazell]] og honum til aðstoðar eru [[Vignir Snær Stefánsson]] og [[Gareth Owen]]. Styrktrarþjálfari liðsins er [[Kirian Elvira Acosta]], markmannsþjálfari er [[Emil Alexander Larsen]], sjúkraþjálfari er [[Einar Óli Þorvarðarson]] og liðsstjórar eru [[Halldór Eyþórsson]] og [[Örn Erlingsson]]. ==== Í Evrópukeppnum ==== Karlalið Vals í knattspyrnu keppti sína fyrstu Evrópuleiki í undankeppni Evrópukeppni Bikarhafa tímabilið 1966-1967, þar mættu þeir [[Standard Liège|Standard Liége]] frá [[Belgía|Belgíu]], eftir jafntefli í heimaleiknum tapaði Valur stórt á útivelli og samanlagt 9-2.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658812?iabr=on#page/n11/mode/2up/search/Valur%20Standard%20Liege|title=Valsblaðið - 25. Tölublað (24.12.1966) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Tveimur árum síðar drógust Valsarar gegn [[Benfica]] frá [[Portúgal]], heimaleikur Vals fór fram á [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvellinum]]. Áhorfendamet var slegið þegar 18.243 greiddu sig inn á völlinn.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1396908?iabr=on#page/n25/mode/2up/search/Valur%20Benfica|title=Morgunblaðið - 204. tölublað (19.09.1968) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Flestum á óvart gerðu liðin markalaust jafntefli í leiknum, En Benfica hafði í maí, sama ár, leikið til úrslita í Evrópukeppni félagsliða gegn [[Manchester United]].<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/62445--valur-vs-benfica/|title=Valur-Benfica 1968 History {{!}} UEFA Champions League|last=UEFA.com|website=UEFA.com|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/29/newsid_4464000/4464446.stm|title=1968: Manchester Utd win European Cup|date=1968-05-29|access-date=2021-01-24|language=en-GB}}</ref> Í liði Benfica í leiknum gegn Val voru nokkrir portúgalskir landsliðsmenn, t.d. Simoes, Torres, Augustino og að ógleymdum svarta pardusinum, [[Eusébio]]. Tveimur árum fyrr höfðu þessir menn hreppt bronsverðlaun með [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|portúgalska landsliðinu]] á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1966|HM í Englandi 1966]], fyrrnefndur Eusébio var markakóngur mótsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.fotbolti.net/news/13-01-2018/b-saga-heimsmeistaramotsins-b-hm-a-englandi-1966|title=Saga Heimsmeistaramótsins - HM á Englandi 1966|website=www.fotbolti.net|language=is|access-date=2021-01-20}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Alls hefur Valur tekið þátt í Evrópukeppnum 27 sinnum, með ágætum árangri. {| class="wikitable" style="text-align: left;" ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | Úrslit |- | 1966–67 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] | Forkeppni |[[Standard Liège]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 1–8 | style="text-align:center;" |''2–9'' |- | rowspan="2" | 1967–68 | rowspan="2" |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] | Fyrsta umferð |[[Jeunesse Esch]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 3–3 | style="text-align:center;" |''4–4''[[Away goals rule|(ú)]] |- | Önnur umferð |[[Vasas SC|Vasas]] | style="text-align:center;" | 0–6 | style="text-align:center;" | 1–5 | style="text-align:center;" |''1–11'' |- | 1968–69 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] | Fyrsta umferð |[[S.L. Benfica|Benfica]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 1–8 | style="text-align:center;" |''1–8'' |- | 1974–75 |[[UEFA bikarinn]] | Fyrsta umferð |[[Portadown F.C.|Portadown]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1975–76 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Glasgow Celtic]] | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" | 0–7 | style="text-align:center;" |''0–9'' |- | 1977–78 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[Glentoran F.C.|Glentoran]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1978–79 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[1. FC Magdeburg]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 0–4 | style="text-align:center;" |''1–5'' |- | 1979–80 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð | [[Hamburger SV|Hamburg]] | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" |''1–5'' |- | 1981–82 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" | 0–5 | style="text-align:center;" |''0–7'' |- | 1985–86 |[[UEFA bikarinn]] |Fyrsta umferð |[[FC Nantes|Nantes]] | style="text-align:center;" | 2–1 | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" |''2–4'' |- | 1986–87 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[Juventus F.C.|Juventus]] | style="text-align:center;" | 0–4 | style="text-align:center;" | 0–7 | style="text-align:center;" |''0–11'' |- | 1987–88 |[[UEFA bikarinn]] |Fyrsta umferð |[[Wismut Aue]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" |''1–1''[[Away goals rule|(ú)]] |- | 1988–89 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[AS Monaco FC|Monaco]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1989–90 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Berliner FC Dynamo|Dynamo Berlin]] | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" |''2–4'' |- | 1991–92 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[FC Sion|Sion]] | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1992–93 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Boavista F.C.|Boavista]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" |''0–3'' |- | rowspan="2" | 1993–94 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] | Forkeppni |[[MYPA|MyPa]] | style="text-align:center;" | 3–1 | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" |''4–1'' |- |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Aberdeen F.C.|Aberdeen]] | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" | 0–4 | style="text-align:center;" |''0–7'' |- | 2006–07 |[[UEFA bikarinn]] |Fyrsta umferð |[[Brøndby IF]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 1–3 | style="text-align:center;" |''1–3'' |- | 2008–09 |[[Meistaradeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[FC BATE Borisov|BATE Borisov]] | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" |''0–3'' |- | 2016–17 | Evrópudeildin |Fyrsta umferð |[[Brøndby IF]] | style="text-align:center;" | 1–4 | style="text-align:center;" | 0–6 | style="text-align:center;" |''1–10'' |- | rowspan="2" | 2017–18 | rowspan="2" | Evrópudeildin |Fyrsta umferð |[[FK Ventspils|Ventspils]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" |''1–0'' |- | Önnur umferð |[[NK Domžale|Domžale]] | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" | 2–3 | style="text-align:center;" |''3–5'' |- | rowspan="3" | 2018–19 |[[Meistaradeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[Rosenborg]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 1−3 | style="text-align:center;" |''2–3'' |- | rowspan="2" | Evrópudeildin | Önnur umferð |[[FC Santa Coloma]] | style="text-align:center;" | 3–0 | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" |'''3–1''' |- | Þriðja umferð |[[FC Sheriff Tiraspol|Sheriff Tiraspol]] | style="text-align:center;" | 2–1 | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" |'''2–2 (ú)''' |- | rowspan="2" | 2019–20 |[[Meistaradeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[NK Maribor|Maribor]] | style="text-align:center;" | 0−3 | style="text-align:center;" | 0−2 | style="text-align:center;" |'''0−5''' |- |[[Evrópudeildin]] | Önnur umferð |[[PFC Ludogorets Razgrad]] | style="text-align:center;" | 1−1 | style="text-align:center;" | 0−4 | style="text-align:center;" |'''1−5''' |- | rowspan="2" |2021-22 |[[Meistaradeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]] | style="text-align: center;" |0-2 | style="text-align: center;" |2-3 | style="text-align: center;" |2-5 |- |Evrópudeildin |Önnur umferð |[[FK Bodø/Glimt]] | style="text-align: center;" |0-3 | style="text-align: center;" |0-3 | style="text-align: center;" |0-6 |- | rowspan="2" |2024-25 | rowspan="2" |[[Sambandsdeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[KF Vllaznia]] | style="text-align: center;" |2-2 | style="text-align: center;" |4-0 | style="text-align: center;" |6-2 |- |Önnur umferð |[[St. Mirren FC]] | style="text-align: center;" |0-0 | style="text-align: center;" |1-4 | style="text-align: center;" |1-4 |- | rowspan="2" |2025-26 | rowspan="2" |[[Sambandsdeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[FC Flora Tallinn]] | style="text-align: center;" |3-0 | style="text-align: center;" |2-1 | style="text-align: center;" |5-1 |- |Önnur umferð |[[FK Kauno Žalgiris]] | style="text-align: center;" |1-2 | style="text-align: center;" |1-1 | style="text-align: center;" |2-3 |- | rowspan="2" |2026-27 | rowspan="2" |[[Sambandsdeild Evrópu]] |Önnur umferð |[[HŠK Zrinjski Mostar]] | style="text-align: center;" |1-0 | style="text-align: center;" |2-2 | style="text-align: center;" |3-2 |- |Þriðja umferð |[[FC Nordsjælland]] | style="text-align: center;" |0-2 | style="text-align: center;" |5-0 | style="text-align: center;" |0-7 |} <br /> ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks karla í knattspyrnu ==== <small>Miðað við 18. ágúst 2026.</small> {{Football squad |no1=3|nat1=ISL|pos1=DF|name1=[[Hörður Ingi Gunnarsson]] |no2=4|nat2=NOR|pos2=DF|name2=[[Markus Lund Nakkim]] |no3=5|nat3=ISL|pos3=MF|name3=[[Birkir Heimisson]] |no4=7|nat4=ISL|pos4=DF|name4=[[Ingimar Torbjörnsson Stöle]] |no5=9|nat5=DNK|pos5=FW|name5=[[Patrick Pedersen]] |no6=10|nat6=ISL|pos6=FW|name6=[[Jónatan Ingi Jónsson]] |no7=11|nat7=ISL|pos7=MF|name7=[[Kristófer Dagur Arnarsson]] |no8=12|nat8=ISL|pos8=FW|name8=[[Tryggvi Hrafn Haraldsson]] |no9=13|nat9=ISL|pos9=MF|name9=[[Kristján Oddur Kristjánsson]] |no10=14|nat10=SWE|pos10=MF|name10=[[Albin Skoglund]] |no11=15|nat11=ISL|pos11=DF|name11=[[Hólmar Örn Eyjólfsson]] |no12=16|nat12=ISL|pos12=FW|name12=[[Loki Kristjánsson]] |no13=17|nat13=ISL|pos13=FW|name13=[[Lúkas Logi Heimisson]] |no14=18|nat14=ISL|pos14=GK|name14=[[Frederik August Albrecht Schram]] |no15=19|nat15=ISL|pos15=FW|name15=[[Dagur Orri Garðarsson]] |no16=20|nat16=ISL|pos16=DF|name16=[[Orri Sigurður Ómarsson]] |no17=21|nat17=ISL|pos17=DF|name17=[[Jakob Franz Pálsson]] |no18=23|nat18=ISL|pos18=FW|name18=[[Shkelzen Veseli]] |no19=24|nat19=NED|pos19=DF|name19=[[Myles A. Veldman]] |no20=25|nat20=ISL|pos20=GK|name20=[[Stefán Þór Ágústsson]] |no21=26|nat21=ISL|pos21=DF|name21=[[Emil Nönnu Sigurbjörnsson]] |no22=27|nat22=ISL|pos22=FW|name22=[[Pétur Eiríksson]] |no23=28|nat23=ISL|pos23=MF|name23=[[Samúel Kári Friðjónsson]] |no24=30|nat24=ISL|pos24=DF|name24=[[Gunnar Karl Heiðdal]] |no25=66|nat25=ISL|pos25=DF|name25=[[Ólafur Flóki Stephensen]] |no26=95|nat26=ISL|pos26=GK|name26=[[Tómas Blöndal-Peterson]] |no27=97|nat27=ISL|pos27=FW|name27=[[Birkir Jakob Jónsson]]}}Hinn 27. júlí 2026 tilkynnti knattspyrnudeild Vals að félagið hefði samið við miðjumanninn Tómas Bjarka Jónsson en hann kemur til félagsins frá Njarðvík eftir tímabilið 2026. <ref>{{Cite web|url=https://fotbolti.net/news/27-07-2026/tomas-bjarki-i-val-stadfest|title=Tómas Bjarki í Val (Staðfest)|date=2026-07-29|website=Fotbolti.net|language=is|access-date=2026-07-29}}</ref> ===Á láni=== {{Fs start}} {{Fs player|no=16|nat=ISL|pos=DF|name=[[Stefán Gísli Stefánsson]]|other=lánaður til [[Njarðvík|Njarðvíkur]] út tímabilið 2026}} {{Fs player|no=33|nat=ISL|pos=DF|name=[[Andi Hoti]]|other=lánaður til [[Afturelding|Aftureldingar]] út tímabilið 2026}} {{Fs player|no=45|nat=ISL|pos=MF|name=[[Þórður Sveinn Einarsson]]|other=lánaður til [[Þróttur Vogum|Þróttar Vogum]] út tímabilið 2026}} {{Fs end}} ==== Gengi meistaraflokks karla í knattspyrnu í gegnum tíðina ==== {| class="wikitable" |+ ''Gengi meistaraflokks karla í knattspyrnu í gegnum tíðina'' ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | '''Tímabil''' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | '''Tímabil''' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | '''Tímabil''' ! style="background: red; color: white;" | Sæti |- |'''1915''' |3 |'''1936''' |'''1''' |'''1957''' |3 |'''1978''' |'''1''' |'''1999''' |9 |'''2020''' |'''1''' |- |'''1916''' |3 |'''1937''' |'''1''' |'''1958''' |3 |'''1979''' |3 |'''2000''' |''2. sæti í 1. deild'' |'''2021''' |5 |- |'''1917''' |3 |'''1938''' |'''1''' |'''1959''' |4 |'''1980''' |'''1''' |'''2001''' |9 |'''2022''' |6 |- |'''1918''' |3 |'''1939''' |'''4''' |'''1960''' |4 |'''1981''' |5 |'''2002''' |''1. sæti í 1. deild'' |'''2023''' |2 |- |'''1919''' |4 |'''1940''' |'''1''' |'''1961''' |3 |'''1982''' |5 |'''2003''' |10 |'''2024''' |3 |- |'''1920''' |''Tóku ekki þátt'' |'''1941''' |2 |'''1962''' |2 |'''1983''' |5 |'''2004''' |''1. sæti í 1. deild'' |'''2025''' |2 |- |'''1921''' |''Tóku ekki þátt'' |'''1942''' |'''1''' |'''1963''' |3 |'''1984''' |2 |'''2005''' |2* | | |- |'''1922''' |''Tóku ekki þátt'' |'''1943''' |''1'' |''1964'' |4 |''1985'' |''1'' |''2006'' |3 | | |- |''1923'' |3 |''1944'' |''1'' |''1965'' |5* |''1986'' |2 |''2007'' |''1'' | | |- |''1924'' |4 |''1945'' |''1'' |''1966'' |''1'' |''1987'' |''1'' |''2008'' |5 | | |- |''1925'' |4 |''1946'' |3 |''1967'' |''1'' |''1988'' |2* |'''2009''' |8 | | |- |''1926'' |5 |''1947'' |2 |''1968'' |3 |''1989'' |5 |''2010'' |7 | | |- |''1927'' |2 |''1948'' |3 |''1969'' |5 |''1990'' |4* |''2011'' |5 | | |- |''1928'' |2 |''1949'' |3 |''1970'' |5 |''1991'' |4* |''2012'' |8 | | |- |''1929'' |2 |''1950'' |5 |''1971'' |5 |''1992'' |4* |''2013'' |5 | | |- |''1930'' |''1'' |''1951'' |2 |''1972'' |5 |''1993'' |6 |'''2014''' |5 | | |- |''1931'' |2 |''1952'' |4 |''1973'' |2 |''1994'' |4 |''2015'' |5* | | |- |''1932'' |2 |''1953'' |2 |''1974'' |3* |''1995'' |7 |''2016'' |5* | | |- |''1933'' |''1'' |''1954'' |4 |''1975'' |3 |''1996'' |5 |''2017'' |''1'' | | |- |''1934'' |2 |''1955'' |3 |''1976'' |''1*'' |''1997'' |8 |''2018'' |''1'' | | |- |''1935'' |'''1''' |'''1956''' |'''1''' |'''1977''' |2* |'''1998''' |8 |'''2019''' |6 | | |} ''<small>Stjörnumerkt ár vannst bikarkeppni karla í knattspyrnu.</small>'' <br /> ==== Gullskórinn ==== Gullskórinn hefur verið veittur markahæsta leikmanni efstu deildar í knattspyrnu karla allar götur frá 1917, þess ber þó að geta að engin gögn eru til um markahæstu leikmenn íslandsmótsins frá 1920 og til og með 1934. Eftirtaldir Valsmenn hafa hreppt hnossið:<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/markahaestu-leikmenn-i-landsdeildum/|title=Markahæstu leikmenn í landsdeildum - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-21|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213092757/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/markahaestu-leikmenn-i-landsdeildum/|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" |+ ! style="background: red; color: white;" | Timabil ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Mörk |- |1935 |Magnús Bergsteinsson |3 |- |1936 |Óskar Jónsson |5 |- |1937 |Óskar Jónsson |3 |- |1938 |Magnús Bergsteinsson* |3 |- |1940 |Sigurpáll Jónsson* |4 |- |1942 |Ellert Sölvason |6 |- | rowspan="3" |1944 |Sveinn Sveinsson |2 |- |Sveinn Helgason |2 |- |Jóhann Eyjólfsson |2 |- | rowspan="2" |1947 |[[Albert Guðmundsson]] |3 |- |Einar Halldórsson |3 |- |1950 |Halldór Halldórsson |3 |- |1967 |[[Hermann Gunnarsson]] |12 |- |1968 |Reynir Jónsson* |8 |- |1973 |[[Hermann Gunnarsson]] |17 |- |1976 |[[Ingi Björn Albertsson]] |16 |- |1980 |Matthías Hallgrímsson |13 |- |'''1983''' |'''Ingi Björn Albertsson''' |'''14''' |- |1988 |Sigurjón Kristjánsson |13 |- |2015 |Patrick Pedersen |13 |- |2018 |Patrick Pedersen |18 |- |2025 |Patrick Pedersen |18 |} <small>Stjörnumerktir leikmenn deildu titlinum með öðrum. Tímabilið 1983 varð Ingi Björn Albertsson fyrsti leikmaður í efstu deild karla til þess að skora 100 mörk í efstu deild. Hann náði þessum áfanga í leik gegn KR þann 18. júní. Ingi er einn sex leikmanna til að skora yfir 100 mörk í efstu deild og er þriðji markahæsti leikmaðurinn í sögu efstu deildar í knattspyrnu. Patrick Pedersen varð markahæsti leikmaður í sögu efstu deildar í knattspyrnu 5. ágúst 2025 er hann skoraði tvö mörk í jafntefli á móti ÍA.</small><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/efstadeild/2025/08/05/pedersen_markahaestur_fra_upphafi/|title=Pedersen markahæstur frá upphafi|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-04-29}}</ref> <small>Patrick Pedersen hefur nú skorað 134 mörk í efstu deild á Íslandi.</small> ==== Þjálfarar meistaraflokks karla í knattspyrnu ==== {{col-begin}} {{col-2}} *{{ISL}} [[Guðmundur H. Pétursson]] (1930) *{{ISL}} [[Reidar Sörensen]] (1933–35) *{{SKO}} [[Murdo MacDougall]] (1935–37) *{{SKO}} [[Murdo MacDougall]] & {{SKO}} [[Robert Jack]] (1937–38) *{{SKO}} [[Murdo MacDougall]] (1938) *{{SKO}} [[Joe Devine]] (1939) *{{SKO}} [[Joe Devine]] (1948) *{{ISL}} [[Hermann Hermannsson]] (1955) *{{ISL}} [[Óli B. Jónsson]] (1967–68) *{{ISL}} [[Guðbjörn Jónsson]] (1969-70) *{{USSR}} [[Yuri Illichev]] (1973–74), (1976–77) *{{HUN}} [[Nemes Gyula]] (1978–79) *{{GER}} [[Volker Hofferbert]] (1980) *{{GER}} [[Klaus-Jürgen Hilpert]] (1982) *{{GER}} [[Claus Peter]] (1982–83) *{{SKO}} [[Ian Ross]] (1984–87) *{{ISL}} [[Hörður Helgason]] (1988–89) *{{ISL}} [[Guðmundur Þorbjörnsson]] (1989) *{{ISL}} [[Ingi Björn Albertsson]] (1990–91) {{col-2}} *{{ISL}} [[Kristinn Björnsson]] (1992–93) *{{ISL}} [[Sigurður Dagsson]] (1996) *{{ISL}} [[Sigurður Grétarsson]] (1996) *{{ISL}} [[Kristinn Björnsson]] (1997–99) *{{ISL}} {{BIH}} [[Ejub Purišević]] (2000–01) *{{ISL}} [[Þorlákur Árnason]] (2002–03) *{{ISL}} [[Njáll Eiðsson]] (2004) *{{ISL}} [[Willum Þór Þórsson]] (okt. 2004 – júlí 2009) *{{ISL}} [[Atli Eðvaldsson]] (júli- sept. 2009) *{{ISL}} [[Gunnlaugur Jónsson]] (sept. 2009 – sept. 2010) *{{ISL}} [[Kristján Guðmundsson]] (sept. 2010 – okt. 2012) *{{ISL}} [[Magnús Gylfason]] (okt. 2012 –okt. 2014) *{{ISL}} [[Ólafur Jóhannesson]] (okt. 2014-okt. 2019) *{{ISL}} [[Heimir Guðjónsson]] (okt. 2019- júlí 2022) *{{ISL}} [[Ólafur Jóhannesson]] (júlí 2022-október 2022) *{{ISL}} [[Arnar Grétarsson]] (nóvember 2022-ágúst 2024) *{{SRB}} [[Srdjan Tufegdzic]] (ágúst 2024-október 2025) *{{ISL}} [[Hermann Hreiðarsson]] (nóvember 2025-júní 2026) *{{ENG}} [[Chris Brazell]] (júlí 2026-nóvember 2026){{Col-end}} === Konur === ==== Á Íslandi ==== Sömu sögu er að segja af kvennaliði Vals og karlaliði, þ.e. kvennadeild Vals í knattspyrnu er einnig sú næst sigursælasta á landinu m.t.t. sigra á Íslandsmóti. Fyrsti sigur liðsins í Íslandsmótinu kom [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1978|1978]] og eru þeir orðnir fjórtán talsins<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/fotbolti/titlar.aspx|title=Fótbolti - Titlar - Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref>, sá síðasti vannst sumarið 2023.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19401/2019/09/21/valur-islandsmeistari-kvenna-i-knattspyrnu.aspx|title=Valur Íslandsmeistari kvenna í knattspyrnu|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/valur-islandsmeistari-kvenna-i-fotbolta|title=Valur Íslandsmeistari kvenna í fótbolta|date=2019-09-21|website=RÚV|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> Fyrsti bikartitillinn kom í hús árið 1984 og hefur ekkert annað lið unnið bikarkeppnina jafn oft og Valskonur, en þær hafa sigrað keppnina alls 15 sinnum.<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|title=Bikarmeistarar meistaraflokka - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301160443/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|url-status=dead}}</ref> Árið 1977 markar upphaf kvennaknattspyrnu í Val þegar nokkrar ungar stúlkur og leikmenn í handknattleiksliði Vals tóku sig til og kepptu fyrir Vals hönd í knattspyrnu. Aðeins einu ári síðan varð Valur Íslandsmeistari í kvennaknattspyrnu.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.valur.is/media/13676/valsbladid_2011.pdf|titill=Saga kvennaknattspyrnunnar í Val|höfundur=Soffía Ámundadóttir og Margrét Magnúsdóttir|útgefandi=Valsblaðið|mánuður=desember|ár=2011|mánuðurskoðað=júní|árskoðað=2026}}</ref> Frá [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2004|2004]] til [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2008|2008]], undir stjórn [[Elísabet Gunnarsdóttir|Elísabetar Gunnarsdóttur]] og með [[Margrét Lára Viðarsdóttir|Margréti Láru Viðarsdóttur]] í fararbroddi sigraði liðið [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Íslandsmótið]] fjórum sinnum af fimm mögulegum skiptum. Árin 2009-2011 þjálfaði [[Freyr Alexandersson]] liðið með góðum árangri, en þegar Freyr hætti þjálfun liðsins tóku mögur ár við - í samanburði við mikinn árangur áranna á undar. [[Pétur Pétursson (f. 1959)|Pétur Pétursson]] tók við liðinu 2017 og þjálfaði liðið til 2024, en undir stjórn Péturs vann liðið fjóra Íslandsmeistaratitla. Núverandi þjálfari liðsins er Matthías Guðmundsson. ==== Í Evrópukeppnum ==== Valur hefur náð fínum árangri í meistaradeild Evrópu í knattspyrnu, en besti árangur félagsins í meistaradeild kvenna í knattspyrnu náðist tímabilið 2005-06, þegar liðið komst í 8-liða úrslit, þá undir stjórn fyrrnefndar Elísabetar. Tímabilin 2005-06, 2007-08 og 2008-09 var Margrét Lára Viðarsdóttir markahæsti leikmaður keppninnar. {| class="wikitable" |+ ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | '''Úrslit''' |- | rowspan="7" |2005-06 | rowspan="7" |Meistaradeild Evrópu | rowspan="3" |Forkeppni |Røa Idrettslag |4-1 |''n/a'' |'''4-1''' |- |United Jakobstad |2-1 |''n/a'' |'''2-1''' |- |Pärnu FC |8-1 |''n/a'' |'''8-1''' |- | rowspan="3" |Riðlakeppni |Djurgården/Älvsjö<br /> |1-2 |''n/a'' |'''1-2''' |- |ZFK Masinac Classic Niš |3-0 |''n/a'' |'''3-0''' |- |Alma KTZH<br /> |8-0 |''n/a'' |'''8-0''' |- |Átta liða úrslit |Turbine Potsdam |1-8 |11-1 |'''2-19''' |- | rowspan="6" |2007-08 | rowspan="6" |Meistaradeild Evrópu | rowspan="3" |Forkeppni |Honka |2–1<br /> |''n/a'' |'''2–1''' |- |KÍ Klaksvík |6–0<br /> |''n/a'' |'''6–0''' |- |ADO Den Haag |5–1<br /> |''n/a'' |'''5–1''' |- | rowspan="3" |Riðlakeppni |Frankfurt |3–1<br /> |''n/a'' |'''3–1''' |- |Rapide Wezema |4–0<br /> |''n/a'' |'''4-0''' |- |Everton |3–1<br /> |''n/a'' |'''3–1''' |- | rowspan="6" |2008-09 | rowspan="6" |Meistaradeild Evrópu | rowspan="3" |Forkeppni |Cardiff City LFC |8–1 |''n/a'' |'''8–1''' |- |FC FK Slovan Duslo Šaľa |6–2 |''n/a'' |'''6–2''' |- |Maccabi Holon |9-0 |''n/a'' |'''9-0''' |- | rowspan="3" |Riðlakeppni |Umeå IK |1-5 |''n/a'' |'''1-5''' |- |ASD CF Bardolino |2–3 |''n/a'' |'''2–3''' |- |Alma KTZH |8-0 |''n/a'' |'''8-0''' |- |2009-10 |Meistaradeild Evrópu |32-liða úrslit |Torres |1-2 |1-4 |''2-6'' |- |2010-11 |Meistaradeild Evrópu |32-liða úrslit |Rayo Vallecano |1-1 |0-3 |''1-4'' |- |2011-12 |Meistaradeild Evrópu |32-liða úrslit |Glasgow City |0-3 |1-1 |''1-4'' |} ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks kvenna í knattspyrnu ==== <small>Miðað við 29. júlí 2026.</small> {{Football squad |no1=1|nat1=ISL|pos1=GK|name1=[[Tinna Brá Magnúsdóttir]] |no2=2|nat2=ISL|pos2=DF|name2=[[Sigrún Ísfold Valsdóttir]] |no3=3|nat3=ISL|pos3=DF|name3=[[Sóley Edda Ingadóttir]] |no4=4|nat4=ISL|pos4=DF|name4=[[Helga Rut Einarsdóttir]] |no5=5|nat5=ISL|pos5=DF|name5=[[Bryndís Eiríksdóttir]] |no6=6|nat6=ISL|pos6=MF|name6=[[Kimberley Dóra Hjálmarsdóttir]] |no7=7|nat7=ISL|pos7=MF|name7=[[Ísabella Sara Tryggvadóttir]] |no8=8|nat8=ISL|pos8=MF|name8=[[Arnfríður Auður Arnarsdóttir]] |no9=9|nat9=ISL|pos9=FW|name9=[[Sonja Björg Sigurðardóttir]] |no10=10|nat10=ISL|pos10=DF|name10=[[Berglind Rós Ágústsdóttir]] |no11=11|nat11=ISL|pos11=DF|name11=[[Anna Rakel Pétursdóttir]] |no12=12|nat12=ISL|pos12=GK|name12=[[Esther Júlía Gústavsdóttir]] |no13=13|nat13=ISL|pos13=FW|name13=[[Nadía Atladóttir]] |no14=14|nat14=ISL|pos14=MF|name14=[[Ragnheiður Þórunn Jónsdóttir]] |no15=16|nat15=ISL|pos15=MF|name15=[[Margrét Brynja Kristinsdóttir]] |no16=17|nat16=ISL|pos16=DF|name16=[[Auður Björg Ármannsdóttir]] |no17=18|nat17=ISL|pos17=DF|name17=[[Málfríður Anna Eiríksdóttir]] |no18=21|nat18=ISL|pos18=DF|name18=[[Lillý Rut Hlynsdóttir]] |no19=23|nat19=USA|pos19=FW|name19=[[Emma Hawkins]] |no20=25|nat20=ISL|pos20=MF|name20=[[Glódís María Gunnarsdóttir]] |no21=26|nat21=ISL|pos21=FW|name21=[[Ása Kristrín Tryggvadóttir]] |no22=28|nat22=ISL|pos22=FW|name22=[[Kolbrá Una Kristinsdóttir]] |no23=34|nat23=ISL|pos23=FW|name23=[[Karítas Barkardóttir]] |no24=77|nat24=ISL|pos24=FW|name24=[[Eyrún Vala Harðardóttir]] |no25=|nat25=FIN|pos25=GK|name25=[[Vera Varis]]}} ===Á láni=== {{Fs start}} {{Fs player|no=14|nat=ISL|pos=MF|name=[[Hrafnhildur Salka Pálmadóttir]]|other=lánuð til [[Grindavíkur/Njarðvík]] út tímabilið 2026}} {{Fs end}} ==== Gengi meistaraflokks kvenna í knattspyrnu í gegnum tíðina ==== {| class="wikitable" |+ ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | ''Tímabil'' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | ''Tímabil'' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | ''Timabil'' ! style="background: red; color: white;" | Sæti |- |''1977'' |3 |''1987'' |2* |''1997'' |3 |''2007'' |''1'' |''2017'' |3 |- |''1978'' |''1'' |''1988'' |''1*'' |''1998'' |2 |''2008'' |''1'' |''2018'' |3 |- |''1979'' |2 |''1989'' |''1'' |''1999'' |3 |''2009'' |'''1*''' |''2019'' |''1'' |- |''1980'' |2 |''1990'' |3* |''2000'' |5 |''2010'' |''1*'' |''2020'' |2 |- |''1981'' |3 |''1991'' |2 |''2001'' |4* |''2011'' |2* |''2021'' |''1'' |- |''1982'' |2 |''1992'' |3 |''2002'' |3 |''2012'' |4 |''2022'' |''1'' |- |''1983'' |2 |''1993'' |4 |''2003'' |3* |''2013'' |2 |''2023'' |'''1''' |- |'''1984''' |''Riðlakeppni*'' |'''1994''' |3 |''2004'' |''1'' |''2014'' |7 |2024 |2 |- |''1985'' |3* |''1995'' |2* |''2005'' |2 |''2015'' |7 |2025 |6 |- |''1986'' |''1*'' |''1996'' |4 |''2006'' |''1*'' |''2016'' |3 | colspan="2" | |}<small>Sumarið 2008 skoraði Valsliðið 91 mark á Íslandsmótinu og bætti eigið met frá árinu áður um 3 mörk.</small> ==== Gullskórinn ==== Gullskórinn hefur verið veittur markahæsta leikmanni tímabilsins í efstu deild kvenna frá árinu 1981. Eftirfarandi Valskonur hafa hreppt gullskóinn:<ref name=":0" /> {| class="wikitable" |+Gullskórinn ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Mörk |- |1986 |Kristín Arnþórsdóttir |22 |- |1987 |Ingibjörg Jónsdóttir |16 |- |1988 |Bryndís Valsdóttir |12 |- |1989 |Guðrún Sæmundsdóttir |12 |- |1999 |Ásgerður Hildur Ingibergsdóttir |20 |- |2005 |[[Margrét Lára Viðarsdóttir]] |23 |- |2006 |[[Margrét Lára Viðarsdóttir]] |34 |- |''2007'' |[[Margrét Lára Viðarsdóttir|''Margrét Lára Viðarsdóttir'']] |''38'' |- |2008 |[[Margrét Lára Viðarsdóttir]] |32 |- |2009 |[[Kristín Ýr Bjarnadóttir]] |23 |- |2010 |[[Kristín Ýr Bjarnadóttir]] |23 |- |2012 |[[Elín Metta Jensen]] |18 |- |2023 |Bryndís Arna Níelsdóttir |14+1 |} <br /><small>Tímabilið 2007 skoraði Margrét Lára Viðarsdóttir 38 mörk í aðeins 16 leikjum, eða 2,4 mörk að meðaltali í hverjum leik. Hvorki fyrr né síðar hefur leikmaður í efstu deild karla eða kvenna skorað fleiri mörk á sama tímabili.</small> <small>Tímabilið 2023 skoraði Bryndís Arna Níelsdóttir 14 mörk í fyrri hluta deildarinnar og eitt mark í efri hluta deildarinnar.</small> ==== Þjálfarar meistaraflokks kvenna í knattspyrnu ==== {{col-begin}} {{col-2}} *{{USSR}} [[Yuri Illichev]] (1977-78) *{{ISL}} [[Albert Guðmundsson]] (1977–82) *{{ISL}} [[Jóhann Larsson og Ingi Björn Albertsson]] (1983) *{{ISL}} [[Hafsteinn Tómasson]] (1984-85) *{{ISL}} [[Hörður Hilmarsson]] (1985) *{{ISL}} [[Róbert Jónsson]] (1986) *{{ISL}} [[Logi Ólafsson]] (1987–89) *{{ISL}} [[Sigurjón Elíasson]] (1990) *{{ISL}} [[Sigurbergur Sigsteinsson]] (1991-92) *{{ISL}} [[Hafsteinn Tómasson]] (1993) *{{ISL}} [[Helgi Þórðarson]] (1994) *{{ISL}} [[Ragnheiður Víkingsdóttir]] (1994-95) *{{ISL}} [[Helgi Þórðarson]] (1996–98) *{{ISL}} [[Ólafur Þór Guðbjörnsson]] (1998–00) {{col-2}} *{{ISL}} [[Ásgeir H. Pálsson]] (2000–01) *{{ISL}} [[Ragnheiður Víkingsdóttir]] (2001-02) *{{ISL}} [[Helena Ólafsdóttir]] (2002-03) *{{ISL}} [[Elísabet Gunnarsdóttir (knattspyrnuþjálfari)|Elísabet Gunnarsdóttir]] (2003-08) *{{ISL}} [[Freyr Alexandersson]] (2008-10) *{{ISL}} [[Gunnar Rafn Borgþórsson]] (2010-12) *{{ISL}} [[Helena Ólafsdóttir]] (2012-14) *{{ISL}} [[Þór Hinriksson]] (2014-15) *{{ISL}} [[Ólafur Tryggvi Brynjólfsson og Þór Hinriksson]] (2014-16) *{{ISL}} [[Úlfur Blandon]] (2016-17) *{{ISL}} [[Pétur Pétursson (f. 1959)|Pétur Pétursson]] (2017-24) *{{ISL}} [[Matthías Guðmundsson og Kristján Guðmundsson]] (2025) *{{ISL}} [[Matthías Guðmundsson]] (2025-?){{Col-end}} == Handknattleikur == === Karlar === ==== Á Íslandi ==== Handknattleiksdeild Vals á sér langa sögu innan handboltans á Íslandi, félagið hefur skipað sér með þeim sigursælustu í íþróttinni hérlendis og er hefur ekkert lið unnið Íslandsmótið né bikarkeppnina í handbolta jafn oft og Valur karlamegin, Karlalið Vals tók þátt í fyrsta Íslandsmótinu í handbolta, tímabilið [[Handknattleiksárið 1939-40|1939-40]] og stóð uppi sem sigurvegari, eftir að hafa unnið alla leiki sína í riðlinum. Þegar hefðbundnu deildafyrirkomulagi var komið á tímabilið [[Handknattleiksárið 1947-48|1947-1948]] voru Valsarar vitaskuld með og gott betur en allar götur síðan hefur Valur átt lið í efstu deild karla í handknattleik. Með Val hafa margir fræknir handknattleiksmenn leikið, ber þar helst að nefna silfurverðlaunahafa Íslands á [[Sumarólympíuleikarnir 2008|Ólympíuleikunum í Peking]] árið 2008, þá [[Snorri Steinn Guðjónsson|Snorra Stein Guðjónsson]] og [[Ólafur Indriði Stefánsson|Ólaf Stefánsson]]. Að auki má nefna [[Guðmundur Hrafnkelsson|Guðmund Hrafnkelsson]], [[Valdimar Grímsson]], [[Roland Valur Eradze|Roland Val Eradze]] og [[Dagur Sigurðsson|Dag Sigurðsson]]. Núverandi þjálfari liðsins er Ágúst Þór Jóhannsson og honum til aðstoðar er Róbert Gunnarsson. Jóhann Ingi Guðmundsson er markmannsþjálfari liðsins og Aron Óskar Þorleifsson sjúkraþjálfari. ==== Í Evrópukeppnum ==== Í byrjun áttunda áratugar síðasta aldar varð til hin svokallaða „mulningsvél“ en höfundur hennar er talinn vera Reynir Ólafsson sem tók við þjálfun karlaliðs Vals árið 1970. Hann mun strax hafist handa við að bæta varnarleik liðsins sem þótti ekki góður. Reyni tókst vel að gera þær lagfæringar sem þurfti og fljótlega þótti Valsvörnin óárennileg og fékk fyrir vikið fyrrgreint viðurnefni. „Mulningsvélin“ náði þó ekki að skila Íslandsbikarnum heim á Hlíðarenda fyrr en 1973 en það ár varð kvennalið Vals einnig Íslandsmeistari og því um stórt ár að ræða hjá handknattleiksfólki Vals. „Mulningsvélin“ varð síðan Íslandsmeistari þrjú ár í röð 1977, 1978 og 1979, þótt nokkuð hafi verið farið að kvarnast úr hópnum undir það síðasta. Stærsta afrek „Mulningsvélarinnar“ var án efa að komst í úrslit í Evrópukeppni meistaraliða árið 1980. Frækilegir sigrar unnust á leiðinni í úrslit, m.a. voru spænsku meistararnir í Atlético Madrid lagðir að velli í undanúrslitum. Eftir þriggja marka tap ytra í fyrri leiknum, 24:21, vann Valur heimaleikinn sem fram fór í Laugardalshöll snemma árs 1980, 18:15, í einum eftirminnilegasta handboltaleik sem þar hefur farið fram. Stefán Gunnarsson skoraði 18. og síðasta markið og Ólafur Benediktsson fór á kostum í markinu og átti ekki hvað sístan þátt í að Valsliðið náði að tryggja sér þriggja marka sigur sem nægði til að komast í úrslit. Þegar kom að úrslitaleiknum við þýska liðið Grosswallstadt ákvað Valur að selja heimaleikjaréttinn af fjárhagsástæðum. Úrslitaleikurinn var háður í Ólympíuhöllinni í München og tapaðist, 21:12. Valsmenn komust nærri því að leika afrek sitt eftir tímabilið 2016-17 og komast í úrslitaleik í Evrópukeppni, en þá duttu þeir út í undanúrslitum áskorendabikars Evrópu í handknattleik. Árið 2024 sigruðu Valsmenn Evrópubikarkeppni í handknattleik og urðu þar með fyrsta íslenska liðið í boltaíþrótt til þess að sigra Evrópukeppni.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242575099d/upp-gjorid-olympiacos-valur-31-27-4-5-vals-menn-evropu-bikar-meistarar-eftir-sigur-i-vita-keppni|title=Upp­gjörið: Olympiacos-Valur 31-27 [4-5] {{!}} Vals­menn Evrópu­bikar­meistarar eftir sigur í víta­keppni - Vísir|last=Eggertsson|first=Andri Már|date=2024-05-25|website=visir.is|language=is|access-date=2026-04-29}}</ref> {| class="wikitable" |+Árangur Karlaliðs Vals í Evrópukeppnum ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | Úrslit |- |[[Handknattleiksárið 1973-74|1973-74]] |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Vfl Gummersbach |10-11 |8-16 |''18-27'' |- | rowspan="2" |1976-77 | rowspan="2" |Evrópukeppni Bikarhafa |32-liða úrslit |HC Red Boys Differdange |25-11 |29-12 |''54-23'' |- |16-liða úrslit |WKS Slask Wroclaw |20-22 |18-22 |''38-44'' |- | rowspan="2" |1977-78 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |32-liða úrslit |Kyndil |23-15 |30-16 |''53-31'' |- |16-liða úrslit |Honvéd Budapest |23-35 |25-22 |''48-57'' |- | rowspan="2" |1978-79 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |32-liða úrslit |IL Refstad |14-12 |14-16 |''28-28(ú)'' |- |16-liða úrslit |Dinamo Bucharest |19-25 |20-20 |''39-45'' |- | rowspan="4" |1979-80 | rowspan="4" |Evrópukeppni Meistaraliða |16-liða úrslit |Brentwood |32-19 |38-14 |''70-33'' |- |8-liða úrslit |IK Drott |18-19 |18-16 |''36-35'' |- |Undanúrslit |[[Atlético Madrid]] |18-15 |21-14 |'''36-32''' |- |Úrslit |Grosswallstadt | colspan="3" | ''12-21'' |- |1984-85 |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |Ystad |20-17 |19-23 |''39-40'' |- | rowspan="2" |1985-86 | rowspan="2" |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |Kolbotn |22-20 |18-20 |''40-40(ú)'' |- |16-liða úrslit |Lugi |16-22 |15-15 |''31-37'' |- |1986-87 |IHF-Bikarinn |1. Umferð |Urædd |14-16 |20-25 |''34-41'' |- | rowspan="3" |1988-89 | rowspan="3" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Kyndil |27-26 |24-17 |''51-43'' |- |16-liða úrslit |ZMC Amicitia Zurich |16-15 |25-22 |''41-38'' |- |8-liða úrslit |SC Magdeburg |22-16 |15-21 |''37-37(ú)'' |- | rowspan="2" |1989-90 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Kyndil |29-14 |26-27 |''55-41'' |- |16-liða úrslit |Rába ETO Györ |21-31 |23-29 |''44-60'' |- |1990-91 |Evrópukeppni Bikarhafa |1. Umferð |Sandefjord |22-20 |21-25 |''43-45'' |- | rowspan="3" |1991-92 | rowspan="3" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |IK Drott |27-24 |28-27 |''55-51'' |- |16-liða úrslit |Hapoel Rishon Lezion |25-20 |27-28 |''52-48'' |- |8-liða úrslit |FC Barcelona |19-23 |15-27 |''34-50'' |- | rowspan="3" |1992-93 | rowspan="3" |Evrópukeppni Bikarhafa |1. Umferð |Stavanger |24-22 |34-25 |''58-47'' |- |16-liða úrslit |Klaipeda |28-24 |21-22 |''49-46'' |- |8-liða úrslit |TUSSEM Essen |27-25 |14-23 |''41-48'' |- | rowspan="2" |1993-94 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Tatra Koprivnice |22-18 |23-23 |''45-41'' |- |16-liða úrslit |HK Sandefjord |25-22 |21-24 |''46-46(ú)'' |- |1994-95 |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Kolding |22-26 |27-27 |''49-53'' |- | rowspan="2" |1995-96 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |32-liða úrslit |CSKA Moskva |23-23 |21-20 |''44-43'' |- |16-liða úrslit |ABC Braga |25-23 |25-29 |''50-52'' |- |1996-97 |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Shakhtar Donetsk |20-19 |16-27 |''36-46'' |- |2004-05 |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |Grasshopper Zurich |28-28 |21-23 |''49-51'' |- | rowspan="3" |2005-06 | rowspan="3" |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |HC Tbilisi |51-15 |47-13 |''98-28'' |- |2. Umferð |Sjunda |28-31 |33-27 |'''61-58''' |- |3. Umferð |Skövde |24-22 |28-35 |'''52-57''' |- | rowspan="7" |2007-08 | rowspan="7" |Meistaradeildin |Forkeppni |Viking Malt |28-19 |33-24 |'''61-43''' |- | rowspan="6" |Riðlakeppni |Celje Lasko | |24-34 | rowspan="6" |4. sæti í riðli |- |Vfl Gummersbach |24-33 | |- |MKB Veszprém | |28-41 |- |Celje Lasko |29-28 | |- |Vfl Gummersbach | |22-34 |- |MKB Veszprém |24-31 | |- | rowspan="4" |2016-17 | rowspan="4" |Áskorendabikar EHF |32-liða úrslit |Haslum Handballklubb |31–24<br /> |25–25<br /> |'''56-49''' |- |16-liða úrslit |RK Partizan 1949 |21–21<br /> |24–24<br /> |'''45-45''' |- |8-liða úrslit |RK Sloga Požega |30–27<br /> |29–26<br /> |'''59-53''' |- |Undanúrslit |AHC Potaissa Turda<br /> |30–22<br /> |23–32<br /> |'''53-54''' |- | rowspan="7" |2023-24 | rowspan="7" |Evrópubikarkeppni EHF |1. umferð |Granytas Karis |27–24<br /> |33–28<br /> |'''60-52''' |- |2. umferð |Pölva Serviti |32–29<br /> |39–28<br /> |'''71-57''' |- |3. umferð |HC Motor Zaporizhzhia |35–31<br /> |33–28<br /> |'''68-59''' |- |16-liða úrslit |HC Metaloplastika Elixir Šabac<br /> |27–26<br /> |30–28<br /> |'''57-54''' |- |8-liða úrslit |CSA Steaua Bucuresti<br /> |36–30<br /> |36–35<br /> |'''72-65''' |- |Undanúrslit |CS Minaur Baia Mare<br /> |30–24<br /> |36–28<br /> |'''66-52''' |- |Úrslit |Olympiacos<br /> |30–26<br /> |27–31<br /> |'''57-57 (5-4 e. vítakastkeppni)''' |} ====Núverandi leikmenn meistaraflokks karla í handknattleik==== :''Tímabilið 2025-2026.'' {{Col-begin}} {{Col-2}} ;Markverðir *1 [[Björgvin Páll Gústafsson]] *12 [[Jens Sigurðarson]] *31 [[Arnar Þór Fylkisson]] ;Hornamenn *10 [[Daníel Montoro]] *11 [[Daníel Örn Guðmundsson]] *22 [[Dagur Ármannsson]] *25 [[Allan Nordberg]] *88 [[Andri Finnsson]] ;Línumenn *2 [[Þorgils Jón Svölu-Baldursson]] *40 [[Þorvaldur Örn Þorvaldsson]] *17 [[Logi Finnsson]] {{Col-2}} ;Skyttur *5 [[Agnar Smári Jónsson]] *14 [[Bjarki Snorrason]] *14 [[Arnór Snær Óskarsson]] *15 [[Róbert Aron Horstert]] *17 [[Bjarni í Selvindi]] *24 [[Magnús Óli Magnússon]] ;Miðjumenn *13 [[Dagur Árni Heimisson]] *23 [[Gunnar Róbertsson]] *19 [[Dagur Leó Fannarsson]] {{Col-end}} === Konur === ==== Á Íslandi ==== [[Mynd:BM Porriño - Valur, ida da final da Copa de Europa EHF feminina 2024-25 035.jpg|thumb|Lovísa Thompson í fyrri leik úrslita Evrópubikarsins í handknattleik kvenna gegn BM Porriño tímabilið 2024-25]] Árið 1947 voru kvennaflokkar Vals settir á legg og fljótlega eftir það hófust æfingar í handknattleik þeirra á meðal. Það var hinsvegar ekki fyrr en á sjöunda áratug 20. aldar sem félagið hrósaði fyrst sigri á Íslandsmótinu í handknattleik, nánar tiltekið 1962. Þá hófst sannkallað blómaskeið þar sem Valskonur urðu meistarar ellefu sinnum á þrettán árum, þar af sex ár í röð frá 1964 til og með 1969. Þjálfari liðsins á þessum árum var Þórarinn Eyþórsson og meðal leikmanna Vals á þessum árum var ein öflugasta handknattleikskona landsins, fyrr og síðar, [[Sigríður Sigurðardóttir]], fyrirliði íslenska landsliðsins sem varð Norðurlandameistari 1964. Sama ár var Sigríður kjörin [[íþróttamaður ársins]] af Samtökum íþróttafréttamanna, sú fyrsta úr röðum handknattleiksmanna og varð einnig fyrsta konan til að hreppa verðlaunin. Alls hefur kvennalið félagsins unnið Íslandsmótið 17 sinnum nú síðast tímabilið [[Handknattleiksárið 2018|2018-2019.]] Núverandi þjálfari liðsins er Anton Rúnarsson en honum til aðstoðar er Sigurgeir Jónsson. Björg Elín Guðmundsdóttir er liðsstjóri, Sólveig Lóa Höskuldsdóttir sjúkraþjálfari og Hlynur Morthens markmannsþjálfari liðsins. ==== Í Evrópukeppnum ==== Rétt eins og hjá karlaliði Vals í handknattleik er um auðugan garð að gresja þegar litið er á árangur handknattleikskvenna í Val m.t.t. Evrópukeppna, ber þar helst að nefna tímabilið 2005-06, en þá komust Valsstúlkur í undanúrslit Áskorendabikars EHF, eftir sigra gegn grísku og svissnesku liði. {| class="wikitable" ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | Samanlagt |- | [[2004–05 Women's EHF Cup|2004–05]] | EHF-Bikarinn | style="text-align:center;"|Fyrsta umferð |[[Önnereds HK]] | style="text-align:center;"| 24–35 | style="text-align:center;"| 26–30 | style="text-align:center;"| '''50–65''' |- | rowspan="3" | [[2005–06 Women's EHF Challenge Cup|2005–06]] | rowspan="3" |Áskorendabikarinn | style="text-align:center;"|16-liða úrslit |[[HC Athinaikos Athens]] | style="text-align:center;"| 37–29 | style="text-align:center;"| 24–26 | style="text-align:center;"| '''61–55''' |- | style="text-align:center;"|8-liða úrslit |[[LC Brühl Handball]] | style="text-align:center;"| 25–21 | style="text-align:center;"| 32–27 | style="text-align:center;"| '''57–48''' |- | style="text-align:center;"|Undanúrslit |[[CSU Neptun Constanța|CSU Tomis Constanța]] | style="text-align:center;"| 35–28 | style="text-align:center;"| 25–37 | style="text-align:center;"| '''60–65''' |- | rowspan="3" | [[2007–08 Women's EHF Challenge Cup|2007–08]] | rowspan="3" |Áskorendabikarinn | style="text-align:center;"|Þriðja umferð |[[ŽORK Napredak Kruševac]] | style="text-align:center;"| 40–18 | style="text-align:center;"| 34–20 | style="text-align:center;"| '''74–38''' |- | style="text-align:center;"|16-liða úrslit |[[ŽRK Radnički Kragujevac|RK Lasta Radnički Petrol Beograd]] | style="text-align:center;"| 31–30 | style="text-align:center;"| 31–26 | style="text-align:center;"| '''62–56''' |- | style="text-align:center;"|8-liða úrslit |[[Mérignac Handball]] | style="text-align:center;"| 24–23 | style="text-align:center;"| 30–36 | style="text-align:center;"| '''54–58''' |- | rowspan="2" | [[2010–11 Women's EHF Cup|2010–11]] | rowspan="2" |EHF-Bikarinn | style="text-align:center;"|Fyrsta umferð |[[IUVENTA Michalovce]] | style="text-align:center;"| 26–21 | style="text-align:center;"| 30–30 | style="text-align:center;"| '''56–51''' |- | style="text-align:center;"|Önnur umferð |[[VfL Oldenburg (handball)|VfL Oldenburg]] | style="text-align:center;"| 28–26 | style="text-align:center;"| 25–36 | style="text-align:center;"| '''53–62''' |- | rowspan="2" | [[2012–13 Women's EHF Cup|2012–13]] | rowspan="2" |EHF-Bikarinn | style="text-align:center;"|Önnur umferð |[[CE Handbol Marítim|Valencia Aicequip]] | style="text-align:center;"| 37–25 | style="text-align:center;"| 27–22 | style="text-align:center;"| '''64–47''' |- | style="text-align:center;"|Þriðja umferð |[[HC Zalău]] | style="text-align:center;"| 24–23 | style="text-align:center;"| 21–22 | style="text-align:center;"| '''45–45''' |- | rowspan="2" | [[2018–19 Women's EHF Challenge Cup|2018–19]] | rowspan="2" | Áskorendabikarinn | style="text-align:center;"|Þriðja umferð |[[HV Quintus|Virto / Quintus]] | style="text-align:center;"| 20–21 | style="text-align:center;"| 20–24 | style="text-align:center;"| '''40–45''' |- |} ====Núverandi leikmenn meistaraflokks kvenna í handknattleik==== :''Tímabilið 2025-2026'' {{Col-begin}} {{Col-2}} ;Markverðir *1 [[Oddný Mínervudóttir]] *12 [[Hafdís Renötudóttir]] *16 [[Elísabet Millý Elíasardóttir]] ;Hornamenn *18 [[Eva Steinsen Jónsdóttir]] *8 [[Guðrún Ásta Magnúsdóttir]] *5 [[Ásthildur Þórhallsdóttir]] *23 [[Sara Lind Fróðadóttir]] *9 [[Lilja Ágústsdóttir]] *10 [[Þórey Anna Ásgeirsdóttir]] *19 [[Auður Ester Gestsdóttir]] ;Línumenn *6 [[Hildur Björnsdóttir]] *11 [[Ágústa Rún Jónasdóttir]] *14 [[Elísa Elíasdóttir]] *7 [[Sigrún Erla Þórarinsdóttir]] {{Col-2}} ;Skyttur *15 [[Guðrún Hekla Traustadóttir]] *24 [[Mariam Eradze]] *25 [[Thea Imani Sturludóttir]] *35 [[Lovísa Thompson]] *21 [[Ásrún Inga Arnarsdóttir]] ;Miðjumenn *13 [[Arna Karitas Eiríksdóttir]] *13 [[Ásdís Þóra Ágústsdóttir]] *4 [[Laufey Helga Óskarsdóttir]] {{Col-end}} <div class="references-small">4. maí 2026 tilkynnti handknattleiksdeild Vals að Thea Imani Sturludóttir hefði samið við rúmenska félagið Craiova og mun hún ganga til liðsins að tímabilinu 2026 loknu.</div> == Körfuknattleikur == === Karlar === Körfuknattleiksdeild Vals má rekja aftur til ársins 1970 þegar K.F.R. sameinaðist Val. Tíu árum eftir sameininguna komu fyrstu stóru titlarnir í hús þegar Valur vann Íslandsmótið í Körfuknattleik árið 1980. Valsmenn tryggðu sér Íslandsmeistaratitilinn 1979-1980 með sigri á KR 17. mars 1980. Bandaríkjamaðurinn [[Tim Dwyer]] stýrði liðinu til sigurs en hann var þá spilandi þjálfari. Tim Dwyer var jafnframt valinn besti erlendi leikmaðurinn þetta tímabil.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1511653|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-29}}</ref> Á næstu þremur árum bættust þrír titlar í safnið. Bikarmeistaratitlar árin 1981 og 1983 og Íslandsmeistaratitill 1983. ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks karla í körfuknattleik ==== {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" style="background: red; color: white;" | Leikmannahópur Vals í körfuknattleik karla |- ! style="background: white; color: black;" | Leikmenn ! style="background: white; color: black;" | Þjálfarar |- | {| class="wikitable sortable" !Staða !<abbr>Nr.</abbr> ! !Nafn !Hæð !Fæðingardagur |- |Framherji |13 |{{ISL}} |[[Kristófer Acox]] |197 cm |13-10-1993 |- |Bakvörður |1 |{{ISL}} |Símon Tómasson |183 cm |29-04-2003 |- |Bakvörður |4 |{{ISL}} |Jóhannes Ómarsson |196 cm |06-05-2005 |- |Bakvörður |4 |{{ISL}} |Ástþór Atli Svalason |190 cm |01-03-2002 |- |Bakvörður |6 |{{ISL}} |Benedikt Blöndal |188 cm |05-10-1993 |- |Bakvörður |10 |{{ISL}} |Kári Jónsson |192 cm |27-08-1997 |- |Bakvörður |14 |{{ISL}} |Egill Jón Agnarsson |190 cm |01-01-2002 |- |Bakvörður |20 |{{ISL}} |Björgvin Hugi Ragnarsson |190 cm |10-03-2005 |- |Bakvörður |23 |{{ISL}} |Óðinn Þórðarson |190 cm |03-02-2005 |- |Bakvörður |24 |{{ISL}} |Hrannar Davíð Svalason | | |- |Bakvörður |26 |{{ISL}} |Finnur Tómasson |182 cm |10-05-2005 |- |Bakvörður |27 |{{ISL}} |Tómas Davíð Thomasson |180 cm |03-10-2005 |- |Bakvörður |28 |{{ISL}} |Jóhannes Reykdal Einarsson | | |- |Bakvörður |41 |{{ISL}} |Karl Kristján Sigurðarson |192 cm |18-05-2005 |- |Framherji |11 |{{ISL}} |Bóas Jakobsson |200 cm |04-12-2000 |- |Framherji |12 |{{ISL}} |Sveinn Búi Birgisson |203 cm |22-05-2002 |- |Bakvörður | |{{ISL}} |Sófus Máni Bender |192 cm |26-04-2003 |- |Bakvörður |20 |{{ISL}} |Ólafur Heiðar Jónsson | |01-01-2001 |- |Framherji |3 |{{ISL}} |Hjálmar Stefánsson |200 cm |05-01-1996 |- |Bakvörður |7 |{{ISL}} |Frank Aron Booker |192 cm |07-07-1994 |- |Bakvörður |9 |{{ISL}} |Orri Már Svavarsson |198 cm |20-06-2005 |- |Miðherji |24 |{{USA}} |Antonio Keyshawn Woods |191 cm |28-01-1996 |- |Bakvörður |11 |{{ISL}} |Veigar Örn Svavarsson |195 cm |20-06-2005 |- |Framherji |5 |{{SRB}} |Lazar Nikolic |203 cm |23-06-1999 |- |Bakvörður |77 |{{CRO}} |Igor Maric |195 cm |23-07-1985 |- |Miðherji |21 |{{UK}} |Callum Reese Lawson |198 cm |27-02-1996 |} | ; Aðalþjálfari * [[Finnur Freyr Stefánsson]] ; ;Aðrir starfsmenn * Jamil Abiad, aðstoðarþjálfari * Kristófer Acox, aðstoðarþjálfari * Bjartmar Birnir, sjúkraþjálfari ---- Tímabilið 2025-26 |} === Konur === Fyrsti Íslandsmeistaratitill kvenna í körfuknattleik vannst í apríl 2019 en liðið varð einnig bikarmeistari sama ár.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19047/2019/04/28/valur-islandsmeistari-kvenna-i-korfubolta-2019.aspx|title=Valur Íslandsmeistari kvenna í körfubolta 2019|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-29}}</ref> Annar Íslandsmeistaratitill félagsins í körfuknattleik kvenna bættist í safnið árið 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/2021/06/02/valur-er-islandsmeistari-i-korfubolta-2021|title=Valur er Íslandsmeistari í körfubolta 2021|date=2021-06-02|website=RÚV|language=is|access-date=2021-06-06}}</ref> ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks kvenna í körfuknattleik ==== {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" style="background: red; color: white;" |Leikmannahópur Vals í körfuknattleik kvenna |- ! style="background: white; color: black;" | Leikmenn ! style="background: white; color: black;" | Þjálfarar |- | {| class="wikitable sortable" !Staða !<abbr>Nr.</abbr> ! !Nafn !Hæð !Fæðingardagur |- |Framherji |4 |{{ISL}} |Guðbjörg Sverrisdóttir |180 cm |10-10-1992 |- |Bakvörður |6 |{{ISL}} |Þóranna Kika Hodge-Carr |170 cm |18-07-1999 |- |Framherji |8 |{{ITA}} |Alyssa Marie Cerino |183 cm |16-05-1997 |- |Bakvörður |9 |{{ISL}} |Ásdís Elva Jónsdóttir |166 cm |29-05-2007 |- |Bakvörður |9 |{{ISL}} |Dagbjört Dögg Karlsdóttir |169 cm |26-06-1999 |- |Bakvörður |11 |{{ISL}} |Ísey Ísis Guttorsmdóttir Frost |186 cm |09-12-2009 |- |Bakvörður |12 |{{ISL}} |Elísabet Thelma Róbertsdóttir |172 cm |31-05-2002 |- |Bakvörður |13 |{{ISL}} |Sara Líf Boama |172 cm |18-08-2005 |- |Bakvörður |14 |{{ISL}} |Fatima Rós Joof |167 cm |05-08-2008 |- |Miðherji |15 |{{ISL}} |Ásta Júlía Grímsdóttir |183 cm |22-02-2001 |- |Bakvörður |18 |{{ISL}} |Berta María Þorkelsdóttir |180 cm |03-06-2008 |- |Bakvörður |20 |{{USA}} |Reshawna Rosie Stone |170 cm |30-08-2000 |- |Bakvörður |24 |{{ISL}} |Hanna Gróa Halldórsdóttir |172 cm |02-07-2007 |- |Bakvörður |43 |{{ISL}} |Margrét Ósk Einarsdóttir |173 cm |21-10-1996 |- | |} | ; Aðalþjálfari * Jamil Abiad ; ; Aðstoðarþjálfari * Margrét Ósk Einarsdóttir ---- Tímabilið 2025-26 |} === Þekktir leikmenn === [[Pétur Guðmundsson]] er sennilega þekktasti körfuknattleiksmaðurinn sem Valur hefur alið af sér, en Pétur lék um árabil í NBA deildinni.<ref>{{Cite web|url=https://www.isi.is/um-isi/heidursholl-isi/petur-karl-gudmundsson/|title=Pétur Karl Guðmundsson|website=www.isi.is|access-date=2021-01-19}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Sem dæmi um aðra þekkta leikmenn sem hafa leikið með Val eða leika með Val má nefna [[Helena Sverrisdóttir|Helenu Sverrisdóttur]], [[Jón Arnór Stefánsson]], [[Pavel Ermolinskij|Pavel Ermolinskij,]] [[Kristófer Acox]], Kára Jónsson og Hjálmar Stefánsson.<br /> == Íþróttamaður Vals == Eftirtaldir aðilar hafa hlotið þann heiður að vera valdir íþróttamenn Vals: {{col-begin}} {{col-2}} * 1992 - [[Valdimar Grímsson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998191|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1993 - [[Guðmundur Hrafnkelsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/123059/|title=ÍÞRÓTTIR Íþróttamaður Vals árið 1993 uðmundur Hrafnkelsson markmaður Vals og|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1994 - [[Dagur Sigurðsson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998277|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1995 - Guðrún Sæmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998339|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1996 - Jón Kristjánsson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998393|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1997 - Ragnar Þór Jónsson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998425|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1998 - Guðmundur Hrafnkelsson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998473|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1999 - Ásgerður Hildur Ingibergsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998561|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2000 - Kristinn Lárusson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998698|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2001 - Rósa Júlía Steinþórsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998735|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2002 - [[Sigurbjörn Hreiðarsson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998831|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2003 - Íris Andrésdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998067|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2004 - Berglind Íris Hansdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4999335|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2005 - [[Bjarni Ólafur Eiríksson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998889|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2006 - [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998989|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2007 - [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4997957|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2008 - [[Katrín Jónsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fotbolti.net/%7Ccat:%27/fullStory.php?id=70719%27|title=Katrín Jónsdóttir er íþróttamaður Vals 2008|website=www.fotbolti.net|language=is|access-date=2021-01-19}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{col-2}} * 2009 - [[Dóra María Lárusdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2009/12/31/dora_maria_ithrottamadur_vals_2009/|title=Dóra María íþróttamaður Vals 2009|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2010 - Hrafnhildur Skúladóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6477548|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2011 - Anna Úrsúla Guðmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2011/12/31/anna_ursula_ithrottamadur_vals_2011/|title=Anna Úrsúla íþróttamaður Vals 2011|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2012 - Guðný Jenný Ásmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/gudny-jenny-ithrottamadur-vals-2012|title=Guðný Jenný íþróttamaður Vals 2012|date=2012-12-31|website=RÚV|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/2322/2012/12/31/gudny-jenny-asmundsdottir-ithrottamadur-vals-2012.aspx|title=Guðný Jenný Ásmundsdóttir íþróttamaður Vals 2012|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2013 - [[Haukur Páll Sigurðsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/4080/2013/12/31/haukur-pall-sigurdsson-er-ithrottamadur-vals-2013.aspx|title=Haukur Páll Sigurðsson er Íþróttamaður Vals 2013|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/efstadeild/2013/12/31/haukur_pall_ithrottamadur_vals_2013/|title=Haukur Páll íþróttamaður Vals 2013|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2014 - Kristín Guðmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2014/12/31/kristin_ithrottamadur_vals/|title=Kristín íþróttamaður Vals|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/9517/2014/12/31/kristin-gudmundsdottir-er-ithrottamadur-vals-2014.aspx|title=Kristín Guðmundsdóttir er íþróttamaður Vals 2014|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2015 - [[Bjarni Ólafur Eiríksson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2015/12/31/bjarni_olafur_ithrottamadur_vals/|title=Bjarni Ólafur íþróttamaður Vals|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2016 - [[Bjarni Ólafur Eiríksson]]*<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/16969/2016/12/31/bjarni-olafur-eiriksson-ithrottamadur-vals-arid-2016.aspx|title=Bjarni Ólafur Eiríksson íþróttamaður Vals árið 2016|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/efstadeild/2016/12/31/bjarni_ithrottamadur_vals_i_thridja_sinn/|title=Bjarni íþróttamaður Vals í þriðja sinn|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2017 - Orri Freyr Gíslason<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/17836/2018/01/03/orri-freyr-gislason-ithrottamadur-vals-2017.aspx|title=Orri Freyr Gíslason íþróttamaður Vals 2017|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/fyrirlidi-vals-haettir|title=Fyrirliði Vals hættir|date=2019-05-13|website=RÚV|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2018 - [[Birkir Már Sævarsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/18796/2019/01/01/birkir-mar-saevarsson-ithrottamadur-vals-2018.aspx|title=Birkir Már Sævarsson íþróttamaður Vals 2018|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fotbolti.net/news/31-12-2018/birkir-mar-ithrottamadur-arsins-hja-val|title=Birkir Már íþróttamaður ársins hjá Val|website=www.fotbolti.net|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2019 - [[Helena Sverrisdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/korfubolti/2019/12/31/helena_ithrottamadur_arsins_hja_val/|title=Helena íþróttamaður ársins hjá Val|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19577/2020/01/01/helena-sverrisdottir-er-ithrottamadur-vals-2019.aspx|title=Helena Sverrisdóttir er íþróttamaður Vals 2019|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> *2020 - Anton Rúnarsson<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2020/12/31/anton_ithrottamadur_vals_2020/|title=Anton íþróttamaður Vals 2020|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/20117/2020/12/31/anton-runarsson-ithrottamadur-vals-2020.aspx|title=Anton Rúnarsson íþróttamaður Vals 2020|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2021 - Alexander Örn Júlíusson<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/20817/2021/12/31/alexander-orn-juliusson-er-ithrottamadur-vals-2021.aspx/|title=Alexander Örn Júlíusson er íþróttamaður Vals 2021|website=www.valur.is|language=is|access-date=2022-01-13}}</ref> * 2022 - [[Pavel Ermolinskij]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/21466/2022/12/31/pavel-ermolinski-er-ithrottamadur-vals-2022.aspx|title=Pavel Ermolinski er íþróttamaður Vals 2022|website=www.valur.is|language=is|access-date=2023-01-06}}</ref> * 2023 - [[Arna Sif Ásgrímsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/22169/2023/12/31/arna-sif-asgrimsdottir-er-ithrottamadur-vals-2023.aspx|title= Arna Sif Ásgrímsdóttir er íþróttamaður Vals 2023|website=www.valur.is|language=is|access-date=2024-09-03}}</ref> * 2024 - [[Benedikt Gunnar Óskarsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/22535/2025/01/08/benedikt-gunnar-er-ithrottamadur-vals-2024.aspx|title= Benedikt Gunnar er Íþróttamaður Vals 2024|website=www.valur.is|language=is|access-date=2025-19-03}}</ref> * 2025 - [[Patrick Pedersen]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/23011/2026/01/02/patrick-pedersen-er-ithrottamadur-vals-2025.aspx|title= Patrick Pedersen er Íþróttamaður Vals 2025|website=www.valur.is|language=is|access-date=2026-02-01}}</ref>{{col-end}}<nowiki>*</nowiki>- Knattspyrnumaðurinn Bjarni Ólafur Eiríksson hefur oftast allra verið kjörinn Íþróttamaður Vals, þrisvar talsins. == Formenn Vals == Eftirtaldir aðilar hafa gengt formennsku Knattspyrnufélagsins Vals:<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4997814?iabr=on#page/n6/mode/2up/search/Loftur%20Gu%C3%B0mundsson%201911-1914%20%C3%81rni%20B.%20Bj%C3%B6rnsson,%20J%C3%B3n%20Gu%C3%B0mundsson|title=Valsblaðið - 1. Tölublað (01.05.1991) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998211|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998721|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4999095|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6477954|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2016470452d|title=Þorgrímur kjörinn formaður Vals - Vísir|website=visir.is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19248/2019/05/30/adalfundur-vals-breytingar-a-stjornum-felagsins.aspx|title=Aðalfundur Vals - Breytingar á stjórnum félagsins|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Formenn Vals ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn |- |1911-14 |[[Loftur Guðmundsson]] |1933-34 |Ólafur Sigurðsson |1952-57 |Gunnar Vagnsson |2002-09 |[[Grímur Sæmundsen]] |- |1914-16 |Árni B. Björnsson |1934-38 |Frímann Helgason |1957-62 |Sveinn Zoega |2009-14 |Hörður Gunnarsson |- |1916-18 |Jón Guðmundsson |1938-39 |Ólafur Sigurðsson |1962-67 |Páll Guðnason |2014-15 |[[Björn Zoëga|Björn Zoega]] |- |1918-20 |Magnús Guðbrandsson |1939-41 |Sveinn Zoega |1967-70 |Ægir Ferdinandsson |2015-18 |[[Þorgrímur Þráinsson]] |- |1920-22 |Guðbjörn Guðmundsson |1941-43 |Frímann Helgason |1970-75 |Þórður Þorkelsson |2018-21 |Árni Pétur Jónsson |- |1922-23 |Guðmundur Kr. Guðmundsson |1943-44 |Sveinn Zoega |1975-77 |Ægir Ferdinandsson |2021-23 |Lárus Sigurðsson |- |1923-28 |Axel Gunnarsson |1944-46 |Þorkell Ingvarsson |1977-81 |Bergur Guðnason |2023-25 |Hörður Gunnarsson |- |1928-31 |Jón Sigurðsson |1946-47 |Sigurður Ólafsson |1981-87 |Pétur Sveinbjarnarson |2025-26 |[[Hafrún Kristjánsdóttir]] |- |1931-32 |Jón Eiríksson |1947-50 |Úlfar Þórðarson |1987-94 |Jón Gunnar Zoega |2026- |[[Arnar Þór Sævarsson]] |- |1932-33 |Pétur Kristinsson |1950-52 |Jóhann Eyjólfsson |1994-02 |Reynir Vignir | colspan="2" | |} == Valsblaðið == Valsblaðið, félagsblað Knattspyrnufélagsins Vals, kom fyrst út í janúar 1939 en ritstjóri þess og ábyrgðarmaður var Sigurður Ólafsson.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19574/2019/12/31/valsbladid-2019.aspx|title=Valsblaðið 2019|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref> Í 1. tölublaði Valsblaðsins sagði m.a. svo um útgáfuna: <blockquote>„Það hefir oft verið um það rætt innan Vals, að nauðsyn bæri til þess, að félagið gæfi út blað, sem út kæmi nokkurn veginn reglulega. Núverandi stjórn hefir hafist handa um þetta mál, og kemur 1. tölublaðið út hér með. Fyrirkomulag blaðsins er enn ekki fyllilega ákveðið, en ætlunin er, að það komi fyrst um sinn út 4-6 sinnum á ári og sé minst 8 síður hvert blað. Blaðinu er ætlað að birta greinar og fréttir frá félagsstarfseminni, og ýmsum áhugamálum íþróttamanna. Það verður kostað kapps um að hafa blaðið sem allra fjölbreyttast, fróðlegast og skemmtilegast, svo að allir, sem það lesa, hafi bæði gagn og gaman af. [...] Væntanlega á Valsblaðið eftir að vinna félaginu ómetanlegt gagn með því að knýta meðlimina fastari böndum við félagið og vekja þá til starfa, ekki aðeins þá, er iðka knattspyrnu, heldur og þá, er fyrir aldurs sakir eða annara [sic] orsaka eru hættir því.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658005|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref></blockquote>Árið 2019 fagnaði Valsblaðið 80 ára útgáfuafmæli.<ref name=":1" /> Útgáfa blaðsins var stopul eftir 1940 en blaðið var endurvakið af krafti frá 1958 og hefur komið út árlega frá árinu 1983. Núverandi ritstjóri blaðsins er Guðni Olgeirsson en hann tók við ritstjórn blaðsins af [[Þorgrímur Þráinsson|Þorgrími Þráinssyni]] árið 2003.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/01/29/valsbladid_sameinar/|title=Valsblaðið sameinar|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref> == Valskórinn == Valskórinn var stofnaður haustið 1993. Tildrögin að stofnun Valskórsins má rekja til vígslu Friðrikskapellunnar að Hlíðarenda. Dýri Guðmundsson, knattspyrnumaður og gítarleikari fékk í kjölfarið þá hugmynd að stofna kór til að æfa og syngja í kapellunni. Hann bar hugmyndina undir félagsmálaráð Vals þar sem hann var formaður og fékk hún góðar undirtektir. Gylfi Gunnarsson, tónlistarkennari og liðsmaður Þokkabótar var fyrsti kórstjóri kórsins og þá tók Stefán Halldórsson að sér formennsku í kórnum í upphafi. Kórinn heldur vortónleika á eða nálægt afmælisdegi Vals 11. maí ár hvert og í desember eru haldnir jólatónleikar auk þess sem kórinn syngur með Fóstbræðrum á aðventukvöldi og við útnefningnu íþróttamanns Vals á gamlársdag. Gylfi Gunnarsson stjórnaði kórnum fyrstu sex árin til vors 1999 en þá tók Guðjón Steinar Þorláksson tónlistarkennari við og stjórnaði kórnum til 2004, en frá þeim tíma hefur Bára Grímsdóttir tónskald stýrt kórnum. Kórinn er blandaður kór opinn öllum og æfir vikulega í Friðrikskapellu. Ýmsir þekktir gestasöngvarar hafa sungið með kórnum en þar má t.a.m. nefna Ara Jónsson, Rangar Bjarnason, Egil Ólafsson, Stefán Hilmarsson, Guðrúnu Gunnarsdóttur og Kristján Jóhannsson.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6477846?iabr=on#page/n15/mode/2up/search/Valsk%C3%B3rinn|title=Valsblaðið - 65. árgangur 2013 (01.05.2013) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2024-03-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/7124223?iabr=on#page/n39/mode/2up/search/Valsk%C3%B3rinn|title=Morgunblaðið - 107. tölublað (08.05.2019) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2024-03-25}}</ref> == Fjósið == Fjósið er félagsheimili Knattspyrnufélagsins Vals. Þegar Valur samdi um kaup á jörðinni Hlíðarenda þann 10. maí 1939 fylgdu þrjár byggingar með í kaupum en mestu munaði þar um fjósið, sem upphaflega var byggt árið 1916 og notað var sem búningsklefi, og hlöðuna, sem fékk hlutverk félagsheimilis og skrifstofu félagsins. Árið 1948 vígði Séra Friðrik Friðriksson fjósið formlega sem félagsheimili. Næstu fjörutíu árin þjónaði þessi húsakostur félaginu og fjölmargir hópar íþróttafólks utan af landi nutu gestrisni Valsmanna þegar þeir fengu inni til gistingar. Undir það síðasta var viðhaldi húsana mjög ábótavant og notkunin var nánast engin. Í árslok 2016 var skipuð nefnd til að halda utan um endurreisn fjóssins. Nefndin fékk Björn G. Björnsson leikmyndahönnuð í lið með sér, í tengslum við uppsetningu sögusýningar, sem búið er að setja upp í Fjósinu. 25. maí 2018, þegar 150 ár voru liðin frá fæðingu séra Friðriks Friðrikssonar var Fjósið formlega opnað.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/18289/2018/05/23/formleg-opnun-fjossins-%E2%80%93-knattspyrnufelagid-valur.aspx|title=Formleg opnun Fjóssins – Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-06-21}}</ref> Fjósið gegnir hlutverki klúbbhúss og félagsheimilis þar sem yngri flokkar, foreldrar og lið í öllum deildum Vals halda fundi. Stuðningsmenn Vals koma reglulega saman í Fjósinu fyrir heimaleiki Vals en þar er gjarnan boðið upp á léttar veitingar. Leikmenn meistaraflokka félagsins og mótherjar fara einnig reglulega í mat í Fjósinu eftir leiki. Fjósið er að auki leigt út fyrir hvers kyns mannfagnaði eins og afmæli, fermingarveislur, erfidrykkjur, árshátíðir og jólahlaðborð auk þess sem Fjósið er leigt út sem fundaraðstaða fyrir fyrirtæki og rúmar allt frá 10-100 manns í fundaruppsetningu. Salurinn tekur við um 20-80 manns í sitjandi veislur og um 50-180 manns í standandi veislur. Þá er einnig unnt að horfa á útsendingar frá ýmsum knattspyrnuleikjum og öðrum íþróttaviðburðum í beinni útsendingu í Fjósinu. Gunnar Kristjánsson er núverandi Fjósameistari og veitingastjóri.<ref>{{Cite web|url=https://www.frettabladid.is/lifid/felagsheimili-med-sogu-og-sal/|title=Félagsheimili með sögu og sál|website=www.frettabladid.is|language=is|access-date=2021-06-21}}</ref> == Lolli í Val == Ellert Sölvason, fæddur 17. desember 1917 - dáinn 8. mars 2002, eða Lolli í Val eins og hann var ávallt kallaður var einn þeirra manna sem mjög komu við sögu Vals á velgengistímum félagsins 1935-1946. Í Valsblaðinu 1967 var fjallað um Lolla í Val í tilefni af 50 ára afmæli Lolla í Val: <blockquote>Lolli var um margt mjög sérstæður knattspyrnumaður, og vafasamt er að Ísland hafi eignazt betri vinstri útherja en hann var. Honum var knattspyrnan í blóð borin, hún var honum meðfædd listgrein. Tilfinning hans fyrir knetti var ótrúlega næm, og við það bættist að hann stundaði æfingar sínar af miklum áhuga og elju. Hann náði því mjög langt sem knattspyrnumaður. Mýkt hans og fimi var við brugðið, og þurfti hann raunar mjög á því að halda. Hann var heldur lítill vexti, og "léttbyggður," og varð mörgum bakverðinum það á þegar þeir áttu í höggi við Lolla að láta þyngdarmismun ráða, þegar getan til að stöðva hann eftir öðrum leiðum dugði ekki. [...] Lolli var góður félagi, og samherji, svolítið viðkvæmur og ör í lund, en hjartgagæzkan og góðvildin skein allstaðar í gegn. Fyrir þetta eignaðist hann marga vini, sem svo síðar hafa oft staðið með honum þegar í móti hefur blásið.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4658911?iabr=on#page/n30/mode/2up/search/Lolli|titill=Ellert Sölvason, fimmtugur|höfundur=Frímann Helgason|útgefandi=Valsblaðið|ár=1967|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> </blockquote>Í minningagrein sem [[Þorgrímur Þráinsson]] ritaði um Lolla í Val í Valsblaðinu sagði meðal annars svo um Lolla í Val: <blockquote>Í brjósti Lolla sló Valshjarta, risastórt og hlýtt Valshjarta. Þótt Lolli hafi átt því láni að fagna að verða margfaldur Íslandsmeistari og heilla knattspyrnuáhugamenn upp úr skónum með leikni sinni og hraða voru það vinirnir í Val, félagsskapurinn að Hlíðarenda og hin glæsilegu ungmenni sem voru honum efst í huga síðustu áratugina. Mér er sá dagur minnisstæður þegar ég ók Lolla heim að Hlíðarenda fyrir nokkrum árum. Hann var þögull og eftirvæntingarfullur enda hafði hann ekki komið niður á Valsvöll um tveggja ára skeið sökum lasleika. Þegar við renndum fram hjá Friðrikskapellu trítluðu nokkrir brosmildir Valsstrákar yfir veginn og spörkuðu bolta á milli sín. Æskufjör lék um andlit þeirra, vorfiðringur í tánum. "Ó, hve þetta er fögur sjón," sagði Lolli og andlit hans ljómaði. Tilfinningaþrungin þögn ríkti á meðan Lolli naut þess að fylgja drengjunum eftir í huganum. Hann hafði augljóslega slegist í hópinn, léttur í lund, til að finna ilminn af grasinu, til að gantast við félagana, til að leika listir sínar, til að njóta augnabliksins en umfram allt - til að vera á þeim stað þar sem hann naut sín best - að Hlíðarenda. Lolli felldi tár, hendur hans titruðu. "Hérna vorum við svo að moka flórinn," sagði hann eftir andartak og leit á gamla fjósið sem var um árabil eina félagsheimili Vals. "Og við bárum skítinn út á völl, so grasið sprytti hraðar." Á meðan Lolli hafði heilsu til sótti hann alla heimaleiki félagsins og við, sem héldum uppi heiðri Vals á knattspyrnuvellinum í lok áttunda áratugarins og á þeim níunda, nutum þess að hafa Lolla í návist okkar. "Er ekki húmorinn í lagi?" voru einkunnarorð Lolla og hann brýndi fyrir okkur að njóta þess að spila knattspyrnu, sagði það lykilinn að velgengni. [...] Lolla þótti aldrei auðvelt að horfa á leiki sökum spennings og þótt han hafi orðið vitni að sigri Vals trúði hann aldrei úrslitunum fyrr en hann var kominn heim og heyrði þau tíunduð í fréttum útvarpsins. Þá gat hann loksins slakað á sæll og glaður. [...] Þegar vinir báðu Lolla guðsblessunar, bætti hann jafnan við, "og Val líka."<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998777?iabr=on#page/n61/mode/2up/search/Lolli|titill=Ellert D. Sölvason|höfundur=Þorgrímur Þráinsson|útgefandi=Valsblaðið|ár=2002|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> </blockquote>Við Lolla í Val er kennd Lollastúkan svonefnda sem er á þriðju hæð íþróttahússins og horfir yfir keppnisvellina í knattpyrnu og handbolta/körfuknattleik. Jafnframt er veittur árlega Lollabikar þeim leikmanni í yngri flokkum Vals sem þykir skara fram úr í leikni með boltann en sökum leikni sinnar með knöttinn fékk Lolli viðurnefnið "kötturinn". Lollabikarinn er farandbikar sem gefinn var af Lolla í Val árið 1988.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/6477743?iabr=on#page/n36/mode/2up/search/Lolli|titill=Skýrsla afreksstjórnar í knattpsyrnu árið 2012|útgefandi=Valsblaðið|ár=2012|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> == Titlar == === Knattspyrna karla === *'''[[Pepsideild_karla|Íslandsmeistarar]]: 23'''<ref name="Knattspyrnudeild - Titlar">{{cite web| url=http://www.valur.is/Fotbolti/Titlar/| title=Knattspyrnudeild - Titlar|publisher=valur.is | access-date=2013-08-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/islandsmeistarar-i-karlaflokkum/|title=Íslandsmeistarar í karlaflokkum - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-21}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> :*[[Úrvalsdeild 1930|1930]], [[Úrvalsdeild 1933|1933]], [[Úrvalsdeild 1935|1935]], [[Úrvalsdeild 1936|1936]], [[Úrvalsdeild 1937|1937]], [[Úrvalsdeild 1938|1938]], [[Úrvalsdeild 1940|1940]], [[Úrvalsdeild 1942|1942]], [[Úrvalsdeild 1943|1943]], [[Úrvalsdeild 1944|1944]], [[Úrvalsdeild 1945|1945]], [[Úrvalsdeild 1956|1956]], [[Úrvalsdeild 1966|1966]], [[Úrvalsdeild 1967|1967]], [[Úrvalsdeild_karla_1976|1976]], [[Úrvalsdeild_karla_1978|1978]], [[Úrvalsdeild_karla_1980|1980]], [[Úrvalsdeild_karla_1985|1985]], [[Úrvalsdeild_karla_1987|1987]], [[Landsbankadeild_karla_2007|2007]], [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2017|2017]], [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2018|2018]], [[Pepsimaxdeild karla í knattspyrnu 2020|2020]] *'''[[Bikarkeppni_karla_í_knattspyrnu|Bikarmeistarar]]: 11'''<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|title=Bikarmeistarar meistaraflokka - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301160443/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|url-status=dead}}</ref> :*1965, 1974, 1976, 1977, 1988, 1990, 1991, 1992, [[Úrslitaleikur_VISA-bikar_karla_2005|2005]], [[Úrslitaleikur Borgunarbikars karla 2015|2015]], [[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|2016]] *'''[[Lengjubikarinn | Deildabikar]]: 5'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|title=Deildabikarinn - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170813/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|url-status=dead}}</ref> :* 2008, 2011, 2018, 2023, 2025 *'''[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu|Meistarar meistarana]]: 11'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|title=Deildabikarinn - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170813/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|url-status=dead}}</ref> :*1977, 1979, 1988, 1991, 1992, 1993, 2006, 2008, [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2016|2016]], 2017, 2018. === Knattspyrna kvenna === : *'''[[Pepsideild_kvenna | Íslandsmeistarar]]: 14'''<ref name="Knattspyrnudeild - Titlar"/> :*[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1978|1978]], [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_1986|1986]], [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_1988|1988]], [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_1989|1989]], [[Landsbankadeild_kvenna_2004|2004]], [[Landsbankadeild_kvenna_2006|2006]], [[Landsbankadeild_kvenna_2007|2007]], [[Landsbankadeild_kvenna_2008|2008]], [[Pepsideild_kvenna_2009|2009]], [[Pepsideild_kvenna_2010|2010]], [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2019|2019]], 2021, 2022, 2023 *'''[[VISA-bikar_kvenna|Bikarmeistarar]]: 15'''<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|title=Bikarmeistarar meistaraflokka - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301160443/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|url-status=dead}}</ref> :*1984, 1985, 1986, 1987, 1988, 1990, 1995, 2001, 2003, 2006, 2009, 2010, 2011, 2022, 2024 *'''[[Lengjubikarinn | Deildabikar]]: 6'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|title=Deildabikarinn - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170813/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|url-status=dead}}</ref> :* 2003, 2005, 2007, 2010, 2017, 2024 === Handknattleikur karla === : *'''Íslandsmeistarar: 25'''<ref name="Handknattleiksdeild - Titlar">{{cite web| url=http://www.valur.is/Handbolti/Titlar/| title=Handknattleiksdeild - Titlar| publisher=valur.is| access-date=2013-08-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2021/06/18/valur_islandsmeistari_eftir_oruggan_sigur_i_hafnarf/|title=Valur Íslandsmeistari eftir öruggan sigur í Hafnarfirði|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref> :*[[Handknattleiksárið 1939-40|1940]], [[Handknattleiksárið 1940-41|1941]], [[Handknattleiksárið 1941-42|1942]], [[Handknattleiksárið 1943-44|1944]], [[Handknattleiksárið 1946-47|1947]], [[Handknattleiksárið 1947-48|1948]], [[Handknattleiksárið 1950-51|1951]], [[Handknattleiksárið 1954-55|1955]], [[Handknattleiksárið 1972-73|1973]], [[Handknattleiksárið 1976-77|1977]], [[Handknattleiksárið 1977-78|1978]], [[Handknattleiksárið 1978-79|1979]], [[Handknattleiksárið 1987-88|1988]], [[Handknattleiksárið 1988-89|1989]], [[Handknattleiksárið 1990-91|1991]], [[Handknattleiksárið 1992-93|1993]], [[Handknattleiksárið 1993-94|1994]], [[Handknattleiksárið 1994-95|1995]], [[Handknattleiksárið 1995-96|1996]], [[Handknattleiksárið 1997-98|1998]], [[Handknattleiksárið 2006-07|2007]], [[Handknattleiksárið 2016-17|2017]], [[Handknattleiksárið 2020-21|2021]], [[Handknattleiksárið 2021-22|2022]], 2026 *'''Bikarmeistarar: 13'''<ref>{{Cite web|url=https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|title=Íslands- og bikarmeistarar í meistaraflokki|website=HSÍ|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040636/https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|url-status=dead}}</ref> :*[[Handknattleiksárið 1973-74|1974]], [[Handknattleiksárið 1987-88|1988]], [[Handknattleiksárið 1989-90|1990]], [[Handknattleiksárið 1992-93|1993]], [[Handknattleiksárið 1997-98|1998]], [[Handknattleiksárið 2007-08|2008]], [[Handknattleiksárið 2008-09|2009]], [[Handknattleiksárið 2010-11|2011]], [[Handknattleiksárið 2015-16|2016]], [[Handknattleiksárið 2016-17|2017]], [[Handknattleiksárið 2020-21|2021]], [[Handknattleiksárið 2021-22|2022]], 2024 *'''Meistarar meistarana: 1'''<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6370160?iabr=on#page/n16/mode/1up/search/Valsmenn%20meistarar%20meistaranna%20%C3%AD%20handknattleik%20karla|title=Dagblaðið Vísir - DV - 135. tölublað (06.10.2009) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-26}}</ref> :*[[Handknattleiksárið 2008-09|2009]] *'''Evrópubikarmeistarar: 1''' **[[:en:2023–24_EHF_European_Cup|2023-2024]] === Handknattleikur kvenna === : *'''Íslandsmeistarar: 21'''<ref name="Handknattleiksdeild - Titlar" /> :*1962, 1964, 1965, 1966, 1967, 1968, 1969, 1971, 1972, 1973, 1974, 1983, 2010, 2011, 2012, 2014, 2019, 2023, 2024, 2025, 2026 *'''Bikarmeistarar: 10'''<ref>{{Cite web|url=https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|title=Íslands- og bikarmeistarar í meistaraflokki|website=HSÍ|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040636/https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2022/03/12/valur_bikarmeistari_i_attunda_sinn/|title=Valur bikarmeistari í áttunda sinn|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2022-03-14}}</ref> :*1988, 1993, 2000, 2012, 2013, 2014, 2019, 2022, 2024, 2026 *'''Evrópubikarmeistarar: 1''' :*2024-2025 === Körfuknattleikur karla === : *'''Íslandsmeistarar: 4'''<ref>{{cite web| url=http://www.valur.is/Korfubolti/Titlar/| title=Körfuknattleiksdeild - Titlar| publisher=valur.is| access-date=2013-08-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/meistaratitlar-karla/|title=KKÍ {{!}} Meistaratitlar karla|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref> :*1980, 1983, 2022, 2024 *'''Bikarmeistarar: 5'''<ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/allir-titlar/bikarmeistarar-karla/|title=KKÍ {{!}} Bikarmeistarar karla|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref> :*1980, 1981, 1983, 2023, 2025 === Körfuknattleikur kvenna === : *'''Íslandsmeistarar: 3'''<ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/meistaratitlar-kvenna/|title=KKÍ {{!}} Meistaratitlar kvenna|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/20520/2021/06/02/valur-islandsmeistari-i-korfuknattleik-kvenna-2021.aspx|title=Valur Íslandsmeistari í körfuknattleik kvenna 2021|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-06-07}}</ref> :*2019, 2021, 2023 *'''Bikarmeistarar: 1'''<ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/allir-titlar/bikarmeistarar-kvenna/|title=KKÍ {{!}} Bikarmeistarar kvenna|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref> :*2019 == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.valur.is Heimasíða félagsins] * [http://www.timarit.is/?issueID=410260&pageSelected=1&lang=0 ''Knattspyrnufélagið Valur 35 ára''; grein í Morgunblaðinu 1946]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.icelandfootball.net/valur-reykjaviacutek.html IcelandFootball.net] - Valur Reykjavík *https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1379092/ - Handknattleikur í Val *https://www.valur.is/um-val/saga.aspx - Saga félagsins *https://www.valur.is/media/13442/valsbladid_2006.pdf - Evrópuævintýri mfl. kvk. {{Leiktímabil í knattspyrnu karla}} {{Íslandsmeistarar í knattspyrnu karla}} {{N1 deild karla}} {{S|1911}} {{Aðildarfélög ÍBR}} {{gæðagrein}} [[Flokkur:Knattspyrnufélagið Valur| ]] [[Flokkur:Íslensk handknattleiksfélög|Valur]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnufélög|Valur]] [[Flokkur:Íslensk körfuknattleiksfélög|Valur]] [[Flokkur:Hlíðar]] iqftkv3ig3ksenbmf158sqerro9yfir 0 28012 1981317 1936459 2026-10-01T14:36:39Z TKSnaevarr 53243 1981317 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill|1984 (aðgreining)|1984}} {{skáletrað}} {{Bók | titill = Nítján hundruð áttatíu og fjögur | uppr_titill = Nineteen Eighty-Four | þýðandi = Hersteinn Pálsson, Thorolf Smith og Gunnar Dal (1951)<br>Þórdís Bachmann (2015) | mynd = 1984 first edition cover.jpg | lysing_myndar =Kápa fyrstu útgáfu bókarinnar. | höfundur = [[George Orwell]] | land = [[Bretland]] {{UK}} | tungumál = [[Enska]] | bokaflokkur = | subject = | stefna = [[Dystópía]] | útgefandi = [[Secker & Warburg]] | útgáfudagur= {{start date and age|1949|6|8}} | síður = | isbn = 9789935218919 | forveri = | framhald = }} '''''1984''''' eða '''''Nítján hundruð áttatíu og fjögur''''' (''Nineteen Eighty-Four'' á frummálinu) er [[skáldsaga]] eftir [[George Orwell]] sem gerist árið [[1984]]. Hún gerist í [[Dystópía|dystópítískri]] framtíð þar sem ríkið ræður öllu, jafnvel hugsunum þegna sinna. Hún er oft talin ein áhrifamesta bók [[20. öldin|20. aldar]] og hefur hún verið sett í flokk með ''[[Veröld ný og góð]]'' eftir [[Aldous Huxley]] og ''[[Við (skáldsaga)|Við]]'' eftir [[Jevgeníj Zamjatín]] sem ein þekktasta dystópíska skáldsaga sögunnar. Bókin kom út í [[íslenska|íslenskri]] þýðingu Hersteins Pálssonar, Thorolf Smith og [[Gunnar Dal|Gunnars Dal]] árið [[1951]] undir heitinu ''Nítján hundruð áttatíu og fjögur: skáldsaga'' og í nýrri þýðingu Þórdísar Bachmann [[2015]]. == Tengt efni == * [[Listi Le Monde yfir 100 minnisstæðustu bækur aldarinnar]] [[Flokkur:Bókaárið 1949]] [[Flokkur:Breskar skáldsögur]] [[Flokkur:Dystópíuskáldskapur]] [[Flokkur:Nítján hundruð áttatíu og fjögur| ]] prwg4e5r192zj5jhk9qj656w1zkn25j 0 33836 1981411 1942895 2026-10-02T10:37:29Z TKSnaevarr 53243 1981411 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Jóhanna af Örk | nafn_á_frum = {{nobold|Jeanne d'Arc}} | mynd = Joan of Arc miniature graded.jpg | mynd_alt = | mynd_texti = Málverk af Jóhönnu af Örk málað milli [[1450]] og [[1500]]. Engar samtímamyndir af henni hafa varðveist. | fæðingarnafn = | fæðingardagur = Um [[1412]] | fæðingarstaður = [[Domrémy]], [[Hertogadæmið Bar|Hertogadæminu Bar]], [[Konungsríkið Frakkland|Frakklandi]] | dánardagur = [[30. maí]] [[1431]] (u.þ.b. 19 ára) | dánarstaður = [[Rúðuborg]], [[Konungsríkið Frakkland|Frakklandi]] | þjóðerni = [[Frakkland|Frönsk]] | undirskrift = Jeanne d'Arc signature 16 mars 1430.svg | gælunafn = Mærin af Orléans }} '''Jóhanna af Örk''' ([[franska]]: '''Jeanne d'Arc'''; um [[1412]] – [[30. maí]] [[1431]]), kölluð '''mærin frá Orléans''', var [[Frakkland|frönsk]] frelsishetja og [[dýrlingur]]. Hún hélt því fram að hún hefði fengið [[sýn]]ir frá [[Guð]]i sem skipuðu henni að vinna [[Frakkland]] undan [[England|enskum]] yfirráðum seint í [[Hundrað ára stríðið|hundrað ára stríðinu]]. Hinn ókrýndi [[Karl 7. Frakkakonungur|Karl 7.]] sendi hana til [[umsátrið um Orléans|umsátursins um Orléans]] þar sem hún varð fræg fyrir að aflétta umsátrinu á aðeins níu dögum. Nokkrir fleiri sigrar leiddu til þess að Karl var krýndur í [[Reims]] og Frakkar fengu endurnýjað sjálfstraust. Hún var tekin höndum af Englendingum nærri [[Compiègne]] og var dæmd fyrir [[villutrú]] af dómi undir enska [[landstjóri|landstjóranum]] [[Jóhann hertogi af Bedford|Jóhanni hertoga af Bedford]] sem lét brenna hana í [[Rúðuborg]]. Tuttugu og fjórum árum síðar veitti [[Kallixtus 3.]] [[páfi]] henni [[uppreist æru]]. Hún var tekin í dýrlinga tölu af [[Benedikt 15.]] [[16. maí]] [[1920]]. == Æviágrip == {{commons|Jeanne d'Arc|Jóhönnu af Örk}}Jóhanna af Örk var fædd árið [[1412]], í Domrémy í [[Frakkland|Frakklandi]]. Hún var dóttir fátækra bænda, [[Jacques d 'Arc]] og [[Isabelle Romée]]. Jóhanna gekk aldrei í skóla. Hún kunni ekki að skrifa og var ólæs og talið var að bréf hennar hafi verið skrifuð með hjálp annarra. Þegar Jóhanna af Örk var 13 ára byrjaði hún að fá [[Yfirnáttúrleiki|yfirnáttúrulegar]] [[trúarsýnir]]. Með tímanum urðu þær skýrari og þóttist hún sjá [[Mikael erkiengill|Mikael erkiengil]], [[Heilög Katrín frá Alexandríu|heilaga Katrínu]] og [[Heilög Margrét frá Antíokkíu|heilaga Margréti]]. Jóhanna sagði þau hvetja hana til að frelsa Frakkland, fá að hitta [[Karl 7. Frakkakonungur|Karl 7.]] konung og biðja um stuðning hans til að hrekja [[Englendingar|Englendinga]] frá Frakklandi og krýna Karl 7. sem konung Frakklands. Þann [[29. maí]] árið [[1431]] úrskurðaði [[dómstóll]] á vegum enska [[Landstjóri|landstjórans]] í Frakklandi að Jóhanna væri sek um [[villutrú]]. Að morgni [[30. maí]] var hún [[Brenna (aftaka)|brennd á báli]] á markaðstorginu í [[Rúðuborg]]. Hún var þá aðeins 19 ára gömul. Ýmsar [[goðsögur]] hafa orðið til um Jóhönnu eftir [[Dauði|andlát]] hennar. Ein þeirra segir frá því að hjarta hennar hafi ekki orðið eldinum að bráð og hafi fundist í öskunni óbrennt. == Arfleifð == Eftir [[Aftaka|líflát]] Jóhönnu hélt [[hundrað ára stríðið]] áfram í 22 ár til viðbótar. Karl VII boðaði til nýrrar rannsóknar á ásökunum á hendur Jóhönnu árið 1456. Niðurstaðan var að Jóhanna var sýknuð af öllum ákærum um [[villutrú]] og útnefnd [[píslarvottur]]. Jóhanna var tekin í [[Dýrlingur|dýrlingatölu]] þann [[16. maí]] [[1920]] og er [[verndardýrlingur]] Frakklands. ==Tenglar== * {{Tímarit.is|1955893|Jóhanna af Örk – miðaldakona í karlmannsfötum|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=4. janúar 2000|blaðsíða=84|höfundur=Agneta Ney}} * {{Vísindavefurinn|22534|Hver var Jóhanna af Örk?|höfundur=Þórdís Ylfa Viðarsdóttir|dags= 1. júlí 2008|skoðað=8. janúar 2026}} == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Joan of Arc | mánuðurskoðað = 12. nóvember | árskoðað = 2017}}{{fd|1412|1431}} [[Mynd:Joan of arc burning at stake.jpg|thumb|Jóhanna af Örk brennd á báli. Málað af Jules Eugène Lenepveu á milli 1819 og 1898]]{{Stubbur|æviágrip|Frakkland}} [[Flokkur:Kaþólskir píslarvottar]] [[Flokkur:Franskir herforingjar]] [[Flokkur:Franskir kaþólskir dýrlingar]] [[Flokkur:Hundrað ára stríðið]] 9ynirl6donthm5g10ypa67lx8wcdj2w 0 38073 1981325 1974547 2026-10-01T16:09:14Z Usutto 107102 1981325 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Krýsuvíkurberg03(ms).jpg|thumb|Krísuvíkurberg.]] [[Mynd:Rauðaskriða (Krýsuvíkurberg)01(ws).jpg|thumb|Rauðaskriða.]] '''Krýsuvíkurbjarg''' er bjarg sem rís úr sjó í [[Krýsuvíkurhraun]]i á sunnanverðum [[Reykjanesskagi|Reykjanesskaga]]. Bjargið er langstærsta [[fuglabjarg]] skagans. Þar verpa um 60.000 fuglapör, mest [[rita]] en líka [[langvía]], [[álka]], [[stuttnefja]] og [[fýll]], og eitthvað af [[lundi|lunda]], [[toppskarfur|toppskarf]], [[silfurmáfur|silfurmáf]] og [[teista|teistu]]. Áður fyrr var algengt að menn sigu í bjargið eftir [[eggjataka|eggjum]] og [[1724]] fórust þar þrír menn sem urðu fyrir grjóthruni. Efst á bjarginu er [[viti]] sem var reistur árið [[1965]]. Við bjargið hafa orðið nokkrir skipsskaðar, eins og þegar ''Steindór'' GK strandaði þar [[1991]] og ''Þorsteinn'' GK [[1998]]. Í báðum þessum tilvikum varð mannbjörg. ''Meðfram veginum út á Krýsuvíkurbjarg þegar farið er yfir lækinn eru torfhúsaleifar af bæ sem nefndur var Fitjar. Fór hann í eyði 1876 eftir 15- 20 ára bú''<ref>https://ferlir.is/selalda-fitjar-eyri-krysuvikursel/</ref>. Í Krýsuvíkurbergi verpa um 58000 pör af 9 tegundum sjófugla en það eru [[fýll]], [[toppskarfur]], [[silfurmáfur]], [[rita]], [[langvía]], [[stuttnefja]], [[álka]], [[teista]] og [[lundi]]. Langmest er af ritu (21000) og landvíu (20000) Fyrir ofan bjargbrúnina verpa [[sendlingur]] og [[snjótittlingur]] og fleiri fuglar. Björgunarsveit úr Hafnarfirði hefur nýtt bjargið til eggjatöku.<ref>{{Cite web |url=https://www.vegagerdin.is/vefur2.nsf/Files/SudurstrandarvegurVidauki2FuglarPRN/$file/vidauki2_FuglarPRN.pdf |title=Jóhann Óli Hilmarsson, Fuglalíf á vegarstæði Suðurstrandarvegar - Skýrsla til vegagerðarinnar júlí 2001 |access-date=2026-03-30 |archive-date=2026-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428062603/https://www.vegagerdin.is/vefur2.nsf/Files/SudurstrandarvegurVidauki2FuglarPRN/$file/vidauki2_FuglarPRN.pdf |url-status=dead }}</ref> == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Fuglabjörg við Ísland]] [[Flokkur:Suðurnes]] orlz15deoxkrrgvytw18ugluns4wdbd 0 42394 1981401 1981204 2026-10-02T08:13:06Z Nipas2 54688 /* Meistarasaga */ 1981401 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Besta deild kvenna |mynd= |stofnár=1972 |ríki={{ISL}} Ísland |neðri deild=[[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild kvenna]] |liðafjöldi=10 |píramída stig=[[Íslenska kvennaknattspyrnudeildakerfið|Stig 1]] |bikarar= |núverandi meistarar= Breiðablik (2025) |sigursælasta lið=[[Breiðablik UBK|Breiðablik]] (''20'') |heimasíða }} '''Besta deild kvenna''' er efsta deild kvenna í [[Knattspyrna|knattspyrnu]] á [[Ísland]]i. Deildin er rekin af [[Íslenska knattspyrnusambandið|Íslenska knattspyrnusambandinu]]. Keppni meðal efstu liða kvenna hófst árið 1972, en ekki sem eiginleg deild. Í stað þess var riðlakeppni og það fyrirkomulag var við lýði á næstu þremur árum keppninar. Árið 1976 varð síðan fyrsta eiginlega úrvalsdeild kvenna, sem hét "1. deild kvenna". Það var þó ekki fyrr en 1995 sem að deildin var fyrst nefnd eftir styrktaraðilum. Síðar varð sameiginlegur styrktaraðili yfir úrvalsdeildir karla og kvenna, frá árinu 2000 og hefur haldist þannig síðan. Árið 2022 var nafni deildarinnar breytt í Besta deild kvenna, deildinni er skipt í tvo helminga, 6 lið í efri helmingi og 4 í neðri. Lið í neðri helmingi geta fallið niður í 1. deild. ==Núverandi lið (2026)== *{{Lið Breiðablik}} *{{Lið FH}} *Grindavík/Njarðvík *{{Lið ÍBV}} *[[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur R.]] *{{Lið Stjarnan}} *{{Lið Tindastóll}} *{{Lið Valur}} *{{Lið Þór/KA}} *{{Lið Þróttur R.}} == Saga == {{Staðsetning liða í úrvalsdeild_kvenna|Float=right}} === Meistarasaga === {| class="wikitable sortable" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" |Tímabil |Lið |Meistari |Stig |2. sæti |Stig |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1972|1972]]||8||{{FH Hafnarfjörður}} (1)||7||{{Lið Ármann}}||6 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1973|1973]]||8||{{Lið Ármann}} (1)||10||{{FH Hafnarfjörður}}||8 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1974|1974]]||11||{{FH Hafnarfjörður}} (2)||9||{{ÍA Akranes}}||12 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1975|1975]]||8||{{FH Hafnarfjörður}} (3)||6||{{Fram Reykjavík}}||6 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1976|1976]]||5||{{FH Hafnarfjörður}} (4)||15||{{Breiðablik}}||13 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1977|1977]]||6||{{Breiðablik}} (1)||16||{{Fram Reykjavík}}||15 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1978|1978]]||4||{{Valur Reykjavík}} (1)||10||{{Breiðablik}}||8 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1979|1979]]||5||{{Breiðablik}} (2)||11||{{Valur Reykjavík}}||9 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1980|1980]]||4||{{Breiðablik}} (3)||6||{{Valur Reykjavík}}||4 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1981|1981]]||8||{{Breiðablik}} (4)||27||{{ÍA Akranes}}||22 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1982|1982]]||6||{{Breiðablik}} (5)||17||{{Valur Reykjavík}}||15 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1983|1984]]||6||{{Breiðablik}} (6)||18||{{Valur Reykjavík}}||14 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1984|1984]]||10||{{ÍA Akranes}} (1)||25||[[Íþróttafélagið Þór|Þór]]||15 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1985|1989]]||8||{{ÍA Akranes}} (2)||40||{{Breiðablik}}||32 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1986|1986]]||7||{{Valur Reykjavík}} (2)||36||{{Breiðablik}}||30 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1987|1987]]||8||{{ÍA Akranes}} (3)||37||{{Valur Reykjavík}}||35 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1988|1988]]||8||{{Valur Reykjavík}} (3)||38||[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]||27 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1989|1989]]||7||{{Valur Reykjavík}} (4)||32||{{ÍA Akranes}}||26 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1990|1990]]||6||{{Breiðablik}} (7)||24||{{ÍA Akranes}}||22 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1991|1991]]||8||{{Breiðablik}} (8)||32||{{Valur Reykjavík}}||31 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1992|1992]]||8||{{Breiðablik}} (9)||32||{{ÍA Akranes}}||32 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1993|1993]]||7||{{KR Reykjavík}} (1)||30||{{Breiðablik}}||26 |- align="center" |[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1994|1994]]||8||{{Breiðablik}} (10)||40||{{KR Reykjavík}}||32 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[Mizunodeild kvenna 1995|1995]]||8||{{Breiðablik}} (11)||38||{{Valur Reykjavík}}||36 |- align="center" |[[Mizunodeild kvenna 1996|1996]]||8||{{Breiðablik}} (12)||42||{{KR Reykjavík}}||32 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[Stofndeild kvenna 1997|1997]]||8||{{KR Reykjavík}} (2)||42||{{Breiðablik}}||34 |- align="center" |[[Meistaradeild kvenna 1998|1998]]||8||{{KR Reykjavík}} (3)||39||{{Valur Reykjavík}}||36 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[Meistaradeild kvenna 1999|1999]]||8||{{KR Reykjavík}} (4)||40||{{Breiðablik}}||32 |- align="center" |[[Landssímadeild kvenna 2000|2000]]||8||{{Breiðablik}} (13)||37||{{KR Reykjavík}}||32 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[Símadeild kvenna 2001|2001]]||8||{{Breiðablik}} (14)||32||{{KR Reykjavík}}||31 |- align="center" |[[Símadeild kvenna 2002|2002]]||8||{{KR Reykjavík}} (5)||39||{{Breiðablik}}||31 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[Landsbankadeild kvenna 2003|2003]]||8||{{KR Reykjavík}} (6)||36||{{ÍBV Vestmannaeyjar}}||32 |- align="center" |[[Landsbankadeild kvenna 2004|2004]]||8||{{Valur Reykjavík}} (5)||40||{{ÍBV Vestmannaeyjar}}||32 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[Landsbankadeild kvenna 2005|2005]]||8||{{Breiðablik}} (15)||40||{{Valur Reykjavík}}||36 |-align="center" |[[Landsbankadeild kvenna 2006|2006]]||8||{{Valur Reykjavík}} (6)||39||{{Breiðablik}}||36 |- bgcolor="#efefef" align="center" |[[Landsbankadeild kvenna 2007|2007]]||9||{{Valur Reykjavík}} (7)||51||{{KR Reykjavík}}||48 |-align="center" |[[Landsbankadeild kvenna 2008|2008]]||10||{{Valur Reykjavík}} (8)||46||{{KR Reykjavík}}||43 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Pepsideild kvenna 2009|2009]]||10||{{Valur Reykjavík}} (9)||44||{{Breiðablik}}||39 |-align="center" |[[Pepsideild kvenna 2010|2010]]||10||{{Valur Reykjavík}} (10)||45||{{Lið Þór/KA}}||37 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Pepsideild kvenna 2011|2011]]||10||{{Lið Stjarnan}} (1)||51||{{Lið Valur}}||42 |-align="center" |[[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2012|2012]]||10||{{Lið Þór/KA}} (1)||45||{{Lið ÍBV}}||38 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2013|2013]]||10||{{Lið Stjarnan}} (2)||54||{{Lið Valur}}||39 |-align="center" |[[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2014|2014]]||10||{{Lið Stjarnan}} (3)||49||{{Lið Breiðablik}}||41 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2015|2015]]||10||{{Lið Breiðablik}} (16)||50||{{Lið Stjarnan}}||45 |-align="center" |[[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2016|2016]]||10||{{Lið Stjarnan}} (4)||44||{{Lið Breiðablik}}||39 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2017|2017]]||10||{{Lið Þór/KA}} (2)||44||{{Lið Breiðablik}}||42 |-align="center" |[[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2018|2018]]||10||{{Lið Breiðablik}} (17)||46||{{Lið Þór/KA}}||41 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2019|2019]]||10||{{Lið Valur}} (11)||50||{{Lið Breiðablik}}||48 |-align="center" |[[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2020|2020]]||10||{{Lið Breiðablik}} (18) ^C19 |2,8 |{{Lið Valur}} |2,5 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2021|2021]]||10||{{Lið Valur}} (12)||45||{{Lið Breiðablik}}||36 |-align="center" |[[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2022|2022]]||10||{{Lið Valur}} (13)||43||{{Lið Stjarnan}}||37 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2023|2023]]||10||{{Lið Valur}} (14)||49||{{Lið Breiðablik}}||43 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2024|2024]]||10||{{Lið Breiðablik}} (19)||61||{{Lið Valur}} |60 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2025|2025]]||10||{{Lið Breiðablik}} (20)||56||{{Lið FH}} |48 |-bgcolor="#efefef" align="center" |[[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2026|2026]]||10||{{Lið Breiðablik}} (21)||43||{{Lið FH}} |40 |-bgcolor="#efefef" align="center" |2027|| || || || || |} <small>''Útskýringar: C19 = Tímabilið var flautað af eftir 16 umferðir vegna [[Covid-19 faraldurinn|COVID-19 faraldursins]]. Meðalstig réðu úrslitum.''</small> == Tölfræði == === Sigursælustu lið deildarinnar === {| class="wikitable sortable" ! style="background:silver;" | Lið ! style="background:silver;" | Titlar ! style="background:silver;" | Fyrsti titill ! style="background:silver;" | Síðasti titill ! style="background:silver;" | Hlutfall<ref>Hlutfall á milli titla og fjölda tímabila í efstu deild.</ref> ! style="background:silver;" | Varðir titlar ! style="background:silver;" | Unnið tvöfalt |- | '''[[Breiðablik UBK|Breiðablik]]'''||20||1977||2025||40%||9||Já, 4 sinnum |- | '''[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]]'''||14||1978||2023||30%||5||Já, 2 sinnum |- | '''[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]]'''||6||1993||2003||20%||3||Já, 2 sinnum |- | '''[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]]'''||4||1972||1976||24%||2||Já, 1 sinni |- | '''{{Lið Stjarnan}}'''||4||2011||2016||?%||1||Já, 1 sinni |- | '''[[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]]'''||3||1984||1987||12%||1||Já, 1 sinni |- | '''[[Þór/KA]]'''||2||2012||2017||?%||0||Nei |- | '''{{Lið Ármann}}'''||1||1973||1973||33%||0||Nei |- |} === Gengi frá 1979 === ==== 1979-1999 ==== :{| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ! Tímabil ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1979|'79]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1980|'80]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1981|'81]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1982|'82]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1983|'83]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1984|'84]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1985|'85]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1986|'86]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1987|'87]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1988|'88]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1989|'89]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1990|'90]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1991|'91]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1992|'92]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1993|'93]] ! [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1994|'94]] ! [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1995|'95]] ! [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1996|'96]] ! [[Stofndeild kvenna í knattspyrnu 1997|'97]] ! [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1998|'98]] ! [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1999|'99]] |- ||[[Mynd:UMFA.png|20px]]||[[Ungmennafélagið Afturelding| Afturelding]]|| || || || || || || || || || || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|8|| || || || |- ||[[Mynd:Breidablik.png|20px]]||[[Breiðablik UBK|Breiðablik]] || bgcolor="gold"|1 ||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1 ||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1|| ||bgcolor="silver"|2||bgcolor="silver" |2||bgcolor="FFCCCC"|7||||4||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||bgcolor="gold"|1|| bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2|| bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2 |- ||||[[Boltafélag Ísafjarðar|BÍ]] || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|8|| || ||bgcolor="FFCCCC"|7|| || || || || || || || || || || |- ||||[[UMFS Dalvík|Dalvík]] || || || || || || || || || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|8|| || || || || || |- ||[[Mynd:Fimleikafelag hafnafjordur.png|20px]]||[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] ||bgcolor="#cc9966"|3||4||5||bgcolor="FFCCCC"|6|| || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Fjölnir.png|20px]]||[[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||8 |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Fram.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] ||bgcolor="FFCCCC"|4 || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|8|| || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Fylkir.png|20px]]||[[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:UMFG, Grindavík.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag Grindavíkur|Grindavík]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||7 |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Haukar.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]] || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|7|| || || || || ||6||8|| || || || || 7||bgcolor="FFCCCC"|7|| |- ||[[Mynd:Höttur.svg|15px]]||[[Höttur]]|| || || || || |||| || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|8|| ||bgcolor="FFCCCC"|7|| || || || || || |- ||[[Mynd:ÍA-Akranes.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]] ||bgcolor="FFCCCC"|5 ||-||bgcolor="silver"|2||4 ||bgcolor="#cc9966"|3|| ||bgcolor="gold"|1||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="gold"|1||4||bgcolor="silver"|2|| bgcolor="silver"|2||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2||5||4||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="#cc9966"|3||4||6||6 |- ||[[Mynd:IBA.png|20px]]||[[Íþróttabandalag Akureyrar|ÍBA]]|| || || || || || || || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|7|| ||6||7||bgcolor="FFCCCC"|8|| || || |- ||[[Mynd:ÍR.png|15px]]||[[Íþróttafélag Reykjavíkur|ÍR]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Ibv-logo.png|20px]]||[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]]|| || || || || || || || || || || || || || || || ||7||6||5||4||5 |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélag Akureyrar.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]] || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|7|| ||4||5||5||6||bgcolor="FFCCCC"|7|| || || || || || || || |- ||[[Mynd:Keflavik ÍF.gif|20px]]||[[Keflavik ÍF|Keflavík]]|| ||bgcolor="#cc9966"|3|| || || || || ||5||6||bgcolor="FFCCCC"|6|| || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] || || ||4||bgcolor="#cc9966"|3 ||4|| ||4||4||5||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="#cc9966"|3||4||4||6||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||4|| bgcolor="silver"|2|| bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1 |- ||[[Mynd:Leiknir.svg|20px]]||[[Íþróttafélagið Leiknir|Leiknir]] || || ||bgcolor="FFCCCC"|7|| || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Tyr-logo.JPG|20px]]||[[Týr (Vestmannaeyjum)|Týr]] || || || || || || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|8 || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:UMFS.png|20px]]||[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]]|| || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Stjarnan.png|20px]]||[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]] || || || || || || || bgcolor="FFCCCC"|6|| ||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2||bgcolor="FFCCCC"|7|| || ||4||bgcolor="#cc9966"|3||5||5||5|| ||5||4 |- ||[[Mynd:Valur.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ||bgcolor="silver"|2 || bgcolor="silver"|2 ||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2||bgcolor="silver"|2|| ||3||bgcolor="gold"|1 ||2||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2||bgcolor="#cc9966"|3||4|| bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2||4|| bgcolor="#cc9966"|3|| bgcolor="silver"|2|| bgcolor="#cc9966"|3 |- ||[[Mynd:Víðir.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|Víðir]]|| || ||bgcolor="FFCCCC"|8||-||bgcolor="FFCCCC"|6|| || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Víkingur.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]]|| || ||6||5||bgcolor="FFCCCC"|5|| || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Þór.png|20px]]||[[Íþróttafélagið Þór Akureyri|Þór]] || || || || || || ||5||6||bgcolor="FFCCCC"|8 || ||6||5||5||bgcolor="FFCCCC"|7|| || || || || || ||[[Mynd:Thorka-logo-rgb.jpg|20x20dp]] |- ||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Þór/KA]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Þróttur R..png|20px]]||[[Þróttur]] || || || || || |||| || || || || ||6||5||bgcolor="FFCCCC"|6|| || || || || || || |} ==== 2000-2017 ==== :{| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ! Tímabil ! [[Landssímadeild kvenna í knattspyrnu 2000|'00]] ! [[Símadeild kvenna í knattspyrnu 2001|'01]] ! [[Símadeild kvenna í knattspyrnu 2002|'02]] ! [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2003|'03]] ! [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2004|'04]] ! [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2005|'05]] ! [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2006|'06]] ! [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2007|'07]] ! [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2008|'08]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2009|'09]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2010|'10]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2011|'11]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2012|'12]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2013|'13]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2014|'14]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2015|'15]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2016|'16]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2017|'17]] ! [[Pepsideild kvenna í knattspyrnu 2018|'18]] |- ||[[Mynd:UMFA.png|20px]]||[[Ungmennafélagið Afturelding| Afturelding]] || || || || || || || || ||6||8||8||7||7||8||8||bgcolor="FFCCCC"|9|| || |- ||[[Mynd:Breidablik.png|20px]]||[[Breiðablik UBK|Breiðablik]] || bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||4||4||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2||bgcolor="#cc9966"|3||6||5||5||bgcolor="silver"|2|| bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||bgcolor="silver"|2 |- ||||[[Boltafélag Ísafjarðar|BÍ]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||||[[UMFS Dalvík|Dalvík]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Fimleikafelag hafnafjordur.png|20px]]||[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] ||8||7||bgcolor="FFCCCC"|7|| ||6||7|| || || || ||bgcolor="FFCCCC"|9|| ||6||7||bgcolor="FFCCCC"|9|| ||6||6 |- ||[[Mynd:Fjölnir.png|20px]]||[[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]] || || || || ||8|| || ||7||bgcolor="FFCCCC"|10|| || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Fram.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Fylkir.png|20px]]||[[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]] || || || || || || ||6||6||7||5||5||5||bgcolor="FFCCCC"|9|| ||5||6||8||bgcolor="FFCCCC"|9|| |- ||[[Mynd:UMFG, Grindavík.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag Grindavíkur|Grindavík]] || ||6||bgcolor="FFCCCC"|8|| || || || || || ||7||7||bgcolor="FFCCCC"|9|| || || || || ||7 |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Haukar.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]] || || || ||bgcolor="FFCCCC"|8|| || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|10|| || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|10|| |- ||[[Mynd:Höttur.svg|15px]]||[[Höttur]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:ÍA-Akranes.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]] || 6|| || || || ||8||bgcolor="FFCCCC"|7|| || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|10|| ||10|| |- ||[[Mynd:IBA.png|20px]]||[[Íþróttabandalag Akureyrar|ÍBA]]|| || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:ÍR.png|15px]]||[[Íþróttafélag Reykjavíkur|ÍR]] || || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|9|| ||bgcolor="FFCCCC"|9|| || || || || || || || |- ||[[Mynd:Ibv-logo.png|20px]]||[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]]||4||bgcolor="#cc9966"|3||4||bgcolor="silver"|2||bgcolor="silver"|2||bgcolor="#cc9966"|3|| || || || || ||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2||bgcolor="#cc9966"|3||6||5||5||5 |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélag Akureyrar.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Keflavik ÍF.gif|20px]]||[[Keflavik ÍF|Keflavík]] || || || || || || || || ||5||5||4||8||bgcolor="FFCCCC"|10|| || || || || |- ||[[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] ||bgcolor="silver"|2||bgcolor="silver"|2 ||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="#cc9966"|3||4||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="silver"|2|| bgcolor="silver"|2||6||6||8||bgcolor="FFCCCC"|10|| || ||8||7||8 |- ||[[Mynd:Leiknir.svg|20px]]||[[Íþróttafélagið Leiknir|Leiknir]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Tyr-logo.JPG|20px]]||[[Týr (Vestmannaeyjum)|Týr]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:UMFS.png|20px]]||[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] || || || || || || || || || || || || ||8||6||4||3||9|| |- ||[[Mynd:Stjarnan.png|20px]]||[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]||bgcolor="#cc9966"|3||5||6||5||5||6||4||5||5||4||4||bgcolor="gold"|1||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||bgcolor="gold"|1||4 |- ||[[Mynd:Valur.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ||5||4 ||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||bgcolor="gold"|1|| bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="gold"|1||bgcolor="silver"|2||4|| bgcolor="silver"|2||7||7||bgcolor="#cc9966"|3||bgcolor="#cc9966"|3 |- ||[[Mynd:Víðir.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|Víðir]] || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- ||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Víkingur.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] || || || || || || || || ||9|| || || || ||bgcolor="FFCCCC"|9|| || || || |- ||[[Mynd:Þór.png|20px]]||[[Íþróttafélagið Þór Akureyri|Þór]] ||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]] |- ||[[Mynd:Þór-KA.png|20px]]||[[Þór/KA]] ||7||8||5||7||7|| ||8||8||4||bgcolor="#cc9966"|3 ||bgcolor="silver"|2||4||bgcolor="gold"|1||4||3||4||4||bgcolor="gold"|1 |- ||[[Mynd:Þróttur R..png|20px]]||[[Þróttur]] || || || || || || || || || || || ||bgcolor="FFCCCC"|10|| ||bgcolor="FFCCCC"|10|| ||bgcolor="FFCCCC"|10|| || |} == Neðanmálsgreinar == <div class="references-small"><references/></div> == Tengt efni == * [[Besta deild karla]] * [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu]] * [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu]] * [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu]] {{Leiktímabil í knattspyrnu kvenna}} [[Flokkur:Knattspyrna]] [[Flokkur:Landsbankadeild kvenna]] [[Flokkur:Íslenskar knattspyrnudeildir]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnumót]] 68c499c8is0ipy6aa468817ft7viaw9 0 43033 1981403 1924084 2026-10-02T08:49:55Z Ziv 102822 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1918-1939, 1945-1960).svg]] → [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 1981403 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post | post = Forseti | body = Tékkóslóvakíu | native_name = {{nobold|{{lang|cs|Prezident Československa}}<br>{{lang|sk|Prezident Česko-Slovenska}}}} | flag = Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).svg | flagcaption = Forsetafáni (1918–1960) | image = Tomáš Garrigue Masaryk 1925.PNG | imagecaption = '''Sat lengst<br>[[Tomáš Masaryk]]'''<br>14. nóvember 1918 – 14. desember 1935 | residence = [[Praghöll]]<br />[[Bratislavahöll]]<br>{{small|(1969–92)}} | appointer = Sambandsþinginu | formation = {{start date and age|df=y|1918|11|14}} | first = [[Tomáš Masaryk]] | last = [[Václav Havel]] | abolished = {{start date and age|df=y|1992|7|20}} | superseded_by = {{ubl|[[Forseti Tékklands]]|[[Forseti Slóvakíu]]}} | deputy = [[Forsætisráðherra Tékkóslóvakíu]] {{small|(1948–1992)}} }} '''Forseti Tékkóslóvakíu''' var [[þjóðhöfðingi]] [[lýðveldi]]sins [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]], sem var í Mið-[[Evrópa|Evrópu]] frá [[október]] [[1918]] - [[1. janúar]] [[1993]]. Hér eru þeir taldir upp sem hafa gegnt forsetaembætti Tékkóslóvakíu. Einnig fylgir listi yfir leiðtoga [[Kommúnistaflokkur Tékkóslóvakíu|Kommúnistaflokks Tékkóslóvakíu]] árin [[1948]]-[[1989]], meðan flokkurinn réð lögum og lofum í landinu. ==Forsetar Tékkóslóvakíu== * [[Tomáš Masaryk]] (fullt nafn: Tomáš Garrigue Masaryk): [[14. nóvember]] [[1918]] – [[14. desember]] [[1935]] * [[Milan Hodža]] (settur): [[14. desember]] – [[18. desember]] [[1935]] * [[Edvard Beneš]]: [[18. desember]] [[1935]] – [[5. október]] [[1938]] * [[Jan Syrový]] (settur): [[5. október]] – [[30. nóvember]] [[1938]] * [[Emil Hácha]]: [[30. nóvember]] [[1938]] – [[13. maí]] [[1945]] **''undir þýskri hersetu frá [[15. mars]] [[1939]]'' * [[Edvard Beneš]]: [[4. apríl]] [[1945]] – [[2. júní]] [[1948]] **''í útlegð frá [[21. júlí]] [[1940]] – [[2. apríl]] [[1945]]'' * [[Klement Gottwald]]: [[14. júní]] [[1948]] – [[14. mars]] [[1953]] * [[Antonín Zápotocký]]: [[21. mars]] [[1953]] – [[13. nóvember]] [[1957]] * [[Viliam Široký]] (settur): [[13. nóvember]] – [[19. nóvember]] [[1957]] * [[Antonín Novotný]]: [[19. nóvember]] [[1957]] – [[22. mars]] [[1968]] * [[Jozef Lenárt]] (settur): [[22. mars]] – [[30. mars]] [[1968]] * [[Ludvík Svoboda]]: [[30. mars]] [[1968]] – [[28. maí]] [[1975]] * [[Gustáv Husák]]: [[29. maí]] [[1975]] – [[10. desember]] [[1989]] * [[Marián Čalfa]] (settur): [[10. desember]] – [[29. desember]] [[1989]] * [[Václav Havel]]: [[29. desember]] [[1989]] – [[20. júlí]] [[1992]] * [[Jan Stráský]] (settur): [[20. júlí]] – [[31. desember]] [[1993]] ==Leiðtogar Kommúnistaflokks Tékkóslóvakíu, 1945 – 1989== (Þessir menn höfðu hin raunverulegu völd, að þeim síðasta undanskildum) * [[Klement Gottwald]]: [[apríl]] [[1945]] – [[14. mars]] [[1953]] * [[Antonín Novotný]]: [[14. mars]] [[1953]] – [[5. janúar]] [[1968]] * [[Alexander Dubček]]: [[5. janúar]] [[1968]] – [[17. apríl]] [[1969]] * [[Gustáv Husák]]: [[17. apríl]] [[1969]] – [[17. desember]] [[1987]] * [[Miloš Jakeš]]: [[17. desember]] [[1987]] – [[24. nóvember]] [[1989]] * [[Karel Urbánek]]: [[24. nóvember]] – [[20. desember]] [[1989]] == Tengt efni == * [[Forsætisráðherra Tékkóslóvakíu]] * [[Þjóðhöfðingjar Bæheims]] ** [[Forseti Tékklands|Forsetar Tékklands]] ** [[Forsætisráðherra Tékklands|Forsætisráðherrar Tékklands]] * [[Þjóðhöfðingjar Slóvakíu]] ** [[Forseti Slóvakíu|Forsetar Slóvakíu]] ** [[Forsætisráðherra Slóvakíu|Forsætisráðherra Slóvakíu]] [[Flokkur:Forsetar Tékkóslóvakíu| ]] an89fcwm6jx9h710gnyfrhx5uaj02o6 0 43147 1981365 1980986 2026-10-01T20:04:35Z ~2026-52893-92 121368 /* Árangursríkt félagsstarf (1938-1946) */ 1981365 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Knattspyrnufélagið Víkingur | Mynd = [[Mynd:Vikingur.svg|150px]] | Gælunafn = ''Víkingar'', ''Vikes'' | Stytt nafn = Víkingur | Stofnað = [[21. apríl]] [[1908]] | Leikvöllur = [[Víkin (íþróttahús)|Víkin]] - [[Víkingsvöllur]] | Stærð = 1449 + <ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/mannvirki/vellir/knattspyrnuvellir/vollur/?vollur=102|title=Víkingsvöllur - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|access-date=2019-05-12|archive-date=2023-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613052724/http://www.ksi.is/mannvirki/vellir/knattspyrnuvellir/vollur/?vollur=102|url-status=dead}}</ref> | Stjórnarformaður Knd. = Friðrik Magnússon | Knattspyrnustjóri = [[Sölvi Geir Ottesen]] | Deild = [[Besta Deildin]] | Tímabil = 2026 | Staðsetning = 1. sæti | pattern_la1 = _vikingurr24h | pattern_b1 = _vikingurr24h | pattern_ra1 = _vikingurr24h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = _vikingurr24hl | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _vikingurr24a | pattern_b2 = _vikingurr24a | pattern_ra2 = _vikingurr24a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_name3 = European | pattern_la3 = _blackborder | pattern_b3 = _vikingurr2425h | pattern_ra3 = _blackborder | pattern_sh3 = _macronshedeco2425br | pattern_so3 = _vikingurr24hl | leftarm3 = FF0000 | body3 = FF0000 | rightarm3 = FF0000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000| | Staðsetning = [[Reykjavík]], [[Ísland]] | Stjórnarformaður = Friðrik Magnússon | Vefsíða = www.vikingur.is }} '''Knattspyrnufélagið Víkingur''' er [[Reykjavík|reykvískt]] hverfaíþróttafélag sem hefur aðstöðu í [[Víkin (íþróttahús)|Víkinni]] við Traðarland í [[Fossvogsdalur|Fossvogsdal]]. Félagið er eitt af mörgum hverfafélögum í borginni og afmarkast megin þjónustusvæði þess af [[Fossvogur|Fossvogsdal]], [[Kringlumýrarbraut]], [[Suðurlandsbraut|Suðurlandsbraut]] og [[Reykjanesbraut]]. Víkingur er eitt af elstu og sigursælustu knattspyrnufélögum landsins.<ref>{{cite web|url=https://www.vikingur.is/felagidvikingur/um-viking|title=Um Víking|website=www.vikingur.is}}</ref> Félagsaðstaðan fékk nafnið '''Víkin''' eftir þeim stað sem víkingar til forna lögðu skipum sínum, söfnuðu kröftum, öfluðu vista og æfðu vopnfimi áður en þeir héldu á ný í víking.<ref>{{cite web|url=https://www.vikingur.is/felagidvikingur/vikin|title=Víkin|website=www.vikingur.is}}</ref> Víkingur er skilgreint sem fjölgreinafélag, en það er íþróttafélag með fleiri en eina íþróttagrein. Deildir Víkings eru sjö talsins: Almennings-, [[borðtennis]]<nowiki/>-, [[Handbolti|handknattleiks]]<nowiki/>-, [[karate]]<nowiki/>-, [[Knattspyrna|knattspyrnu]]<nowiki/>-, [[Skíðaíþróttir|skíða]]<nowiki/>- og [[Tennis|tennisdeild]].<ref>{{cite web|url=https://www.vikingur.is/felagidvikingur/fraedhsla/ithrottanamskra-vikings|title=Íþróttanámskrá Vikings|website=www.vikingur.is|access-date=2019-05-12|archive-date=2019-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512193233/https://www.vikingur.is/felagidvikingur/fraedhsla/ithrottanamskra-vikings|url-status=dead}}</ref> == Saga Víkings == {{Athuga|Texti er byggður á umfjöllun á vefsíðu félagsins: http://soguvefur.vikingur.is/.}} === Stofnun félagsins og fyrstu skrefin === ==== Frumherjar Víkings (1908) ==== Knattspyrnufélagið Víkingur var stofnað 21. apríl árið 1908 í kjallaranum að [[Túngata|Túngötu 12]] í Reykjavík, þar sem [[Emil Thoroddsen]] átti heima (Túngatan liggur frá [[Suðurgata|Suðurgötu]] í austri til [[Bræðraborgarstígur|Bræðraborgarstígs]] í vestri. [[Landakotskirkja]] og [[Landakotsspítali]] standa nærri, auk þess sem sendiráð [[Rússland]]s, [[Þýskaland]]s og [[Frakkland]]s eiga hvert sitt hús þar). Á stofnfund félagsins mættu 32 drengir, fullir af áhuga og ástríðu fyrir því að skipuleggja félagsskap Víkinga til að æfa knattspyrnu. Aðalhvatamenn og í fyrstu stjórn voru fyrirliði hópsins og fyrsti Víkingurinn, [[Axel Andrésson]] 12 ára gamall, formaður, [[Emil Thoroddsen]] 9 ára, ritari og [[Davíð Jóhannesson]], 11 ára, gjaldkeri. Aðrir stofnendur voru [[Páll Andrésson]] 8 ára bróðir [[Axel Andrésson|Axels]], og [[Þórður Albertsson]], 9 ára.<ref>{{cite web|url=http://soguvefur.vikingur.is/?page_id=451|title=1908-1919 – VÍKINGUR SÖGUVEFUR|publisher=}}</ref> Tilgangurinn með stofnun Víkings var ánægjan að spila fótbolta; „Einn góðviðrisdag vorum við fimm drengir saman komnir á [[Austurstræti 14|Gulllóðinni]]. Við fengum þá flugu í höfuðið aö stofna knattspyrnufélag eins og þeir fullorðnu höfðu gert. Þetta fannst okkur snjöll hugmynd og létum þetta berast.“, er haft eftir [[Axel Andrésson|Axel]]. En þá þurfti að afla fjármagns til boltakaupa. Fyrsti gjaldkerinn, [[Davíð Jóhannesson]], fékk það hlutskipti að særa aura upp úr vösum félaga þar til hafðist að mestu fyrir fyrsta boltanum. [[Egill Jacobsen]] stórkaupmaður, sem flutti til landsins frá [[Danmörk|Danmörku]] upp frá aldamótunum er talinn hafa hjálpað til með það sem upp á vantaði.<ref>{{cite web|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2475952|title=Timarit.is|first=Landsbókasafn Íslands-|last=Háskólabókasafn|website=timarit.is}}</ref> [[Egill Jacobsen|Egill]] var síðar sæmdur titli heiðursfélaga í Víkingi. ==== Taplausir í tíu ár (1908-1918) ==== Fyrstu árin í sögu Víkings voru sannkölluð sigurár og stóð knattspyrnuliðið taplaust eftir fyrstu 10 árin í sinni sögu. Á því tímabili skoraði Víkingsliðið 58 mörk og fékk á sig 16. Flestir leikir félagsins á þessum árum voru leiknir gegn öðrum hverfafélögum úr bænum, svo sem [[Fótboltafélag Miðbæinga|Fótboltafélagi Miðbæinga]] og báru Víkingar ávallt betri hlut gegn þeim. Félagar í því munu um árið 1912 hafa gefist upp og gengið í raðir Víkinga. Árið 1914 hafði Víkingur sigur úr býtum gegn [[KR]], 2-1, í fyrsta opinbera kappleiknum undir skipulagi [[UMFÍ|Ungmennafélags Íslands]]. Verðlaunaskjalið er varðveitt í Víkinni. Á aðalfundi í [[Bárubúð]] þann 24 apríl 1917, samkomuhúsi Sjómannafélagsins í [[Reykjavík]] við [[Vonarstræti]], var [[Knattspyrnufélagið Knöttur]] tekið inn í félagið og fékk heitið ''Junior-Víkingur''. Liðið hreppti þó ekki neinn titil á þessum tíma sökum þess að leikmenn Víkinga höfðu ekki náð aldri til að leika í meistaraflokki á [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1918|Íslandsmóti]] fyrr en um árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1918|1918]], samkvæmt þágildandi reglum [[Íþróttasamband Íslands|Íþróttasambandsins]].<ref name="vikingur.is">{{cite web |url=http://www.vikingur.is/forsiea/soegubrot/stiklae-a-storu |title=Geymd eintak |access-date=2015-04-15 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303233833/http://www.vikingur.is/forsiea/soegubrot/stiklae-a-storu |url-status=dead }}</ref> ==== Fyrstu Íslandsmeistaratitlarnir (1918-1938) ==== Fyrstu leikir Víkinga á [[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Íslandsmóti]] fóru ekki fram fyrr en árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1918|1918]] - þegar liðið tryggði sér auðveldan 5-0 sigur á keppinautum [[Knattspyrnufélagið Valur|Vals]] og 3-2 sigur á [[KR]].<br>Til að geta haft þátttökurétt til að keppa í mótinu sóttu Víkingar undanþágur fyrir fimm leikmenn, þar sem þeir voru undir 18 ára aldri. <br>Grátlegt tap gegn [[Fram]] í miklum markaleik kom í veg fyrir að Víkingur hreppti Íslandsmeistaratitilinn á aldursundanþágum og það í fyrstu tilraun. Ungur aldur leikmanna félagsins fyrstu árin kom hvergi að sök - Víkingar þurftu ekki að bíða lengur en tvö ár eftir því að fagna sínum fyrstu titlum. Árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1920|1920]] kom sá fyrsti eftir sigra á [[KR]] og [[Fram]] og bættist síðar annar titill við árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1924|1924]] eftir sigra á [[KR]], [[Val]] og að lokum [[Fram]] í framlengdum og fjörugum úrslitaleik. Er sá leikur sagður hafa verið einn sá allra besti sem spilaður hafði verið á [[Íþróttavöllurinn á Melunum|Gamla Íþróttavellinum á Melunum]] - fyrsta fullgerða knattspyrnuvellinum á Íslandi. Í bæði skiptin stóð félagið uppi sem sigurvegari á [[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Íslandsmóti karla]]. Árin [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1921|1921]], [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1922|1922]] og [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1925|1925]] höfnuðu Víkingar í öðru sæti. <br>Meðalaldur leikmanna Víkings sem sóttu titilinn árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1920|1920]] var aðeins 18,4 ár og er það lægsti meðalaldur nokkurs meistaraliðs á Íslandsmótinu í fótbolta. Í kjölfar þess að [[Íþróttavöllurinn á Melunum|Gamli Melavöllurinn]] var dæmdur ónothæfur þurftu félögin að leita annarra ráða. Hafist var handa við að byggja [[Melavöllur|Nýja Melavöllinn]] árið 1925 og var hann vígður þann 17. júní árið 1926. Víkingurinn [[Helgi Eiríksson]] á heiðurinn að fyrsta markinu sem skorað var á vellinum, en það kom í 4-1 sigri á [[Valur|Valsmönnum]]. Fyrsta erlenda knattspyrnuliðið sem heimsótti [[Ísland]] var [[Akademisk Boldklub]] frá [[Danmörk]]u í ágústmánuði 1919. Tveir Víkingar voru í úrvalsliðinu sem lagði [[Danmörk|Danina]] 4:1 í sögufrægum leik, [[Óskar Norðmann]] stórsöngvari og [[Páll Andrésson]]. Segja má að þarna hafi [[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu|landslið Íslands í knattspyrnu]] verið valið í fyrsta skipti, því í úrvalsliðið voru tilnefndir bestu leikmenn landsins til að etja kappi við erlenda mótherja. Lið frá háskólanum í [[Glasgow]] í [[Skotland|Skotlandi]] kom til Íslands 1928 og gerði Víkingur 2:2 jafntefli við gestina. Mun það hafa verið fyrsta stigið sem íslenskt félagslið fékk í keppni við erlent lið. Íslenskt úrvalslið fór til [[Færeyjar|Færeyja]] árið 1930 til að keppa við Færeyinga á [[Ólafsvaka|Ólafsvöku]] - mun það hafa verið fyrsta utanför íslensks knattspyrnuliðs. [[Axel Andrésson]] þáverandi formaður Víkings var þjálfari en einnig dómari í ferðinni. Víkingarnir [[Tómas Pétursson]] og [[Þórir Kjartansson]] voru meðal leikmanna. Íslenska liðið vann alla þrjá leiki sína í ferðinni, samtals 8-0. [[Tómas Pétursson]] skoraði fyrsta mark Íslendings í opinberum kappleik á erlendri grund en markið setti hann gegn [[Havnar Bóltfelag]]. ==== Árangursríkt félagsstarf (1938-1946) ==== Veturinn 1937-1938 fengu Víkingar afnot af gamla [[Tjarnarbíó]]i, sem áður var [[íshús]], og æfðu fótbolta á moldargólfi. Um sumarið enduðu Víkingar í 2. sæti á [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1938|Íslandsmóti]]. Árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1938|1938]] hófust æfingar í [[handbolti|handknattleik]] í Víkingi. Víkingur sá um framkvæmd fyrsta Íslandsmótsins árið 1940. Mótið var haldið í [[Íþróttahús Jóns Þorsteinssonar|íþróttahúsi Jóns Þorsteinssonar]], en það var stærsta íþróttahús [[Reykjavík]]ur í þá daga. Víst er að það hamlaði áætlunum Víkinga um sigur í mótinu að nokkrir þeirra, svo sem [[Brandur Brynjólfsson]] og [[Björgvin Bjarnason]] léku, að beiðni [[Rektor|rektors]], með liði [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] sem varð í öðru sæti. Vonir stóðu til að árangur sterks lið Háskólans gæti haft þau áhrif að framkvæmdum við [[Íþróttahús Háskóla Íslands|íþróttahús Háskólans]] yrði flýtt. Það var svo árið 1945 sem fyrsta [[Reykjavíkurmótið í knattspyrnu|Reykjavíkurmótið]] fór fram í [[Íþróttahúsið Hálogaland|bragganum á Hálogalandi]], en hann var áður í eigu [[Bandaríkjaher|bandaríska hersins]] og kallaðist þá Andrew's Hall. Víkingur sendi tvö stúlknalið til keppni á þessu móti.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1208617/|title=Meistarar|website=www.mbl.is|url-access=subscription}}</ref> Skíðaskáli Víkings í [[Sleggjubeinaskarð|Sleggjubeinsskarði]] var vígður [[29. október 1944]] að viðstöddum fjölmörgum gestum. Í [[Morgunblaðið|Morgunblaðinu]] var honum lýst þannig að hann standi „ á mjög fallegum stað við bestu skíðabrekkur og það er ekki meira en 15 mínútna gangur upp í [[Innstidalur|Innstadal]], en þar er, sem kunnugt er, besta skíðaland í nágrenni Reykjavíkur. Frágangur skálans er allur hinn vandaðasti. Hafa nokkrir Víkingsfjelagar sýnt fádæma dugnað við að koma skálanum upp og margir velunnarar fjelagsins hafa sýnt fórnfýsi og lagt til bæði vinnu og fjárframlög til skálabyggingarinnar.“ Víkingurinn [[Brandur Brynjólfsson]] var fyrsti fyrirliði [[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íslenska karlalandsliðsins í knattspyrnu]]. Fyrsti landsleikurinn fór fram árið 1946 gegn [[Danmörk|Dönum]] en ásamt [[Brandur Brynjólfsson|Brandi]] tóku Víkingarnir [[Haukur Óskarsson]] og [[Anton Sigurðsson]] þátt í leiknum.  Brandur var hávaxinn og fljótur miðjumaður sem lék alla tíð með [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víking]] (þrátt fyrir að alast upp í Hlíðunum). Brandur var einnig fyrirliði [[Knattspyrnufélagið Víkingur|knattspyrnuliðs Víkings]] frá 1933–1947. Brandur var valinn knattspyrnumaður Reykjavíkur 1938 í skoðanakönnun sem Alþýðublaðið stóð fyrir. [[Guðjón Einarsson]], sem lengi var formaður félagsins, öðlaðist fyrstur Íslendinga réttindi sem [[Knattspyrnudómarar|milliríkjadómari]] árið 1946.<ref name="vikingur.is"/><br /> [[Agnar Klemens Jónsson]], einn af gullaldarmarkvörðum Víkings, var kjörinn fyrsti formaður [[KSÍ]] árið 1947 en hann var lengi [[sendiherra]] og ráðuneytisstjóri. <br>Víkingurinn [[Árni Árnason]] var kosinn fyrsti formaður [[Handknattleikssamband Íslands|HSÍ]] sem var stofnað árið 1957.<ref>http://www.ksi.is/frettir/nr/11679{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ===Starfsumhverfi og félagsaðstaða=== ==== Suðurgata (1946-1950) ==== Fyrstu 40 árin í sögu Víkings hafði félagið ekki yfir eigin félagsaðstöðu að ráða, að undanskildum skíðaskálanum í [[Sleggjubeinsskarði]] frá árinu 1944. Víkingstrákarnir áttu fyrstu árin flestir heima á [[Suðurgata|Suðurgötu]], [[Tjarnargata|Tjarnargötu]] og neðsta hluta [[Túngata|Túngötu]], í hjarta bæjarins. Víkingar iðkuðu íþrótt sína gjarnan fyrstu árin á [[Austurstræti 14|Gulllóðinni]] sem svo var kölluð. Þar stendur nú hús [[Oddfellowreglan|Oddfellow-reglunnar]]. [[Nýjabæjartúnið]] var sömuleiðis vinsæll vettvangur til knattspyrnuiðkunar.<ref name="vikingur.is"/> Fyrsti samastaður Víkinga var fyrrverandi ''Iglo officers club'' í [[Camp Tripoli]] á [[Suðurgata|Suðurgötu]], sem félagið tók á leigu fyrir félagsheimili á árunum 1946-1950 eftir gefin loforð um landspildu sunnan [[Háskóli Íslands|Háskólans]]. Herbragginn var félagsstarfinu lyftistöng um tíma því fyrstu áratugina í sögu félagsins höfðu fundir verið haldnir á hinum ýmsu stöðum og íþróttaaðstaða engin. Bragginn var hluti af svokölluðum [[Camp Tripoli|Trípólíkamp]], sem var braggahverfi frá stríðsárunum og stóð umhverfis [[Loftskeytastöðin á Melunum|Loftskeytastöðina á Melunum]] og þar vestur af, annars staðar er staðsetningu braggans lýst þannig að hann hafi staðið á [[Grímsstaðaholt]]i við [[Fálkagata|Fálkagötu]]. [[Grímsstaðaholt]] er skilgreint sem svæðið sunnan [[Melarnir|Melanna]] og vestan [[Vatnsmýri|Vatnsmýrar]] og [[Skerjafjörður|Skerjafjarðar]]. Það er kennt við býlið [[Grímsstaðir|Grímsstaði]] sem stóð þar sem síðar reis [[Ægisíða]] 62. Í öðrum bragganna var rekið „[[Trípólíbíó|Trípolí-bíó]]“ í umsjón [[Tónlistarfélag Reykjavíkur|Tónlistarfélags Reykjavíkur]]. Víkingi var síðar úthlutað félagssvæði að [[Njarðargata|Njarðargötu]] í [[Vatnsmýri]] ásamt [[Íþróttafélag Reykjavíkur|Íþróttafélagi Reykjavíkur]] en svæðið þótti óhentugt, ekki síst vegna nábýlis við flugvöllinn og var fljótlega farið að líta eftir fýsilegri staðsetningum innan [[Reykjavík]]ur. Svæðið þótti þröngt, en þar átti bæði að vera félagsheimili Víkings og einn eða tveir fótboltavellir. Víkingur og [[Íþróttafélag Reykjavíkur|ÍR]] tókust á um mörk á milli svæða félaganna og jafnvel var talað um samstarf félaganna tveggja um nýtingu svæðisins. Um málefni framtíðarsvæðis Víkinga á aðalfundi félagsins árið 1952 á [[Gunnlaugur Lárusson]], gjaldkeri, að hafa mælt eitthvað á þessa leið: „Svæðið í [[Vatnsmýri|Vatnsmýrinni]] er ónothæft – ekki vegna stærðarinnar, heldur vegna staðarins. Ég legg til og mæli eindregið með, að athugað verði strax hvort annað svæði í einu af nýju úthverfum bæjarins sé fáanlegt. Þar mundi Víkingur koma til með að verða þróttmikið hverfisfélag, sem að fáum árum liðnum stæði jafnfætis bestu félögum þessa bæjar“.<ref>{{cite web|url=http://soguvefur.vikingur.is/?page_id=539|title=1951-1960 – VÍKINGUR SÖGUVEFUR|publisher=}}</ref> Skiptar skoðanir voru í félaginu á þessu frumkvæði Gunnlaugs og vildu sumir halda ótrauðir áfram í [[Vatnsmýri|Vatnsmýrinni]]. Fannst sumum erfitt að „[[Aristokratiā|aristókratafélag]]“ í miðbænum flytti austar - á svæði sem í þá daga hefði talist [[úthverfi]] bæjarins. Þeim fannst það svo fjarlægt upphafinu og gerðu sér auk þessi ekki grein fyrir nauðsyn þess að fá nýtt blóð inn í félagið, en í miðbænum var þá orðið fátt eftir af ungu fólki til að efla starfið. Eftir miklar umræður var tillaga Gunnlaugs samþykkt. ==== Hæðargarður (1953-1976) ==== Straumhvörf urðu fyrir félagið þann 27. febrúar 1953 þegar [[Borgarráð Reykjavíkur]] samþykkti að úthluta Víkingi félagssaðstöðu milli [[Hæðargarður|Hæðargarðs]] og [[Breiðagerðisskóli|Breiðagerðisskóla]] í [[Smáíbúðahverfið|Smáíbúðahverfinu]] sem þá var í hraðri og mikilli uppbyggingu. Þá um haustið tók [[Axel Andrésson]] fyrstu skóflustungu að félagsheimili Víkings við [[Hæðargarður|Hæðargarð]] þar sem varð ný vagga félagsins. [[Óli Flosa]] lýsir aðdragandanum með eftirtektaverðum hætti í minningarbrotum sínum: „Okkur spekingunum hafði ætíð yfirsézt aðalvandamálið, ég vil segja eina vandamálið. Við höfðum grafið of djúpt, það lá nefnilega á yfirborðinu, rétt við tærnar á okkur, og 20 árum hafði verið eytt í að berjast við vindmyllur. Við áttum nóg af forystumönnum. Okkur vantaði íþróttafólk í öllum aldursflokkum. Vandamál Víkings var mannfæð.“ Ólafur bendir á að allt starf félagsins hafi á einn eða annan hátt verið tengt miðbænum, sem hafi smátt og smátt verið að tæmast af lifandi fólki. Þá á [[Gunnlaugur Lárusson]] að hafa mælt svo: „Fólkið kemur ekki til okkar. Ef félagið á að lifa verðum við að fara til þess.“ Víkingur sendi í fyrsta skipti kvennalið til keppni í handbolta veturinn 1957–1958. [[Brynhildur Pálsdóttir]] var einn leikmanna og fyrirliði liðsins og rifjar upp í Víkingsbókinni „Áfram Víkingur“ að þær höfðu aðeins æft í einn mánuð þegar þær hófu keppni. Þær enduðu eigi að síður í úrslitum á mótinu gegn [[Glímufélagið Ármann|Ármanni]], en biðu lægri hlut. „Andinn innan félagsins var mjög skemmtilegur, mikil samheldni og fólk taldi ekki eftir sér að vinna þau verk, sem vinna þurfti. Að vísu var þetta ekki stór hópur, en þeim mun samhentari. Um helgar var það skíðaskálinn með sínum ævintýrum og síðan handboltinn virka daga,“ segir Brynhildur í Víkingsbókinni. Ári síðar, 1959, fór kvennalið Víkings í handbolta í keppnisferð til [[Færeyjar|Færeyja]] og mun þetta hafa verið fyrsta keppnisför handboltaliðs úr Víkingi til útlanda. Farið var með farþegaskipinu [[Dronning Alexandrine]]. Móttökur voru einstaklega góðar en búið var á einkaheimilum. Víkingskonur hrepptu sinn fyrsta titil þegar þær urðu [[Reykjavíkurmótið í knattspyrnu|Reykjavíkurmeistarar]] árið 1970. [[Rósmundur Jónsson]] var fyrstur Víkinga til að vera valinn í landsliðið í handknattleik, en árið 1963 var hann valinn í landsliðið sem útileikmaður. Tólf árum síðar, eða árið 1975, var hann á ný kominn í [[Landslið|landsliðið]], en þá í stöðu markvarðar. Af kvenfólkinu varð [[Rannveig Laxdal]] fyrst Víkinga til að leika í landsliði í meistaraflokki. Í kjöri um [[Íþróttamaður ársins|íþróttamann ársins]] 1971 varð [[Gunnar Gunnarsson (íþróttamaður)|Gunnar Gunnarsson]], fyrirliði Víkings, í tíunda sæti og varð hann fyrstur Víkinga til að komast í þann hóp. Árið 1963 fékk Víkingur amerísku söngsveitina [[Delta Rhythm Boys]] hingað til lands og stóð til að þeir héldu ferna tónleika. Fljótlega seldist upp á tónleikana og tókst skipuleggjendum að fá þá til að halda tvo tónleika til viðbótar. Tveimur árum síðar, í febrúar 1965, kom sjálfur [[Louis Armstrong|Louis „Satchmo“ Armstrong]], eitt stærsta nafnið í sögu jazz-tónlistar, til Íslands á vegum Víkings. [[Ólafur P. Erlendsson]] hafði veg og vanda af þessum heimsóknum ásamt knattspyrnudeild. [[Louis Armstrong|Armstrong]] hélt ferna [[Tónleikar|tónleika]] og var vitaskuld troðfullt á þá alla. Það bar til tíðinda á Íslandsmóti í knattspyrnu árið 1970 að [[Jóhann Gíslason]] varði frá Þórði Þórðarsyni og varð fyrstur til að verja vítaspyrnu í deildaskiptu Íslandsmóti. Jóhann átti síðar eftir að verða þekktur handknattleiksmaður og fékk viðurnefnið „skotharði vélstjórinn“ Árið 1971 varð Víkingur [[bikarkeppni karla í knattspyrnu|bikarmeistari í knattspyrnu]] undir stjórn [[Eggert Kr. Jóhannesson|Eggerts Jóhannessonar]], en lið úr næst efstu deild hafði ekki áður unnið þennan eftirsótta titil. [[Jón Ólafsson]] skoraði í úrslitaleiknum gegn [[Breiðablik]]i. Í [[Morgunblaðið|Morgunblaðinu]] var markið sagt „stórkostlega fallegt“ og í [[Vísir (dagblað)|Vísi]] sagði Hallur Símonarson að þetta hefði verið „eitthvert fallegasta skallamark“ sem hann hefði séð. Þá sigraði liðið einnig [[2. deild karla í knattspyrnu 1971|næst efstu deild]] árið [[2. deild karla í knattspyrnu 1971|1971]] - sigraði 12 af 14 leikjum sínum og fékk einungis á sig 5 mörk. [[Hafliði Ragnarsson]] var markakóngur með 20 mörk. Þrjár nýjar deildir voru stofnaðar innan félagsins sumarið 1973, [[badminton]]<nowiki/>-, [[blak]]<nowiki/>- og [[Borðtennis|borðtennisdeildir]]. Allar náðu þær sér vel á strik á næstu árum, Víkingur eignaðist Íslandsmeistara í greinunum þremur og í mörg ár kom íþróttamaður Víkings úr röðum [[Borðtennis|borðtennismanna]]. ==== Fossvogur (síðan 1976) ==== Fyrstu umræður og fundir með fulltrúum [[Reykjavík|Reykjavíkurborgar]] um útivistar- og íþróttasvæði til handa félaginu í [[Fossvogur|Fossvogi]] fóru fram árið 1973. Það var þó ekki fyrr en félagið fær úthlutað svæði að Traðarlandi í [[Fossvogur|Fossvogi]] árið 1976 að farið er að byggja upp íþróttaaðstöðu og félagsheimili, til handa kynslóðum framtíðarinnar. <span>Byrjað var að ræsa fram svæðið og girða árið 1981 og rúmum þremur árum síðar gátu iðkendur loks hafið æfingar á grasi í [[Fossvogur|Fossvoginum]].</span> Víkingur varð Íslandsmeistari í handknattleik karla í fyrsta sinn árið [[Handknattleiksárið 1974-75|1975]] og í hönd fóru glæsileg ár í handboltasögu félagsins. Árið [[Handknattleiksárið 1977-78|1978]] sigraði Víkingur [[Handknattleiksárið 1977-78|bikarkeppnina í handbolta]] í fyrsta skipti og aftur ári seinna eða árið [[Handknattleiksárið 1978-79|1979]]. Víkingar unnu það frækilega afrek, undir stjórn [[Bogdan Kowalczyk]], að verða [[Handknattleiksárið 1979-80|Íslandsmeistarar]] fjögur ár í röð árin: [[Handknattleiksárið 1979-80|1980]], [[Handknattleiksárið 1980-81|1981]], [[Handknattleiksárið 1981-82|1982]], [[Handknattleiksárið 1982-83|1983]]. Sigruðu þeir einnig árin [[Handknattleiksárið 1985-86|1986]] og [[Handknattleiksárið 1986-87|1987]]. Þá urðu Víkingar bikarmeistarar fjögur ár í röð frá [[Handknattleiksárið 1992-93|1983]]<nowiki/>-<nowiki/>[[Handknattleiksárið 1995-96|1986]]. [[Karl Benediktsson]] stýrði liðinu að bikartitlinum árið [[Handknattleiksárið 1984-85|1985]] og [[Árni Indriðason]] árið [[Handknattleiksárið 1985-86|1986]]. Þriðji [[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Íslandsmeistaratitilinn]] í [[Knattspyrna|knattspyrnu]] skilaði sér heim árið [[1. deild karla í knattspyrnu 1981|1981]] eftir 57 ár bið, eða allt frá árinu [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1924|1924]] og sá fjórði kom einungis ári seinna, árið [[1. deild karla í knattspyrnu 1982|1982]] Þjálfari liðsins var Sovétmaðurinn [[Youri Sedov]]. Undir stjórn [[Logi Ólafsson|Loga Ólafssonar]] þjálfara urðu Víkingar Íslandsmeistarar í knattspyrnu karla í fimmta skiptið í sinni sögu árið [[1. deild karla í knattspyrnu 1991|1991.]] Ótrúleg spenna var í Íslandsmótinu þetta ár, og þá sérstaklega í lokaumferðinni, en Víkingar tryggðu sér titilinn í lokaleiknum gegn [[Knattspyrnufélagið Víðir|Víði]] í [[Sveitarfélagið Garður|Garði]]. Víkingur varð Íslandsmeistari í handbolta kvenna í fyrsta skipti árið [[Handknattleiksárið 1991-92|1992]] og einnig bikarmeistari undir stjórn [[Gústaf Björnsson|Gústafs Björnssonar]]. Stúlkurnar urðu einnig Íslandsmeistarar árin [[Handknattleiksárið 1992-93|1993]] og [[Handknattleiksárið 1993-94|1994]] og að auki bikarmeistarar seinna árið undir stjórn [[Theodór Guðfinnsson|Theodórs Guðfinnssonar]]. Framkvæmdir við íþróttahúsið í [[Fossvogur|Fossvogi]] voru þegar hafnar í febrúar árið [[1. deild karla í knattspyrnu 1991|1991]]. Húsið og sambyggt félagsheimili voru tekin í notkun í október sama ár. Víkingshúsið fékk nafnið '''Víkin''' eftir þeim stað sem víkingar til forna lögðu skipum sínum, söfnuðu kröftum, öfluðu vista og æfðu vopnfimi. Í Víkinni er að finna sali til innanhússíþrótta af ýmsu tagi og á vallarsvæðinu er [[Víkingsvöllur|knattspyrnuvöllurinn]] með stúku sér við hlið, grasvellir til æfinga og tennisvellir Víkingsstúkan var vígð árið 2004 og tekur um 1200 manns í sæti. Þá var fyrst tekið til æfinga á nýlögðum gervigrasvelli til æfinga á svæði félagsins sumarið 2009.<ref>{{cite web |url=http://www.vikingur.is/forsiea/vikin-og-blafjoell |title=Geymd eintak |access-date=2015-04-07 |archive-date=2015-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150311042226/http://www.vikingur.is/forsiea/vikin-og-blafjoell |url-status=dead }}</ref> Vorið 2018 samdi Víkingur við [[Reykjavíkurborg]] um lagningu gervigrass á [[Víkingsvöllur|keppnisvöll]] meistaraflokks karla og kvenna í [[Víkin (íþróttahús)|Víkinni]]. [[Borgarráð Reykjavíkur|Borgarráð]] samþykkti að bjóða framkvæmdina út við lok ársins og lauk þeim í júnímánuði árið 2019. Jafnframt samþykkti [[Borgarráð Reykjavíkur|Borgarráð]] sam­hljóða að ganga til samn­inga við Vík­inga um að taka við rekstri íþrótta­mann­virkja í [[Safamýri|Safa­mýri]] eftir að [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] flutti sig um set á svæði sitt í [[Grafarholt og Úlfarsárdalur|Úlfarsárdal]] sem hefur verið í uppbyggingu síðustu ár. Litið var sérstaklega til sterkr­ar framtíðar­sýn­ar fé­lags­ins fyr­ir [[Safamýri|Safa­mýr­ina]]<ref>{{cite web|url=https://www.vikingur.is/felagidvikingur/54260-vikingur-tekur-vidh-ithrottamannvirkjum-i-safamyri|title=Víkingur tekur við íþróttamannvirkjum í Safamýri|website=www.vikingur.is|access-date=2019-10-02|archive-date=2019-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20191002201204/https://www.vikingur.is/felagidvikingur/54260-vikingur-tekur-vidh-ithrottamannvirkjum-i-safamyri|url-status=dead}}</ref> Í nú­ver­andi hverfi Vík­ings eru um 9.000 íbú­ar og sam­kvæmt áætl­un­um munu þeir verða 14.500 miðað við nýja hverfa­skipt­ingu.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2019/07/04/vikingur_tekur_vid_safamyri/|title=Víkingur tekur við Safamýri|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2019-10-02}}</ref> Aðsóknarmet á [[Víkingsvöllur|Víkingsvelli]] var slegið þann 15. ágúst 2019 þegar karlaliðið lék gegn [[Breiðablik]] í undanúrslitum [[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|Mjólkurbikarsins]]. Fjöldi áhorfenda var að minnsta kosti 1.848 en fyrra met var sett gegn [[Knattspyrnufélagið Valur|Val]] árið 2015 í [[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Úrvalsdeildinni]], voru þá 1.747 áhorfendur mættir.<ref>{{Cite web|url=http://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=362346|title=Leikskýrsla: Víkingur R. - Valur - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2019-10-07|archive-date=2021-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519000216/https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=362346|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=458122|title=Leikskýrsla: Víkingur R. - Breiðablik - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2019-10-07|archive-date=2019-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918080522/https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=458122|url-status=dead}}</ref> Þann 14.september árið [[Úrslitaleikur Mjólkurbikars karla 2019|2019]] urðu Víkingar [[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|bikarmeistarar í knattspyrnu karla]] eftir frækinn [[Úrslitaleikur Mjólkurbikars karla 2019|1-0]] sigur gegn FH á [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvelli]]. Óttar Magnús Karlsson skoraði mark Víkinga. Þetta er annar bikarmeistaratitillinn í sögu knattspyrnudeildar og sá fyrsti í 48 ár, síðan 1971. Í lok september árið 2019 var ákveðið að slíta sam­starfi við [[Handknattleiksfélag Kópavogs|HK]] um rekst­ur meist­ara­flokks HK/Víkings, 2. flokks og 3. flokks kvenna í knatt­spyrnu sem hef­ur staðið sam­fleytt frá alda­mót­um.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/efstadeild/2019/09/26/hk_og_vikingur_slita_samstarfinu/|title=HK og Víkingur slíta samstarfinu|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2019-10-07}}</ref> Meistaraflokkur Víkings mun því taka þátt í [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1.deild kvenna]] árið 2020. Leiktímabilið 2021 unnu Víkingar það frækilega afrek að verða tvöfaldir meistarar í knattspyrnu karla undir stjórn þjálfarans Arnars Gunnlaugssonar. Víkingsliðið sigraði þá í efstu deild karla í sjötta sinn í sögunni og enduðu þar með 30 ára bið Víkinga eftir Íslandsmeistaratitlinum. Daninn knái, Nikolaj Hansen, var kjörinn leikmaður Íslandsmótsins af leikmönnum og þjálfurum en hann var langmarkahæsti leikmaður mótsins með 16 mörk í 21 leik. Kristall Máni Ingason var kjörinn efnilegasti leikmaðurinn og Arnar Gunnlaugsson þjálfari Íslandsmótsins. Þá sigraði Víkingsliðið einnig Bikarkeppnina og varði jafnframt bikarmeistaratitilinn frá árinu 2019, Mjólkurbikarinn. Bikarmeistaratitillinn er sá þriðji í sögu félagsins en 50 ár höfðu liðið frá fyrsta sigri liðsins í keppninni. == Búningur og merki félagsins == *Víkingar hafa leikið í rauð- og svartröndóttum búningum allt frá stofnun félagsins en til vara er leikið í svörtum búningum með útfærðum rauðum línum.<ref name="ksi.is">{{Cite web |url=http://www.ksi.is/um-ksi/adildarfelog/adildarfelag/?Felag=103 |title=Geymd eintak |access-date=2015-04-15 |archive-date=2015-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424034748/http://www.ksi.is/um-ksi/adildarfelog/adildarfelag/?Felag=103 |url-status=dead }}</ref> *Þess ber að geta að á árunum í kringum 1970 var um tíma leikið í rauðum buxum og hvítum peysum, m.a. til að leikmenn sæjust betur í flóðljósunum á [[Melavöllurinn|Melavellinum]].<ref>{{Cite web|url=http://soguvefur.vikingur.is/?page_id=545|title=1971-1980 – VÍKINGUR SÖGUVEFUR|language=en-US|access-date=2019-09-25}}</ref> *Í forgrunni á merki Víkings er 19. aldar leðurbolti á hvítum skildi með rauðum og svörtum röndum í miðju. *[[Þorbjörn Þórðarson]] málarameistari, sem var formaður Víkings árin 1943-1944, hannaði Víkingsmerkið sem þykir stílhreint og fallegt.<ref name="vikingur.is"/> == Þjónustusvæði félagsins == [[Mynd:Reykjavík map (D05-Háaleiti og Bústaðir).png|thumb|Kort sem sýnir þjónustusvæði félagsins. Víkingshverfin eru blálituð.|alt=|vinstri|150x150px|border]] Meginþjónustusvæði félagsins afmarkast af [[Fossvogur|Fossvogsdal]], [[Kringlumýrarbraut]], [[Suðurlandsbraut]] og [[Reykjanesbraut]]. Til Víkingshverfanna teljast: [[Háaleiti]], [[Múlahverfi|Múlar]], [[Kringla (hverfahluti)|Kringla]], [[Bústaðir]], [[Fossvogur]], [[Smáíbúðahverfið]] og [[Blesugróf]]. Viðskeyti íbúagatna í hverfunum eru meðal annars: Endar, Fen, Garðar, Gerði, Grófir, Leiti, Lönd, Múlar, Mýrar og Vegir. Grunnskólar í hverfunum eru eftirtaldir: [[Breiðagerðisskóli]], [[Fossvogsskóli]], [[Réttarholtsskóli]], [[Háaleitisskóli|Hvassaleitis- og Álftamýrarskóli]]. Mannfjöldi innan þjónustusvæðis félagsins er talinn liggja einhversstaðar á bilinu 14-15.000 <br /> == Samfélög Víkinga == === Vikingur.is === Víkingar halda úti vefsíðu þar sem finna má allar helstu upplýsingar tengdar félaginu: http://www.vikingur.is === Söguvefur Víkinga === Þann [[21. apríl|21. apríl 2018]] fögnuðu Víkingar þeim áfanga að 110 ár hafi liðið frá því að Knattspyrnufélagið Víkingur var stofnað í miðbæ Reykjavíkur. Á þeim tímamótum var Söguvef Víkings hleypt af stokkunum á slóðinni: http://soguvefur.vikingur.is/. === Stuðningslög === Í tilefni af 100 ára afmæli félagsins árið 2008 efndi stuðningsmannafélag Víkinga til sönglagakeppni vegna stuðningslags Víkings ''Víkingslagið'' - Við viljum sigur í dag! er samið af Stefáni Magnússyni og Frey Eyjólfssyni. == Titlasaga knattspyrnudeildar == === Meistaraflokkur karla === *[[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Íslandsmeistaratitlar '''(9):''']] [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1920|1920]], [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1924|1924]], [[1. deild karla í knattspyrnu 1981|1981]], [[1. deild karla í knattspyrnu 1982|1982]], [[1. deild karla í knattspyrnu 1991|1991]], [[Pepsimaxdeild karla í knattspyrnu 2021|2021]], [[Pepsimaxdeild karla í knattspyrnu 2023|2023]], [[2025]], [[2026]] <small> annað sæti (7): [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1918|1918]], [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1921|1921]], [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1922|1922]], [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1925|1925]], [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1938|1938]], [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1940|1940]], [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1948|1948]]</small> *[[1. deild karla í knattspyrnu|Meistaratitlar 1. deildar ''(5):'']] [[2. deild karla í knattspyrnu 1969|1969]], [[2. deild karla í knattspyrnu 1971|1971]], [[2. deild karla í knattspyrnu 1973|1973]], [[2. deild karla í knattspyrnu 1987|1987]], [[1. deild karla í knattspyrnu 2010|2010]] <small> annað sæti (4): [[1. deild karla í knattspyrnu 1998|1998]], [[1. deild karla í knattspyrnu 2003|2003]], [[1. deild karla í knattspyrnu 2005|2005]], [[1. deild karla í knattspyrnu 2013|2013]]</small> *[[Reykjavíkurmótið í knattspyrnu|Reykjavíkurmót ''(5):'']] [[Reykjavíkurmótið í knattspyrnu|1940]], [[Reykjavíkurmótið í knattspyrnu|1974]], [[Reykjavíkurmótið í knattspyrnu|1976]], [[Reykjavíkurmótið í knattspyrnu|1980]], [[Reykjavíkurmótið í knattspyrnu|1982]] *[[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|Bikarmeistarar ''(5):'']] [[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|1971]], [[Úrslitaleikur Mjólkurbikars karla 2019|2019]], [[Mjólkurbikar karla í knattspyrnu 2021|2021]], 2022, 2023 <small> annað sæti: [[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|1967]]</small> *[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu|Meistarakeppni karla]] ''(2):'' 1982, 1983 <small> annað sæti: 1992</small> ''Íslandsmeistarar innanhúss'' (2): 1977, 1981<br> ''Vormeistarar'' (1): 1951 === Meistaraflokkur kvenna === *[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Bikarmeistarar ''(1):'']] [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|2023]] ==Titlasaga Handknattleiksdeildar== === Meistaraflokkur karla=== *[[Úrvalsdeild karla í handknattleik|Íslandsmeistaratitlar ''(7):'']] [[Handknattleiksárið 1974-75|1975]], [[Handknattleiksárið 1979-80|1980]], [[Handknattleiksárið 1980-81|1981]], [[Handknattleiksárið 1981-82|1982]], [[Handknattleiksárið 1982-83|1983]], [[Handknattleiksárið 1985-86|1986]], [[Handknattleiksárið 1986-87|1987]] *[[Bikarkeppni HSÍ (karlar)|Bikarmeistarar ''(6):'']] [[Handknattleiksárið 1977-78|1978]], [[Handknattleiksárið 1978-79|1979]], [[Handknattleiksárið 1982-83|1983]], [[Handknattleiksárið 1983-84|1984]], [[Handknattleiksárið 1984-85|1985]], [[Handknattleiksárið 1985-86|1986]] *[[1. deild karla í handknattleik|Meistaratitlar 1.deildar ''(5):'']] [[Handknattleiksárið 1960-61|1961]], [[Handknattleiksárið 1965-66|1966]], [[Handknattleiksárið 1968-69|1969]], [[Handknattleiksárið 1996-97|1997]], [[Handknattleiksárið 1998-99|1999]] === Meistaraflokkur kvenna=== *[[Úrvalsdeild kvenna í handknattleik|Íslandsmeistaratitlar ''(3):'']] [[Handknattleiksárið 1991-92|1992]], [[Handknattleiksárið 1992-93|1993]], [[Handknattleiksárið 1993-94|1994]] *[[Bikarkeppni HSÍ (konur)|Bikarmeistarar ''(2):'']] [[Handknattleiksárið 1991-92|1992]], [[Handknattleiksárið 1993-94|1994]] == <big>[[Mynd:Knattspyrnufélagið_Víkingur.png|20x20dp]]</big> ''Íþróttamaður Víkings '' == {| class="wikitable" |+ !<big>Ár</big> !<big>Íþróttamaður</big> !<big>Deild</big> |- |''1991'' |Atli Helgason |Knattspyrnudeild |- |''1992'' |Inga Lára Þórisdóttir |Handknattleiksdeild |- |''1993'' |Bjarki Sigurðsson |Handknattleiksdeild |- |''1994'' |[[Guðmundur E. Stephensen|Guðmundur Stephensen]] |Borðtennisdeild |- |''1995'' |Halla María Helgadóttir |Handknattleiksdeild |- |''1996'' |[[Guðmundur E. Stephensen|Guðmundur Stephensen]] |Borðtennisdeild |- |''1997'' |Birgir Sigurðsson |Handknattleiksdeild |- |''1998'' |[[Guðmundur E. Stephensen|Guðmundur Stephensen]] |Borðtennisdeild |- |''1999'' |[[Guðmundur E. Stephensen|Guðmundur Stephensen]] |Borðtennisdeild |- |''2000'' |Helga Torfadóttir |Handknattleiksdeild |- |''2001'' |[[Guðmundur E. Stephensen|Guðmundur Stephensen]] |Borðtennisdeild |- |''2002'' |[[Guðmundur E. Stephensen|Guðmundur Stephensen]] |Borðtennisdeild |- |'''2003''' |Daníel Hjaltason |Knattspyrnudeild |- |'''2004''' |Bjarki Sigurðsson |Handknattleiksdeild |- |'''2005''' |[[Guðmundur E. Stephensen|Guðmundur Stephensen]] |Borðtennisdeild |- |'''2006''' |Viktor Bjarki Arnarsson |Knattspyrnudeild |- |'''2007''' |[[Guðmundur E. Stephensen|Guðmundur Stephensen]] |Borðtennisdeild |- |'''2008''' |[[Guðmundur E. Stephensen|Guðmundur Stephensen]] |Borðtennisdeild |- |'''2009''' |Diego Björn Valencia |Karatedeild |- |'''2010''' |Helgi Sigurðsson |Knattspyrnudeild |- |'''2011''' |Brynjar Jökull Guðmundsson |Skíðadeild |- |'''2012''' |Kristján Helgi Carrasco |Karatedeild |- |'''2013''' |Ingvar Þór Kale |Knattspyrnudeild |- |'''2014''' |Igor Taskovic |Knattspyrnudeild |- |'''2015''' |Ægir Hrafn Jónsson |Handknattleiksdeild |- |'''2016''' |Óttar Magnús Karlsson |Knattspyrnudeild |- |'''2017''' |Magnús Kristinn Magnússon |Borðtennisdeild |- |'''2018''' |Tinna Óðinsdóttir |Knattspyrnudeild |- |'''2019''' |[[Sölvi Geir Ottesen]] |Knattspyrnudeild |- |'''2020''' |Hilmar Snær Örvarsson |Skíðadeild |- |'''2021''' |[[Kári Árnason]] |Knattspyrnudeild |- | rowspan="2" |'''2022''' |Nevena Tasic |Borðtennisdeild |- |Júlíus Magnússon |Knattspyrnudeild |} == Leikjahæstir í mfl karla knattspyrna == Leikjahæsti leikmaður í sögu Víkings er Magnús Þorvaldsson en á sínum glæsta ferli spilaði hann 351 leik fyrir félagið. Jóhannes Bárðarson lék 314 leiki fyrir Víkinga. {| |- |valign="top"| {| class="wikitable" border="1" |- !Leikjafjöldi !Leikmaður |- |'''''380'''''||{{flagicon|Iceland}} Halldór Smári Sigurðsson |- |'''''351'''''||{{flagicon|Iceland}} Magnús Þorvaldsson |- |'''''314'''''||{{flagicon|Iceland}} Jóhannes Bárðarson |- |'''''273'''''||{{flagicon|Iceland}} Diðrik Ólafsson |- |'''''251'''''||{{flagicon|Iceland}} Daníel Hjaltason |- |''219''||{{flagicon|Iceland}} Sigurjón Þorri Ólafsson |- |''212''||{{flagicon|Iceland}} Egill Atlason |- |''206''||{{flagicon|Iceland}} Jón Ólafsson |- |''200''||{{flagicon|Iceland}} Atli Einarsson |- |''193''||{{flagicon|Iceland}} Björn Bjartmarz |- |''192''||{{flagicon|Iceland}} Aðalsteinn Aðalsteinsson |- |''192''||{{flagicon|Iceland}} Gunnar Örn Kristjánsson |- |''192''||{{flagicon|Iceland}} Ragnar Gíslason |- |''187''||{{flagicon|Iceland}} Eiríkur Þorsteinsson |- |''187''||{{flagicon|Iceland}} Hörður Theódórsson |- |''185''||{{flagicon|Iceland}} Dofri Snorrason |- |''181''||{{flagicon|Iceland}} Lárus Huldarsson |- |''171''||{{flagicon|Iceland}} Bjarni Lárus Hall |- |''167''||{{flagicon|Iceland}} Heimir Karlsson |- |''166''||{{flagicon|Iceland}} Atli Helgason |- |''166''||{{flagicon|Iceland}} Jóhann Þorvarðarson |- |''165''||{{flagicon|Iceland}} Haukur Armin Úlfarsson |- |''160''||{{flagicon|Iceland}} Ívar Örn Jónsson |- |''160''||{{flagicon|Iceland}} Kristján Jóhannes Magnússon |- |''159''||{{flagicon|Iceland}} Gunnar Örn Kristjánsson |- |''154''||{{flagicon|Iceland}} Ómar Torfason |- |''153''||{{flagicon|Iceland}} Hafliði Pétursson |- |''153''||{{flagicon|Iceland}} Þórður Marelsson |- |''151''||{{flagicon|Iceland}} Milos Glogovac |- |''145''||{{flagicon|Iceland}} Trausti Ívarsson |- |''142''||{{flagicon|Iceland}} Kjartan Dige Baldursson |- |''142''||{{flagicon|Iceland}} Óskar Tómasson |- |''142''||{{flagicon|Iceland}} Þorvaldur Sveinn Sveinsson |- |''140''||{{flagicon|Iceland}} Andri Marteinsson |- |''140''||{{flagicon|Iceland}} Davíð Örn Atlason |- |''134''||{{flagicon|Iceland}} Sumarliði Árnason |- |''133''||{{flagicon|Iceland}} Ögmundur Kristinsson |- |''132''||{{flagicon|Iceland}} Sigurður Egill Lárusson |- |''128''||{{flagicon|Iceland}} Tómas Guðmundsson |- |''126''||{{flagicon|Iceland}} Bjarni Gunnarsson |- |''126''||{{flagicon|Iceland}} Ingvar Þór Kale |- |''126''||{{flagicon|Iceland}} Stefán Halldórsson |- |''126''||{{flagicon|Iceland}} Viktor Bjarki Arnarsson |- |''126''||{{flagicon|Iceland}} Ögmundur Viðar Rúnarsson |- |''124''||{{flagicon|Iceland}} Marteinn Guðgeirsson |- |''122''||{{flagicon|Iceland}} Hólmsteinn Jónasson |- |''120''||{{flagicon|Iceland}} Hörður Sigurjón Bjarnason |- |''119''||{{flagicon|Iceland}} Höskuldur Eiríksson |- |''119''||{{flagicon|Iceland}} Valur Adolf Úlfarsson |} |} ==Leikjahæstar í mfl kvenna knattspyrna== === Mfl. kvenna í knattspyrnu === ==Stjórn og þjálfarateymi== ===Knattspyrnudeild karla=== *'''Þjálfari''': Sölvi Geir Ottesen *'''Aðstoðarþjálfari:''' Viktor Bjarki Arnarsson *'''Aðstoðarþjálfari''' : Aron Baldvin Þórðarson *'''Markmannsþjálfari''': Hajrudin Cardaklija *'''Styrktarþjálfari''': Kári Sveinsson *'''Sjúkraþjálfari''': Rúnar Pálmarsson *'''Liðsstjóri:''' Þórir Ingvarsson *'''Framkvæmdastjóri''': Haukur Hinriksson *'''Fjölmiðlafulltrúi:''' Hörður Ágústsson *'''Íþróttastjóri''': Ívar Orri Aronsson **'''Stjórnarformaður''': Heimir Gunnlaugsson **'''Varaformaður''': Sverrir Geirdal **'''Gjaldkeri''': Valdimar Sigurðsson **'''Stjórnarmaður''': Hrannar Már Gunnarsson **'''Stjórnarmaður''': Katla Guðjónsdóttir **'''Stjórnarmaður:''' Tryggvi Björnsson **'''Stjórnarmaður:''' Guðjón Guðmundsson **'''Stjórnarmaður:''' Berglind Bjarnadóttir **'''Stjórnarmaður:''' Guðmundur Auðunsson **'''Stjórnarmaður:''' Kári Þór Guðjónsson <ref name="ksi.is"/> === Knattspyrnudeild kvenna === == Tilvísanir == <references /> == Tenglar == * [http://www.vikingur.is Vefsíða félagsins - Víkingur.is] *[https://www.facebook.com/vikingurfc/ Facebook síða Víkings] *[https://twitter.com/vikingurfc Twitter síða Víkings] *[https://soundcloud.com/vikings-podcastid Víkings Podcastið - Hlaðvarp] * [http://www.vikingur.net Víkingur.net, stuðningsmannasíða Víkings] *[http://www.nordicstadiums.com/vikingsvollur/ Nordic Stadiums - Víkingsvöllur] *[https://web.archive.org/web/20191007175206/https://www.oldfootballshirts.com/pt/teams/k/knattspyrnufelagid-vikingur/old-knattspyrnufelagid-vikingur-football-shirts-t2145.html Old Football Shirts - Víkingur] *[https://www.transfermarkt.com/vikingur-reykjavik/startseite/verein/5849 Transfermarkt - Víkingur] *[http://www.icelandfootball.net/viacutekingur-reykjaviacutek.html IcelandFootball.net - Víkingur] *[https://us.soccerway.com/teams/iceland/knattspyrnufelagidh-vikingur/1139/ Soccerway - Víkingur] *[https://www.fctables.com/teams/vikingur-reykjavik-196942/ FC Tables - Tölfræðisíða Víkingur] {{Íslandsmeistarar í knattspyrnu karla}} {{Úrvalsdeild karla í handknattleik}} {{Aðildarfélög ÍBR}} {{S|1908}} [[Flokkur:Íþróttabandalag Reykjavíkur]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:Íslensk handknattleiksfélög]] [[Flokkur:Íslensk borðtennisfélög]] [[Flokkur:Íslensk tennisfélög]] [[Flokkur:Íslensk karatefélög]] [[Flokkur:Íslensk skíðaíþróttafélög]] [[Flokkur:Íþróttafélög í Reykjavík]] 7tx6plh8hzq8vsdki184aqw6dc2fzgb 0 45055 1981309 1932353 2026-10-01T12:56:32Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1981309 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Brasilía | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = Brasília | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = Planalto Central (cropped).jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Brasilía | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Brasilíu | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Brasilía}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = 5802 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Distrito Federal - Panorama |url=https://cidades.ibge.gov.br/brasil/df/panorama |website=cidades.ibge.gov.br |publisher=IBGE |access-date=21 November 2023 |archive-date=18 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018071808/https://cidades.ibge.gov.br/brasil/df/panorama |url-status=live}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2024 | mannfjöldi_heild = 2.982.818 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = | utc_hliðrun = −03:00 | tímabelti_sumartími = | utc_hliðrun_sumartími = | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Brasilía''' ([[portúgalska]]: '''Brasília''') er höfuðborg [[Brasilía|Brasilíu]] og hluti af héraðinu [[Distrito Federal]]. Á stórborgarsvæði hennar búa tæplega 3 milljónir (2024).<ref name="mannfjöldi" /> Borgin er dæmi um [[tilbúið samfélag]] og var hún hönnuð af arkitektinum [[Oscar Niemeyer]] og byggð á 41 mánuði á árunum [[1956]] til [[1960]]. Borgin Brasilía var stofnuð að undirlagi forsetans [[Juscelino Kubitschek]], sem tók við völdum í landinu árið 1955. Hugmyndin um að byggja nýja höfuðborg í vesturhluta landsins hafði fyrst komið fram þegar Brasilía varð lýðveldi árið 1889 og var þá vonast til að bygging hennar myndi hvetja fólk til að flytja til landshlutans, sem var strjálbýlli og vanþróaðari en austurhlutinn.<ref>{{Tímarit.is|2350679|Brasilía, höfuðborg Brasilíu|blað=[[Vísir (dagblað)|Vísir]]|útgáfudagsetning=28. mars 1960|blaðsíða=3}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * {{tímarit.is|3291338|Tvær höfuðborgir byggðar frá grunni|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=4. febrúar 1968|höfundur=Gísli Sigurðsson|bls=8-9/11}} {{Höfuðborgir í Suður-Ameríku}} {{Stubbur|landafræði}} {{s|1960}} [[Flokkur:Borgir í Brasilíu]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Suður-Ameríku]] 3w7f329agw8544pyp8kw89z9ktp748n 4 51831 1981300 1974073 2026-10-01T12:25:28Z Akigka 183 1981300 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Lönd heimsins}}<!--Til að hlaða inn stílsniði, þarf að vera efst.--> <div style="margin:10px 0px 10px 0px;-moz-box-shadow:1px 1px 1px rgba(0, 0, 0, 0.1);-webkit-box-shadow:1px 1px 1px rgba(0, 0, 0, 0.1);box-shadow:1px 1px 1px rgba(0, 0, 0, 0.1);background:#FFFFFF;padding:10px;" class="hp-header"> {|style="width:100%;" |style="vertical-align:middle;text-align:center;padding:15px;" class="hp-welkom"| <span style="color:#333333;font-size:2.4em;font-family:'Linux Libertine',Georgia, serif;font-variant:small-caps;line-height:100%;" class="hp-welkom-1">Lönd heimsins</span><br /> <span style="color:#333333;font-size:1.3em;font-family:'Linux Libertine','Times New Roman', serif;line-height:100%;" class="hp-welkom-2">þar með talin heimastjórnarsvæði og umdeild svæði eða svæði með óvissa stöðu</span> | style="width:30%;vertical-align:middle;text-align:center;border-left:1px solid #cccccc;padding:15px;" class="hp-statistieken"| <span style="display:inline-block;text-align:left;"> Fjöldi greina: '''252''' </span> |} </div> Þetta er yfirlit yfir greinar um lönd, heimastjórnarsvæði, hjálendur og umdeild svæði eða svæði með óvissa stöðu þar sem þær eru flokkaðar eftir því hver staða greinarinnar er. Markmiðið er að gera þessar greinar aðeins ítarlegri og gæta þess að upplýsingar í þeim séu uppfærðar. {|style="width:100%;" | style="padding:10px;vertical-align:top;background:#fdfbb8;" | [[File:Livraria_Cultura,_Avenida_Paulista,_São_Paulo,_Brazil.jpg|350px|right|Brasilía]] <span style="font-size:2em;color:#555555;margin-left:15px;font-variant:small-caps;">Bæta í október</span><br /> '''[[Brasilía]]''' Vantar að bæta við heiti, sögu, stjórnmál, efnahagslíf, íbúa, menningu ... [[Skjaldarmerki Brasilíu]] - [[Varaforseti Brasilíu]] - [[Geraldo Alckmin]] - [[Ríal]] - [[Pedro Alvares Cabral]] - [[Jóhann 3. Portúgalskonungur]] - [[Jóhann 6. Portúgalskonungur]] - [[Petrobras]] ... {|style="width:100%;border-top:solid #F0F0F0 2px;border-bottom:1px dotted #555555;background:#FAFAFA;" | style="padding:10px;vertical-align:top;" colspan="2" |<span style="font-size:2em;color:#555555;margin-left:15px;font-variant:small-caps;">Lönd eftir stöðu greinar</span> | style="padding:10px;vertical-align:top;" colspan="2" | |} <div style="display:flex;flex-wrap:wrap;width:100%;"> <div style="background-color:#FFFFF8;flex-basis:50%;flex-grow:1;min-width:320px;box-sizing: border-box;padding:1em;"> <div style="background-color:#F9F9F0;border-top:5px solid;border-color:#999933;padding:3px 0.25em;">[[Mynd:Progress-0875.svg|20px|]] Nokkuð ítarlegar (48)</div> [[Austurríki]] - ''[[Álandseyjar]]'' - '''[[Ástralía]]''' - [[Bahamaeyjar]] - [[Bandaríkin]] - [[Belgía]] - ''[[Bermúda]]'' - [[Bretland]] - [[Danmörk]] - [[Eistland]] - ''[[England]]'' - [[Filippseyjar]] - '''[[Finnland]]''' - '''[[Frakkland]]''' - '''''[[Færeyjar]]''''' - ''[[Grænland]]'' - ''[[Guernsey]]'' - [[Holland]] - [[Írska lýðveldið]] - [[Ísland]] - '''[[Ítalía]]''' - ''[[Jersey]]'' - [[Kambódía]] - [[Kanada]] - [[Kasakstan]] - [[Lettland]] - [[Liechtenstein]] - [[Lúxemborg]] - '''[[Malaví]]''' - [[Mexíkó]] - [[Mónakó]] - ''[[Mön (Írlandshafi)]]'' - ''[[Norður-Írland]]'' - '''[[Portúgal]]''' - [[Pólland]] - ''[[Sankti Pierre og Miquelon]]'' - ''[[Skotland]]'' - [[Slóvakía]] - [[Slóvenía]] - [[Spánn]] - ''[[Svalbarði]]'' - [[Sviss]] - [[Svíþjóð]] - [[Tékkland]] - ''[[Turks- og Caicoseyjar]]'' - '''[[Ungverjaland]]''' - ''[[Wales]]'' - [[Þýskaland]] </div> <div style="background-color:#F8F8FA;flex-basis:50%;flex-grow:1;min-width:320px;box-sizing: border-box;padding:1em;"> <div style="background-color:#F0F0F9;border-top:5px solid;border-color:#333399;padding:3px 0.25em; ">[[Mynd:Progress-0625.svg|20px|]] Með 4+ kafla (85)</div> [[Afganistan]] - [[Alsír]] - [[Alþýðulýðveldið Kína]] - [[Andorra]] - ''[[Bandarísku Jómfrúaeyjar]]'' - [[Barein]] - [[Benín]] - [[Bólivía]] - [[Brasilía]] - ''[[Bresku Jómfrúaeyjar]]'' - [[Búlgaría]] - [[Búrkína Fasó]] - [[Búrúndí]] - [[Esvatíní]] - ''[[Falklandseyjar]]'' - [[Gabon]] - [[Georgía]] - ''[[Gíbraltar]]'' - [[Gínea-Bissá]] - [[Grenada]] - [[Gvatemala]] - [[Gvæjana]] - [[Haítí]] - [[Hondúras]] - ''[[Hong Kong]]'' - [[Indland]] - [[Indónesía]] - [[Írak]] - [[Íran]] - [[Ísrael]] - [[Japan]] - [[Katar]] - [[Kenía]] - [[Kosta Ríka]] - ''[[Kókoseyjar]]'' - [[Kólumbía]] - [[Króatía]] - [[Kúba]] - [[Kúveit]] - [[Kýpur]] - [[Laos]] - [[Litáen]] - [[Líbanon]] - ''[[Makaó]]'' - [[Malí]] - [[Malta]] - [[Marokkó]] - [[Marshalleyjar]] - ''[[Martinique]]'' - ''[[Mayotte]]'' - [[Máritanía]] - [[Máritíus]] - [[Mjanmar]] - [[Moldóva]] - [[Mongólía]] - [[Mósambík]] - [[Naúrú]] - [[Nepal]] - [[Nígería]] - [[Níkaragva]] - [[Norður-Makedónía]] - [[Noregur]] - [[Papúa Nýja-Gínea]] - [[Paragvæ]] - ''[[Réunion]]'' - [[Rúanda]] - [[San Marínó]] - [[Sankti Lúsía]] - [[Sankti Vinsent og Grenadínur]] - [[Saó Tóme og Prinsípe]] - [[Sádi-Arabía]] - [[Serbía]] - [[Singapúr]] - [[Síerra Leóne]] - [[Síle]] - [[Suður-Kórea]] - [[Svartfjallaland]] - [[Tansanía]] - [[Tjad]] - [[Tyrkland]] - [[Vanúatú]] - [[Vatíkanið]] - [[Venesúela]] - [[Víetnam]] - ''[[Wallis- og Fútúnaeyjar]]'' </div> <div style="background-color:#F8FFF8;flex-basis:50%;flex-grow:1;min-width:320px;box-sizing: border-box;padding:1em;"> <div style="background-color:#F0F9F0;border-top:5px solid;border-color:#339933;padding:3px 0.25em; ">[[Mynd:Progress-0375.svg|20px|]] Með 3 kafla (89)</div> [[Albanía]] - ''[[Angvilla]]'' - [[Antígva og Barbúda]] - [[Argentína]] - ''[[Arúba]]'' - [[Austur-Tímor]] - ''[[Bandaríska Samóa]]'' - [[Barbados]] - [[Belís]] - [[Botsvana]] - [[Djibútí]] - [[Dóminíska lýðveldið]] - [[Egyptaland]] - [[Ekvador]] - [[El Salvador]] - [[Fílabeinsströndin]] - ''[[Franska Gvæjana]]'' - ''[[Franska Pólýnesía]]'' - [[Gana]] - [[Gínea]] - [[Grikkland]] - [[Grænhöfðaeyjar]] - ''[[Gvadelúpeyjar]]'' - ''[[Gvam]]'' - [[Hvíta-Rússland]] - [[Jamaíka]] - [[Jemen]] - ''[[Jólaeyja]]'' - [[Jórdanía]] - [[Kamerún]] - [[Kirgistan]] - ''[[Kosóvó]]'' - [[Kómoreyjar]] - [[Lesótó]] - [[Líbería]] - [[Líbía]] - [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] - [[Lýðveldið Kína]] - [[Lýðveldið Kongó]] - [[Madagaskar]] - [[Malasía]] - [[Maldívur]] - [[Mið-Afríkulýðveldið]] - [[Miðbaugs-Gínea]] - [[Míkrónesía (ríki)]] - ''[[Montserrat]]'' - [[Namibía]] - [[Níger]] - ''[[Norður-Kýpur]]'' - ''[[Norður-Maríanaeyjar]]'' - ''[[Norfolkeyja]]'' - [[Nýja-Sjáland]] - [[Óman]] - [[Pakistan]] - ''[[Palestínuríki]]'' - [[Panama]] - [[Perú]] - ''[[Pitcairn]]'' - ''[[Púertó Ríkó]]'' - [[Rúmenía]] - [[Rússland]] - ''[[Saint-Barthélemy]]'' - ''[[Saint-Martin]]'' - [[Salómonseyjar]] - [[Sambía]] - [[Samóa]] - [[Sankti Kristófer og Nevis]] - [[Senegal]] - [[Seychelles-eyjar]] - [[Simbabve]] - ''[[Sint Maarten]]'' - ''[[Sómalíland]]'' - [[Srí Lanka]] - [[Suður-Afríka]] - [[Suður-Súdan]] - [[Súdan]] - [[Súrínam]] - [[Tadsíkistan]] - [[Taíland]] - [[Tonga]] - ''[[Tókelá]]'' - ''[[Transnistría]]'' - [[Túnis]] - [[Túrkmenistan]] - [[Túvalú]] - [[Úganda]] - [[Úkraína]] - [[Úrúgvæ]] - [[Úsbekistan]] </div> <div style="background-color:#FFF8FA;flex-basis:50%;flex-grow:1;min-width:320px;box-sizing: border-box;padding:1em;"> <div style="background-color:#F9F0F4;border-top:5px solid;border-color:#993366;padding:3px 0.25em; ">[[Mynd:Progress-0125.svg|20px|]] Með 2- kafla (30)</div> ''[[Abkasía]]'' - [[Angóla]] - [[Armenía]] - [[Aserbaísjan]] - [[Bangladess]] - [[Bosnía og Hersegóvína]] - ''[[Bougainville]]'' - [[Brúnei]] - [[Bútan]] - ''[[Cayman-eyjar]]'' - ''[[Cooks-eyjar]]'' - ''[[Curaçao]]'' - [[Dóminíka]] - [[Eritrea]] - [[Eþíópía]] - [[Fídjí]] - [[Gambía]] - [[Kíribatí]] - [[Niue]] - [[Norður-Kórea]] - ''[[Nýja-Kaledónía]]'' - [[Palaú]] - ''[[Sahrawi-lýðveldið]]'' - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] - ''[[Sankti Helena]]'' - [[Sómalía]] - ''[[Suður-Ossetía]]'' - [[Sýrland]] - [[Tógó]] - [[Trínidad og Tóbagó]] </div> </div> {|style="width:100%;border-top:solid #F0F0F0 2px;border-bottom:1px solid #555555;background:#FAFAFA;" | style="padding:10px;vertical-align:top;" |<span style="font-size:2em;color:#555555;margin-left:15px;font-variant:small-caps;">Landalistar</span> |} {|style="width:100%;border-top:solid #F0F0F0 2px;background:#F9F4E9;" | style="padding:1em;" | [[ISO-3166-1]] - [[Listi yfir fullvalda ríki]] - [[Lönd eftir stærð]] - [[Lönd eftir mannfjölda]] - [[Lönd eftir landsframleiðslu (KMJ)]] - [[Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)]] - [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)]] - [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði)]] - [[Listi yfir lönd eftir vísitölu um þróun lífsgæða]] - [[Listi yfir lönd eftir tíðni sjálfsmorða]] - [[Listi yfir landsnúmer]] - [[Listi fjölmennustu eyja heims]] - [[Ungbarnadauði]] - ... |} == Matrixa == {|style="width:100%;border-top:solid #F0F0F0 2px;border-bottom:1px solid #555555;background:#FAFAFA;" | style="padding:10px;vertical-align:top;" |<span style="font-size:2em;color:#555555;margin-left:15px;font-variant:small-caps;">Uppsetning</span> |} {|style="width:100%;border-top:solid #F0F0F0 2px;background:#F9F4E9;" | style="padding:1em;" | {{div col|width="12em"}} * ''Ig'' : Inngangur * '''Ht''' : Heiti * '''Sg''' : Saga * '''Lf''' : Landfræði (Náttúra, Veðurfar) * '''St''' : Stjórnmál (Stjórnsýslueiningar) * '''Eh''' : Efnahagslíf (Innviðir, Samgöngur) * '''Íb''' : Íbúar (Tungumál, Trúarbrögð, Menntun) * '''Mg''' : Menning (Íþróttir) * '''Tv''' : Tilvísanir * '''Tg''' : Tenglar {{div col end}} |- | style="padding:1em;" | {| class="wikitable" | style="background:lightblue;" | Óskoðað || style="background:yellow;" | Bæta við || style="background:orange;" | Lagfæra || style="background:lightgreen;" | Fullnægjandi |} |} {| class="wikitable" style="width:100%" | ! Nafn !! Ig !! Ht !! Sg !! Lf !! St !! Eh !! Íb !! Mg !! Tv !! Tg |- | [[Álandseyjar]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Danmörk]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Eistland]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Finnland]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Færeyjar]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Grænland]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Ísland]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:yellow" | + || style="background:orange" | + |- | [[Lettland]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Litáen]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:white" | - || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Noregur]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:white" | - || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Svalbarði]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Svíþjóð]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |} </div> [[Flokkur:Wikipedia:Samvinnuverkefni]] rptvhcd16cwvh9tz3krgzwn8zk1bdyd 1981301 1981300 2026-10-01T12:27:31Z Akigka 183 1981301 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Lönd heimsins}}<!--Til að hlaða inn stílsniði, þarf að vera efst.--> <div style="margin:10px 0px 10px 0px;-moz-box-shadow:1px 1px 1px rgba(0, 0, 0, 0.1);-webkit-box-shadow:1px 1px 1px rgba(0, 0, 0, 0.1);box-shadow:1px 1px 1px rgba(0, 0, 0, 0.1);background:#FFFFFF;padding:10px;" class="hp-header"> {|style="width:100%;" |style="vertical-align:middle;text-align:center;padding:15px;" class="hp-welkom"| <span style="color:#333333;font-size:2.4em;font-family:'Linux Libertine',Georgia, serif;font-variant:small-caps;line-height:100%;" class="hp-welkom-1">Lönd heimsins</span><br /> <span style="color:#333333;font-size:1.3em;font-family:'Linux Libertine','Times New Roman', serif;line-height:100%;" class="hp-welkom-2">þar með talin heimastjórnarsvæði og umdeild svæði eða svæði með óvissa stöðu</span> | style="width:30%;vertical-align:middle;text-align:center;border-left:1px solid #cccccc;padding:15px;" class="hp-statistieken"| <span style="display:inline-block;text-align:left;"> Fjöldi greina: '''252''' </span> |} </div> Þetta er yfirlit yfir greinar um lönd, heimastjórnarsvæði, hjálendur og umdeild svæði eða svæði með óvissa stöðu þar sem þær eru flokkaðar eftir því hver staða greinarinnar er. Markmiðið er að gera þessar greinar aðeins ítarlegri og gæta þess að upplýsingar í þeim séu uppfærðar. {|style="width:100%;" | style="padding:10px;vertical-align:top;background:#fdfbb8;" | [[File:Livraria_Cultura,_Avenida_Paulista,_São_Paulo,_Brazil.jpg|350px|right|Brasilía]] <span style="font-size:2em;color:#555555;margin-left:15px;font-variant:small-caps;">Bæta í október</span><br /> '''[[Brasilía]]''' Vantar að bæta við inngang, heiti, stjórnmál, efnahagslíf, íbúa ... [[Skjaldarmerki Brasilíu]] - [[Varaforseti Brasilíu]] - [[Geraldo Alckmin]] - [[Ríal]] - [[Pedro Alvares Cabral]] - [[Jóhann 3. Portúgalskonungur]] - [[Jóhann 6. Portúgalskonungur]] - [[Petrobras]] ... {|style="width:100%;border-top:solid #F0F0F0 2px;border-bottom:1px dotted #555555;background:#FAFAFA;" | style="padding:10px;vertical-align:top;" colspan="2" |<span style="font-size:2em;color:#555555;margin-left:15px;font-variant:small-caps;">Lönd eftir stöðu greinar</span> | style="padding:10px;vertical-align:top;" colspan="2" | |} <div style="display:flex;flex-wrap:wrap;width:100%;"> <div style="background-color:#FFFFF8;flex-basis:50%;flex-grow:1;min-width:320px;box-sizing: border-box;padding:1em;"> <div style="background-color:#F9F9F0;border-top:5px solid;border-color:#999933;padding:3px 0.25em;">[[Mynd:Progress-0875.svg|20px|]] Nokkuð ítarlegar (48)</div> [[Austurríki]] - ''[[Álandseyjar]]'' - '''[[Ástralía]]''' - [[Bahamaeyjar]] - [[Bandaríkin]] - [[Belgía]] - ''[[Bermúda]]'' - [[Bretland]] - [[Danmörk]] - [[Eistland]] - ''[[England]]'' - [[Filippseyjar]] - '''[[Finnland]]''' - '''[[Frakkland]]''' - '''''[[Færeyjar]]''''' - ''[[Grænland]]'' - ''[[Guernsey]]'' - [[Holland]] - [[Írska lýðveldið]] - [[Ísland]] - '''[[Ítalía]]''' - ''[[Jersey]]'' - [[Kambódía]] - [[Kanada]] - [[Kasakstan]] - [[Lettland]] - [[Liechtenstein]] - [[Lúxemborg]] - '''[[Malaví]]''' - [[Mexíkó]] - [[Mónakó]] - ''[[Mön (Írlandshafi)]]'' - ''[[Norður-Írland]]'' - '''[[Portúgal]]''' - [[Pólland]] - ''[[Sankti Pierre og Miquelon]]'' - ''[[Skotland]]'' - [[Slóvakía]] - [[Slóvenía]] - [[Spánn]] - ''[[Svalbarði]]'' - [[Sviss]] - [[Svíþjóð]] - [[Tékkland]] - ''[[Turks- og Caicoseyjar]]'' - '''[[Ungverjaland]]''' - ''[[Wales]]'' - [[Þýskaland]] </div> <div style="background-color:#F8F8FA;flex-basis:50%;flex-grow:1;min-width:320px;box-sizing: border-box;padding:1em;"> <div style="background-color:#F0F0F9;border-top:5px solid;border-color:#333399;padding:3px 0.25em; ">[[Mynd:Progress-0625.svg|20px|]] Með 4+ kafla (85)</div> [[Afganistan]] - [[Alsír]] - [[Alþýðulýðveldið Kína]] - [[Andorra]] - ''[[Bandarísku Jómfrúaeyjar]]'' - [[Barein]] - [[Benín]] - [[Bólivía]] - [[Brasilía]] - ''[[Bresku Jómfrúaeyjar]]'' - [[Búlgaría]] - [[Búrkína Fasó]] - [[Búrúndí]] - [[Esvatíní]] - ''[[Falklandseyjar]]'' - [[Gabon]] - [[Georgía]] - ''[[Gíbraltar]]'' - [[Gínea-Bissá]] - [[Grenada]] - [[Gvatemala]] - [[Gvæjana]] - [[Haítí]] - [[Hondúras]] - ''[[Hong Kong]]'' - [[Indland]] - [[Indónesía]] - [[Írak]] - [[Íran]] - [[Ísrael]] - [[Japan]] - [[Katar]] - [[Kenía]] - [[Kosta Ríka]] - ''[[Kókoseyjar]]'' - [[Kólumbía]] - [[Króatía]] - [[Kúba]] - [[Kúveit]] - [[Kýpur]] - [[Laos]] - [[Litáen]] - [[Líbanon]] - ''[[Makaó]]'' - [[Malí]] - [[Malta]] - [[Marokkó]] - [[Marshalleyjar]] - ''[[Martinique]]'' - ''[[Mayotte]]'' - [[Máritanía]] - [[Máritíus]] - [[Mjanmar]] - [[Moldóva]] - [[Mongólía]] - [[Mósambík]] - [[Naúrú]] - [[Nepal]] - [[Nígería]] - [[Níkaragva]] - [[Norður-Makedónía]] - [[Noregur]] - [[Papúa Nýja-Gínea]] - [[Paragvæ]] - ''[[Réunion]]'' - [[Rúanda]] - [[San Marínó]] - [[Sankti Lúsía]] - [[Sankti Vinsent og Grenadínur]] - [[Saó Tóme og Prinsípe]] - [[Sádi-Arabía]] - [[Serbía]] - [[Singapúr]] - [[Síerra Leóne]] - [[Síle]] - [[Suður-Kórea]] - [[Svartfjallaland]] - [[Tansanía]] - [[Tjad]] - [[Tyrkland]] - [[Vanúatú]] - [[Vatíkanið]] - [[Venesúela]] - [[Víetnam]] - ''[[Wallis- og Fútúnaeyjar]]'' </div> <div style="background-color:#F8FFF8;flex-basis:50%;flex-grow:1;min-width:320px;box-sizing: border-box;padding:1em;"> <div style="background-color:#F0F9F0;border-top:5px solid;border-color:#339933;padding:3px 0.25em; ">[[Mynd:Progress-0375.svg|20px|]] Með 3 kafla (89)</div> [[Albanía]] - ''[[Angvilla]]'' - [[Antígva og Barbúda]] - [[Argentína]] - ''[[Arúba]]'' - [[Austur-Tímor]] - ''[[Bandaríska Samóa]]'' - [[Barbados]] - [[Belís]] - [[Botsvana]] - [[Djibútí]] - [[Dóminíska lýðveldið]] - [[Egyptaland]] - [[Ekvador]] - [[El Salvador]] - [[Fílabeinsströndin]] - ''[[Franska Gvæjana]]'' - ''[[Franska Pólýnesía]]'' - [[Gana]] - [[Gínea]] - [[Grikkland]] - [[Grænhöfðaeyjar]] - ''[[Gvadelúpeyjar]]'' - ''[[Gvam]]'' - [[Hvíta-Rússland]] - [[Jamaíka]] - [[Jemen]] - ''[[Jólaeyja]]'' - [[Jórdanía]] - [[Kamerún]] - [[Kirgistan]] - ''[[Kosóvó]]'' - [[Kómoreyjar]] - [[Lesótó]] - [[Líbería]] - [[Líbía]] - [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] - [[Lýðveldið Kína]] - [[Lýðveldið Kongó]] - [[Madagaskar]] - [[Malasía]] - [[Maldívur]] - [[Mið-Afríkulýðveldið]] - [[Miðbaugs-Gínea]] - [[Míkrónesía (ríki)]] - ''[[Montserrat]]'' - [[Namibía]] - [[Níger]] - ''[[Norður-Kýpur]]'' - ''[[Norður-Maríanaeyjar]]'' - ''[[Norfolkeyja]]'' - [[Nýja-Sjáland]] - [[Óman]] - [[Pakistan]] - ''[[Palestínuríki]]'' - [[Panama]] - [[Perú]] - ''[[Pitcairn]]'' - ''[[Púertó Ríkó]]'' - [[Rúmenía]] - [[Rússland]] - ''[[Saint-Barthélemy]]'' - ''[[Saint-Martin]]'' - [[Salómonseyjar]] - [[Sambía]] - [[Samóa]] - [[Sankti Kristófer og Nevis]] - [[Senegal]] - [[Seychelles-eyjar]] - [[Simbabve]] - ''[[Sint Maarten]]'' - ''[[Sómalíland]]'' - [[Srí Lanka]] - [[Suður-Afríka]] - [[Suður-Súdan]] - [[Súdan]] - [[Súrínam]] - [[Tadsíkistan]] - [[Taíland]] - [[Tonga]] - ''[[Tókelá]]'' - ''[[Transnistría]]'' - [[Túnis]] - [[Túrkmenistan]] - [[Túvalú]] - [[Úganda]] - [[Úkraína]] - [[Úrúgvæ]] - [[Úsbekistan]] </div> <div style="background-color:#FFF8FA;flex-basis:50%;flex-grow:1;min-width:320px;box-sizing: border-box;padding:1em;"> <div style="background-color:#F9F0F4;border-top:5px solid;border-color:#993366;padding:3px 0.25em; ">[[Mynd:Progress-0125.svg|20px|]] Með 2- kafla (30)</div> ''[[Abkasía]]'' - [[Angóla]] - [[Armenía]] - [[Aserbaísjan]] - [[Bangladess]] - [[Bosnía og Hersegóvína]] - ''[[Bougainville]]'' - [[Brúnei]] - [[Bútan]] - ''[[Cayman-eyjar]]'' - ''[[Cooks-eyjar]]'' - ''[[Curaçao]]'' - [[Dóminíka]] - [[Eritrea]] - [[Eþíópía]] - [[Fídjí]] - [[Gambía]] - [[Kíribatí]] - [[Niue]] - [[Norður-Kórea]] - ''[[Nýja-Kaledónía]]'' - [[Palaú]] - ''[[Sahrawi-lýðveldið]]'' - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] - ''[[Sankti Helena]]'' - [[Sómalía]] - ''[[Suður-Ossetía]]'' - [[Sýrland]] - [[Tógó]] - [[Trínidad og Tóbagó]] </div> </div> {|style="width:100%;border-top:solid #F0F0F0 2px;border-bottom:1px solid #555555;background:#FAFAFA;" | style="padding:10px;vertical-align:top;" |<span style="font-size:2em;color:#555555;margin-left:15px;font-variant:small-caps;">Landalistar</span> |} {|style="width:100%;border-top:solid #F0F0F0 2px;background:#F9F4E9;" | style="padding:1em;" | [[ISO-3166-1]] - [[Listi yfir fullvalda ríki]] - [[Lönd eftir stærð]] - [[Lönd eftir mannfjölda]] - [[Lönd eftir landsframleiðslu (KMJ)]] - [[Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)]] - [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)]] - [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði)]] - [[Listi yfir lönd eftir vísitölu um þróun lífsgæða]] - [[Listi yfir lönd eftir tíðni sjálfsmorða]] - [[Listi yfir landsnúmer]] - [[Listi fjölmennustu eyja heims]] - [[Ungbarnadauði]] - ... |} == Matrixa == {|style="width:100%;border-top:solid #F0F0F0 2px;border-bottom:1px solid #555555;background:#FAFAFA;" | style="padding:10px;vertical-align:top;" |<span style="font-size:2em;color:#555555;margin-left:15px;font-variant:small-caps;">Uppsetning</span> |} {|style="width:100%;border-top:solid #F0F0F0 2px;background:#F9F4E9;" | style="padding:1em;" | {{div col|width="12em"}} * ''Ig'' : Inngangur * '''Ht''' : Heiti * '''Sg''' : Saga * '''Lf''' : Landfræði (Náttúra, Veðurfar) * '''St''' : Stjórnmál (Stjórnsýslueiningar) * '''Eh''' : Efnahagslíf (Innviðir, Samgöngur) * '''Íb''' : Íbúar (Tungumál, Trúarbrögð, Menntun) * '''Mg''' : Menning (Íþróttir) * '''Tv''' : Tilvísanir * '''Tg''' : Tenglar {{div col end}} |- | style="padding:1em;" | {| class="wikitable" | style="background:lightblue;" | Óskoðað || style="background:yellow;" | Bæta við || style="background:orange;" | Lagfæra || style="background:lightgreen;" | Fullnægjandi |} |} {| class="wikitable" style="width:100%" | ! Nafn !! Ig !! Ht !! Sg !! Lf !! St !! Eh !! Íb !! Mg !! Tv !! Tg |- | [[Álandseyjar]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Danmörk]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Eistland]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Finnland]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Færeyjar]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Grænland]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Ísland]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:yellow" | + || style="background:orange" | + |- | [[Lettland]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Litáen]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:white" | - || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Noregur]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:white" | - || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Svalbarði]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |- | [[Svíþjóð]] || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:lightgreen" | + || style="background:yellow" | + || style="background:lightgreen" | + |} </div> [[Flokkur:Wikipedia:Samvinnuverkefni]] ajvz5bxruw6pjqfcb8bjstjry9nrnot 0 61499 1981402 1962138 2026-10-02T08:45:19Z ~2026-52975-87 121387 Bætti við upplýsingum um flóðbylgjur 1981402 wikitext text/x-wiki [[Mynd:2004-tsunami.jpg|thumb|200px|Flóðbylgja á [[Tæland]]i árið 2004.]] '''Flóðbylgja''' er röð [[bylgja]] sem verða til þegar [[vatn]] (t.d. [[sjór]]) er snögglega fært úr stað, oftast er orsökin jarðskjálfti neðansjávar. Flóðbylgjur geta verið af ýmsum stærðum og afar afstætt hvað menn kalla því nafni. Mestu flóðbylgjur sem verða á heimshöfunum nefnast ''tsunami'' á alþjóðlegum vettvangi. Orðið tsunami er komið úr [[japanska|japönsku]], bein þýðing á því er hafnarbylgja. Tsunami-flóðbylgjur eru orkuríkar bylgjur sem borist geta langar leiðir um höf eða vötn og valdið tjóni fjarri upprunastað sínum. Slíkar bylgjur geta risið af völdum [[loftsteinn|loftsteina]], [[jarðskjálfti|jarðskjálfta]], [[eldsumbrot]]a, neðansjávar[[sprenging]]a, [[skriða|skriðufalla]], [[snjóflóð]]a og á fleiri vegu (skjálftaflóðbylgja, eldgosaflóðbylgja, skriðuflóðbylgja, snjóflóðaflóðbylgja o.s.frv.). Flóðbylgjur geta verið í mörgum stærðum. Hæsta flóðbylgja sem hefur nokkru sinni verið skráð skall á 9. júlí 1958 í Lituya Bay í Alaska. Hún eyðilagði skóg upp í 524 metrum. Manndrápamesta flóðbylgja sem gefur verið skráð gerðist árið 2004 í Indlandshafi. Hún drap í kringum 220.000 manns. {{Wiktionary|flóðbylgja}} {{stubbur|náttúruvísindi}} [[Flokkur:Flóð| ]] [[Flokkur:Náttúruhamfarir]] [[Flokkur:Vatn]] [[Flokkur:Vatnsfræði]] [[Flokkur:Veður]] 3wxooq2czrna6u5e3u4multph2rn5ps 1981405 1981402 2026-10-02T08:59:17Z Akigka 183 1981405 wikitext text/x-wiki [[Mynd:2004-tsunami.jpg|thumb|200px|Flóðbylgja á [[Tæland]]i árið 2004.]] '''Flóðbylgja''' er röð [[bylgja]] sem verða til þegar [[vatn]] (t.d. [[sjór]]) er snögglega fært úr stað, oftast er orsökin jarðskjálfti neðansjávar. Flóðbylgjur geta verið af ýmsum stærðum og afar afstætt hvað menn kalla því nafni. Mestu flóðbylgjur sem verða á heimshöfunum nefnast ''tsunami'' á alþjóðlegum vettvangi. Orðið tsunami er komið úr [[japanska|japönsku]], bein þýðing á því er hafnarbylgja. Tsunami-flóðbylgjur eru orkuríkar bylgjur sem borist geta langar leiðir um höf eða vötn og valdið tjóni fjarri upprunastað sínum. Slíkar bylgjur geta risið af völdum [[loftsteinn|loftsteina]], [[jarðskjálfti|jarðskjálfta]], [[eldsumbrot]]a, neðansjávar[[sprenging]]a, [[skriða|skriðufalla]], [[snjóflóð]]a og á fleiri vegu (skjálftaflóðbylgja, eldgosaflóðbylgja, skriðuflóðbylgja, snjóflóðaflóðbylgja o.s.frv.). Flóðbylgjur geta verið í mörgum stærðum. Hæsta flóðbylgja sem hefur nokkru sinni verið skráð skall á 9. júlí 1958 í Lituya Bay í Alaska. Hún eyðilagði skóg upp í 524 metrum. Banvænasta flóðbylgja sem hefur verið skráð var [[flóðbylgjan í Indlandshafi 2004]]. Hún drap í kringum 220.000 manns. {{Wiktionary|flóðbylgja}} {{stubbur|náttúruvísindi}} [[Flokkur:Flóð| ]] [[Flokkur:Veður]] kvnsiia21lnv19ugtendw7e29vbtej1 0 63507 1981351 1864201 2026-10-01T19:06:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1981351 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Ada Lovelace.jpg|thumb|right|Ada Lovelace (1836)]] [[Mynd:Ada Lovelace 1838.jpg|thumb|right|Ada Lovelace (1838)]] '''Augusta Ada King''', greifynja af Lovelace (fædd '''Byron''', [[10. desember]] [[1815]] – [[27. nóvember]] [[1852]]) var breskur [[Stærðfræði|stærðfræðingur]] og [[rithöfundur]] sem er einkum þekkt fyrir vinnu sína við [[greiningarvél]] [[Charles Babbage]]. Hún varð fyrst til að sjá að slíkar vélar hefðu notkunarmöguleika umfram reikniaðgerðir og í riti sinu skrifaði hún fyrsta [[Reiknirit|reikniritið]] sem ætlað var slíkri vél. Því er oft talað um að Ada hafi verið fyrsti forritarinn<ref>{{Cite web |url=https://www.americanscientist.org/article/crowdsourcing-gender-equity |title=Geymd eintak |access-date=2019-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141158/https://www.americanscientist.org/article/crowdsourcing-gender-equity |archive-date=2018-06-12 |url-status=dead}}</ref><ref>https://www.biography.com/people/ada-lovelace-20825323</ref>. Reikniritið sem Ada skrifaði átti að reikna út röð [[Bernoulli-dreifing|Bernoulli]]<nowiki/>-talna en vél Babbages var aldrei gerð. Ada var eina skilgetna barn skáldsins [[Byron lávarður|Byrons lávarðar]] og eiginkonu hans [[Lafði Byron|Anne Isabella "Annabella" Milbanke]], lafði Wentworth. Byron lávarður skildi við konu sína mánuði eftir að Ada fæddist og fluttist frá Englandi fjórum mánuðum síðan. Hann lést af veikindum sínum í [[Gríska sjálfstæðisstríðið|Gríska sjálfstæðisstríðinu]] þegar Ada var aðeins átta ára gömul. Annabella, móðir Ödu, var hæfileikaríkur stærðfræðingur og kenndi Ödu stærðfræði og [[rökfræði]] til að varna því að hún þróaði með sér [[Geðsjúkdómur|geðveiki]] sem hún taldi föður Ödu þjást af. Ada lýsti sinni nálgun sem skáldvísindum og sjálfri sér sem greinanda og [[Frumspeki|frumspekingi]]. Á unglingsárunum varð hún vinur Charles Babbage en þau tengdust í gegnum áhuga hennar á stærðfræði. Á árunum 1842 og 1843 þýddi hún grein eftir ítalskan hernaðarsérfræðing, [[Luigi Menabrea]], um greiningarvél Babbages og bætti við ítarlegum athugasemdum frá sjálfri sér. Ada Lovelace og Charles Babbage unnu saman og hittust einnig á opinberum vettvangi en ekki var um ástarsamband að ræða, eins og stundum hefur verið talið. Forritunarmálið [[forritunarmál Ada|Ada]] er nefnt eftir henni. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Ada_Lovelace|titill=Ada Lovelace|mánuðurskoðað=18 janúar |árskoðað=2009}} == Tenglar == * [http://www.ideafinder.com/history/inventors/lovelace.htm Ada Lovelace: Milestones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311121246/http://www.ideafinder.com/history/inventors/lovelace.htm |date=2008-03-11 }} {{Stubbur|æviágrip|bókmenntir}} {{DEFAULTSORT:Lovelace, Ada}} {{fd|1815|1852}} [[Flokkur:Breskar greifynjur]] [[Flokkur:Breskir stærðfræðingar]] pxmpyks8j72sx2itsfhuz5npe3dpci2 0 80221 1981392 1644725 2026-10-01T23:10:45Z ~2026-52926-94 121378 Leiðréttar innsláttarvillur. 1981392 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Supreme court crest (official).svg|thumb|150px|Merki hæsiréttar Bretlands.]] '''Hæstiréttur Bretlands''' ([[enska]]: ''Supreme Court of the United Kingdom'') er [[hæstiréttur]] varðandi öll mál undir [[ensk lög|enskum lögum]] og [[norður-írsk lög|norður-írskum lögum]]. Hann hefur líka takmarkaða stjórn varðandi mál undir [[skosk lög|skoskum lögum]]. Hæstiréttur Bretlands er æðsta [[dómstig]] Bretlands, en [[undirréttur og æðri dómstóll í Skotlandi]] er hæstiréttur brotamála þar. Hæstirétturinn hefur lögsögu um þau mál varðandi [[afhending]]u, það er að segja í þeim málum þar sem lög aðskilnu ríkisstjórna þriggja koma til mála. Hann er staðsettur í [[Middlesex Guildhall]] í [[Westminsterborg]]. Hæstirétturinn var stofnaður með þriðja grein [[Umbætur stjórnarskrá Bretlands 2005|umbóta stjórnarskrá Bretlands 2005]], og byrjaði að vinna þann [[1. október]] [[2009]]. Hann tók við nokkuð völd [[Lávarðadeild]]arinnar, sem „[[Löglávarðarnir]]“ héldu fyrir. Þessi tólf lávarðar voru atvinnudómarar sem unnu hjá Lávarðardeildinni og framkvæmdu lagalegt starf þar. Hæstiréttur Bretlands er ólíkur [[Hæstiréttur Bandaríkjanna|honum í Bandaríkjunum]] að því leyti að hann er ekki vald ríkistjórnarinnar. {{stubbur|England}} {{S|2009}} [[Flokkur:Dómstólar]] 7qnmh3hf0q976c0e399h7ihamztfff1 1981393 1981392 2026-10-01T23:12:56Z ~2026-52926-94 121378 /* */ Tekinn burt tengill á allt annað hugtak. 1981393 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Supreme court crest (official).svg|thumb|150px|Merki hæsiréttar Bretlands.]] '''Hæstiréttur Bretlands''' ([[enska]]: ''Supreme Court of the United Kingdom'') er [[hæstiréttur]] varðandi öll mál undir [[ensk lög|enskum lögum]] og [[norður-írsk lög|norður-írskum lögum]]. Hann hefur líka takmarkaða stjórn varðandi mál undir [[skosk lög|skoskum lögum]]. Hæstiréttur Bretlands er æðsta [[dómstig]] Bretlands, en [[undirréttur og æðri dómstóll í Skotlandi]] er hæstiréttur brotamála þar. Hæstirétturinn hefur lögsögu um þau mál varðandi afhendingu, það er að segja í þeim málum þar sem lög aðskilnu ríkisstjórna þriggja koma til mála. Hann er staðsettur í [[Middlesex Guildhall]] í [[Westminsterborg]]. Hæstirétturinn var stofnaður með þriðja grein [[Umbætur stjórnarskrá Bretlands 2005|umbóta stjórnarskrá Bretlands 2005]], og byrjaði að vinna þann [[1. október]] [[2009]]. Hann tók við nokkuð völd [[Lávarðadeild]]arinnar, sem „[[Löglávarðarnir]]“ héldu fyrir. Þessi tólf lávarðar voru atvinnudómarar sem unnu hjá Lávarðardeildinni og framkvæmdu lagalegt starf þar. Hæstiréttur Bretlands er ólíkur [[Hæstiréttur Bandaríkjanna|honum í Bandaríkjunum]] að því leyti að hann er ekki vald ríkistjórnarinnar. {{stubbur|England}} {{S|2009}} [[Flokkur:Dómstólar]] gnzal16zxeihcssw6pa0ral5mqfxk4y 1981394 1981393 2026-10-01T23:14:11Z ~2026-52926-94 121378 /* */ Leiðrétt innsláttarvilla. 1981394 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Supreme court crest (official).svg|thumb|150px|Merki hæstaréttar Bretlands.]] '''Hæstiréttur Bretlands''' ([[enska]]: ''Supreme Court of the United Kingdom'') er [[hæstiréttur]] varðandi öll mál undir [[ensk lög|enskum lögum]] og [[norður-írsk lög|norður-írskum lögum]]. Hann hefur líka takmarkaða stjórn varðandi mál undir [[skosk lög|skoskum lögum]]. Hæstiréttur Bretlands er æðsta [[dómstig]] Bretlands, en [[undirréttur og æðri dómstóll í Skotlandi]] er hæstiréttur brotamála þar. Hæstirétturinn hefur lögsögu um þau mál varðandi afhendingu, það er að segja í þeim málum þar sem lög aðskilnu ríkisstjórna þriggja koma til mála. Hann er staðsettur í [[Middlesex Guildhall]] í [[Westminsterborg]]. Hæstirétturinn var stofnaður með þriðja grein [[Umbætur stjórnarskrá Bretlands 2005|umbóta stjórnarskrá Bretlands 2005]], og byrjaði að vinna þann [[1. október]] [[2009]]. Hann tók við nokkuð völd [[Lávarðadeild]]arinnar, sem „[[Löglávarðarnir]]“ héldu fyrir. Þessi tólf lávarðar voru atvinnudómarar sem unnu hjá Lávarðardeildinni og framkvæmdu lagalegt starf þar. Hæstiréttur Bretlands er ólíkur [[Hæstiréttur Bandaríkjanna|honum í Bandaríkjunum]] að því leyti að hann er ekki vald ríkistjórnarinnar. {{stubbur|England}} {{S|2009}} [[Flokkur:Dómstólar]] 2n2n02sg92glpapvx4kvfrbbizvd6o6 0 90080 1981316 1754188 2026-10-01T13:57:42Z TKSnaevarr 53243 1981316 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Konungur Frakklands | ætt = [[Kapetingar]] | skjaldarmerki = | nafn =Hinrik 1. | mynd = Henry I of France kronika.jpg | fæðingardagur ={{fæðingardagur|1008|5|4}} | fæðingarstaður = [[Reims]], [[Konungsríkið Frakkland|Frakklandi]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1060|8|4|1008|5|4}} | dánarstaður = [[Melun]], Frakklandi | grafinn = [[Basilique Saint-Denis]], [[París]] | ríkisár =20. júlí 1031 – 4. ágúst 1060 | faðir = [[Róbert 2. Frakkakonungur]] | móðir = [[Konstansa af Arles]] | maki = [[Matthildur af Fríslandi]]<br>[[Anna af Kænugarði]] | titill_maka = Eiginkona | börn ={{ubl|[[Filippus 1. Frakkakonungur|Filippus 1.]]|[[Húgó, greifi af Vermandois]]}}}} '''Hinrik 1.''' ([[4. maí]] [[1008]] – [[4. ágúst]] [[1060]]) var konungur [[Frakkland]]s frá [[1031]] til dauðadags og hertogi af [[Búrgund]] [[1016]]-[[1032]]. [[Krúnulendur]] Frakkakonungs voru aldrei minni um sig en á valdatíma hans og hann er þess vegna oft talinn hafa verið veikur og valdalítill konungur en sumir sagnfræðingar telja að hann hafi verið nokkuð sterkur en raunsær og þurft að haga seglum eftir vindi. Hinrik var af ætt [[Kapetingar|Kapetinga]], næstelsti sonur [[Róbert 2. Frakkakonungur|Róberts 2.]] hreintrúaða og [[Konstansa af Arles|Konstönsu af Arles]]. Árið [[1016]] gerði faðir hans hann að hertoga af Búrgund og ári síðar var elsti bróðirinn, Húgó 2. Magnus, krýndur meðkonungur að föðurnum lifandi eins og venja var hjá Kapetingum. Hann dó þó 1025. Hinrik var krýndur meðkonungur [[14. maí]] [[1027]] en fékk þó lítil raunveruleg völd og nokkru síðar gerði hann og þriðji bróðirinn, [[Róbert 1. af Búrgund|Róbert]], uppreisn gegn föður sínum og nutu stuðnings móður sinnar. Þeir höfðu betur og hröktu Róbert konung til [[París]]ar. Uppreisning stóð enn þegar faðirinn dó [[20. júlí]] [[1031]] en þá upphófust átök milli bræðranna um krúnuna og studdi móðirin Róbert. Hinrik tryggði sig þó í sessi og árið 1032 lét hann Róbert hertogadæmið Búrgund eftir. Hinrik naut meðal annars stuðnings [[Róbert 1. af Normandí|Róberts 1.]], hertoga af [[Normandí]], í átökunum við bróður sinn og launaði það fáeinum árum síðar, þegar Róbert lést, með því að styðja barnungan, óskilgetinn son hans, [[Vilhjálmur 1. Englandskonungur|Vilhjálm bastarð]], til þess að verða hertogi Normandí. En árið 1053 giftist Vilhjálmur [[Matthildur af Flæmingjalandi|Matthildi af Flæmingjalandi]], sem var dóttir [[Adela af Frakklandi|Adelu]] systur Hinriks, og jukust völd hans svo mjög við þann ráðahag að Hinrik fór að óttast hann og gerði tvívegis innrás í Normandí en var gerður afturreka í bæði skiptin. Hinrik var þríkvæntur. Fyrsta kona hans var Matthildur, dóttir [[Konráður 2. keisari|Konráðs 2.]] keisara. Eftir lát hennar giftist hann Matthildi af Fríslandi árið 1043 en hún dó árið eftir, að sögn eftir keisaraskurð. Þriðja kona Hinriks var [[Anna af Kænugarði]] en systur hennar voru [[Ellisif af Kænugarði|Ellisif]] drottning Noregs og [[Anastasía af Kænugarði|Anastasía]] drottning Ungverjalands. Sonur þeirra var [[Filippus 1. Frakkakonungur|Filippus 1.]] Frakkakonungur, sem tók við krúnunni þegar faír hans dó 1060. Þá var hann aðeins sjö ára að aldri og stýrði móðir hans ríkinu fyrir hann í samvinnu við mág sinn, [[Baldvin af Flæmingjalandi|Baldvin]] greifa af Flæmingjalandi, eiginmann Adelu systur Hinriks. == Heimild == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Henry I of France | mánuðurskoðað = 30. ágúst| árskoðað = 2010}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Konungar Frakklands|Konungur Frakklands]] | frá = [[1031]] | til = [[1060]] | fyrir = [[Róbert 2. Frakkakonungur|Róbert 2.]] | eftir = [[Filippus 1. Frakkakonungur|Filippus 1.]] }} {{Töfluendir}} {{Einvaldar Frakklands}} [[Flokkur:Frakkakonungar]] {{fd|1008|1060}} qrrjonyeh23p9299tzb30piz69blbgp 0 94608 1981363 1917842 2026-10-01T20:02:25Z TKSnaevarr 53243 /* Hlutverkalisti */ 1981363 wikitext text/x-wiki {{Leikari | name = Vivien Leigh | image =Vivien Leigh Scarlet.jpg | imagesize = | caption = Kyrrmynd af Vivien á fyrri hluta 5. áratugar 20. aldar. | birth name = Vivien Mary Hartley | birthdate = {{Fæðingardagur|1913|11|5}} | deathdate = {{Dánardagur og aldur|1967|7|7|1913|11|5}} | location = [[Darjeeling]], [[Indlandi|Indland]] | other names = | notable role = Scarlett O'Hara í ''[[Á hverfanda hveli (kvikmynd)|Gone With the Wind]]''<br /> Blanche DuBois í ''[[A Streetcar Named Desire]]'' }} '''Vivian Leigh''' einnig þekkt sem '''Lady Olivier''' ([[5. nóvember]], [[1913]] – [[7. júlí]], [[1967]]) var fræg [[England|ensk]] [[leikari|leikkona]].<ref>Dánartilkinning, ''[[Variety]]'', 12. júlí 1967, bls. 63</ref> Hún fékk tvenn [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]] á ferli sínum, sinn fyrri fyrir leik sinn sem Scarlett O'Hara í ''[[Á hverfanda hveli (kvikmynd)|Gone with the Wind]]'' og þann seinni fyrir leik sinn sem Blance DuBois í myndinni ''[[A Streetcar Named Desire]]'' sem að var hlutverk sem að hún hafði einnig leikið í leikhúsi í [[London]]. Á meðan að hún var á lífi lék hún oft á móti eiginmanni sínum [[Laurence Olivier]] sem að leikstýrði mörgum myndum með henni. Hlutverk hennar voru mismunandi og teygðu sig frá verkum [[William Shakespeare]] til ævisögu [[Kleópatra 7.|Kleópötru]]. Hún var fræg fyrir fegurð hennar, en Vivien fannst það koma í veg fyrir að vera tekinn alvarlega sem leikkona. Hún kljáðist einni við slæma heilsu og hún var einnig með sinnisveiki sem að orsakaði stöðugar geðsveiflur hjá henni.<ref>Olivier, Laurence, e. Confessions Of an Actor, Simon and Schuster, 1982, ISBN 0-14-006888-0 bls. 174</ref> Hún varð fræg fyrir að vera erfið að vinna með og það leið oft langur tími á milli hlutverka hjá henni. Snemma á fimmta áratugi 20. aldar var hún greind með [[berklar|berkla]] sem að fylgdu henni í yfir tuttugu ár þangað til að hún dó úr þeim árið [[1967]]. == Æska == '''Vivian Mary Hartley''' fæddist í borginni [[Darjeeling]] í bresku nýlendunni í [[Indland]]i til hjónanna Gertrude Robinson Yackje og Ernest Hartley sem að var enskur liðsforingi í indverska riddaraliðinu. Foreldrar hennar höfðu gifst árið áður og bjuggu í Darjeeling fyrstu fimm ár æfi hennar. Þá flutti faðir hennar til borgarinnar [[Bangalore]] en Vivien og móðir hennar fóru til [[Ootacamund]]. Frá því að hún var ungabarn langaði Vivien að verða leikkona og þó að móðir hennar hafði reynt að kveikja hjá henni áhuga í bókmenntun með því að láta hana lesa sögur [[H. C. Andersen]] og [[Lewis Carroll]] en ekkert bældi niður áhuga hennar á leiklistinni. Þegar að hún var sex ára var hún send í skóla í klaustri í [[London]] sem að var hefð fyrir betri stúlkur í Englandi. Þar hitti hún aðra stelpu sem að varð seinna önnur stór leikkona, [[Maureen O'Sullivan]] og þær töluðu oft saman um hversu mikið þær þráðu að verða leikkonur. <ref>Edwards, Anne. Vivien Leigh, A Biography, Coronet Books, 1978 útgáfa.</ref> == Hlutverkalisti == {| class="wikitable" |+ Kvikmyndahlutverk |- ! Ár ! Kvikmynd ! Hlutverk ! Leikstjóri ! Aðrir aðalleikarar '' |- | 1935 | ''The Village Squire'' | Rose Venables | Reginald Denham | David Horne og Leslie Perrins |- | 1935 | ''Things Are Looking Up'' | Nemandi | Albert de Corville | [[Cicely Courtneidge]] |- | 1935 | ''Look Up and Laugh'' | Marjorie Belfer | Basil Dean | [[Gracie Fields]] |- | 1935 | ''Gentlemen's Agreement'' | Phil Stanley | [[George Pearson (filmmaker)|George Pearson]] | Frederick Peisley og Anthony Holles |- | 1937 | ''[[Fire Over England]]'' | Cynthia | [[William K. Howard]] | [[Flora Robson]], [[Raymond Massey]], og [[Laurence Olivier]] |- | 1937 | ''[[Dark Journey (film)|Dark Journey]]'' | Madeleine Goddard | Victor Saville | [[Conrad Veidt]] |- | 1937 | ''[[Storm in a Teacup (film)|Storm in a Teacup]]'' | Victoria Gow | Ian Dalrymple og Victor Saville | [[Rex Harrison]], [[Cecil Parker]] og [[Sara Allgood]] |- | 1938 | ''[[A Yank at Oxford]]'' | Elsa Craddock | [[Jack Conway (filmmaker)|Jack Conway]] | [[Robert Taylor (actor)|Robert Taylor]], [[Lionel Barrymore]],<br />[[Maureen O'Sullivan]] og [[Edmund Gwenn]] |- | 1938 | ''[[Sidewalks of London]]'' | Libby | Tim Whelan | [[Charles Laughton]] og Rex Harrison |- | 1939 | ''[[Á hverfanda hveli (kvikmynd)|Gone with the Wind]]'' | [[Scarlett O'Hara]] | [[Victor Fleming]] | [[Clark Gable]], [[Leslie Howard (actor)|Leslie Howard]] og [[Olivia de Havilland]] |- | 1940<br />(tekin upp árið 1937) | ''[[21 Days]]'' | Wanda | Basil Dean | Laurence Olivier |- | 1940 | ''[[Waterloo Bridge (1940 film)|Waterloo Bridge]]'' | Myra | [[Mervyn LeRoy]] | [[Robert Taylor (actor)|Robert Taylor]], [[Lucile Watson]] og [[Virginia Field]] |- | 1941 | ''[[That Hamilton Woman]]'' | [[Emma Hamilton]] | [[Alexander Korda]] | Laurence Olivier, [[Alan Mowbray]], Sara Allgood og [[Gladys Cooper]] |- | 1945 | ''[[Caesar and Cleopatra (film)|Caesar and Cleopatra]]'' | [[Kleópatra 7.]] | [[Gabriel Pascal]] | [[Claude Rains]], [[Stewart Granger]] og [[Flora Robson]] |- | 1948 | ''[[Anna Karenina (kvikmynd frá 1948)|Anna Karenina]]'' | [[Anna Karenina]] | [[Julien Duvivier]] | [[Ralph Richardson]] |- | 1951 | ''[[A Streetcar Named Desire (kvikmynd frá 1951)|A Streetcar Named Desire]]'' | [[Blanche DuBois]] | [[Elia Kazan]] | [[Marlon Brando]], [[Kim Hunter]] og [[Karl Malden]] |- | 1955 | ''[[The Deep Blue Sea (kvikmynd)|The Deep Blue Sea]]'' | Hester Collyer | [[Anatole Litvak]] | [[Kenneth More]] |- | 1961 | ''[[The Roman Spring of Mrs. Stone]]'' | Karen Stone | [[José Quintero]] | [[Warren Beatty]] og [[Lotte Lenya]] |- | 1965 | ''[[Ship of Fools (kvikmynd)|Ship of Fools]]'' | Mary Treadwell | [[Stanley Kramer]] | [[Simone Signoret]], [[José Ferrer]] og [[Lee Marvin]] |} == Heimildir == {{reflist|2}} {{fde|1913|1967|Leigh, Vivien}} {{DEFAULTSORT:Leigh, Vivien}} [[Flokkur:Enskir leikarar|Leigh, Vivien]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] dj63n00w28cfpnp3m0pjihs9fk2ssx0 0 99762 1981388 1974948 2026-10-01T22:38:16Z Torfifagri 33930 /* Froskur útgáfa */ Bætti við tveimur bókum frá 2026 (#8 og #9) 1981388 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}}{{Myndasögu-upplýsingar|titill=Svalur og Valur<br/>Svalur og Félagar|uppr_titill=Spirou et Fantasio|mynd=Charleroi - station Janson - Spirou et Fantasio - 01.jpg|alt=Veggmynd af Sval og félögum í Janson neðarjarðarlestarstöðinni í Charleroi|fyrirsögn=Veggmynd af félögunum í Janson-neðanjarðarlestarstöðinni í [[Charleroi]]|höfundar={{ubl|[[Rob-Vel|Robert Velter]] (upphaflega)|[[Jijé|Joseph (Jijé) Gillain]] (1940-1950)|[[André Franquin]] (1946-1968)}}|dags=1938 - nútíðar|aðalpersónur={{ubl|Svalur (fr: Spirou)|Valur (fr: Fantasio)|Pési (fr: Spip) }}|útgefandi=[[Dupuis]]|útgefandi_þýðingar={{ubl|[[Bókaútgáfan Iðunn|Iðunn]]|[[Froskur útgáfa]]}}|uppr_tungumál=Franska}} '''''Svalur og Valur''''' (einnig nefnt '''Svalur og Félagar''') ([[franska]]: ''Spirou et Fantasio'') er heiti á vinsælum [[Belgía|belgískum]] [[teiknimyndasaga|teiknimyndasögum]] sem segja frá ævintýrum vinanna og blaðamannanna Svals og Vals. Ýmsir höfundar hafa spreytt sig á sagnaflokknum, en [[André Franquin]] er almennt talinn hafa haft mest áhrif á þróun hans. Á árunum [[1977]] til [[1992]] komu fjölmargar Svals og Vals-bækur út á [[íslenska|íslensku]] á vegum [[Bókaútgáfan Iðunn|Bókaútgáfunnar Iðunnar]]. Íslensk útgáfa Svals og Vals hófst á ný árið [[2013]] á vegum [[Froskur útgáfa|Frosks útgáfu]]. == Sagan == Upphafið má rekja til ársins [[1938]], þegar Dupuis-forlagið hóf útgáfu [[Teiknimyndablaðið Svalur|teiknimyndablaðsins Svals]] (Spirou). Í því birtust sögur ýmissa höfunda, en titlpersónan var Svalur sem var hugarsmíð [[Frakkland|franska]] teiknarans Robert Velter eða [[Rob-Vel]], eins og hann kallaði sig. Svalur var táningspiltur sem starfaði sem lyftuvörður á [[hótel]]i og komst oft í hann krappann ásamt [[íkorni|gæluíkornanum]] sínum, Pésa. Árið [[1943]] keypti Dupuis-forlagið [[höfundaréttur|höfundaréttinn]] að persónunni af Rob-Vel, sem þá hafði raunar ekki getað sinnt sögunum um hríð vegna þátttöku sinnar í [[seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]]. Belginn Joseph Gillain eða [[Jijé]] tók við pennanum. Hann kynnti til sögunnar spjátrunginn Val. Saman lentu þeir félagarnir í ýmsum ævintýrum. Sögurnar voru þó stuttar og gengu fyrst og fremst út á ærslakenndan húmor. === Gullöld Svals og Vals === [[Mynd:Jean-Claude_Fournier_-_Bagnols_sur_Cèze_-_P1240321.jpg|thumb|left|Frakkinn [[Jean-Claude Fournier|Fournier]] var aðalteiknari og höfundur bókaflokksins á áttunda áratugnum.]] Árið [[1946]] var ungum Belga, André Franquin, falin umsjón með ævintýrum Svals og Vals. Í hans meðförum urðu miklar breytingar á sögunum. Söguþráðurinn varð flóknari, ævintýrin lengdust til muna og var farið að gefa þau út á bókarformi eftir að þau höfðu birst sem framhaldssögur í Svals-blaðinu. Árið [[1948]] kom fyrsta slíka bókin á markað og hafði hún að geyma fjórar sögur. Önnur fylgdi í kjölfarið árið [[1950]], [[Quatre aventures de Spirou et Fantasio]] og er hefð fyrir að telja hana fyrstu Svals og Vals-bókina. Síðar hafa komið út söfn með eldri sögum eftir Rob-Vel, Jijé og Franquin, teljast þau ekki hluti af hinum eiginlega bókaflokki frekar en bókin frá 1948. [[Mynd:19911213_Gaston_Lagaffe_Ausschnitt.jpg|thumb|right|Viggó viðutan var í fyrstu aukapersóna í Sval og Val.]] Franquin kynnti einnig til sögunnar ýmsar aukapersónur sem áttu eftir að hafa mikil áhrif. Má þar nefna Sveppagreifann og kynjaskepnuna gormdýrið. Þá hóf [[Viggó viðutan]] göngu sína sem aukapersóna í Sval og Val áður en hann öðlaðist sjálfstæða tilveru í eigin sögum. Meðan sagnaflokkurinn var í umsjón Franquins, naut hann aðstoðar ýmissa manna sem ýmist komu að því að semja sögurnar, teikna bakgrunnsmyndir eða lita þær. Má þar nefna listamenn á borð við [[Greg]], [[Peyo]] og [[Jean Roba]]. Frakkinn [[Jean-Claude Fournier]] tók við Sval og Val árið [[1969]]. Franquin vildi þó ekki sleppa hendinni af gormdýrinu og heimilaði ekki notkun þess í fleiri Svals og Vals-bókum. Fournier sveigði söguþráðinn meira í átt að hefðbundnum spennusögum, þar sem félagarnir áttu oft í höggi við alþjóðlegu glæpasamtökin Þríhyrninginn, sem svipar mjög til SPECTRE-samtakanna úr kvikmyndunum um [[James Bond]]. Af minnisstæðum aukapersónum Fourniers má nefna [[Japan|japanska]] töframanninn Ító Kata. === Örar mannabreytingar === [[Mynd:Janry_2008.JPG|thumb|right|Belgíski teiknarinn Janry áritar verk sín á bókamessu í Gautaborg 2008.]] Árið [[1979]] hætti Fournier skyndilega störfum hjá Dupuis. Í kjölfarið voru tvö teymi teiknara og höfunda fengin til að spreyta sig á sögunum og birtust þær á víxl í Svals-blaðinu. Annars vegar voru það teiknarinn [[Nic Broca|Nic]] og höfundurinn [[Raoul Cauvin|Cauvin]], sem er kunnastur fyrir sögur sínar um harðjaxlana ''[[Sammi og Kobbi|Samma og Kobba]]'' og hins vegar þeir [[Tome]] og [[Janry]]. Hinir fyrrnefndu þóttu ekki ná sér vel á strik og eru bækurnar þeirra þrjár ekki í hávegum hafðar hjá hörðum aðdáendum. Sömu sögu var að segja um franska listamanninn [[Yves Chaland]] sem gerði metnaðarfulla en skammlífa tilraun til að semja Svals og Vals-ævintýri á árinu 1982. Tome og Janry nutu hins vegar mikilla vinsælda frá upphafi og sendu frá sér fjórtán bækur í allt, ein þeirra, ''[[Furðulegar uppljóstranir]]'', segir frá æskuárum Svals og markaði hún í raun upphafið að [[Litli-Svalur|sjálfstæðum bókaflokki]] þeirra félaga um strákpjakkinn Sval. Síðasta bók þeirra, ''[[Machine qui rêve]]'' frá [[1998]], markaði tímamót í bókaflokknum. Útliti persónanna var gjörbreytt og þær gerðar raunsæislegri. Stokkið var fram og aftur í tíma í frásögninni og minnir sagan fremur á hefðbundnar nútímateiknimyndasögur en hinar gömlu Svals og Vals-bækur. === Svalur og Valur á 21. öld === [[Mynd:José_Luis_Munuera-Strasbulles_2009.jpg|thumb|left|[[Spánn|Spánverjinn]] [[José-Luis Munuera|Munuera]] dró Sval inn í heim manga-hefðarinnar.]] Þessi tilraun til nútímavæðingar bókaflokksins hélt áram hjá næstu höfundum, Morvan og [[José-Luis Munuera|Munuera]]. Þeir sendu frá sér fjórar bækur sem sóttu mjög í smiðju japanskrar [[manga|Manga-hefðar]] í teiknimyndasagnagerð. Annað einkenni á verkum þeirra er hversu mikið er um vísanir í fyrri bækur ritraðarinnar og gamlar aukapersónur óspart kynntar til sögunnar. Þessar sögulegu vísanir eru ekki síður fyrirferðarmiklar í bókinni ''[[Alerte aux Zorkons]]'' eftir þá Yoann og Wehlmann, sem tóku við keflinu árið 2010. Sú bók taldist sú 51. í ritröðinni en alls rituðu þeir félagarnir fimm sögur, þá síðustu árið 2016 og smásagnasafn sem út kom ári síðar. Sögur þessar eru hver um sig sjálfstætt ævintýri en gerast þó í ákveðinni tímaröð, þar sem ýjað er að atburðum næstu bókar í lok hverrar sögu. Þessi skýra samfella er óvenjuleg í Svals og Vals-sagnaflokkinum, þótt Fournier hafi átt það til að tengja sögur með þessum hætti. Áður höfðu Yoann og Wehlmann átt sögur í nýjum bókaflokki Dupuis: ''Sérstakt ævintýri um Sval...'', þar sem einstakir listamenn eru fengnir til að gera Sval og Val skil á sinn hátt. Í þeim sögum hafa höfundarnir mun frjálsari hendur, enda teljast sögurnar ekki til hins formlega sagnaflokks og atburðir þar hafa því ekki áhrif á heildarmyndina. Þá geta höfundar stokkið fram og aftur í tíma, til dæmis með því að láta ævintýri sín gerast á árum [[seinni heimstyrjöldin|seinni heimstyrjaldarinnar]]. Hátt á annan tug bóka hafa komið út í þessari ritröð nú þegar og fleiri eru boðaðar. Athygli vakti þegar 56. bókin, [[La_Colère_du_Marsupilami|Hefnd Gormsins]], kom út að Gormdýrið sneri aftur en fyrri höfundum bókaflokksins hafði vegna réttindamála ekki verið heimilað að nýta sér þá persónu. Skýrt var þó tekið fram að hér yrði um einstakt tilvik að ræða. Í lok bókarinnar var næsta saga boðuð og upplýst að þar kæmu við sögu [[nasistar]] í [[Hollywood]]. Sú bók leit þó aldrei dagsins ljós. Dalandi sölutölur urðu til þess að útgefandinn ákvað að setja sagnaflokkinn á ís. Þess í stað sneru Yoann og Wehlmann sér að nýrri ritröð um Ofur-Sval, þar sem Svalur hefur öðlast ofurhetjukrafta. Sögur þessar leika sér með ýmis minni úr bandarískum ofurhetjusögum og skopskæla þau. Engin eiginleg Svals og Vals-bók kom út frá 2016 til 2022 og er það eitt lengsta bil í útgáfusögu bókaflokksins. Á árinu 2021 var þó tilkynnt að nýtt höfundateymi hefði tekið við pennastönginni. Það eru teiknarinn Olivier Schwartz og handritshöfundarnir Benjamin Abitan og Sophie Guerrive. Valið vakti athygli þar sem Abitan er kunnur útvarpsgrínisti en algjörlega reynslulaus við gerð myndasagna. Sophie Guerrive verður fyrsta konan sem skráð verður höfundur opinberrar Svals og Vals-bókar. Frumraun þeirra kemur út á árinu 2022 og mun kallast ''Dauði Svals'', (franska: ''La mort de Spirou''). == Aðalsöguhetjur == === Svalur === [[Mynd:Spirou_at_Place_Sainctelette,_Brussels.JPG|thumb|right|Svalur er áberandi á götum Brussel.]] Svalur (franska: ''Spirou'') var kynntur til sögunnar á forsíðu fyrsta heftis teiknimyndablaðsins Svals árið [[1938]]. Hann var hugarsmíð teiknarans [[Rob-Vel]], sem kaus að gera persónuna að lyftudreng á [[hótel]]i. Sjálfur hafði Rob-Vel haft þann starfa með höndum á táningsaldri. Þótt lyftuvarðarferill Svals yrði ekki langur og hann gerðist fljótlega [[blaðamennska|blaðamaður]], hélt hann tryggð við rauða lyftuvarðargallann og kaskeytið. Í seinni tíð hafa teiknarar bókaflokksins reynt að færa Sval í annars konar klæðnað eða gera hann minna áberandi, t.d. með því að sleppa kaskeytinu eða láta búninginn minna á rauðan íþróttagalla. Í samskiptum þeirra Svals og Vals er Svalur yfirleitt rödd [[skynsemi]]nnar. Meðan Valur er mikið upp á kvenhöndina, hefur Svalur lítið haft sig í frammi í samskiptum við hitt kynið. Á því hefur þó orðið nokkur breyting í seinni tíð eða allt frá bókunum ''[[Luna fatale]]'' og ''[[Machine qui rêve]]'', tveimur síðustu bókunum eftir Tome og Janry. Í bókinni ''[[Aux sources du Z]]'' gengur Svalur meira að segja í [[hjónaband]] og snýr baki við æsilegum ævintýrum. Bókaflokkurinn ''Litli-Svalur'' eftir Tome og Janry segir frá ævintýrum Svals og vina hans á barnsaldri, með talsverðri áherslu á hvolpavitið. === Valur === [[Mynd:Charleroi - station Janson - Fantasio - 01.jpg|thumb|Valur er glaumgosinn í sögunum.|vinstri]] Valur (franska: ''Fantasio'') er besti vinur Svals og félagi frá því að teiknarinn Jijé kynnti hann til sögunnar árið [[1944]]. Í fyrstu var Valur nálega tvöfalt hærri en Svalur en sá hæðarmunur minnkaði jafnt og þétt með tímanum. Valur var upphaflega hvatvís draumóramaður sem hugsaði fyrst og fremst um að skemmta sér eða lét sig dreyma um að auðgast hratt. Þá hefur hann alla tíð haft tæknidellu. Þótt persóna Vals hafi með tímanum orðið skynsamari og yfirvegaðri, er hann ennþá hrifnæmari þeirra félaga og fljótur að skipta skapi. Í teiknimyndunum um [[Viggó viðutan]] kemur Valur fyrir sem aukapersóna, en þar er hann fyrst og fremst ábyrgur skrifstofumaður sem verður ítrekað fyrir barðinu á uppátækjum Viggós. Frá sögunni [[Hrakfallaferð til Feluborgar]] hafa Svalur og Valur yfirleitt búið saman í húsi. Hafa höfundar sagnaflokksins ekki gefið neina skýringu á því lífstílsvali. === Pési === Pési (franska: ''Spip'') er gæluíkorni Svals, með mannlega hugsun og eiginleika. Hann birtist fyrst í sögu sem Rob-Vel og Jijé unnu í sameiningu. Pési fylgir félögunum eftir, en mismunandi er eftir höfundum hversu beinan þátt hann tekur í framvindu atburðarásarinnar, þannig dró nokkuð úr vægi hans með tilkomu gormdýrsins hjá Franquin. Í mörgum bókanna, einkum í tíð Fourniers og í fyrri bókum Tome og Janry, tjáir Pési sig óspart með hugsanablöðrum og þá yfirleitt á [[kaldhæðni|kaldhæðinn]] hátt, auk þess að ávarpa stundum lesandann beint. Í nýrri sögunum hefur þáttur Pésa heldur farið minnkandi á nýjan leik.[[Mynd:Charleroi - station Janson - Comte de Champignac - 01.jpg|thumb|Sveppagreifinn. Myndskreyting frá lestarstöð í Charleroi.]] === Sveppagreifinn === Sveppagreifinn (franska: ''Le Comte de Champignac'') er sérvitur [[aðalsmaður]] og [[vísindamaður]] sem Svalur og Valur komast í kynni við strax í annarri bókinni, ''[[Il y a un sorcier à Champignac]]''. Greifinn býr á setri sínu fyrir utan Sveppaborg og valda ýmsar af tilraunum hans uppnámi í borginni. Þótt greifinn sé alhliða vísindamaður er sérgrein hans þó [[sveppir]] og notkun þeirra. Þáttur Sveppagreifans fór minnkandi eftir að Franquin sagði skilið við ritun Svals og Vals-bókanna. === Gormdýrið === [[Mynd:Masipulami_an_Düsseldorfer_Hauswand_in_der_Kiefernstraße_DSCF0095.jpg|thumb|Gormur á húsvegg í [[Düsseldorf]].|vinstri]] [[Gormdýrin|Gormdýrið]] (franska: ''Marsupilami'') eða Gormur er skringileg frumskógarskepna með ofurkrafta sem Valur finnur og tekur að sér í ''[[Baráttan um arfinn|Baráttunni um arfinn]]'', fjórðu Svals og Vals-bók Franquins. Í næstu bókum komu í sífellu fram nýir hæfileikar dýrsins, s.s. hæfileiki þess til að synda á miklu dýpi og endurtaka [[setning (setningafræði)|setningar]] á [[tungumál|mannamáli]]. Franquin hafði miklar mætur á Gormdýrinu og heimilaði eftirmönnum sínum ekki að nota það í fleiri Svals og Vals-ævintýrum, ef frá er talin fyrsta Fournier-bókin, ''[[Gullgerðarmaðurinn]]'', þar sem Franquin sá sjálfur um að teikna Gorm. Síðar hóf Franquin ritun sjálfstæðra bóka um [[Gormdýrin (teiknimyndasaga)|gormdýrsfjölskyldu]] í frumskógum [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]]. Svals og Vals-bókin [[Gormahreiðrið]] fjallaði nær einvörðungu um atferli þessarar skepnu. {{Ryðja}} == Andstæðingar og aukapersónur == === Zorglúbb === [[Mynd:Zorglub.jpg|thumb|Zorglúbb eins og hann birtist í hliðar-sögunni „''Zorglub“'']] Zorglúbb (franska: ''Zorglub'') kemur fyrir í fjölda Svals og Vals-bóka og er einhver flóknasta persóna bókaflokksins. Í bókunum ''[[Z fyrir Zorglúbb]]'' og ''[[Með kveðju frá Z]]'' er Zorglúbb kynntur til sögunnar sem hrokafullur vísindamaður með mikilmennskubrjálæði. Hann er gamall skólafélagi Sveppagreifans og virðast áform hans um heimsyfirráð öðrum þræði tengjast minnimáttarkennd hans í garð síns gamla félaga. Í seinni ævintýrum er Zorglúbb fremur í hlutverki aðstoðarmanns Sveppagreifans, þótt stórmennskudraumarnir láti alltaf öðru hvoru á sér kræla. Í ''[[Aux sources du Z]]'' er upplýst að Sveppagreifinn og Zorglúbb hafi á háskólaárum sínum barist um ástir sömu konunnar, sem kunni að skýra margt í samskiptum þeirra. Hvergi í sagnaflokknum kemur fram hvort Zorglúbb sé fornafn eða eftirnafn persónunnar. === Sammi frændi === Sammi (franska: ''Zantafio'') er [[siðblinda|siðblindur]] frændi Vals, sem komið hefur við sögu í átta Svals og Vals-bókum, einatt í hlutverki illmennis. Hann er kynntur til sögunnar í ''[[Baráttan um arfinn|Baráttunni um arfinn]]'' og beitir þar ýmsum bellibrögðum í keppni við Val. Síðar gerist hann m.a. [[einræði|einræðisherra]] í [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríkulandi]], leiðtogi alþjóðaglæpasamtakanna ''Þríhyrningsins'' og reynir að ræna völdum í [[Rússland|Rússlandi]]. === Don Vito Cortizone === Don Vito Cortizone, einnig kallaður ''Lucky'', er fádæma óheppinn og [[hjátrú|hjátrúarfullur]] leiðtogi ítölsku mafíunnar í [[New York]]. Hann er kynntur til sögunnar í bókinni ''[[Svalur í New York]]'', þar sem hann þvingar Sval og Val til að aðstoða sig í baráttu við [[Kína|kínversku]] mafíuna í borginni. Hann kemur við sögu í þremur öðrum bóka Tome og Janry: ''[[Seinheppinn syndaselur|Seinheppnum syndasel]]'', ''[[Le rayon noir]]'' og ''[[Luna fatale]]''. === Borgarstjóri Sveppaborgar === [[borgarstjóri|Borgarstjórinn]] í Sveppaborg var kynntur til sögunnar í ''[[Il y a un sorcier à Champignac]]'' og er því einhver lífseigasta persóna bókaflokksins. Hann er dramblátur [[stjórnmálamaður]] með harðkúluhatt, sem kennir Sveppagreifanum um flest sem aflaga fer í bæ sínum og það ekki alltaf að ósekju. Borgarstjórinn notar hvert tækifæri til að flytja ávörp, sem oftar en ekki eru löng og ruglingsleg. Í allnokkrum bókanna afhjúpar hann [[höggmyndalist|styttu]] af sjálfum sér, sem endar þó einatt á að styttan eyðileggst með einhverjum hætti. Í ''[[Vélmenni í veiðihug|Vélmenni í veiðihug]]'' á frummálinu, er upplýst að rétt nafn borgarstjórans sé ''Gustave Labarbe'', en það heiti kemur þó ekki fyrir í íslenskri þýðingu bókarinnar. === Bitla === Bitla (franska: ''Seccotine'') er ein af örfáum kvenpersónum í hinni [[feðraveldi|karllægu]] veröld Svals og Vals. Hún er tápmikill blaðamaður sem kemur þeim félögum oft til hjálpar í ævintýrum sínum. Þau Valur starfa á sama blaði og bítast því um fréttir og vinsældir ritstjórans. Val er því meinilla við Bitlu, en Svalur kann betur að meta hana. Milli þeirra hefur meira að segja myndast nokkur kynferðisleg spenna í seinni tíð, s.s. í ''[[Machine qui rêve]]'' og ''[[Aux sources du Z]]''. Bitla er sögumaður í ''[[Gormahreiðrið|Gormahreiðrinu]]'' og upplýsir þar um lifnaðarhætti gormdýrsins í sínu náttúrulega umhverfi. Í ''[[Machine qui rêve]]'' er upplýst að Bitla sé gælunafn eða uppnefni persónunnar, sem heiti í raun ''Sophie''. === Órórea === Órórea (franska: ''Ororéa'') er blaðakona frá [[Pólýnesía|Pólýnesíu]] og vinkona Svals og Vals. Fournier kærði sig ekki um að nota persónuna Bitlu í bókum sínum og skóp í staðinn hina gullfallegu Óróreu sem flestir karlar eru bálskotnir í, þar á meðal Valur. Órórea kemur fyrir í fjórum af bókum Fourniers, en ekki hjá öðrum höfundum. === Ító Kata === Ító Kata (franska: ''Itoh Kata'') er [[Japan|japanskur]] vinur þeirra Svals og Vals. Hann er snjall sjónhverfinga- og töframaður og koma þeir hæfileikar oft að góðum notum í baráttu við glæpamenn. Fournier skapaði persónu Ító Kata og notaði í fjórum bóka sinna: [[Sprengisveppurinn|''Sprengisveppnum'']], [[Dularfulla klaustrið|''Dularfulla klaustrinu'']], ''[[Tora Torapa]]'' og [[Móri|''Móra'']]. Morvan og [[José-Luis Munuera|Munuera]] endurvöktu töframanninn eftir langt hlé í bók sinni ''[[Spirou et Fantasio à Tokyo]]''. == Titlar == {{aðalgrein|Listi yfir Svals og Vals bækur}} Svals og Vals-bækurnar eru 53 að tölu, en auk þeirra hafa komið út nokkrar safnbækur með minni sögum. Listinn sýnir nöfn og útgáfuár bókanna á frönsku og íslensk heiti, númer og útgáfuár þar sem við á: # ''[[Quatre aventures de Spirou et Fantasio]]'' (1950) [ísl. útg. 2014 og 2015, [[Svalur í hringnum]] og [[Svörtu hattarnir]]] # ''[[Sveppagaldrar í Sveppaborg]]'' (''Il y a un sorcier à Champignac'', 1951) [ísl. útg. 2017] # ''[[Í klandri hjá kúrekum]]'' (''Les chapeaux noirs'', 1952) [ísl. útg. 1986, bók 22, sjá einnig: [[Svörtu hattarnir]]] # ''[[Baráttan um arfinn]]'' (''Spirou et les héritiers'', 1952) [ísl. útg. 1980, bók 9 & 2025] # ''[[Les voleurs du Marsupilami|Gormsránið]]'' (''Les voleurs du Marsupilami'', 1954) [ísl. útg. 2025] # ''[[La corne de rhinocéros]]'' (1955) # ''[[Burt með harðstjórann!]]'' (''Le dictateur et le champignon'' 1956) [ísl. útg. 1980, bók 10] # ''[[La mauvaise tête]]'' (1957) # ''[[Svamlað í söltum sjó]]'' (''Le repaire de la murène'' 1957) [ísl. útg. 1983, bók 17] # ''[[Hrakfallaferð til Feluborgar]]'' (''Les pirates du silence'' 1958) [ísl. útg. 1978, bók 1] # ''[[Svalur og górilluaparnir]]'' (''Le gorille a bonne mine'' 1959) [ísl. útg. 1978, bók 4] # ''[[Gormahreiðrið]]'' (''Le nid des Marsupilamis'' 1960) [ísl. útg. 1978, bók 2] # ''[[Le voyageur du Mésozoïque]]'' (1960) # ''[[Fanginn í styttunni]]'' (''Le prisonnier du Bouddha'' 1960) [ísl. útg. 1981, bók 12] # ''[[Z fyrir Zorglúbb]]'' (''Z comme Zorglub'' 1961) [ísl. útg. 1981, bók 13] # ''[[Með kveðju frá Z]]'' (''L'ombre du Z'' 1962) [ísl. útg. 1982, bók 16] # ''[[Sjávarborgin]]'' (''Spirou et les hommes-bulles'' 1964) [ísl. útg. 1983, bók 18] # ''[[Neyðarkall frá Bretzelborg]]'' (''QRN sur Bretzelburg'' 1966) [ísl. útg. 1982, bók 11] # ''[[Svaðilför til Sveppaborgar]]'' (''Panade à Champignac'' 1968) [ísl. útg. 1979, bók 5] # ''[[Gullgerðarmaðurinn]]'' (''Le faiseur d'or'' 1970) [ísl. útg. 1979, bók 6] # ''[[Sprengisveppurinn]]'' (''Du glucose pour Noémie'' 1971) [ísl. útg. 1980, bók 7] # ''[[Dularfulla klaustrið]]'' (''L'abbaye truquée'' 1972) [ísl. útg. 1980, bók 8] # ''[[Tora Torapa]]'' (1973) # ''[[Tembó Tabú]]'' (''Tembo Tabou'' 1974) [ísl. útg. 1978, bók 3] # ''[[Töfrafestin frá Senegal]]'' (''Le gri-gri du Niokolo-Koba'' 1974) [ísl. útg. 1982, bók 14] # ''[[Du cidre pour les étoiles]]'' (1977) # ''[[Móri]]'' (''L'Ankou'', 1978) [ísl. útg. 1982, bók 15] # ''[[Kodo le tyran]]'' (1979) # ''[[Des haricots partout]]'' (1980) # ''[[La ceinture du grand froid]]'' (1983) # ''[[La boîte noire]]'' (1983) # ''[[Les faiseurs de silence]]'' (1984) # ''[[Veiran]]'' (''Virus'' 1984) [ísl. útg. 1984, bók 19] # ''[[Aventure en Australie]]'' (1985) # ''[[Vélmenni í veiðihug]]'' (''Qui arrêtera Cyanure?'' 1985) [ísl. útg. 1985, bók 20] # ''[[Tímavillti prófessorinn]]'' (''L'horloger de la comète'' 1986) [ísl. útg. 1986, bók 21] # ''[[Upprisa Z]]'' (''Le réveil du Z'' 1986) [ísl. útg. 1987, bók 23] # ''[[Furðulegar uppljóstranir]]'' (''La jeunesse de Spirou'' 1987) [ísl. útg. 1987, bók 24] # ''[[Svalur í New York]]'' (''Spirou à New-York'' 1987) [ísl. útg. 1988, bók 25] # ''[[Með hjartað í buxunum]]'' (''La frousse aux trousses'' 1988) [ísl. útg. 1989, bók 26] # ''[[Dalur útlaganna]]'' (''La vallée des bannis'' 1989) [ísl. útg. 1990, bók 27] # ''[[Svalur í Moskvu]]'' (''Spirou à Moscou'' 1990) [ísl. útg. 1991, bók 28] # ''[[Seinheppinn syndaselur]]'' (''Vito la Déveine'' 1991) [ísl. útg. 1992, bók 29] # ''[[Le rayon noir]]'' (1993) # ''[[Luna fatale]]'' (1995) # ''[[Machine qui rêve]]'' (1998) # ''[[Paris-sous-Seine]]'' (2004) # ''[[L'homme qui ne voulait pas mourir]]'' (2005) # ''[[Spirou et Fantasio à Tokyo]]'' (2006) # ''[[Aux sources du Z]]'' (2008) # ''[[Alerte aux Zorkons|Zorflónska]]'' (''Alerte aux Zorkons'' 2010) [ísl. útg. 2021] # ''[[La Face cachée du Z|Hin myrka hlið Zorglúbbs]]'' (''La Face cachée du Z'' 2011) [ísl. útg. 2021] # ''[[Dans les Griffes de la Vipère|Í klóm kolkrabbans]]'' (''Dans les Griffes de la Vipère'' 2013) [ísl. útg. 2019] # ''[[Vikapiltur á vígaslóð]]'' (''Le groom de Sniper Alley'' 2014) [ísl. útg. 2015] # ''[[La Colère du Marsupilami|Hefnd Gormsins]]'' (''La Colère du Marsupilami'' 2016) [ísl. útg. 2016] # ''[[La Mort de Spirou]]'' (2022) # ''[[La mémoire du futur]]'' (2024) === Froskur útgáfa === Fyrir jólin 2013 hófst útgáfa Svals og Vals-bókanna á íslensku á nýjan leik á vegum ''[[Froskur útgáfa|Frosks útgáfu]]'', sem er með öllu ótengd fyrri útgefendum. Út hafa komið sextán bindi, níu þeirra hafa að geyma sögur frá fyrstu árum Franquins en sjö eru nýrri af nálinni. * 1. ''[[Skriðdrekinn - Einingahúsið]]'' [ísl. útg. 2017] * 2. ''[[Arfurinn - Vitskerti prófessorinn]]'' [ísl. útg. 2013] * 3. ''[[Svalur í hringnum]]'' [ísl. útg. 2014] * 4. ''[[Svörtu hattarnir]]'' [ísl. útg. 2015] * 5. ''[[Sveppagaldrar í Sveppaborg]]'' [ísl. útg. 2017] * 6 ''[[Baráttan um arfinn]]'' [ísl. útg. 2025] * 7 ''[[Les voleurs du Marsupilami|Gormsránið]]'' [ísl. útg. 2025] * 8 ''[[Bjargað fyrir horn]]'' [ísl. útg. 2026] * 9 ''[[Burt með harðstjórann]]'' [ísl. útg. 2026] * 54. ''[[Alerte aux Zorkons|Zorflónska]]'' [ísl. útg. 2021] * 55. ''[[La Face cachée du Z|Hin myrka hlið Zorglúbbs]]'' [ísl. útg. 2021] * 56. ''[[Dans les Griffes de la Vipère|Í klóm kolkrabbans]]'' [ísl. útg. 2019] * 57. ''[[Vikapiltur á vígaslóð]]'' [ísl. útg. 2015] * 58. ''[[La Colère du Marsupilami|Hefnd Gormsins]]'' [ísl. útg. 2016] * 59. ''[[Spirou chez les soviets|Svalur í Sovétríkjunum]]'' [ísl. útg. 2023] * 60. ''[[Le Groom Vert-de-Gris|Á valdi kakkalakkanna]]'' [ísl. útg. 2023] === Litli-Svalur === :''Sjá nánari umfjöllun á greininni [[Litli-Svalur]]'' Höfundarnir [[Tome]] og [[Janry]] sendu frá sér átján bækur á árunum 1990 til 2019 um æskuár Svals. Þær eiga þó lítið skylt við meginsagnaflokkinn annað en nafnið á aðalsöguhetjunni og íkornann Pésa. === Sérstakt ævintýri um Sval... === Árið 2006 hóf göngu sína nýr bókaflokkur ''Sérstakt ævintýri um Sval...'' ([[franska]]: ''Série Le Spirou de…'') þar sem einstakir listamenn fengu að semja sjálfstæð ævintýri um Sval og Val, sem teldust þó ekki til aðalbókaflokksins. Flestir höfundanna hafa tekið þann pól í hæðina að fjalla um æskuár Svals og grafa upp gamlar sögupersónur. Auk þess eru vísanir til raunverulegra sögulegra persóna og atburða mun algengari en í aðalflokknum. # ''[[Les Géants pétrifiés]]'' (2006) # ''[[Les Marais du temps]]'' (2007) # ''[[Le Tombeau des Champignac]]'' (2007) # ''[[Le Journal d´un ingénu]]'' (2008) # ''[[Le Groom Vert-de-Gris|Á valdi kakkalakkanna]]'' (''Le Groom Vert-de-Gris'' 2009) [ísl. útg. 2023] # ''[[Panique en Atlantique]]'' (2010) # ''[[La Femme léopard]]'' (2014) # ''[[La Grosse tête]]'' (2015) # ''[[Fantasio se marie]]'' (2016) # ''[[La Lumière de Bornéo]]'' (2016) # ''[[Le Maître des hosties noires]]'' (2017) # ''[[Il s'appelait Ptirou]]'' (2017) # ''[[Fondation Z]]'' (2018) # Spirou ou l'espoir malgré tout ''(première partie) (2018)'' # Spirou ou l'espoir malgré tout ''(deuxième partie) (2019)'' # ''[[Spirou in Berlin|Spirou à Berlin]]'' (2019) # ''[[Spirou chez les soviets|Svalur í Sovétríkjunum]]'' (''Spirou chez les soviets'' 2020) [ísl. útg. 2023] # ''[[Pacific Palace]]'' (2021) # ''Spirou ou l'espoir malgré tout, tome 3 : Un départ vers la fin (2021)'' # ''Spirou ou l'espoir malgré tout, tome 4 : Une fin et un nouveau départ (2022)'' # ''Spirou chez les fous'' (2022) # ''[[Spirou et la Gorgone bleue]]'' (2023) === Sígilt ævintýri um Sval og Val === Árið 2024 hóf Dupuis-forlagið útgáfu á nýjum bókaflokki, ''Spirou et Fantasio Classique'' eða ''Sígildu ævintýri um Sval og Val''. Sögurnar í þeirri ritröð ættu að vera teiknaðar í anda hinnar svokölluðu gullaldar Svals og Vals, þegar Franquin stýrði penna. Fyrsta bókin gerist að mestu á [[Kúba|Kúbu]] á tíma [[Innrásin í Svínaflóa|Svínaflóainnrásarinnar]] árið 1961. Ekki er augljós munur á þeirri sögu og þeim sem gefnar hafa verið út undir merkjunum: ''Sérstakt ævintýri um Sval...'' Næsta bók byggir á þjóðsögunni um gullborgina El Dorado. # ''[[La Baie des cochons]]'' (2024) # Le trésor de San Inferno (2025) === Robbedoes === Sögurnar um Sval hafa verið gefnar út undir heitinu ''Robbedoes'' í [[Holland|Hollandi]] og hinum [[flæmska|flæmskumælandi]] hluta Belgíu. Árið 2017 kom í fyrsta sinn út saga um Sval og Val sem einvörðungu var hugsuð fyrir hollenska/flæmska markaðinn # ''[[Tulpen uit Istanboel]]'' (2017) === Svalur & Valur - sérútgáfa === Dupuis-útgáfan hefur sent frá sér fimm bækur í ritröð sem nefnist ''Svalur & Valur - sérútgáfa'' ([[franska]]: ''Spirou et Fantasio Hors Série''). Bækur þessar hafa að geyma styttri myndasögur og annað aukaefni tengt Sval og Val sem ekki hefur ratað inn í aðalritröðina. Útgáfan hefur verið stopul og nokkuð tilviljanakennd. # ''[[L'Héritage]]'' (1989) [ísl. útg. 2013 og 2014, [[Arfurinn - Vitskerti prófessorinn]] og [[Svörtu hattarnir]]] # ''[[Radar le robot]]'' (1989) [ísl. útg. 2013 og 2014, [[Arfurinn - Vitskerti prófessorinn]] og [[Svalur í hringnum]]] # ''[[La Voix sans maître]]'' (2003) # ''[[Fantasio et le fantôme]]'' (2003) # ''[[Les Folles Aventures de Spirou]]'' (2017) === Ævintýri Sveppagreifans === Árið 2018 kom út fyrsta bókin í nýjum bókaflokki með Sveppagreifanum í aðalhlutverki eftir listamennina Béka og Etien. Sögurnar segir frá ævintýrum greifans á yngri árum og felur í sér ýmsar sagnfræðilegar vísanir. # ''[[Champignac: Enigma]]'' (2018) # ''[[Patiënt A]]'' (2021) # ''[[Quelques atomes de carbone]]'' (2023) # Les années noires (2025) === Ævintýri Zorglúbbs === Árið 2017 hóf göngu sína ný ritröð um ævintýri Zorglúbbs og dóttur hans á táningsaldri. Höfundur hennar er listamaðurinn [[José-Luis Munuera|Munuera]] sem um tíma var aðalhöfundur Svals & Vals-bókaflokksins. Á meðan Zorglúbb var yfirleitt í hlutverki skúrksins í eldri sögum um Sval & Val, er hann sýndur í jákvæðara ljósi í þessum bókaflokki sem breysk söguhetja sem á í erfiðu sambandi við uppreisnargjarna dóttur. # ''[[La fille du Z]]'' (2017) # ''[[L'apprenti méchant]]'' (2018) # ''[[Lady Z]]'' (2019) === Ofurvikinn === Vehlmann og Yoann, sem sömdu fimm bækur um Sval og Val á árunum 2010 - 2016, hafa samið þrjár bækur um Sval þar sem hann er í hlutverki ofurhetju sem kallast Supergroom. Upphaflega birtust sögurnar í Le Journal Spirou<ref>{{Cite web|url=https://spiroureporter.net/2016/06/24/found-art-friday-supergroom/|title=Found Art Friday: Supergroom – Spirou Reporter|last=Reporter|first=Spirou|date=2016-06-24|language=en-US|access-date=2024-10-02}}</ref> og sökum vinsælda þeirra var ákveðið að gefa þær út í bókaformi.<ref>{{Cite web|url=https://spiroureporter.net/2017/02/04/supergroom-is-here-to-save-the-day/|title=Supergroom is here to save the day! – Spirou Reporter|last=Reporter|first=Spirou|date=2017-02-04|language=en-US|access-date=2024-10-02}}</ref> # ''Justicier malgré lui'' (2020) # ''La Guerre olympique'' (2021) # La stratégie Gaia (2025) == Heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{bókaheimild|titill=Splint & Co. 1938-1946|útgefandi=Egmont Serieforlaget|ár=2009|ISBN=ISBN 978-87-7679-560-3}} *{{bókaheimild|titill=Splint & Co. 1946-1950|útgefandi=Egmont Serieforlaget|ár=2008|ISBN=ISBN 978-87-7679-481-1}} *{{bókaheimild|titill=Splint & Co. 1950-1952|útgefandi=Egmont Serieforlaget|ár=2008|ISBN=ISBN 978-87-7679-323-4}} *{{bókaheimild|titill=Splint & Co. 1952-1954|útgefandi=Egmont Serieforlaget|ár=2008|ISBN=ISBN 978-87-7679-482-8}} *{{bókaheimild|titill=Splint & Co. 1954-1956|útgefandi=Egmont Serieforlaget|ár=2008|ISBN=ISBN 978-87-7679-483-5}} *{{bókaheimild|titill=Splint & Co. 1956-1958|útgefandi=Egmont Serieforlaget|ár=2009|ISBN=ISBN 978-87-7679-484-2}} *{{bókaheimild|titill=Splint & Co. 1958-1959|útgefandi=Egmont Serieforlaget|ár=2009|ISBN=ISBN 978-87-7679-559-7}} *{{bókaheimild|titill=Splint & Co. 1959-1960|útgefandi=Egmont Serieforlaget|ár=2009|ISBN=ISBN 978-87-7679-561-0}} *{{bókaheimild|titill=Splint & Co. 1961-1968|útgefandi=Egmont Serieforlaget|ár=2010|ISBN=ISBN 978-87-7679-562-7}} *{{bókaheimild|titill=Splint & Co. 1969-1972|útgefandi=Forlaget Zoom|ár=2012|ISBN=ISBN 978-87-92718-08-2}} *{{bókaheimild|titill=Splint & Co. 1972-1976|útgefandi=Forlaget Zoom|ár=2014|ISBN=ISBN 978-87-92718-09-9}} *{{bókaheimild|titill=Splint & Co. 1976-1979|útgefandi=Forlaget Zoom|ár=2011|ISBN=ISBN 978-87-92718-07-5}} *{{bókaheimild|titill=Splint & Co. 1980-1983|útgefandi=Forlaget Zoom|ár=2017|ISBN=ISBN 978-87-93244-74-0}} *{{bókaheimild|titill=Splint & Co. 1981-1983|útgefandi=Forlaget Zoom|ár=2015|ISBN=ISBN 978-87-93244-03-0}} *{{bókaheimild|titill=Splint & Co. 1984-1987|útgefandi=Forlaget Zoom|ár=2016|ISBN=ISBN 978-87-93244-15-3}} *{{bókaheimild|titill=Splint & Co. 1988-1991|útgefandi=Forlaget Zoom|ár=2016|ISBN=ISBN 978-87-93244-54-2}} *{{bókaheimild|titill=Splint & Co. 1992-1999|útgefandi=Forlaget Zoom|ár=2017|ISBN=ISBN 978-87-93564-05-3}} *{{bókaheimild|titill=Splint & Co. 2004-2008|útgefandi=Forlaget Zoom|ár=2018|ISBN=ISBN 978-87-93564-70-1}} == Tenglar == * [http://www.spirou.com Opinber heimasíða Svals og Vals] (á frönsku) [[Flokkur:Svalur og Valur]] 254eglo5t9zjedx6mhe3wpeobqnxqbv 14 100888 1981412 1103045 2026-10-02T10:48:18Z TKSnaevarr 53243 1981412 wikitext text/x-wiki {{skoða meira|Hundrað ára stríðið}} [[Flokkur:Miðaldir]] [[Flokkur:Saga Evrópu]] [[Flokkur:Stríð í Evrópu]] a2567yqcpqjeybnjyhzh4073kpy5jxa 0 113570 1981372 1978945 2026-10-01T20:43:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1981372 wikitext text/x-wiki {{reikistjarna | bakgrunnur = #a0ffa0 | nafn = Evrópa | mynd = Europa-moon.jpg | alt = Ístunglið Evrópa | myndatexti = Evrópa í nálægt því réttum litum. Gígurinn neðarlega til hægri heitir Pwyll og dekkri svæði þýða að þar hefur ísyfirborðið meira steinefnainnihald en þau ljósari. Myndin var tekin 7. september 1996 af Galíleó-geimfarinu. | kyn = kvk | uppgötvað af = [[Galíleó Galílei]] &<br />[[Simon Marius]] | uppgötvunarstaður = | uppgötvun_dagsetning = [[8. janúar]] [[1610]] | uppgötvunaraðferð = | nefnt_eftir = [[Evrópa (gyðja)|Evrópu]] | önnur_nöfn = Júpíter II | viðmiðunartími = 8. janúar 2004 | forskeyti_nándogfirrð = Júpíter | nánd = 664.862 km | firrð = 676.938 km | meðalgeisli sporbaugs = 680.900 km | miðskekkja = 0,009 | umferðartími = 3,551182 [[Dagur|d]] | meðalhraði = 13,74 km/s | brautarhalli = 0,47° (miðað við miðbaug Júpíters) | er_tungl = [[Júpíter]]s | meðalgeisli = 1560,8 km<br />(0,245 [[Jörðin|jörð]]) | flatarmál_yfirborðs = 3,09 × 10⁷ km²<br />(0,061 jörð) | rúmmál = 1,593×10¹⁰ km³<br />(0,015 jörð) | massi = 4,7998×10²² kg<br />(0,008 jörð) | þéttleiki = 3,01 g/cm³ | þyngdarafl = 1,314 m/s² (0,134 g) | lausnarhraði = 2,025 km/s | snúningstími = [[Bundinn möndulsnúningur|bundinn]] | möndulhalli = 0,1° | endurskinshlutfall = 0,67 ± 0,03 | hitanafn1 = [[Kelvin]] | lægsti1 = ~50 | meðal1 = 102 | hæsti1 = 125 | hitanafn2 = [[Selsíus]] | lægsti2 = | meðal2 = | hæsti2 = | loftþrýstingur = 0,1 [[Paskal|µPa]] }} '''Evrópa''' eða '''Júpíter II''', er [[Tungl Júpíters|sjötta]] innsta [[fylgitungl]] [[Júpíter]]s og hið minnsta af [[Galíleótunglin|Galíleótunglunum]] fjórum. Þó er það eitt af stærri tunglum [[Sólkerfið|sólkerfisins]]. [[Galíleó Galílei]] fann Evrópu fyrstur manna árið [[1610]] svo að vitað sé en mögulega fann [[Simon Marius]] tunglið einnig um svipað leyti. Miklar athuganir á tunglinu hafa farið fram síðan þá í gegnum [[Sjónauki|sjónauka]] á [[jörðin]]ni en frá og með [[1971-1980|áttunda áratug 20. aldar]] hafa jafnframt farið fram athuganir með ómönnuðum [[Geimfar|geimförum]]. Evrópa er aðeins minni að þvermáli en [[Tunglið|tungl]] jarðarinnar (máninn) og er að uppistöðu til úr [[silíkat]]<nowiki/>bergi, sennilega með [[járn]]kjarna. Hún hefur þunnan [[lofthjúpur|lofthjúp]] sem er aðallega úr súrefni. Yfirborð Evrópu er úr [[vatn]]sís og eitt það sléttasta sem þekkist í sólkerfinu. Yfirborðið er þó þakið sprungum og rákum en tiltölulega lítið er um gíga eftir árekstra [[loftsteinn|loftsteina]], sem gefur til kynna að yfirborð tunglsins sé ungt. Vegna þess hve ungt og slétt yfirborðið virðist vera er uppi [[tilgáta]] um það að haf úr vatni liggi undir ísnum og að þar séu mögulega aðstæður sem séu hagstæðar lífi.<ref name="Tritt2002">{{H-vefur |url=http://people.msoe.edu/~tritt/sf/europa.life.html |titill = Possibility of Life on Europa |nafn = Tritt |eiginnafn = Charles S. |dags skoðað =2007-08-10 |útgefandi =Milwaukee School of Engineering |year=2002 }}</ref> Þessi tilgáta gerir ráð fyrir því að [[Þyngdarafl|þyngdarkraftarnir]] frá Júpíter og hinum fylgitunglum hans verki á Evrópu þannig að berg hennar togni og teygist þannig að varmi myndist sem gæti dugað til þess að viðhalda fljótandi höfum.<ref name="geology">{{H-vefur |url=http://geology.asu.edu/~glg_intro/planetary/p8.htm |titill = Tidal Heating |dags skoðað =2007-10-20 |miðill = geology.asu.edu |vefsafn = http://web.archive.org/web/20060329000051/http://geology.asu.edu/~glg_intro/planetary/p8.htm |dags vefsafn = 2006-03-29}}</ref> Megnið af þeim upplýsingum sem til eru um Evrópu fengust frá [[Galíleó (geimfar)|''Galíleó'' geimfarinu]] sem skotið á var loft [[1989]]. Önnur geimför hafa aðeins flogið framhjá Evrópu en áhugaverðir eiginleikar hennar hafa orðið til þess að metnaðarfullar tillögur um frekari könnun hennar hafa verið lagðar fram. Næsta geimfar sem til stendur að senda til Evrópu er [[Júpíter ístunglakönnuðurinn]] á vegum [[Geimferðastofnun Evrópu|Geimferðastofnunar Evrópu]] sem áætlað er að skjóta á loft árið 2022.<ref name='selection'>{{H-vefur|eiginnafn = Jonathan Amos|url = http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-17917102 |titill = Esa selects 1bn-euro Juice probe to Jupiter |dags skoðað = 2012-05-02|dagsetning = 2. maí 2012|miðill = [[BBC News Online]]}}</ref> == Uppgötvun og nafngift == [[Galíleó Galílei]] uppgötvaði Evrópu [[8. janúar]] [[1610]] og [[Simon Marius]] mögulega um svipað leyti, án þess þó að þeir hafi vitað hvor af öðrum. Tunglið var nefnt eftir [[Evrópa (gyðja)|Evrópu]], [[Föníka|föníkskri]] hefðarkonu úr [[Grísk goðafræði|grískri goðafræði]], sem var ástkona [[Seifur|Seifs]] og sem hann gerði að drottningu [[Krít]]ar. Jafnframt uppgötvaði Galíleó Galílei hin þrjú [[Galíleótunglin]], [[Íó]], [[Ganýmedes (tungl)|Ganýmedes]] og [[Kallistó]], í janúar 1610. Hann sá Íó fyrst [[7. janúar]] í 20-faldri stækkun í frumstæðum [[linsusjónauki|linsusjónauka]] sínum í [[Háskólinn í Padúa|háskólanum í Padúa]]. Við þá athugun voru Íó og Evrópa hins vegar svo nálægt hvorri annarri að Galíleó gat ekki greint þær í sundur. Daginn eftir sá hann Evrópu og Íó í fyrsta skiptið sem aðskilin tungl og því hefur [[Alþjóðasamband stjarnfræðinga]].<ref name="IAUMoonDiscoveries">{{H-vefur|nafn=Blue|url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html|titill=Planet and Satellite Names and Discoverers|útgefandi=USGS|dags skoðað=2010-01-13|eiginnafn=Jennifer|date=9. nóvember, 2009}}</ref>skráð 8. janúar sem uppgötvunardag Evrópu. Líkt og hin Galílelótunglin er Evrópa nefnd eftir ástkonum Seifs, grískri hliðstæðu [[Rómversk goðafræði|rómverska guðsins]] [[Júpíter (guð)|Júpíters]]. Simon Marius átti hugmyndina að nafngift tunglanna en hann er talinn hafa uppgötvað þau á eigin spýtur um svipað leyti og Galíleó. Galíleó hélt því þó fram að Marius hefði stolið athugunum sínum. Marius sagði hugmyndina að nafngiftinni komna frá [[Jóhannes Kepler|Jóhannesi Kepler]].<ref name="SEDS">{{H-vefur |url=http://seds.lpl.arizona.edu/messier/xtra/Bios/marius.html |titill = Simon Marius |dags skoðað =2007-08-09 |útgefandi =[[University of Arizona]] |miðill = Students for the Exploration and Development of Space }}</ref><ref name="Marius1614">[[Simon Marius|Marius, S.]]; (1614) ''[[Mundus Iovialis]] anno M.DC.IX Detectus Ope Perspicilli Belgici'' [http://galileo.rice.edu/sci/marius.html], where he [http://galileo.rice.edu/sci/observations/jupiter_satellites.html attributes the suggestion] to [[Johannes Kepler]]</ref> Nöfn Galíleótunglanna voru þó aldrei almennt notuð fyrr en um miðja 20. öld.<ref name="marazzini">{{H-tímarit |nafn = Marazzini |eiginnafn = Claudio |year=2005 |titill = I nomi dei satelliti di Giove: da Galileo a Simon Marius (The names of the satellites of Jupiter: from Galileo to Simon Marius) |tímarit=Lettere Italiane |árgangur=57 |tölublað=3 |pages=391–407 }}</ref> Lengst af vísuðu stjörnufræðingar til tunglsins sem '''Júpíter II''' eða sem „annars tungls Júpíters“. Árið [[1892]] uppgötvaðist [[Amalþea (tungl)|Amalþea]] sem er á sporbraut nær Júpíter en Galíleótunglin sem gerði Evrópu að þriðja innsta tunglinu. [[Voyager geimförin]] uppgötvuðu þrjú tungl til viðbótar sem lágu innar árið [[1979]] þannig að nú telst Evrópa sjötta innsta tunglið en þrátt fyrir það er nafngiftin '''Júpíter II''' stundum notuð.<ref name="marazzini" /> == Sporbraut og snúningur == [[Mynd:Galilean moon Laplace resonance animation.gif|thumb|upright=1.5|left|Hreyfimynd sem sýnir [[Brautarherma|brautarhermun]] Íó, Evrópu og Ganýmedes.]] Evrópa fer einn hring í kringum Júpíter á þremur og hálfum degi, á [[sporbraut]] með 670.000 km [[Geisli (rúmfræði)|geisla]]. [[Brautarskekkja]] sporbrautarinnar er aðeins 0,009 sem merkir að hún er nánast fullkomnlega hringlaga og [[brautarhalli]]nn, miðað við [[Miðbaugur|miðbaug]] Júpíters, er lítill eða aðeins 0,4701°.<ref name=datasheet>{{H-vefur | url=http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/europa/#overview |titill = Europa, a Continuing Story of Discovery|dags skoðað =2007-08-09 |miðill = Project Galileo|útgefandi =[[NASA]], Jet Propulsion Laboratory}}</ref> Evrópa er, líkt og hin Galíleótunglin, með [[Bundinn möndulsnúningur|bundinn möndulsnúning]] sem þýðir að tunglið snýr ávallt sömu hliðinni að Júpíter. Vegna þess er til staður á Evrópu sem Júpíter virðist alltaf vera beint fyrir ofan. [[Núllbaugur]] Evrópu er skilgreindur út frá þessum punkti.<ref>{{H-vefur|titill = Planetographic Coordinates|útgefandi =Wolfram Research|url=http://documents.wolfram.com/applications/astronomer/AdditionalInformation/PlanetographicCoordinates.html|year=2010|dags skoðað =2010=03-29}}</ref> Rannsóknir benda þó til að möndulsnúningur Evrópu sé mögulega ekki fullkomlega bundinn heldur snúist hún hraðar um möndul sinn en hún gengur um sporbraut sína, eða hafi í það minnsta gert það áður fyrr. Það bendir til þess að dreifing massa Evrópu sé ekki [[Samhverfa|samhverf]] og að haf í fljótandi formi skilji að ísskorpuna og bergmöttulinn.<ref>{{H-tímarit |nafn = Geissler |eiginnafn = P. E. |coauthors=Greenberg, R.; Hoppa, G.; Helfenstein, P.; McEwen, A.; Pappalardo, R.; Tufts, R.; Ockert-Bell, M.; Sullivan, R.; Greeley, R.; Belton, M. J. S.; Denk, T.; Clark, B. E.; Burns, J.; Veverka, J. |year=1998 |mánuður=January |titill = Evidence for non-synchronous rotation of Europa |tímarit=[[Nature (magazine)|Nature]] |árgangur=391 |pages=368–70 |bibcode=1998Natur.391..368G |doi= 10.1038/34869 |pmid= 9450751 |tölublað= 6665}}</ref> Þyngdarkraftar hinna Galíleótunglanna valda lítilsháttar brautarskekkju á sporbraut Evrópu, sem gerir að verkum að sá punktur á yfirborði hennar sem er beint undir Júpíter sveiflast í kringum [[miðgildi]]spunkt. Þegar Evrópa er nálægust Júpíter á sporbraut sinni togar þyngdarafl reikistjörnunnar í tunglið þannig að það tekur á sig ílangara form. Þegar Evrópa færist fjær Júpíter tekur hún á sig hnöttóttari lögun á ný. Brautarskekkjan viðhelst vegna [[Brautarherma|brautarhermunar]] Evrópu með Íó. <ref name=Showman1997>{{H-tímarit|doi=10.1006/icar.1996.5669|nafn = Showman|eiginnafn = Adam P.|coauthors=Malhotra, Renu|titill = Tidal Evolution into the Laplace Resonance and the Resurfacing of Ganymede|tímarit=Icarus|árgangur=127|year=1997|tölublað=1|pages=93&ndash;111| url=http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/showman-malhotra-1997.pdf|bibcode=1997Icar..127...93S}}</ref> Þyngdarkraftar eins og þeir sem valda [[Sjávarföll|sjávarföllum]] á jörðinni toga stöðugt í Evrópu og teygja á henni . Það veldur því að innanvert tunglið hitnar, sem gæti viðhaldið fljótandi höfum og orsakað [[eldvirkni]] undir yfirborði þess.<ref name=geology/><ref name=Showman1997/> Orkan sem veldur þessari hitnun er uppruninn í snúningi Júpíters um sjálfan sig, Íó dregur hana til sín með flóðkröftum sem verka á lofthjúp Júpíters og skilar henni yfir á Evrópu og Ganýmedes með brautarhermun.<ref name=Showman1997/><ref>{{H-tímarit|titill = Tidal heating of Io and orbital evolution of the Jovian satellites|höfundur=A. Gailitis|ár=1982|bibcode=1982MNRAS.201..415G|dags skoðað =2008-01-02}}</ref> == Einkenni == [[Mynd:Europa Earth Moon Comparison.png|thumb|right|Evrópa (''neðra vinstri'') borin saman við tunglið (''efra vinstri'') og jörðina (''hægri'') í réttum hlutföllum.]] Evrópa er aðeins minni en [[Tunglið|tungl]] [[Jörðin|jarðarinnar]]. Hún er rétt rúmlega 3.100 km í þvermáli sem gerir hana að sjötta stærsta tungli sólkerfisins og [[Listi yfir hluti í sólkerfinu eftir stærð|fimmtánda stærsta]] fyrirbæri [[Sólkerfið|sólkerfisins]]. Hún er léttari en hin Galíleótunglin en massi hennar er samt meiri en samanlagður massi allra þekktra tungla í sólkerfinu sem eru minni en hún.<ref name="Masses">Mass of Europa: 48 Yg. Mass of Triton plus all smaller moons: 39.5 Yg (see note ''g'' [[Triton (moon)#Notes|here]])</ref> Þéttleiki Evrópu bendir til þess að hún sé að innri gerð svipuð [[Jarðreikistjarna|jarðreikistjörnum]] sólkerfisins og að mestu úr [[silíkat]][[berg]]i.<ref>{{H-tímarit|titill = Europa's Crust and Ocean: Origin, Composition, and the Prospects for Life|author=Jeffrey S. Kargel, Jonathan Z. Kaye, James W. Head, III, et al.|url=http://www.planetary.brown.edu/pdfs/2440.pdf|miðill = Planetary Sciences Group, Brown University|tímarit=Icarus|árgangur=148|tölublað=1|pages=226–265|year=2000|doi=10.1006/icar.2000.6471|bibcode=2000Icar..148..226K}}</ref> === Innri bygging === [[Mynd:Europa poster IS.svg|left|thumb|upright=1.5|Skýringarmynd af innviðum Evrópu sem sýnir ísskorpu, fljótandi haf, bergmöttul og málmkjarna.]] Það er viðtekin kenning að ysta lag Evrópu sé um það bil 100 km þykkt lag af [[vatn]]i sem sé frosið efst og í fljótandi formi neðar. Mælingar [[Galíleló (geimfar)|''Galíleó'' geimfarsins]] á [[segulsvið]]i leiddu í ljós að Evrópa býr yfir veiku eigin segulsviði sem virkar með segulsviði Júpíters og bendir til að undir yfirborðinu sé lag með háa [[rafleiðni]]. Það lag er líklega [[saltvatn]]. Athuganir á rákum á yfirborði ísskorpunnar benda til þess að hún hafi einhvern tímann snúist um 80° á tiltölulega skömmum tíma, sem er enn ein vísbendingin um að skorpan sé ekki föst við bergið, heldur fljóti ofan á djúpu hafi.<ref name="Cowen2008">{{H-vefur |eiginnafn = Ron |nafn = Cowen |titill = A Shifty Moon |url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/32135/title/A_shifty_moon |miðill = Science News |date=2008-06-07 }}</ref> Kjarni Evrópu er líklega [[Málmur|málmkenndur]] og úr [[járn]]i.<ref name="Kivelson">{{H-tímarit |nafn = Kivelson |eiginnafn = Margaret G. |coauthors=Khurana, Krishan K.; Russell, Christopher T.; Volwerk, Martin; Walker, Raymond J.; and Zimmer, Christophe |year=2000 |titill = Galileo Magnetometer Measurements: A Stronger Case for a Subsurface Ocean at Europa |tímarit=[[Science (journal)|Science]] |árgangur=289 |tölublað=5483 |pages=1340–1343 |doi=10.1126/science.289.5483.1340 |pmid=10958778 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/289/5483/1340 |bibcode = 2000Sci...289.1340K }}</ref> === Yfirborð === [[Mynd:PIA01092 - Evidence of Internal Activity on Europa.jpg|thumb|Samsett mynd úr myndum frá ''Galíleó'' sem sýnir ýmis einkenni á yfirborði Evrópu: rákir, dældir, bungur og „Conamara-óreiðuna“.]] Evrópa er einn sléttasti hnöttur sólkerfisins.<ref name="waterworld">{{H-vefur |url=http://teachspacescience.org/cgi-bin/search.plex?catid=10000304&mode=full |titill = Europa: Another Water World? |year=2001 |dags skoðað =2007-08-09 |útgefandi =[[NASA]], Jet Propulsion Laboratory |miðill = Project Galileo: Moons and Rings of Jupiter }}</ref> Yfirborðseinkenni tunglsins eru flest af völdum mismikils [[endurskin]]s fremur en mishæða í landslagi. Árekstrargígar eru fáir sem bendir til þess að yfirborðið sé ungt og virkt.<ref name="Arnett1996">Arnett, Bill; [http://www.astro.auth.gr/ANTIKATOPTRISMOI/nineplanets/nineplanets/europa.html ''Europa''] (7. nóvember, 1996)</ref><ref name="EuropaAlbedo">{{H-vefur |url=http://www.solarviews.com/eng/europa.htm |author=Hamilton, Calvin J. |titill = Jupiter's Moon Europa }}</ref> Ljós ísskorpa Evrópu gefur henni hæsta [[endurskin]]shlutfall allra tungla í sólkerfinu eða 0,64.<ref name="datasheet" /><ref name="EuropaAlbedo"/> Miðað við þann fjölda árekstra við [[Halastjarna|halastjörnur]] sem vænta má á Evrópu er yfirborðið líklega um 20 til 180 milljón ára gamalt.<ref name="Schenk">Schenk, Paul M.; Chapman, Clark R.; Zahnle, Kevin; and Moore, Jeffrey M.; [http://books.google.ca/books?id=8GcGRXlmxWsC&pg=PA427 ''Chapter 18: Ages and Interiors: the Cratering Record of the Galilean Satellites''], in ''Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere'', Cambridge University Press, 2004</ref> Ekki er samstaða á meðal vísindamanna um þróunarsögu Evrópu og ástæður þess að yfirborð Evrópu er eins og það er.<ref name="Astrobio2007">{{H-vefur |url=http://www.astrobio.net/exclusive/603/high-tide-on-europa |titill = High Tide on Europa |year=2007 |dags skoðað =2007-10-20 |útgefandi =astrobio.net |miðill = Astrobiology Magazine }}</ref> [[Geislun]] á yfirborði Evrópu jafngildir skammti upp á um það bil 5400 [[Sívert|mSv]] á dag.<ref name="ringwald">{{H-vefur |date=2000-02-29 |titill = SPS 1020 (Introduction to Space Sciences) |útgefandi =California State University, Fresno |author=Frederick A. Ringwald |url=http://zimmer.csufresno.edu/~fringwal/w08a.jup.txt |dags skoðað =2009-07-04}} [https://web.archive.org/web/20080725050708/http://zimmer.csufresno.edu/~fringwal/w08a.jup.txt (Webcite from 2009-09-20)]</ref> Slíkur skammtur veldur mönnum alvarlegum veikindum eða dauða.<ref name="remeffects">''The Effects of Nuclear Weapons'', Revised ed., US DOD 1962, pp. 592&ndash;593</ref> ==== Lineae ==== [[Mynd:europa g1 true.jpg|left|thumb|Mynd frá ''Galíleó'' í náttúrulegum litum sem sýnir yfirborðsrákir á ísnum.]] Mest áberandi einkenni yfirborðs Evrópu eru dökkar rákir sem liggja þvers og kruss um allt yfirborðið. Rákirnar eru gjarnan nefndar ''lineae'' ([[latína]]: „línur“). Nánari athuganir á ísskorpunni beggja vegna þessara ráka sýnir að þær marka skil þar sem ísinn hefur færst í gagnstæðar áttir. Stærstu rákirnar eru meira en 20 km breiðar, gjarnan með dökkum dreifðum jöðrum og ljósari í miðjunni.<ref name="Geissler1998">{{H-vefur |titill = Evolution of Lineaments on Europa: Clues from Galileo Multispectral Imaging Observations |author=Geissler, Paul E.; Greenberg, Richard; ''et al.'' |year=1998 |url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-45K1008-2F&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=e07fc794760364108153faa049c4b4cf |dags skoðað =2007-12-20 }}</ref> Líklegasta tilgátan um uppruna þessara ráka er að þær hafi orðið til við umbrot í ísnum þar sem skorpan hefur opnast og heitari ís þrýst sér upp á yfirborðið líkt og í eldgosum.<ref name="Figueredo2003">{{H-vefur |titill = Resurfacing history of Europa from pole-to-pole geological mapping |author=Figueredo, Patricio H.; and Greeley, Ronald |year=2003 |url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-4B28TH7-7&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=ec75f638368d30b181df7d17da020644 |dags skoðað =2007-12-20 }}</ref> Áhrifin eru svipuð þeim sem sjást á miðhafshryggjum á [[flekaskil]]um á jörðinni. Þessi brot í ísnum eru talin hafa myndast að miklu leyti vegna þyngdarkrafta Júpíters. Þar sem Evrópa er með [[bundinn möndulsnúning]] og snýr því ávallt sömu hliðinni að Júpíter, ættu þessar brotalínur að mynda augljóst og fyrirsjáanlegt mynstur. Svo er þó ekki þar sem aðeins yngstu brotalínurnar passa við mynstrið sem búast mætti við en aðrar brotalínur snúa öðruvísi en reikna mætti með og víkja því me frá mynstrinu sem þær eru eldri. Möguleg skýring á þessu er að yfirborð Evrópu snúist örlítið hraðar en innvols hennar sem er mögulegt ef ísskorpan er ekki föst við bergmöttulinn heldur fljótandi á vatni þar sem þyngdarafl Júpíters togar í hana.<ref name="Hurford2006">{{H-vefur |titill = Cycloidal cracks on Europa: Improved modeling and non-synchronous rotation implications |author=Hurford, Terry A.; Sarid, Alyssa R.; and Greenberg, Richard |year=2006 |url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-4M645DK-6&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=1d983b9bb7b16c980ee900dbaf61e277 |dags skoðað =2007-12-20 }}</ref> Samanburður á myndum frá [[Voyager geimförin|''Voyager'' geimförunum]] og ''Galíleó'' hefur leitt í ljós hver efri mörk þessarar skorpuhreyfingar gætu verið. Samkvæmt því tekur heill snúningur ísskorpunnar miðað við bergmöttulinn að minnsta kosti 12.000 ár.<ref name="Kattenhorn">{{H-tímarit |nafn = Kattenhorn |eiginnafn = Simon A. |titill = Nonsynchronous Rotation Evidence and Fracture History in the Bright Plains Region, Europa |tímarit=Icarus |árgangur=157 |tölublað=2 |pages=490–506 |year=2002 |doi=10.1006/icar.2002.6825 |bibcode=2002Icar..157..490K }}</ref> ==== Önnur jarðfræðileg einkenni ==== [[Mynd:Europa Chaos.jpg|thumb|Mynd með skerptum litum af hluta Conamara óreiðunnar sem sýnir allt að 10 km stór ísstykki. Hvítu svæðin eru ísduft sem komið hefur upp úr Pwyll-gígnum.]] [[Mynd:Europa chaotic terrain.jpg|thumb|Óreglulegum 250 m háum tindum og sléttum ísplötum ægir saman á þessari nærmynd af Conamara-óreiðunni.]] Önnur einkenni á yfirborði Evrópu eru hringlaga og sporöskjulaga fyrirbæri sem kölluð eru ''lenticulae'' (latína: „freknur“). Sum eru hæðir, sum eru dældir og önnur eru dökkir blettir, sumir sléttir en aðrir óreglulegir með grófa áferð. Sumar hæðirnar líta út fyrir að hafa áður verið hluti af sléttlendinu umhverfis þær og gætu hafa myndast við einhvern þrýsting að neðan.<ref name="diapir">{{H-vefur |titill = Europa: Tidal heating of upwelling thermal plumes and the origin of lenticulae and chaos melting |author=Sotin, Christophe; Head III, James W.; and Tobie, Gabriel |year=2001 |url=http://planetary.brown.edu/planetary/documents/2685.pdf |dags skoðað =2007-12-20 |format=PDF }}</ref> Sú kenning er uppi að þessi fyrirbæri hafi myndast við [[innskot]] þar sem hlýrri ís af meira dýpi þrýstir sér upp í gegnum skorpu af kaldari ís nær yfirborðinu, á svipaðan hátt og [[kvika]] hegðar sér í jarðskorpunni á jörðinni.<ref name="diapir" /> Dökku og sléttu blettirnir gætu hafa myndast við [[ísbráð]] þegar hlýrri ísinn brýst upp í gegnum yfirborðið. Óreiðukenndari fyrirbærin (til að mynda [[Conamara-óreiðan]]) hefðu þá mögulega myndast við það að yfirborð skorpunnar brotnaði upp þannig að stykkin úr henni flytu eins og [[Ísjaki|ísjakar]] ofan á dekkra efni að neðan.<ref name="Goodman">{{H-vefur |titill = Hydrothermal Plume Dynamics on Europa: Implications for Chaos Formation |author=Goodman, Jason C.; Collins, Geoffrey C.; Marshall, John; and Pierrehumbert, Raymond T. |url=http://www-paoc.mit.edu/paoc/papers/europa_plume.pdf |dags skoðað =2007-12-20 |format=PDF }}</ref> Önnur kenning um uppruna „freknanna“ er sú að þær séu í raun fremur smá brotasvæði í ísnum og að kenningar um hæðir, dældir og dökka bletti séu oftúlkanir á myndefni frá ''Galileo'' sem ekki var í hárri upplausn. Sé það satt, bendir það til þess að líklega sé ísinn of þunnur til þess að innskotakenningin geti gengið upp.<ref name="thinice">{{H-tímarit |titill = Tidal Heat in Europa: Ice Thickness and the Plausibility of Melt-Through |author=O'Brien, David P.; Geissler, Paul; and Greenberg, Richard |tímarit=Bulletin of the American Astronomical Society |year=2000 |mánuður=October |árgangur=30 |pages=1066 |bibcode=2000DPS....32.3802O |last2=Geissler |last3=Greenberg }}</ref> <ref name="Greenberg2008">{{H-vefur |titill = Unmasking Europa |author=Greenberg, Richard |year=2008 |url=http://www.springer.com/astronomy/book/978-0-387-47936-1 }}</ref> Teymi vísindamanna við [[Háskóli Texas í Austin|Háskóla Texas í Austin]] og víðar kynnti í nóvember 2011 niðurstöður sínar í tímaritinu ''Nature'' sem bentu til þess að mörg af „óreiðusvæðunum“ á Evrópu lægju ofan á risavöxnum fljótandi stöðuvötnum.<ref name="europagreatlake">{{H-tímarit |titill = Active formation of ‘chaos terrain’ over shallow subsurface water on Europa |author=Schmidt, Britney; Blankenship, Don; Patterson, Wes; Schenk, Paul |tímarit=Nature |date=24. nóvember 2011 |árgangur=479 |pages=502–505 |doi=10.1038/nature10608|bibcode = 2011Natur.479..502S }}</ref><ref name="europagreatlakeairhart">{{H-vefur|titill=Scientists Find Evidence for "Great Lake" on Europa and Potential New Habitat for Life|höfundur= Marc Airhart|ár=2011|útgefandi=Jackson School of Geosciences|url=http://www.jsg.utexas.edu/news/2011/11/scientists-find-evidence-for-great-lake-on-europa/|dags skoðað=2011-11-16}}</ref> Samkvæmt kenningunni væru þessi stöðuvötn nálægt yfirborðinu en umlukin ís á alla kanta og því ótengd hafinu sem talið er liggja á meira dýpi undir ísnum. Til þess að staðfesta kenninguna um stöðuvötn nær yfirborðinu verður að senda geimfar til þess að skyggnast í gegnum ísinn &mdash; annaðhvort beint með því að lenda á ísnum og bora eða bræða leið í gegnum hann eða þá óbeint með því að nota til dæmis [[ratsjá]]. === Fljótandi haf === Flestir stjarnfræðingar aðhyllast kenningar sem gera ráð fyrir fljótandi hafi undir yfirborði Evrópu og að varminn sem [[flóðtognun]] tunglsins losar úr læðingi valdi því að vatn geti verið til staðar í fljótandi formi.<ref name="geology"/><ref name="greenberg" /> Á yfirborðinu er hins vegar nístingskuldi &mdash; að meðaltali 100 [[Kelvin|K]] (&ndash;160 °[[Celsíus|C]]) við miðbaug og 50 K (&ndash;220&nbsp;°C) á heimskautunum &mdash; sem veldur því að ísskorpan er eins hörð og [[granít]].<ref name="cyclo">{{H-bók |titill=The Encyclopedia of the Solar System |höfundur=McFadden, Lucy-Ann; Weissman, Paul; and Johnson, Torrence |útgefandi=Elsevier |ár=2007 |síður=432 |isbn=0-12-226805-9 }}</ref> Fyrstu tilgáturnar um haf undir yfirborðinu voru settar fram út frá vitneskju um þá þyngdarkrafta sem verka á tunglið, bæði vegna örlítillar brautarskekkju þess og vegna brautarhermunar við Jó og Ganýmedes. Myndefni frá ''Galíleó'' og ''Voyager'' geimförunum renndi síðan frekari stoðum undir kenninguna.<ref name="greenberg">Greenberg, Richard; ''Europa: The Ocean Moon: Search for an Alien Biosphere'', Springer Praxis Books, 2005</ref> Skýrustu vísbendingarnar um að haf sé til staðar undir yfirborðinu, að mati þeirra sem aðhyllast kenningar um þunna ísskorpu, eru „óreiðusvæðin“ svokölluðu, sem að þeirra mati eru vísbendingar um að hafið hafi þrýst á ísinn að neðan eða jafnvel brotist alveg í gegn. Þetta er hins vegar umdeild túlkun. Flestir jarðvísindamenn sem hafa rannsakað Evrópu hallast frekar að kenningum sem gera ráð fyrir þykkri ísskorpu þar sem hafið ná sjaldan, ef nokkurn tímann, að brjótast alla leið upp á yfirborðið.<ref name="greeley">Greeley, Ronald; ''et al.''; ''Chapter 15: Geology of Europa'', in ''Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere'', Cambridge University Press, 2004</ref> Þau líkön sem gerð hafa verið gefa misjafnar niðurstöður um þykkt íssins. Allt frá fáeinum kílómetrum upp í tugi kílómetra.<ref name="Billings">{{H-tímarit |titill=The great thickness debate: Ice shell thickness models for Europa and comparisons with estimates based on flexure at ridges |höfundur=Billings, Sandra E. |höfundur2=and Kattenhorn, Simon A. |tímarit=Icarus |árgangur= 177 |tölublað=2 | síður=397–412 |ár= 2005 |doi=10.1016/j.icarus.2005.03.013 |bibcode=2005Icar..177..397B}}</ref> [[Mynd:EuropaInterior1.jpg|thumb|left|Tvö möguleg líkön um innviði Evrópu.]] Árekstrargígar á yfirborðinu eru helsta vísbendingin um að þau líkön sem gera ráð fyrir þykkri ís séu réttari. Stærstu gígarnir eru umluktir sammiðja hringum og virðast fullir af flötum og tiltölulega nýlegum ís. Út frá þessu og þeim varma sem reiknað er með að flóðkraftar valdi á Evrópu þá hefur verið áætlað að ísskorpan sé um það bil 10–30&nbsp;km þykk og að það innifeli lag af hlýrri og [[Teygjanleiki|teygjanlegri]] ís. Sé það rétt gæti hafið verið um það bil 100 km djúpt undir ísnum.<ref name="Schenk" /><ref>{{H-vefur | eiginnafn = Zaina Adamu | titill=Water near surface of a Jupiter moon only temporary | dagsetning=1. október, 2012 | url = http://lightyears.blogs.cnn.com/2012/10/01/a-moon-of-jupiter-may-have-water-temporarily/?hpt=us_bn4 | miðill = CNN News | dags skoðað=2012-10-02}}</ref> Rúmmál hafsins væri þá 3&nbsp;×&nbsp;10¹⁸&nbsp;[[Rúmmetri|m³]] sem er rúmlega tvöfalt rúmmál alls hafs á jörðinni. Líkön sem benda frekar til þynnri íss gefa til kynna að ísskelin sé aðeins nokkurra kílómetra þykk. Flestir vísindamenn eru þó á því að slík líkön séu takmörkuð að því leyti að þau líti aðeins til efstu laga íssins sem sýni af sér teygjanleika þegar þyngdarkraftar Júpíters toga í þau. Dæmi um slíkt er líkan þar sem ísskorpan sem kúla er látin togna og beygjast undan þungu álagi. Þannig líkön hafa bent til þess að ysti hluti skorpunnar gæti verið allt niður í 200 metra þykkur. Ef skorpan er í raun svo þunn þá hlýtur það að þýða fljótandi vatn nái reglulega upp á yfirborðið í gegnum sprungur en þá væri yfirborðið væntanlega mun sprungnara en myndir benda til.<ref name="Billings" /> Sú kenning var sett fram árið 2008 að Júpíter héldi hita á hafinu á Evrópu með því að búa til stóra sjávarfallabylgju á tunglinu vegna smávægilegs möndulhalla þess. Þessi tegund sjávarfallabylgju, svokölluð [[Rossby-bylgja]], fer hægt yfir &mdash; aðeins nokkra kílómetra á dag &mdash; en í henni felst gríðarleg [[hreyfiorka]]. Miðað við möndulhalla upp á 0,1 gráðu þá gæti hreyfiorkan sem felst í bylgjunni numið 7,3&nbsp;×&nbsp;10¹⁷ [[Júl|J]]. Það er tvöhundruð sinnum meiri orka en felst í hefðbundnari sjávarfallabylgjum.<ref name="Zyga2008">{{H-vefur |titill=Scientist Explains Why Jupiter's Moon Europa Could Have Energetic Liquid Oceans |url=http://www.physorg.com/news148278114.html |eiginnafn = Lisa |nafn = Zyga |útgefandi=PhysOrg.com |date=12. desember 2008|dags skoðað=2009-07-28 }}</ref><ref name="Tyler2008">{{H-tímarit |nafn = Tyler |eiginnafn = Robert H. |titill=Strong ocean tidal flow and heating on moons of the outer planets |tímarit=Nature |date=11. desember 2008|árgangur=456 | síður=770–772 |doi=10.1038/nature07571 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v456/n7223/abs/nature07571.html |pmid=19079055 |tölublað=7223 |bibcode = 2008Natur.456..770T }}</ref> Umbreyting þessarar orku í varma gæti verið stærsta varmauppsprettan sem heldur hafinu á Evrópu fljótandi. ''Galileo'' geimfarið gerði þá uppgötvun að Evrópa hefur vægt [[segulvægi]] sem myndast við samspil við segulsvið Júpíters. Styrkur sviðsins við segulmiðbauginn (um það bil 120 [[Tesla|nT]]) sem þetta segulvægi skapar er um það bil einn sjötti af styrk sviðs Ganýmedes en sex sinnum sterkara en svið Kallistó.<ref name="Zimmer">{{H-tímarit |nafn = Zimmer |eiginnafn = Christophe |höfundur2=and Khurana, Krishan K. |titill=Subsurface Oceans on Europa and Callisto: Constraints from Galileo Magnetometer Observations |tímarit=Icarus |ár=2000 |árgangur=147 |tölublað=2 |síður=329–347 |doi=10.1006/icar.2000.6456 |url=http://www.igpp.ucla.edu/people/mkivelson/Publications/ICRUS147329.pdf |format=PDF |bibcode=2000Icar..147..329Z}}</ref> Tilvist þessa segulvægis bendir til þess að í innviðum tunglsins sé að finna efni með háa rafleiðni og bendir það eindregið til þess að stórt saltvatnshaf sé að finna undir yfirborðinu.<ref name="Kivelson" /> Litrófsgreining á dökkrauðum rákum á yfirborðinu bendir til þess að þær séu að einhverju leyti úr söltum eins og [[magnesíumsúlfat]]i sem gæti hafa orðið eftir á yfirborðinu við uppgufun vatns sem komist hefur upp úr djúpinu.<ref name="McCord1998">{{H-vefur |titill=Salts on Europa's Surface Detected by Galileo's Near Infrared Mapping Spectrometer |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/280/5367/1242 |höfundur=McCord, Thomas B.; Hansen, Gary B.; ''et al.'' |ár=1998 |dags skoðað=2007-12-20 }}</ref> Önnur möguleg túlkun á niðurstöðu litrófsgreiningar er [[brennisteinssýra]].<ref name="Carlson2005">{{H-vefur |titill=Distribution of hydrate on Europa: Further evidence for sulfuric acid hydrate |url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-4G9Y58G-1&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=5cf6924793fa56559bb84c45faafd445 |höfundur=Carlson, Robert W.; Anderson, Mark S.; Mehlman, Robert; and Johnson, Robert E. |ár=2005 |dags skoðað=2007-12-20 }}</ref> Hvort heldur sem er, þá eru bæði efnin annað hvort litlaus eða hvít ein og sér, þannig að rauði blærinn á rákunum hlýtur að stafa af öðrum efnum og beinist grunur sérstaklega að ýmsum [[brennisteinn|brennisteinssameindum]].<ref name="Calvin">{{H-tímarit |nafn = Calvin |eiginnafn = Wendy M. |höfundur2=Clark, Roger N.; Brown, Robert H.; and Spencer, John R. |titill=Spectra of the ice Galilean satellites from 0.2 to 5 µm: A compilation, new observations, and a recent summary |tímarit=Journal of Geophysical Research |ár=1995 |árgangur=100 |tölublað=E9 |síður=19,041–19,048 |bibcode=1995JGR...10019041C|doi=10.1029/94JE03349 }}</ref> === Lofthjúpur === [[Mynd:Europa field.png|thumb|Segulsviðið í kringum Evrópu. Rauða línan markar braut ''Galileo'' farsins við dæmigerð hjáflug þess.]] Evrópa hefur þunnan [[Lofthjúpur|lofthjúp]] sem er að mestu úr [[súrefni]] (O₂), samkvæmt athugunum [[Hubble-geimsjónaukinn|Hubble-geimsjónaukans]].<ref name="Hall1995">Hall, Doyle T.; ''et al.''; [http://www.nature.com/nature/journal/v373/n6516/abs/373677a0.html ''Detection of an oxygen atmosphere on Jupiter's moon Europa''], [[Nature (journal)|Nature]], Vol. 373 (23. febrúar 1995), pp. 677–679 (sótt 15. apríl 2006)</ref><ref name="EuropaOxygenJPL">{{H-vefur |eiginnafn = Donald |nafn = Savage |höfundur2=Jones, Tammy; and Villard, Ray |url=http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/europa/hst.html |titill=Hubble Finds Oxygen Atmosphere on Europa |dags skoðað=2007-08-17 |útgefandi=NASA, Jet Propulsion Laboratory |date=1995-02-23 |miðill = Project Galileo }}</ref> Loftþrýstingurinn við yfirborðið er 0,1&nbsp;[[paskal|μPa]], 10⁻¹² sinnum loftþrýstingur við sjávarmál á jörðinni. Helsta vísbendingin um lofthjúp er frá könnunum ''Galileo'' farsins árið [[1997]] sem leiddu í ljós að Evrópa hefur [[jónahvolf]] (lag hlaðinna agna í efri hluta loftjúps) vegna geislunar frá sólinni og orkuhlaðinna agna frá segulhvolfi Júpíters.<ref name="Kliore1997">{{H-tímarit |nafn = Kliore |eiginnafn = Arvydas J. |höfundur2=Hinson, D. P.; Flasar, F. Michael; Nagy, Andrew F.; Cravens, Thomas E. |ár=1997 |mánuður=July |titill=The Ionosphere of Europa from Galileo Radio Occultations |tímarit=[[Science (magazine)|Science]] |árgangur= 277 |tölublað=5324 |síður=355–358 |doi=10.1126/science.277.5324.355 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/277/5324/355 |dags skoðað= 2007-08-10 |pmid=9219689 |bibcode = 1997Sci...277..355K }}</ref><ref name="NASA1997">{{H-vefur|ár=1997 |mánuður=July |titill=Galileo Spacecraft Finds Europa has Atmosphere |útgefandi=[[NASA]], Jet Propulsion Laboratory |url=http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/status970718.html |dags skoðað= 2007-08-10 |miðill = Project Galileo }}</ref> Súrefnið í lofthjúpi Evrópu er ekki af lífrænum uppruna líkt og súrefnið í [[Lofthjúpur jarðar|lofthjúpi jarðar]] heldur verður það til við sundrun vatnssameinda vegna sterkrar geislunar.<ref name="Johnson1982">{{H-tímarit |titill=Planetary applications of ion induced erosion of condensed-gas frosts |höfundur=Johnson, Robert E.; Lanzerotti, Louis J.; and Brown, Walter L. |ár=1982 |bibcode=1982NucIM.198..147J |last2=Lanzerotti |last3=Brown |árgangur=198 |síður=147 |tímarit=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research |doi=10.1016/0167-5087(82)90066-7 }}</ref> Útfjólubláir [[sólargeisli|geislar sólarinnar]] og hlaðnar agnir úr segulhvolfi Júpíters dynja á ísi lögðu yfirborðinu, kljúfa vatnssameindirnar í [[vetni]] og súrefni og skjóta [[frumeind]]unum út í loftið.<ref name="Shematovich2003">{{H-tímarit |nafn = Shematovich |eiginnafn = Valery I. |höfundur2=Cooper, John F.; and Johnson, Robert E. |ár=2003 |mánuður=apríl |síður=13094 |titill=Surface-bounded oxygen atmosphere of Europa |tímarit=EGS - AGU - EUG Joint Assembly |tölublað=Abstracts from the meeting held in Nice, France |bibcode=2003EAEJA....13094S |last2=Cooper |last3=Johnson }}</ref> Vetnið er það eðlislétt að það sleppur undan þyngdarafli tunglsins og hverfur út í geim en súrefnið situr eftir.<ref name="Liang">{{H-tímarit |nafn = Liang |eiginnafn = Mao-Chang |höfundur2=Lane, Benjamin F.; Pappalardo, Robert T.; Allen, Mark; and Yung, Yuk L. |titill=Atmosphere of Callisto |tímarit=Journal of Geophysical Research |ár=2005 |árgangur=110 |tölublað=E2 |síður=E02003 |doi=10.1029/2004JE002322 |url=http://yly-mac.gps.caltech.edu/ReprintsYLY/N164Liang_Callisto%2005/Liang_callisto_05.pdf |format=PDF |bibcode=2005JGRE..11002003L}}</ref><ref name="Smyth">{{H-vefur |nafn = Smyth |eiginnafn = William H. |höfundur2=Marconi, Max L. |url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/icysat2007/pdf/6039.pdf |titill=Processes Shaping Galilean Satellite Atmospheres from the Surface to the Magnetosphere |format=pdf |útgefandi=Workshop on Ices, Oceans, and Fire: Satellites of the Outer Solar System, Boulder, Colorado (ráðstefna) |dagsetning=15. ágúst, 2007 |síður=131–132 }}</ref> Athuganir á yfirborðinu hafa leitt í ljós að súrefnið sem verður til við sundrun vatnssameindanna fer ekki allt út í lofthjúpinn heldur verður sumt eftir á yfirborðinu eða síast inn í ísinn. Þetta súrefni gæti náð alla leið niður í hafið undir ísnum og mögulega hjálpað lífi að komast þar á legg.<ref name="Chyba">Chyba, Christopher F.; and Hand, Kevin P.; [http://science-mag.aaas.org/cgi/content/summary/292/5524/2026 ''Life without photosynthesis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419015914/http://science-mag.aaas.org/cgi/content/summary/292/5524/2026 |date=2008-04-19 }}</ref> Miðað við að yfirborðsís Evrópu er í mesta lagi 500 milljón ára gamall þá á sér stað endurnýjun á yfirborðinu sem þrýstir eldri og súrefnismettuðum ís neðar. Súrefnið losnar á endanum út í hafið sem gæti vegna þessa verið álíka súrefnismettað og [[djúpsævi]] á jörðinni.<ref name="ChemDisequilib">{{H-tímarit |titill=Energy, Chemical Disequilibrium, and Geological Constraints on Europa |höfundur=Hand, Kevin P.; Carlson, Robert W.; Chyba, Christopher F. |tímarit=Astrobiology |ár=2007 |mánuður=December |árgangur=7 |tölublað=6 |síður=1006–1022 |url= http://www.liebertonline.com/doi/abs/10.1089/ast.2007.0156 |doi= 10.1089/ast.2007.0156 |pmid=18163875 |bibcode=2007AsBio...7.1006H}}</ref> Vetnið og eitthvað af súrefnisfrumeindum og sameindum sleppa undan þyngdarafli tunglsins út í geim. Þar myndar það gashring eftir sporbraut tunglsins í kringum Júpíter. Bæði Cassini–Huygens og Galileo geimförin hafa greint þetta gasský sem er þéttara en sambærilegt ský sem fylgir Jó. Sterk [[jónandi geislun]] breytir gasinu á endanum í [[rafgas]] sem bætist við segulhvolf Júpíters.<ref name="Smyth2006">{{H-tímarit |nafn = Smyth |eiginnafn = William H. |höfundur2=Marconi, Max L. |ár=2006 |titill=Europa's atmosphere, gas tori, and magnetospheric implications |tímarit=[[Icarus (journal)|Icarus]] |bibcode=2006Icar..181..510S |doi=10.1016/j.icarus.2005.10.019 |árgangur=181 |tölublað=2 |síður=510 }}</ref> == Möguleikar á lífi == [[Mynd:Blacksmoker in Atlantic Ocean.jpg|thumb|[[Hverastrýta]] í [[Atlantshaf]]i. Á slíkum jarðhitasvæðun neðansjávar er bæði varmi og sífellt uppstreymi efna sem raska jafnvæginu í hafinu. Slíkar aðstæður eru kjörnar fyrir myndun og þrón lífs.]] Evrópa er álitin einn líklegasti staður sólkerfisins utan jarðarinnar til þess að hýsa [[Ójarðneskt líf|líf]].<ref name="Schulze-Makuch2001">{{H-vefur |titill=Alternative Energy Sources Could Support Life on Europa |url=http://www.geo.utep.edu/pub/dirksm/geobiowater/pdf/EOS27March2001.pdf |höfundur=Schulze-Makuch, Dirk; and Irwin, Louis N. |miðill = Departments of Geological and Biological Sciences, University of Texas at El Paso |ár=2001 |dags skoðað=2007-12-21 |format=PDF | vefsafn = http://web.archive.org/web/20060703033956/http://www.geo.utep.edu/pub/dirksm/geobiowater/pdf/EOS27March2001.pdf| archivedagsetning=3. júlí, 2006}}</ref> Líf gæti hafa myndast í hafinu undir ísskorpunni og hafst við í svipuðum aðstæðum og þekkjast við [[hverastrýta|hverastrýtur]] á djúpsævi eða í einangruðum stöðuvötnum eins og [[Vostokvatn]]i á [[Suðurskautslandið|Suðurskautslandinu]].<ref name="NASA1999">[http://science.nasa.gov/newhome/headlines/ast10dec99_2.htm ''Exotic Microbes Discovered near Lake Vostok''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826035720/http://science.nasa.gov/newhome/headlines/ast10dec99_2.htm |date=2009-08-26 }}, Science@NASA (10. desember, 1999)</ref> Lífi í slíku hafi gæti svipað til [[örvera|örverulífs]] á [[djúpsævi]] á jörðinni.<ref name="EuropaLife"/><ref name="Jones2001">Jones, Nicola; [http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn1647 ''Bacterial explanation for Europa's rosy glow''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018082517/http://www.newscientist.com/article/dn1647 |date=2012-10-18 }}, NewScientist.com (11. desember 2001)</ref> Hingað til hafa engar vísbendingar fundist sem staðfesta að líf finnist á Evrópu en margir hafa bent á nauðsyn þess að senda þangað könnunarfar til þess að kanna málið nánar.<ref name="Phillips2006">Phillips, Cynthia; [http://www.space.com/searchforlife/seti_europa_060928.html ''Time for Europa''], Space.com (28. september 2006)</ref> Fram á áttunda áratug 20. aldar var almennur skilningur á eðli lífs sá að það hlyti alltaf að reiða sig á orku frá sólinni. Plöntur á yfirborði jarðar nota [[ljóstillífun]] til þess að breyta [[sólarljós]]i, [[koltvísýringur|koltvísýringi]] og vatni í [[sykra|sykrur]] og gefa einnig frá sér súrefni í því ferli. Plönturnar grotna eða dýr sem anda að sér súrefni éta þær og þannig færist orka sólarljóssins upp [[fæðukeðja|fæðukeðjuna]]. Líf á djúpsævi, langt neðan þess svæðis sem sólarljós nær til, var jafnframt talið reiða sig á sólarljós með því að lifa á næringarefnum sem bærust að ofan eða með því að éta önnur dýr sem lifðu á slíkum næringarefnum.<ref name="smoker">{{H-vefur |titill=Creatures Of The Abyss: Black Smokers and Giant Worms |höfundur=Chamberlin, Sean |ár=1999 |miðill = Fullerton College |url=http://earthscape.org/t2/chs01/chs01i/chs01ib.html |dags skoðað=21. desember 2007 }}</ref> Því var ályktað að umhverfi gæti ekki borið líf nema með því að hafa aðgang að sólarljósi eftir einhverri leið. [[Mynd:Nur04505.jpg|thumb|left|Þetta er [[risaskeggormur|risaskeggormaþyrping]] við lághitasvæði á botni [[Kyrrahaf]]sins. Ormarnir eru rauðleitir vegna vegna þess að þeir þurfa súrefni til þess að lifa og hafa því [[blóðroði|rautt blóð]]. Ýmsar [[örvera|örverur]] sem hafast við í svipuðum aðstæðum þurfa hins vegar ekki súrefni.]] Árið 1977 uppgötvaði djúpsjávarkönnunarleiðangur á eldvirku svæði við [[Galapagos]]-eyjar þyrpingar [[risaskeggormur|risaskeggorma]], [[skeldýr]]a og [[krabbadýr]]a og ýmissa annarra tegunda sem verða í kringum jarðhitasvæði á hafsbotni sem kallast [[hverastrýta|hverastrýtur]].<ref name="smoker" /> Þessar verur þrífast þrátt fyrir að hafa ekki aðgang að sólarljósi og hafa sína eigin innbyrðis fæðukeðju sem ótengd er þeirri sem reiðir sig á sólarljósið. Í stað plantna er undirstaða þessarar fæðukeðju gerlar sem fá orku sína með [[oxun]] vetnis eða [[vetnissúlfíð|vetnissúlfíðs]] sem streymir upp úr iðrum jarðar. Uppgötvun [[efnatillífun]]ar gjörbylti [[stjörnulíffræði]] með því að benda á nýja tegund umhverfisaðstæðna á öðrum hnöttum sem gætu borið líf. Skeggormar og aðrir [[Fjölfrumungar|fjölfruma]] [[heilkjörnungar]] í nágrenni þessara hverastrýta [[öndun|anda]] að sér súrefni og reiða sig þannig á ljóstillífun plantna með óbeinum hætti, en gerlar og [[forngerlar]] sem treysta á [[loftfirrð öndun|loftfirrða öndun]] og efnatillífun gætu gefið vísbendingar um hvernig líf í hafi Evrópu kann að vera.<ref name="ChemDisequilib" /> Varmaorkan sem losnar úr læðingi við [[flóðtognun]] Evrópu og heldur hafinu á Evrópu fljótandi getur þó ekki staðið undir jafn stóru og fjölbreyttu [[vistkerfi]] og því sem byggir á ljóstillífun plantna á jörðinni.<ref name="McCollom1999">{{H-tímarit |titill=Methanogenesis as a potential source of chemical energy for primary biomass production by autotrophic organisms in hydrothermal systems on Europa |höfundur=McCollom, Thomas M. |miðill = Woods Hole Oceanographic Institute |ár=1999 |bibcode=1999JGR...10430729M |árgangur=104 |síður=30729 |tímarit=Journal of Geophysical Research |doi=10.1029/1999JE001126 }}</ref> Líf á Evrópu gæti verið að finna í þyrpingum nálægt hverastrýtum á hafsbotni eða grafið niður í sjávarbotninn líkt og örverur á jörðinni sem þrífast í örsmáum sprungum og holrýmum í bergi. Aðrir möguleikar væru þeir að líf væri að finna neðan á ísskorpunni líkt og þörungar og gerlar á heimskautasvæðum jarðar eða þá að það væri svífandi um laust í hafinu.<ref name="limit">{{H-vefur |titill=The Search for Life on Europa: Limiting Environmental Factors, Potential Habitats, and Earth Analogues |höfundur=Marion, Giles M.; Fritsen, Christian H.; Eicken, Hajo; and Payne, Meredith C. |miðill = Astrobiology |ár=2003 |url=http://www.liebertonline.com/doi/abs/10.1089/153110703322736105?cookieSet=1&journalCode=ast |dags skoðað=2007-12-21 }}</ref> Mikil óvissa ríkir þó enn um aðstæður. Sé hafið of kalt, gætu ekki átt sér stað líffræðileg efnaskipti lík þeim sem þekkjast á jörðinni. Ef það er of salt, gætu aðeins þrautseigustu saltkæru örverurnar lifað þar.<ref name="limit" /> Richard Greenberg geimvísindamaður reiknaði það út 2009 að [[geimgeisli|geimgeislar]] sem dyndu á yfirborði Evrópu sundruðu vatnssameindum þannig að [[súrefni]]ssameindir (O₂) losnuðu út í hafið. Þetta ferli gæti samkvæmt útreikningum Greenberg orðið til þess að súrefnismettun Evrópuhafsins yrði meiri en hafa á Evrópu á nokkrum milljónum ára. Þetta gæti gert stærri lífverum sem treysta á loftháða öndun — t.d. fiskum — kleift að lifa í hafinu.<ref>{{H-vefur|titill=Europa Capable of Supporting Life, Scientist Says|höfundur= Nancy Atkinson|ár=2009|útgefandi=Universe Today|url=http://www.universetoday.com/2009/10/08/europa-capable-of-supporting-life-scientist-says/|dags skoðað=2009-10-11}}</ref> == Könnun == [[Mynd:Pioneer 10 - p102b.jpg|thumb|right|Evrópa séð frá Pioneer 10 árið 1973]] [[Mynd:PIA01970.jpg|thumb|right|Evrópa séð frá Voyager 1 árið 1979]] Mest af því sem nú er vitað um Evrópu á rætur að rekja til hjáflugs könnunargeimfara sem hófst á [[1971-1980|áttunda áratug tuttugustu aldar]]. [[Pioneer 10]] og [[Pioneer 11]] heimsóttu Júpíter árin [[1973]] og [[1974]] og tóku myndir af tunglum hans um leið en þær voru þó óskýrar miðað við það sem síðar varð. [[Voyager-geimförin]] áttu leið hjá Júpíter árið [[1979]] og sýndu ísi lagt yfirborð Evrópu í betri [[upplausn]]. Í kjölfar þeirra fór að bera á vangaveltum um að mögulega væri haf undir ísnum. [[Galíleó (geimfar)|Galíleó geimfarið]] fór á sporbraut um Júpíter 1995 og var virkt í átta ár eftir það. Athuganir þess eru þær ítarlegustu sem fram hafa farið á Galíleótunglunum til þessa. Á meðal verkefna Galíleó voru ''Galileo Europa Mission'' og ''Galileo Millennium Mission'' sem bæði fólu í sér hjáflug nálægt Evrópu.<ref>{{cite web |url=http://solarsystem.nasa.gov/galileo/mission/journey-extended.cfm |title=The Journey to Jupiter: Extended Tours - GEM and the Millennium Mission |access-date=2013-01-05 |archive-date=2013-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316020312/http://solarsystem.nasa.gov/galileo/mission/journey-extended.cfm |url-status=dead }}</ref> [[New Horizons]]-farið myndaði Evrópu árið 2007 þegar það átti leið hjá á leiðangri sínum til [[Plútó (dvergreikistjarna)|Plútó]]. === Framtíðaráform === Bollaleggingar um mögulegt líf á Evrópu hafa valdið því að tunglið hefur fengið mikla athygli og rík áhersla hefur verið lögð á að fleiri könnunarleiðangrar til þess þurfi að eiga sér stað í nánustu framtíð.<ref name="Europabudget">{{H-vefur |nafn=David |eiginnafn=Leonard |url=http://www.space.com/news/060207_europa_budget.html |titill=Europa Mission: Lost In NASA Budget |dags skoðað=10. ágúst 2007 |dagsetning=7. febrúar 2006 |útgefandi=Space.com }}</ref><ref name="PlanetarySocEuropa">{{H-vefur |titill=Projects: Europa Mission Campaign; Campaign Update: 2007 Budget Proposal |nafn=Friedman |eiginnafn= Louis |dagsetning=14. desember 2005 |url=http://www.planetary.org/programs/projects/explore_europa/update_12142005.html |útgefandi=The Planetary Society |dags skoðað= 10. ágúst 2007}}</ref> Ætluð markmið slíkra leiðangra eru allt frá því að rannsaka betur [[efnasamsetning]]u tunglsins og til þess að leita að lífi í hafi þess.<ref name="EuropaLife">{{H-vefur |titill=Thin ice opens lead for life on Europa |höfundur=David L. Chandler |dagsetning=20. október 2002 |url=http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn2929 |miðill=New Scientist}}</ref><ref name="Muir2002">Muir, Hazel; [http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn2313 ''Europa has raw materials for life''], NewScientist.com (22. maí 2002)</ref> Könnun Evrópu krefst tækni sem þolir bæði mikinn kulda og gríðaröfluga geislun sem nálægðin við Júpíter veldur.<ref name="PlanetarySocEuropa" /> Hún er áætluð 5400 [[Sívert|mSv]] á dag á yfirborðinu.<ref name="Ringwald2000">Ringwald, Frederick A. ; [http://zimmer.csufresno.edu/~fringwal/w08a.jup.txt ''SPS 1020 (Introduction to Space Sciences) námskeiðsglósur''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725050708/http://zimmer.csufresno.edu/~fringwal/w08a.jup.txt |date=2008-07-25 }}, 29. febrúar 2012.</ref> Í 2011 útgáfu ''Planetary Science Decadal Survey'' — sem er rit sem gefið er út á 10 ára fresti og tekur saman helstu forgangsatriði að mati reikistjörnuvísindamanna — er mælt með leiðangri til Evrópu.<ref name=zab>{{H-vefur|titill=Lean U.S. missions to Mars, Jupiter moon recommended|url=http://www.reuters.com/article/2011/03/08/us-space-usa-future-idUSTRE7266XJ20110308|work=7 March 2011|útgefandi=Reuters|dagsetning=8 March 2011}}</ref> Ýmsar útfærslur hafa verið lagðar til, ýmist í formi hjáflugs, að fara á sporbraut um tunglið eða jafnvel að lenda á því.<ref>[http://www.lpi.usra.edu/opag/mar2012/presentations/ Fundur OPAG, mars 2012]</ref> [[ESA]] valdi [[Júpíter ístunglakönnuðurinn|Júpíter ístunglakönnuðinn]] (enska: ''Jupiter Icy Moon Explorer'') árið 2012 sem næsta könnunarleiðangur til Júpíters. Í þeim leiðangri munu felast nokkur hjáflug við Evrópu en aðallega snýst hann þó um könnun tunglsins [[Ganýmedes (tungl)|Ganýmedesar]].<ref name="selection"/><ref name=l1>[http://planetary.s3.amazonaws.com/assets/resources/ESA/ESA-SPC_20120417_selection-L1-mission.pdf ESA - Selection of the L1 mission - 17. apríl, 2012]</ref> == Heimildir == {{reflist|2}} == Tenglar == * [http://www.stjornufraedi.is/frettir/nr/544 Vísbendingar um stór stöðuvötn í ísskorpu Evrópu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305032841/http://www.stjornufraedi.is/frettir/nr/544 |date=2016-03-05 }}, ''Stjörnufræðivefurinn''. * [http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=2269 Hvað er einkennandi fyrir tungl Júpíters, sérstaklega Kallistó, Ganýmedes, Íó og Evrópu?]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, ''Vísindavefurinn''. * [http://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jupiter/galileotunglin/ Galíleótunglin]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, ''Stjörnufræðivefurinn''. {{gæðagrein}} {{sólkerfið}} [[Flokkur:Júpíter]] blqvzywg5oqcjwwag2chz99wi8ph0am 0 124829 1981327 1962127 2026-10-01T16:13:43Z Berserkur 10188 1981327 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Venom | mynd = Venom Logo1.jpg | stærð = | myndatexti = | nafn = | nefni = | fæðing = | dauði = | uppruni = {{england}} [[Newcastle]] [[1979]] | hljóðfæri = | gerð = | rödd = | stefna = [[Svartmálmur]] - [[Þrass]] - [[Öfgaþungarokk]] | titill = | ár = [[1979]] - | útgefandi = | samvinna = | vefsíða = | meðlimir = | fyrri_meðlimir = }} [[Mynd:Venom at Party.San Metal Open Air 2013.jpg|thumb|Venom, 2013.]] '''Venom''' er [[þungarokk|þungarokkshljómsveit]] sem stofnuð var árið [[1979]] í [[Newcastle]] í [[England|Englandi]]. Talið er að Venom sé, ásamt [[Mercyful Fate]], [[Celtic Frost]] og [[Bathory]], frumkvöðullinn af fyrri kynslóð [[svartmálmur|svartmálms]]. Hugtakið ''Black Metal'' var smíðað af Venom og var nafnið á annarri hljómplötu sveitarinnar sem kom út árið [[1982]]. Venom var stofnuð undir nafninu "Oberon" af þeim [[Jeffrey Dunn]] (gælunafn: ''Mantas'') og [[Anthony Bray]] (gælunafn: ''Abaddon''). Seinna gekk [[Conrad Thomas Lant]] (gælunafn: ''Cronos'') til liðs við sveitina. Cronos lést árið 2026. <ref>[https://blabbermouth.net/news/venom-frontman-conrad-cronos-lant-dead-at-63 VENOM Frontman CONRAD 'CRONOS' LANT Dead At 63] Blabbermouth.net, sótt 1. október 2026</ref> Á upphafsárum sínum breytti hljómsveitin um nafn frá Oberon yfir í Guillotine og svo að lokum yfir í Venom. ==Útgefin verk== *''[[Welcome to Hell]]'' (1981) *''[[Black Metal (hljómplata)|Black Metal]]'' (1982) *''[[At War with Satan]]'' (1984) * ''[[Possessed (hljómplata)|Possessed]]'' (1985) * ''[[Calm Before the Storm|Calm Before the Storm]]'' (1987) * ''[[Prime Evil |Prime Evil]]'' (1989) * ''[[Temples of Ice]]'' (1991) * ''[[The Waste Lands |The Waste Lands]]'' (1992) * ''[[Cast in Stone]]'' (1997) * ''[[Resurrection |Resurrection]]'' (2000) * ''[[Metal Black]]'' (2006) * ''[[Hell|Hell]]'' (2008) * ''[[Fallen Angels|Fallen Angels]]'' (2011) * ''[[From the Very Depths]]'' (2015) * ''[[Storm the Gates]]'' (2018) * ''Into Oblivion'' (2026) ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|tónlist}} {{s|1979}} [[Flokkur:Enskar hljómsveitir]] [[Flokkur:Enskar þungarokkshljómsveitir]] 4kzrccysdv7pkjb0r7kdm4mpo7qe2oh 0 131138 1981328 1980806 2026-10-01T16:16:16Z Berserkur 10188 1981328 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[1. janúar]]: **[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]]. ** 41 lést í eldsvoða sem varð í á bar í skíðabænum [[Crans Montana]] í [[Sviss]]. ** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum. * [[3. janúar]]: ** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins. ** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]]. ** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]]. * [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland. * [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda. * [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]] gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust. * [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]]. * [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið. * [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl. * [[18. janúar]]: ** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna. ** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni. ** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. Titillinn var síðar sviptur af þeim og Marokkó afhentur titillinn. * [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers. * [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram. * [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins. * [[22. janúar]]: ** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni. ** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur. * [[23. janúar]] - [[Ílíjana Jotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rúmen Radev]]. * [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið. * [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning. * [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]]. * [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring. ===Febrúar=== * [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]]. * [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu. * [[8. febrúar]]: **Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]]. ** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals. * [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig. * [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. * [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi. * [[20. febrúar]]: ** [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni. ** [[Sagrada Família]] í [[Barselóna]] varð hæsta kirkja í heimi þegar hún tók fram úr [[dómkirkjan í Ulm|dómkirkjunni í Ulm]]. * [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes. * [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s. * [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]]. * [[28. febrúar]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið hófst þegar Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess. ===Mars=== * [[2. mars]]: ** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]]. ** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]]. * [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Srí Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust. * [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s. * [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan. * [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]]. * [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi. * [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands. * [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði. * [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s. * [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]]. ===Apríl=== [[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]] * [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]]. * [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km. * [[7. apríl]]: **[[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé. ** [[Tô Lâm]] var kosinn forseti [[Víetnam]]s. * [[8. apríl]] - [[Ísrael]] gerði loftárásir á miðborg [[Beirút]] þar sem yfir 300 létust. * [[10. apríl]] - Áhöfn Artemis II lenti í sjónum við Kyrrahaf nálægt [[San Diego]]. * [[12. apríl]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ungverjaland]]i. [[Fidesz]]-flokkur [[Viktor Orbán]] tapaði fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza-flokkurinn|Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar]]. * [[16. apríl]] - [[Donald Trump]] boðaði 10 daga [[vopnahlé]] milli [[Ísrael]]s og [[Líbanon]]s. * [[17. apríl]] - [[Íran]] opnaði [[Hormússund]] fyrir skipaumferð tímabundið. * [[19. apríl]] - Þingkosningar í [[Búlgaría|Búlgaríu]]. Flokkur [[Rúmen Radev]], fyrrum forseti, hlaut flest atkvæði. * [[22. apríl]] - Íran gerði árásir á vöruflutningaskip við [[Hormússund]]. * [[25. apríl]] - Íslamskir vígahópar gerðu árásir á byggðir í [[Malí]]. * [[28. apríl]] - Úkraína gerði þriðju árás sína í mánuðinum á olíubirgðastöð Rússa í Tuapse í [[Krasnodarfylki]]. ===Maí=== * [[1. maí]] - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] yfirgáfu [[Samtök olíuútflutningslanda]] (OPEC). * [[10. maí]] - Farþegar á hollensku skemmtiferðaskipi voru fluttir til sinna heimalanda frá [[Tenerife]] eftir að [[hantaveira|hantaveirufaraldur]] hafði verið um borð og létust þrír farþega. * [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] var haldið í Austurríki. Lagið ''Bangaranga'' frá Búlgaríu vann. * [[14. maí]] - [[Evika Siliņa]], forsætisráðherra [[Lettland]]s, sagði af sér vegna viðbragða stjórnarinnar við [[Drónahernaður|drónahernaði]] Úkraínu. * [[16. maí]]: **[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar. Sjálfstæðisflokkurinn átti góðu gengi að fagna í stærstu sveitarfélögum landsins á suðvesturhorninu. ** Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinaðist [[Borgarbyggð]]. * [[19. maí]] - [[Arsenal]] varð meistari í ensku úrvalsdeildinni í fyrsta sinn í 22 ár. * [[23. maí]] - Rússland gerði yfir 600 dróna og loftskeytaárásir á Úkraínu. * [[24. maí]] - 82 létust í námuslysi í norður-[[Kína]]. * [[26. maí]] - Hitamet var sett fyrir maí á Englandi þegar hiti fór í 35,1 C° í [[Konunglegi grasagarðurinn í Kew|Kew-grasagarðinum]] í London. * [[27. maí]] - [[Sjálfstæðisflokkur]], [[Viðreisn]] og [[Framsókn]] mynduðu meirihluta í [[borgarstjórn Reykjavíkur]]. * [[29. maí]] - Rússneskt [[flygildi]] hafnaði á fjölbýlishúsi í borginni [[Galaţi]] í Rúmeníu, nálægt landamærum Úkraínu. Rúmenía rak í kjölfarið rússneska ræðismanninn í borginni [[Constanta]]. ===Júní=== * [[2. júní]] - [[Hildur Björnsdóttir]] tók við sem [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. * [[3. júní]]: ** Íran gerði loftárás á alþjóðaflugvöllinn í [[Kúveit]]. ** Úkraína gerði drónaárás á olíuvinnslu við [[Sankti Pétursborg]]. Nokkrum dögum síðar voru enn frekari árásir gerðar á hernaðarskotmörk. * [[7. júní]]: ** Þingkosningar voru haldnar í [[Armenía|Armeníu]]. Stjórn [[Níkol Pasjínjan]] hélt velli. ** Íran gerði loftárásir á norður-Ísrael. Ísrael svaraði í sömu mynt. * [[8. júní]] - [[Jarðskjálfti]] af stærð 7,8 varð á Filippseyjum, sá stærsti síðan 1990. * [[9. júní]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árásir á Íran eftir að bandarísk þyrla var skotin niður. Íran gerði eldflaugaárásir á bandarískar herstöðvar í Barein, Jórdaníu og Kúveit. * [[11. júní]] - [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] hófst. Mótið var haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada. * [[12. júní]] - [[Elon Musk]] varð fyrsti billjónamæringur sögunnar eftir að opnað var fyrir viðskipti með fyrirtæki hans, [[SpaceX]], á [[NASDAQ]]-hlutabréfamarkaðnum. * [[14. júní]]: ** Bandaríkin og Íran gerðu samkomulag til að binda enda á [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]. ** [[New York Knicks]] varð [[NBA]]-meistari í fyrsta sinn síðan 1973. * [[18. júní]] - Úkraína gerði mestu árásir sínar á Moskvu síðan [[innrás Rússlands í Úkraínu]] hófst. * [[21. júní]] - Hægrimaðurinn [[Abelardo de la Espriella]] sigraði í forsetakosningum í [[Kólumbía|Kólumbíu]]. * [[22. júní]]: ** [[Keir Starmer]] tilkynnti um afsögn sína sem [[forsætisráðherra Bretlands]] og sem formaður Breska verkamannaflokksins. ** Fyrstu hvalirnir voru veiddir við Ísland frá árinu 2023, tvær [[langreyður|langreyðar]] af [[Hvalur 9 RE-399|Hval 9]]. * [[24. júní]]: ** [[Jarðskjálftarnir í Venesúela 2026|Jarðskjálftar af stærðinni 7,2 og 7,2 riðu yfir Venesúela]] vestur af [[Karakas]]. Fjölbýlishús hrundu og týndu mörg þúsund lífi. ** Ný brú yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. Brúin leysti af einbreiða brú sem byggð var árið [[1961]] og stytti [[hringvegurinn|hringveginn]] um 12 kílómetra. * [[26. júní]] - Íran gerði drónaárás á flutningaskip við [[Hormússund]]. Bandaríkin svöruðu með árásum á dróna- og vopnageymslur í Íran. * Hitamet voru slegin í Danmörku, Þýskalandi, Póllandi og Tékklandi. ===Júlí=== * [[1. júlí]] - [[Háskóli Íslands]] og [[Hólaskóli (háskóli)|Háskólinn á Hólum]] sameinuðust. * [[3. júlí]] - Rússar gerðu loftárásir á [[Kýiv]] þar sem tugir létust. * [[8. júlí]] - Vopnahléi lauk í [[Íransstríðið 2026|Íransstríðinu]] þegar Íran skaut á olíuflutningaskip og Bandaríkin svöruðu með árásum á Íran. * [[17. júlí]] - Yfir 100 hús brunnu í [[Drammen]] í Noregi. * [[19. júlí]] - [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] vann [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] í úrslitum [[HM 2026]] í knattspyrnu. * [[20. júlí]]: **[[Andy Burnham]] tók við sem [[forsætisráðherra Bretlands]] af [[Keir Starmer]]. ** [[Daniel Ortega]], forseti [[Níkaragva]] lýsti yfir að framvegis yrðu engar kosningar í landinu. * [[23. júlí]] - Neyðarástandi var lýst yfir í [[Sjálfstjórnarhéraðið Madríd|héraðinu Madríd]] á Spáni vegna [[skógareldar|skógarelda]]. Einnig geisuðu skógareldar í Frakklandi og Portúgal. * [[28. júlí]]: ** Jarðskjálfti að stærð 6,8 varð á [[Kyushu]] í Japan nálægt borginni [[Kumamoto]] þar sem verslunarmiðstöð og verksmiðja voru meðal mannvirkja sem eyðilögðust. Yfir 30 létust og hundruð slösuðust. ** [[Keiko Fujimori]], tók við sem forseti [[Perú]]. * [[29. júlí]]: ** Nokkur þúsund [[minkur|minkar]] sluppu úr minkabúi í [[Mosfellsbær|Mosfellsbæ]] eftir innbrot í búið. ** [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Sádi-Arabía gerðu árásir á herstöðvar í Írak þar sem hópar hliðhollir Íran dvöldu. * [[30. júlí]]: ** Landhelgisgæslan og sérsveit ríkislögreglustjóra tóku við stjórn Bandero, skipi [[Paul Watson]]-samtakanna vegna ógnana við hvalveiðiskipið [[Hvalur 9|Hvals 9]] og neitun á samvinnu við yfirvöld. Skipið var fært til hafnar og 21 skipverja var vísað úr landi. ** 111 létust þegar um 80.000 flóttafólks fóru yfir til spænsku [[hólmlenda|hólmlendunnar]] [[Ceuta]] frá norðurodda [[Marokkó]]. ===Ágúst=== * [[7. ágúst]] - Skógareldar í sunnanverðri [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] ollu því að 20.000 íbúar rýmdu svæðið og einn lést. * [[10. ágúst]]: ** [[Úkraína]] gerði drónárásir í fjölda rússneskra héraða, þ.á.m. á olíuhreinsunarstöð í [[Tatarstan]] þar sem 13 létust. ** Yfir 330 manns létust í [[Jarðskjálftinn í Kólumbíu 2026|jarðskjálfta í vestanverðri Kólumbíu]]. * [[11. ágúst]]: ** Sýrlenskur dómstóll dæmdi [[Bashar Al-Assad]] fyrrum forseta landsins, bróður hans Maher og embættismenn eins og varnarmálaráðherrann og yfirmann öryggissveitanna, til dauða. ** Nálægt 100 létust í ferjuslysi í [[Simbabve]]. * [[12. ágúst]]: ** [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] átti sér stað á [[norðurhvel]]i. Á Íslandi, Spáni og Grænlandi var hægt að sjá almyrkva. ** Úkraínuher gerði loftárásir á flotastöð í rússnesku borginni [[Novorossíjsk]] við [[Svartahaf]]. * [[14. ágúst]] - 103 létust þegar jarðskjálfti af stærðinni 7,7 varð nálægt eyjunni [[Flores]] við [[Litlu-Sundaeyjar]] í Indónesíu. * [[18. ágúst]] - Yfir 100 létust í námuslysi í [[Mið-Afríkulýðveldið|Mið-Afríkulýðveldinu]]. * [[19. ágúst]] - [[András Baka]] varð forseti [[Ungverjaland]]s. * [[20. ágúst]]: [[Rojava|Lýðræðislega fylkjasambandið í Norður-Sýrlandi]] var að fullu innlimað af ríkisstjórn [[Sýrland]]s. * [[26. ágúst]] - [[Flóðin í Nepal 2026|Skyndiflóð varð í Trishuli-fljóti]] vegna jökulshruns á mörkum [[Nepal]]s og [[Tíbet]]s með þeim afleiðingum að yfir 1.400 létust og um 5.000 eru týndir. * [[28. ágúst]] - [[Hákon krónprins]] varð [[Hákon 8.]], konungur Noregs, eftir andlát föðurs síns [[Haraldur 5. Noregskonungur|Haralds 8.]] * [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|Þjóðaratkvæðagreiðsla]] um áframhaldandi aðildarviðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]] fór fram. Þeim var hafnað. * [[31. ágúst]] - Síðustu kvöldfréttir [[Sýn]]ar, áður [[Stöð 2]], voru fluttar. Þær höfðu gengið í tæp 40 ár. ===September=== * [[1. september]]: ** Duane Davis var dæmdur sekur fyrir morðið á rapparanum [[Tupac Shakur]] sem gerðist 30 árum fyrr. ** Einstaklingar máttu [[blóðgjöf|gefa blóð]] óháð [[kyn]]i eða [[kynhneigð]] á Íslandi. * [[3. september]] - [[Hútar]] gerðu áhlaup á svæði sem stjórnað var af stjórnarher [[Jemen]]s og brutu þar með vopnahlé. * [[5. september]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árás á þrjú írönsk olíuskip við [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]]. * [[13. september]] - Þingkosningar voru haldnar í Svíþjóð. Jafnaðarmannaflokkurinn með [[Magdalena Andersson]] í forystu var hlutskarpastur. * [[14. september]] - Fyrstu ráðherrar [[Skotland]]s, [[Norður-Írland]]s og [[Wales]] undirrituðu sameiginlega yfirlýsingu um sjálfsákvörðunarrétt þjóðanna í [[Cardiff]]. * [[15. september]] - Fyrsta [[vindorka|vindorkuvirkjunin]] var opnuð á Íslandi við Vaðöldu nálægt [[Sultartangavirkjun]]. * [[16. september]] - [[Hashim Thaçi]], fyrrum forseti Kósovó, var dæmdur í 25 ára fangelsi fyrir stríðsglæpi. * [[17. september]] - ''[[Leopardus tilcayo]]'', fyrsta nýja kattategundin sem fundist hafði í yfir 100 ár, fannst í [[Bólivía|Bólivíu]]. * [[22. september]] - Varnarsamningur var gerður milli Bandaríkjanna, Grænlands og Danmerkur. * [[23. september]] - [[Þjóðfrelsishreyfing Tígra]] hóf árásir í norður-Eþíópíu. * [[27. september]] - [[Aleksandar Vučić]], forseti Serbíu, sagði af sér. ===Október=== * [[4. október]] - Þingkosningar verða í Brasilíu. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Kosningar verða haldnar í Bandaríkjunum. * [[7. nóvember]] - Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum. ===Desember=== ==Dáin== * [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]]) * [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]). * [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]). * [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]). * [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]). * [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]]) * [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]). * [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]]) * [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]]) * [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]). * [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]]) * [[18. febrúar]]: ** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]]) ** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]). * [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]]) * [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]). * [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]). * [[5. mars]] - [[António Lobo Antunes]], portúgalskur rithöfundur (f. [[1942]]). * [[13. mars]]: **[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]). ** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]]) * [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]). * [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]). * [[20. mars]]: ** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]). ** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]). * [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]). * [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]]) * [[9. apríl]] - [[Björgvin Halldórsson]], íslenskur söngvari (f. [[1951]]). * [[13. apríl]] - [[Moya Brennan]], írsk söngkona (f. [[1952]]). * [[17. apríl]] - [[Oscar Schmidt]], brasilískur körfuknattleiksmaður (f. [[1958]]). * [[19. apríl]] - [[Desmond Morris]], breskur dýrafræðingur (f. [[1928]]) * [[20. apríl]] - [[Valdimar Örnólfsson]], íþróttamaður og fimleikakennari (f. [[1932]]). * [[6. maí]] - [[Ted Turner]], bandarískur viðskiptamaður og sjónvarpsframleiðandi (f. [[1938]]). * [[28. maí]]: ** [[Aðalsteinn Bergdal]], íslenskur leikari og tónlistarmaður (f. [[1949]]). ** [[Abdrabbuh Mansur Hadi]], jemenskur stjórnmálamaður (f. [[1945]]). * [[4. júní]] - [[Marjane Satrapi]], íransk-franskur rithöfundur (f. [[1969]]). * [[8. júní]] - [[Tryggvi Gíslason]], skólameistari Menntaskólans á Akureyri (f. [[1938]]). * [[17. júní]] - [[Margrét Helga Jóhannsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1940]]). * [[5. júlí]] - [[Þrúður Vilhjálmsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1973]]) * [[6. júlí]] - [[Magnús Þór Jónsson]] (Megas), tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[8. júlí]] - [[Bonnie Tyler]], velsk söngkona (f. [[1951]]). * [[9. júlí]] - [[Ann Widdecombe]], bresk þingkona og ráðherra (f. [[1947]]). * [[10. júlí]] - [[Kinu Rochford]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1990]]) * [[11. júlí]] - [[Lindsey Graham ]], bandarískur þingmaður (f. [[1955]]). * [[13. júlí]] - [[Sam Neill]], nýsjálenskur leikari (f. [[1947]]). * [[20. júlí]] - [[Kevin Keegan]], enskur knattspyrnumaður og knattspyrnustjóri (f. [[1951]]). * [[24. júlí]] - [[Gunnar Rósinkranz]], íslenskur byggingarverkfræðingur (f. [[1941]]). * [[29. júlí]]: **[[Glen Hansard]], írskur tónlistarmaður (f. [[1970]]) ** [[Gunnar Þórðarson]], íslenskur tónlistarmaður (f. [[1945]]) * [[31. júlí]] - [[Franco Baresi]], ítalskur knattspyrnumaður (f. [[1960]]). * [[9. ágúst]] - [[Don Nelson]], bandarískur körfuknattleiksþjálfari og leikmaður (f. [[1940]]). * [[13. ágúst]] - [[Bogi Ísak Nilsson]], ríkissaksóknari og ríkislögreglustjóri (f. [[1940]]). * [[14. ágúst]] - [[Yayoi Kusama]], japönsk listakona (f. [[1929]]. * [[17. ágúst]] - [[Frank Beard]], bandarískur trommari ([[ZZ Top]]) (f. [[1949]]). * [[21. ágúst]] - [[Steinn Ármann Magnússon]], íslenskur leikari (f. [[1964]]). * [[25. ágúst]]: **[[Dolly Parton]], bandarísk söngkona (f. [[1946]]). **[[Tim Curry]], enskur leikari (f. [[1946]]). * [[26. ágúst]] - [[Eyvindur P. Eiríksson]], íslenskur rithöfundur (f. [[1935]]). * [[27. ágúst]] - [[Ratko Mladić]], bosníu-serbneskur hershöfðingi (f. [[1942]]). * [[28. ágúst]] - [[Haraldur 5. Noregskonungur]] (f. [[1937]]). * [[31. ágúst]] - [[Sigríður Þorvaldsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1941]]). * [[2. september]] - [[Gloria Steinem]], bandarískur femínisti, blaðamaður og pólitískur aktívisti (f. [[1934]]). * [[16. september]] - [[Karl Th. Birgisson]], ritstjóri, útvarpsmaður og rithöfundur (f. [[1963]]). * [[1. október]] - [[Conrad Thomas Lant]], enskur tónlistarmaður ([[Venom]]) (f. [[1963]]). [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:2021-2030]] 5yn6b7dxxf8wcsxsdbb2m2mdresb43z 0 132878 1981358 1775248 2026-10-01T19:50:41Z ~2026-52893-92 121368 /* Heimildir */ 1981358 wikitext text/x-wiki '''Brandur Brynjólfsson''' (f. [[21. desember]] [[1916]] - d. [[27. júlí]] [[1999]]) var fyrsti fyrirliði íslenska landsliðsins í knattspyrnu, sem keppti gegn Dönum á Melavelli árið 1946. Brandur sem var hávaxinn og fljótur miðjumaður, lék alla tíð með Víking (þrátt fyrir að alast upp í Hlíðunum). Brandur var einnig fyrirliði knattspyrnuliðs Víkings frá 1933–1947. Brandur var valinn knattspyrnumaður Reykjavíkur 1938 í skoðanakönnun sem Alþýðublaðið stóð fyrir. Brandur þótti ekki síðri handknattleiksmaður og sundmaður. Þá átti hann bestan árangur í spretthlaupum á tímabili og hljóp 100 metra á 10,9 sekúndum. <br /> Foreldrar hans voru Brynjólfur Kjartansson skipstjóri í Reykjavík og Ingveldur Brandsdóttir húsfreyja. Hann varð stúdent frá Menntaskólanum á Akureyri árið 1937 og cand. juris. frá Háskóla Íslands árið 1943 og rak eigin lögmannsstofu í Reykjavík frá 1946. <br>Brandur var alla tíð gríðarlega hollur Víkingi og tók alltaf virkan þátt í íþrótta- og félagsstarfi [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Knattspyrnufélagsins Víkings]] og sinnti þar hlutverki formanns félagsins um hríð. Einnig fékkst Brandur við þjálfun og árið 1940 þjálfaði hann alla flokka Víkings, ekki bara bæði knattspyrnu og handknattleik, heldur líka bæði kyn. <ref>http://soguvefur.vikingur.is/?page_id=536</ref> == Heimildir == <references/> [[Flokkur:Íslenskir knattspyrnumenn]] {{fd|1916|1999}} ea76xdpdc84w04006mxl1v6wzhvtq26 1981359 1981358 2026-10-01T19:52:04Z ~2026-52893-92 121368 /* */ 1981359 wikitext text/x-wiki '''Brandur Brynjólfsson''' (f. [[21. desember]] [[1916]] - d. [[27. júlí]] [[1999]]) var fyrsti fyrirliði íslenska landsliðsins í knattspyrnu, sem keppti gegn Dönum á Melavelli árið 1946. Brandur, sem var hávaxinn og fljótur miðjumaður, lék alla tíð með Víking (þrátt fyrir að alast upp í Hlíðunum). Brandur var einnig fyrirliði knattspyrnuliðs Víkings frá 1933–1947. Brandur var valinn knattspyrnumaður Reykjavíkur 1938 í skoðanakönnun sem Alþýðublaðið stóð fyrir. Brandur þótti ekki síðri handknattleiksmaður og sundmaður. Þá átti hann bestan árangur í spretthlaupum á tímabili og hljóp 100 metra á 10,9 sekúndum. Foreldrar hans voru Brynjólfur Kjartansson skipstjóri í Reykjavík og Ingveldur Brandsdóttir húsfreyja. Hann varð stúdent frá Menntaskólanum á Akureyri árið 1937 og cand. juris. frá Háskóla Íslands árið 1943 og rak eigin lögmannsstofu í Reykjavík frá 1946. <br>Brandur var alla tíð gríðarlega hollur Víkingi og tók alltaf virkan þátt í íþrótta- og félagsstarfi [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Knattspyrnufélagsins Víkings]] og sinnti þar hlutverki formanns félagsins um hríð. Einnig fékkst Brandur við þjálfun og árið 1940 þjálfaði hann alla flokka Víkings, ekki bara bæði knattspyrnu og handknattleik, heldur líka bæði kyn. <ref>http://soguvefur.vikingur.is/?page_id=536</ref> == Heimildir == <references/> [[Flokkur:Íslenskir knattspyrnumenn]] {{fd|1916|1999}} m5pqzod5biexnrplurtpav4ippx6hcr 1981362 1981359 2026-10-01T19:59:19Z ~2026-52893-92 121368 /* */ 1981362 wikitext text/x-wiki '''Brandur Brynjólfsson''' (f. [[21. desember]] [[1916]] - d. [[27. júlí]] [[1999]]) var fyrsti fyrirliði [[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu|íslenska landsliðsins í knattspyrnu]], sem keppti gegn Dönum á Melavelli árið 1946. Brandur, sem var hávaxinn og fljótur miðjumaður, lék alla tíð með [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víking]] (þrátt fyrir að alast upp í Hlíðunum). Brandur var einnig fyrirliði [[Knattspyrnufélagið Víkingur|knattspyrnuliðs Víkings]] frá 1933–1947. Brandur var valinn knattspyrnumaður Reykjavíkur 1938 í skoðanakönnun sem Alþýðublaðið stóð fyrir. Brandur þótti ekki síðri handknattleiksmaður og sundmaður. Þá átti hann bestan árangur í spretthlaupum á tímabili og hljóp 100 metra á 10,9 sekúndum. Foreldrar hans voru Brynjólfur Kjartansson skipstjóri í Reykjavík og Ingveldur Brandsdóttir húsfreyja. Hann varð stúdent frá Menntaskólanum á Akureyri árið 1937 og cand. juris. frá Háskóla Íslands árið 1943 og rak eigin lögmannsstofu í Reykjavík frá 1946. <br>Brandur var alla tíð gríðarlega hollur Víkingi og tók alltaf virkan þátt í íþrótta- og félagsstarfi [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Knattspyrnufélagsins Víkings]] og sinnti þar hlutverki formanns félagsins um hríð. Einnig fékkst Brandur við þjálfun og árið 1940 þjálfaði hann alla flokka Víkings, ekki bara bæði knattspyrnu og handknattleik, heldur líka bæði kyn. <ref>http://soguvefur.vikingur.is/?page_id=536</ref> == Heimildir == <references/> [[Flokkur:Íslenskir knattspyrnumenn]] {{fd|1916|1999}} q5q8szj0a0m0xc7mnmildxdsaru4v9t 1981368 1981362 2026-10-01T20:16:38Z ~2026-52893-92 121368 /* */ 1981368 wikitext text/x-wiki '''Brandur Brynjólfsson''' (f. [[21. desember]] [[1916]] - d. [[27. júlí]] [[1999]]) var fyrsti fyrirliði [[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu|íslenska landsliðsins í knattspyrnu]], sem keppti gegn Dönum á Melavelli árið 1946. Brandur, sem var 190 cm og fljótur miðvörður, lék alla tíð með [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víking]] (þrátt fyrir að alast upp í Hlíðunum). Brandur var einnig fyrirliði [[Knattspyrnufélagið Víkingur|knattspyrnuliðs Víkings]] frá 1933–1947. Brandur var valinn knattspyrnumaður Reykjavíkur 1938 í skoðanakönnun sem Alþýðublaðið stóð fyrir. Brandur þótti ekki síðri handknattleiksmaður og sundmaður. Þá átti hann bestan árangur í spretthlaupum á tímabili og hljóp 100 metra á 10,9 sekúndum. Foreldrar hans voru Brynjólfur Kjartansson skipstjóri í Reykjavík og Ingveldur Brandsdóttir húsfreyja. Hann varð stúdent frá Menntaskólanum á Akureyri árið 1937 og cand. juris. frá Háskóla Íslands árið 1943 og rak eigin lögmannsstofu í Reykjavík frá 1946. <br>Brandur var alla tíð gríðarlega hollur Víkingi og tók alltaf virkan þátt í íþrótta- og félagsstarfi [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Knattspyrnufélagsins Víkings]] og sinnti þar hlutverki formanns félagsins um hríð. Einnig fékkst Brandur við þjálfun og árið 1940 þjálfaði hann alla flokka Víkings, ekki bara bæði knattspyrnu og handknattleik, heldur líka bæði kyn. <ref>http://soguvefur.vikingur.is/?page_id=536</ref> == Heimildir == <references/> [[Flokkur:Íslenskir knattspyrnumenn]] {{fd|1916|1999}} hsnbt7oy1e9mv340p326rjncrfz2t8h 1981369 1981368 2026-10-01T20:19:35Z ~2026-52893-92 121368 /* */ 1981369 wikitext text/x-wiki '''Brandur Brynjólfsson''' (f. [[21. desember]] [[1916]] - d. [[27. júlí]] [[1999]]) var fyrsti fyrirliði [[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu|íslenska landsliðsins í knattspyrnu]], sem keppti gegn Dönum á Melavelli árið 1946. Brandur, sem var 190 cm og fljótur miðvörður, lék alla tíð með [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víking]] þrátt fyrir að alast upp í Hlíðunum í Reykjavík sem barn en það er þekkt Vals-hverfi. Brandur var einnig fyrirliði [[Knattspyrnufélagið Víkingur|knattspyrnuliðs Víkings]] frá 1933–1947. Brandur var valinn knattspyrnumaður Reykjavíkur 1938 í skoðanakönnun sem Alþýðublaðið stóð fyrir. Brandur þótti ekki síðri handknattleiksmaður og sundmaður. Þá átti hann bestan árangur í spretthlaupum á tímabili og hljóp 100 metra á 10,9 sekúndum. Foreldrar hans voru Brynjólfur Kjartansson skipstjóri í Reykjavík og Ingveldur Brandsdóttir húsfreyja. Hann varð stúdent frá Menntaskólanum á Akureyri árið 1937 og cand. juris. frá Háskóla Íslands árið 1943 og rak eigin lögmannsstofu í Reykjavík frá 1946. <br>Brandur var alla tíð gríðarlega hollur Víkingi og tók alltaf virkan þátt í íþrótta- og félagsstarfi [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Knattspyrnufélagsins Víkings]] og sinnti þar hlutverki formanns félagsins um hríð. Einnig fékkst Brandur við þjálfun og árið 1940 þjálfaði hann alla flokka Víkings, ekki bara bæði knattspyrnu og handknattleik, heldur líka bæði kyn. <ref>http://soguvefur.vikingur.is/?page_id=536</ref> == Heimildir == <references/> [[Flokkur:Íslenskir knattspyrnumenn]] {{fd|1916|1999}} ljphshr8mid28q31jdwb3gfbsnst5js 0 133929 1981345 1912428 2026-10-01T17:39:28Z Berserkur 10188 1981345 wikitext text/x-wiki [[Mynd:2016-08-12 Clutch (cropped).jpg|thumb|upright=1.3|Clutch (2016)]] [[Mynd:13-06-09 RaR Clutch Neil Fallon 01.jpg|thumb|upright|Neil Fallon (2013)]] [[Mynd:13-06-09 RaR Clutch Tim Sult 01.jpg|thumb|upright|Tim Sult (2013)]] [[Mynd:13-06-09 RaR Clutch Dan Maines 04.jpg|thumb|upright|Dan Maines (2013)]] [[Mynd:13-06-09 RaR Clutch Jean Paul Gaster 02.jpg|thumb|upright|Jean Paul Gaster (2013)]] '''Clutch''' er bandarísk [[rokk]] eða [[þungarokk]]shljómsveit frá Germantown, [[Maryland]], stofnuð árið 1991. Meðlimirnir kynntust í menntaskóla (high school). Í byrjun ferils var hljómsveitin hluti af [[harðkjarnapönk|harðkjarnasenunni]] en fór að þróast út í [[stóner rokk]] með plötunni ''Elephant Riders''. Einnig hafa áhrif úr [[blús]]/[[blúsrokk]]i verið í seinni tíð hjá sveitinni. Clutch stofnaði árið 2008 eigið útgáfufyrirtæki; Weathermaker. Árið 2015 afrekaði Clutch að komast á toppinn á [[Billboard]]-rokklistanum í Bandaríkjunum fyrir plötuna ''Psychic Warfare''. <ref>[http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6729981/clutch-first-top-rock-albums-no-1-psychic-warfare Clutch Grasps First Top Rock Albums No. 1 With 'Psychic Warfare'] Billboard. Skoðað 30. apríl, 2016</ref> Hljómsveitin hefur hlotið nokkrar vinsældir fyrir lögin ''Careful With That Mic...'' (2001), ''The Mob Goes Wild'' (2004) og ''Electric Worry'' (2007).<ref>[http://www.allmusic.com/artist/clutch-mn0000154417/awards Clutch - Awards] Allmusic. Skoðað 30. apríl, 2016.</ref> ==Meðlimir== *Neil Fallon – söngur, gítar, munnharpa og ásláttarhljóðfæri. *Tim Sult – gítar *Dan Maines – bassi *Jean-Paul Gaster – trommur ===Fyrrum meðlimur=== *Mick Schauer - hljómborð (2005–2008) ==Breiðskífur== *Transnational Speedway League (1993) *Clutch (1995) *The Elephant Riders (1998) *Jam Room (1999) *Pure Rock Fury (2001) *Blast Tyrant (2004) *Robot Hive/Exodus (2005) *From Beale Street to Oblivion (2007) *Strange Cousins from the West (2009) *Earth Rocker (2013) *Psychic Warfare (2015) *Book of Bad Decisions (2018) *Sunrise On Slaughter Beach (2022) *Wasted Lands (2027) ==Tenglar== [http://www.pro-rock.com Heimasíða Clutch] ==Tilvísanir== {{s|1991}} [[Flokkur:Bandarískar hljómsveitir]] [[Flokkur:Bandarískar þungarokkshljómsveitir]] m0udab97kz49ge7x2ffzxi6t63z694z 0 134407 1981386 1936548 2026-10-01T22:16:43Z ~2026-52968-12 121376 uppfærði nýja stjórn Vöku 1981386 wikitext text/x-wiki {{hlutleysi}}{{Stúdentafylking |nafn= Vaka – félag lýðræðissinnaðra stúdenta |merki=Vaka logo V circle.png |staerd= |stofnar= 1935 |forseti= Birgir Ari Óskarsson |varaforseti= Elín Karlsdóttir |oddviti= Andrea Edda Guðlaugsdóttir |einkennislitur= Gulur |vefsida= vakafls.com |vettvangur1 = Sæti í Stúdentaráði |sæti1 = 10 |sæti1alls = 17 |vettvangur2 = Sæti í Háskólaráði |sæti2 = 1 |sæti2alls = 2 |vettvangur3 = Sæti á Háskólaþingi |sæti3 = 6 |sæti3alls = 10 |rauður = 0.9961 |grænn = 0.817 |blár = 0.1607 |gjaldkeri=Bríet Magnúsdóttir}} '''Vaka, félag lýðræðissinnaðra stúdenta''' er [[frjáls félagasamtök]] nemenda við Háskóla Íslands sem hefur verið starfandi frá árinu 1935. Félagið hefur ár hvert staðið fyrir framboði til [[Stúdentaráð Háskóla Íslands|Stúdentaráðs]]. == Upphaf og saga Vöku == Vaka var stofnuð árið 1935 sem svar við öðrum nýlega stofnuðum hreyfingum: Félagi róttækra háskólastúdenta stofnað, sem aðhylltist sósíalísk og kommúnísk gildi, og Félagi þjóðernissinnaðra stúdenta stofnað, sem barðist fyrir þjóðernissinnuðum gildum. Fremstur í flokki var [[Jóhann Hafstein]], þá laganemi en síðar forsætisráðherra.<ref>Vaka 1935-1985. Afmælisrit. Páll Björnsson (ritstjóri)</ref> Fyrir vikið varð undirheiti félagsins „félag lýðræðissinnaðra stúdenta“. Vaka hefur þó tekið breytingum yfir tímann, en það urðu þáttaskil í starfi Vöku um miðjan 9. áratug síðustu aldar. Vaka hóf þá baráttu fyrir því að fá pólitíkina úr hagsmunabaráttu nemenda. En árunum á undan hafði Stúdentaráð til að mynda opinberlega stutt við Samtök hernaðarandstæðinga sem og berist gegn [[Álverið á Grundartanga|Álverinu á Grundartanga]].<ref name=":0">[https://vaka.hi.is/ Heimasíða Vöku] </ref> Vaka hefur ávalt notið mikils stuðnings meðal stúdenta og af mestum hluta starfstíma síns leitt starf Stúdentaráðs, en Vaka hefur átt formann Stúdentaráðs 48 sinnum á síðustu 95 árum. Á þessum árum var [[Lánasjóður íslenskra námsmanna|Lánasjóður Íslenskra Námsmanna]] stofnaður, þ.e. árið 1961, en þá var Vaka í meirihluta [[Stúdentaráð Háskóla Íslands|Stúdentaráðs]]. Eins var [[Félagsstofnun stúdenta|Félagsstofnun Stúdenta]] sett á fót með lögum árið 1968, að frumkvæði Stúdentaráðs og markaði það mikil þáttaskil fyrir stúdenta háskóla Íslands. Eitt af meginmarkmiðunum með stofnuninni var að færa frekari völd í hendur stúdenta og má segja að það hafi tekist, en FS rekur t.d. [[Stúdentagarðar|Stúdentagarða]], Leikskóla, Bóksölu Stúdenta, Hámu og Stúdentakjallarann. Eins var Vaka drifkraftur að stofnun Nýja Garðs sem og Hjónagarðanna, sem að var á sínum tíma mikið framfararskref. Þegar að Nýi Garður var vígður árið 1971 höfðu Vökuliðar vonir uppi um að fá húsnæði þar, en sú von varð fljótt að engu. Svo fór að Vaka hélt því áfram að leigja út húsnæði hér og þar um bæinn til þess að halda úti skrifstofu. Það olli nokkrum vandkvæðum, þannig að Vökuliðar réðust í kaup á húsnæði, árið 1984, sem hefur síðan verið kallað Vökuheimilið. Heimilið var staðsett að Hverfisgötu 50 og var það heimili félagsins allt til ársins 2003, þegar það var selt, sökum þess að hagsmunabarátta stúdenta hafði tekið nokkrum breytingum og ekki lengur talin þörf á húsnæðinu, en eflaust hafa margir haldið að síðasta ár þess yrði árið 1989. Það er vegna þess að þá, eftir sigurpartý Vöku, kviknaði í húsnæðinu, með þeim afleiðingum að innbúið skemmdist mikið. Hins vegar líkt og Vökuliðum einum er lagið var ráðist í endurbyggingu heimilisins, þannig að það var orðið eins og nýtt um mitt sumar árið 1989. == Vaka á 21. öldinni == Vaka leiddi starf Stúdentaráðs á árunum 2002 til 2005 og náðust þá í gegn fjölmörg stefnumál samtakana. Í seinni tíð hefur Háskólinn stækkað ört og því verkefni Stúdentaráðs orðin fleiri og yfirgripsmeiri.                                         Vökuliðar hafa þó staðið vörð um hagsmuni nemenda líkt og aldrei fyrr, en það voru þeir sem að réðust í það verkefni að skanna inn þúsundir gamalla prófa, sem að gerði það að verkum að komið var á fót prófasafni skólans, sem nú má finna á heimasvæði nemenda, Uglunni. Eins er það Vökuliðum að þakka að opnunartími [[Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn|Þjóðarbókhlöðunar]] var lengdur talsvert. Vökuliðar eiga jafnframt heiðurinn að því að Stúdentakortin litu dagsins ljós á árunum 2006 til 2007, en það var þáverandi varaformaður Vöku og stúdentaráðsliði sem að forritaði kortin og hannaði kerfi í kringum þau. Eins má þakka Vöku fyrir það að einkunnaskil við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] tóku stakkaskiptum, en Vaka hélt úti vefsíðunni prof.is, þar sem að nemendur gátu fylgst með því hvenær kennurum var skylt að skila af sér einkunnum og hvenær kennarar hefðu farið fram yfir tímann, sem og þáverandi formaður SHÍ og Vökuliði sendi Umboðsmanni Alþingis kvörtun, vegna tafa á einkunnaskilum sínum, en í kjölfarið var eftirlit bætt til muna.   Eins vann Stúdentaráð dómsmál, sem það höfðaði gegn Lánasjóði Íslenskra Lánsmanna og íslenska ríkinu árið 2013, vegna þess að SHÍ taldi að breyting á útthlutunarreglum LÍN væri ólögmæt og var það gríðarlega stór sigur fyrir stúdenta. Að lokum var Vaka, bæði í formi Vökuliða, sem og í hlutverki Stúdentaráðs drifkrafturinn að enduropnun Stúdentakjallarans. Kjallarinn eða Skjallarinn, eins og hann er kallaður manna á milli, opnaði á ný í desember árið 2012 eftir 5 ára hlé, en áður hafði hann verið í kjallaranum í Gamla Garði þar sem að hann var hann starfræktur í 32 ár. Hins vegar, þrátt fyrir miklar breytingar, hefur Vaka ávalt staðið vörð um hagsmuni stúdenta, en ekki sér fyrir endan á því ferðalagi sem að Jóhann Hafstein og félagar lögðu upp í fyrir 95 árum. Á árunum 2019 og 2020 var farið í miklar breytingar á nafni og merki félagsins. Varð nafnið þá "Vaka - hagsmunafélag stúdenta" en síðar varð sú breyting afturkölluð eftir ákall fyrrum vökuliða þó svo að hið nýja merki félagsins sé ennþá notað. Hægt og rólega fór að halla undan fæti í starfi félagsins. Í kosningum til stúdentaráðs árið 2021 fékk félagið til að mynda aðeins einn mann kjörinn af sautján. Upprisan í kjölfarið var þó snörp og skilaði sér í því að Vaka vann sigur í kosningum árið 2024, með níu menn kjörna og er það fyrsti kosningasigur Vöku síðan árið 2016.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-03-22-vaka-vann-eftir-sjo-ar-i-minnihluta-408179|title=Vaka vann eftir sjö ár í minnihluta - RÚV.is|last=Karlsson|first=Ari Páll|date=2024-03-22|website=RÚV|access-date=2025-02-11}}</ref> == Fyrrum Vökuliðar == Margir þjóðþekktir einstaklingar hafa tekið virkan þátt í starfi Vöku frá stofnun félagsins árið 1935 en þar má nefna [[Jóhann Hafstein]], [[Sigurður Líndal (f. 1931)|Sigurður Líndal]], [[Halldór Blöndal]], [[Friðrik Sophusson|Friðrik Sóphusson]], [[Bogi Ágústsson]], [[Elín Hirst]], [[Óli Björn Kárason]], Benedikt Bogason, [[Birgir Ármannsson|Birgir Ármannsson,]] Elsa B. Valsdóttir, [[Baldur Þórhallsson]], [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]], [[Guðlaugur Þór Þórðarson]], [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]], Árni Oddur Þórðarson, [[Rúnar Freyr Gíslason]], Ásta Sigríður Fjeldsted, [[Gísli Marteinn Baldursson]], Eva Laufey Kjaran, [[Einar Þorsteinsson (f. 1978)|Einar Þorsteinsson]], [[Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir]], Orri Hauksson, [[Diljá Mist Einarsdóttir]], [[Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir]], [[Lenya Rún Taha Karim]] og [[Jón Atli Benediktsson]]. == Stjórn Vöku == Stjórn Vöku starfsárið 2026-2027: * Formaður: Birgir Ari Óskarsson * Varaformaður: Elín Karlsdóttir * Oddviti: Andrea Edda Guðlaugsdóttir * Ritari: Benjamín Þorri Bergsson * Gjaldkeri: Bríet Magnúsdóttir * Skemmtanastjóri: Sölvi Jónsson * Ritstjóri: Anna María Allawawi Sonde * Markaðsstjóri: Ugla Ósk Bæhrenz * Alþjóðafulltrúi: Atli Ársælsson * Framkvæmdastjóri: Kristján Dagur Jónsson * Vefstjóri: Hákon Snorri B. Rúnarsson * Nýliðunarfulltrúi: Jökull Eyfjörð Ingvarsson * Meðstjórnendur: Ari Jónsson, Freyja Van de Putte, Ísabella Elín Þórhallsdóttir, Júlía Rós Viðarsdóttir, Kjartan Leifur Sigurðsson, Sóley Halldórsdóttir == Stúdentaráðsliðar Vöku 2025-2026 == Vaka bar sigur úr býtum í kosningum til stúdentaráðs árið 2025 og hlaut 10 menn kjörna. Var Arent Orri Jónsson Claessen kjörin forseti stúdentaráðs og Sylvía Martinsdóttir varaformaður. Einnig voru kjörin á skrifstofu stúdentaráðs Valgerður Laufey Guðmundsdóttir og Viktor Pétur Finnsson. === Háskólaráðsliði Vöku 2024-2026: === Viktor Pétur Finnsson === Stúdentaráðsliðar Vöku 2025-2026: === ==== Félagsvísindasvið ==== Andrea Edda Guðlaugsdóttir Kjartan Leifur Sigurðsson Guðrún Brynjólfsdóttir Jón Gnarr (yngri) Varafulltrúi: Andrea Ösp Hansen Varafulltrúi: Oliver Einar Nordquist Varafulltrúi: Elí Tómas Kurtsson Varafulltrúi: Drífa Lýðsdóttir ==== Heilbrigðisvísindasvið ==== Eiríkur Kúld Viktorsson Viktoría Tea Vökudóttir Varafulltrúi: Guðlaug Embla Hjartardóttir Varafulltrúi: Kolbrún Sara Haraldsdóttir ==== Menntavísindasvið ==== Gunnar Ásgrímsson Halldóra Elín Einarsdóttir Varafulltrúi: María Mist Guðmundsdóttir Varafulltrúi: Birkir Snær Sigurðsson ==== Verkfræði- og náttúruvísindasvið ==== Sófus Máni Bender Varafulltrúi: Guðný Helga Sæmundssen ==== Hugvísindasvið ==== Diljá Valsdóttir Varafulltrúi: Anna Sóley Jónsdóttir == Stúdentaráð og stjórn Vöku í gegnum árin == {| class="wikitable mw-collapsible" |+Stúdentaráðsliðar Vöku 2024-25 !Svið !Nafn |- |Félagsvísindasvið |Júlíus Viggó Ólafsson |- |Félagsvísindasvið |Ragnheiður Geirsdóttir |- |Félagsvísindasvið |Birkir Snær Brynleifsson |- |Heilbrigðisvísindasvið |Tinna Eyvindardóttir |- |Heilbrigðisvísindasvið |Eiríkur Kúld Viktorsson |- |Menntavísindasvið |Gunnar Ásgrímsson |- |Menntavísindasvið |Ásthildur Bertha Bjarkadóttir |- |Verkfræði- og náttúruvísindasvið |Jóhann Almar Sigurðsson |- |Hugvísindasvið |Anna Sóley Jónsdóttir |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |+Stjórn Vöku 2024-25 !Staða !Nafn |- |Formaður |Sæþór Már Hinriksson |- |Varaformaður |Alda María Þórðardóttir |- |Oddviti |Júlíus Viggó Ólafsson |- |Ritari |Viktoría Tea Vökudóttir |- |Gjaldkeri |Kristófer Breki Halldórsson |- |Skemmtanastjóri |Íris Gunnarsdóttir |- |Útgáfustjóri |Hannes Lúðvíksson |- |Markaðsfulltrúi |Tinna Eyvindardóttir |- |Alþjóðafulltrúi |Jóhann Almar Sigurðsson |- |Meðstjórnandi |Birkir Snær Brynleifsson |- |Meðstjórnandi |Dagur Kárason |- |Meðstjórnandir |Eiríkur Kúld Viktorsson |- |Meðstjórnandi |Fannar Gíslason |- |Meðstjórnandi |Kjartan Leifur Sigurðsson |- |Meðstjórnandi |Ragnheiður Arnarsdóttir |- |Meðstjórnandi |Signý Pála Pálsdóttir |} == Tilvísanir == <references responsive /> == Tenglar == * [http://vakafls.is Heimasíða Vöku] [[Flokkur:Háskóli Íslands]] [[Flokkur:Íslensk nemendafélög]] {{s|1935}} qezr04l4wm62lrocdbqhwristg294bm 0 146524 1981404 1978506 2026-10-02T08:56:22Z Nipas2 54688 núverandi meistarar 1981404 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=2 |núverandi meistarar={{Lið Breiðablik}} (2026) |sigursælasta lið= |heimasíða=[https://www.ksi.is www.ksi.is] }} '''Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu''' er útsláttarkeppni í [[knattspyrna|knattspyrnu]] kvenna á [[Ísland]]i á vegum KSÍ. ==Sigurvegarar== {| class="wikitable" !style="background:silver;" | Ár !style="background:silver;" | Sigurvegari !style="background:silver;" | Úrslit !style="background:silver;" | 2. sæti |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1992|1992]]||{{Lið Breiðablik}}|| 0-3 ||{{Lið ÍA}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1993|1993]]||{{Lið Breiðablik}}|| 4-2 ||{{Lið ÍA}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1994|1994]]||{{Lið KR}}|| 3-1 ||{{Lið ÍA}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1995|1995]]||{{Lið Breiðablik}}|| 0-1 ||{{Lið KR}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1996|1996]]||{{Lið Breiðablik}}|| 3-0 og 1-0 ||{{Lið Valur}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1997|1997]]||{{Lið KR}}|| 3-1 ||{{Lið Breiðablik}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 1998|1998]]||{{Lið KR}}|| 1-4 ||{{Lið Breiðablik}} |- || 1999 || colspan="3" style="text-align:center" | Ekki keppt |- || 2000 || colspan="3" style="text-align:center" | Ekki keppt |- || 2001 || colspan="3" style="text-align:center" | Ekki keppt |- || 2002 || colspan="3" style="text-align:center" | Ekki keppt |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2003|2003]]||{{Lið KR}}|| 1-3 ||{{Lið Breiðablik}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2004|2004]]||{{Lið KR}}|| 1-2 ||{{Lið Valur}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2005|2005]]||{{Lið Valur}}|| 10-0 ||{{Lið ÍBV}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2006|2006]]||{{Lið Breiðablik}}|| 5-1 ||{{Lið Valur}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2007|2007]]||{{Lið Valur}}|| 8-1 ||{{Lið Breiðablik}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2008|2008]]||{{Lið Valur}}|| 2-1 ||{{Lið KR}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2009|2009]]||{{Lið Valur}}|| 2-1 ||{{Lið KR}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2010|2010]]||{{Lið Valur}}|| 4-0 ||{{Lið Breiðablik}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2011|2011]]||{{Lið Valur}}|| 3-1 ||{{Lið Þór/KA}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2012|2012]]||{{Lið Stjarnan}}|| 3-1 ||{{Lið Valur}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2013|2013]]||{{Lið Þór/KA}}|| 0-0 (4-1) ||{{Lið Stjarnan}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2014|2014]]||{{Lið Stjarnan}}|| 0-1 ||{{Lið Breiðablik}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2015|2015]]||{{Lið Stjarnan}}|| 4-1 ||{{Lið Breiðablik}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2016|2016]]||{{Lið Breiðablik}}|| 0-0 (4-3) ||{{Lið Stjarnan}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2017|2017]]||{{Lið Stjarnan}}|| 0-3 ||{{Lið Breiðablik}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2018|2018]]||{{Lið Þór/KA}}|| 3-0 ||{{Lið ÍBV}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2019|2019]]||{{Lið Breiðablik}}|| 5-0 ||{{Lið Þór/KA}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2020|2020]]||{{Lið Valur}}|| 1-2 ||{{Lið Selfoss}} |- || 2021 || colspan="3" style="text-align:center" | Ekki keppt vegna COVID-19 |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2022|2022]]||{{Lið Valur}}|| 0-0 (4-2) ||{{Lið Breiðablik}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2023|2023]]||{{Lið Valur}}|| 0-0 (3-4) ||{{Lið Stjarnan}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2024|2024]]||{{Lið Valur}}|| 1-1 (4-5) ||{{Lið Víkingur R.}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2025|2025]]||{{Lið Breiðablik}}|| 0-1 ||{{Lið Valur}} |- ||[[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2026|2026]]||{{Lið Breiðablik}}|| 3-1 ||{{Lið FH}} |} == Flestir sigrar == ''Listinn er fengin af síðu [[Knattspyrnusamband Íslands|KSÍ]]. {| class="wikitable" |- ! Félag ! Titlar ! Ár |- | {{Lið Breiðablik}} | 10 | 1993, 1996, 1998, 2003, 2006, 2014, 2016, 2017, 2019, 2026 |- | {{Lið Valur}} | 9 | 2004, 2005, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2022, 2025 |- | {{Lið Stjarnan}} | 3 | 2012, 2015, 2023 |- | {{Lið KR}} | 3 | 1994, 1995, 1997 |- | {{Lið Þór/KA}} | 2 | 2013, 2018 |- | {{Lið ÍA}} | 1 | 1992 |- | {{Lið Selfoss}} | 1 | 2020 |- | {{Lið Víkingur R.}} | 1 | 2024 |} == Heimildaskrá == {{reflist|2}} == Heimild == *{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/?motnumer=13205|title=Meistarakeppni kvenna 1992|work=KSÍ|accessdate=17. september 2018}} *{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/?motnumer=373673|title=Meistarakeppni kvenna 2018|work=KSÍ|accessdate=17. september 2018}} {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} [[Flokkur:Íslenskar knattspyrnudeildir]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnumót]] ifhg5pkgev42g34ddft1l0hbx34pjl7 0 147187 1981324 1956292 2026-10-01T16:05:28Z TKSnaevarr 53243 1981324 wikitext text/x-wiki ::: ''Þetta er kínverskt nafn: kenni- eða fjölskyldunafnið er Li, eiginnafnið er Keqiang.'' {{Forsætisráðherra | nafn = Li Keqiang | nafn_á_frummáli = {{Nobold|李克强}} | mynd = Shinzō Abe Li Keqiang 20191225 (1) (cropped).jpg | myndatexti1 = Li Keqiang árið 2019. | titill= Forsætisráðherra Alþýðulýðveldisins Kína | stjórnartíð_start = [[15. mars]] [[2013]] | stjórnartíð_end = [[11. mars]] [[2023]] | forseti = [[Xi Jinping]] | forveri = [[Wen Jiabao]] | eftirmaður = [[Li Qiang]] | fæðingarnafn = Li Keqiang | fæddur = {{Fæðingardagur|1955|7|1}} | fæðingarstaður = [[Hefei]], [[Anhui]], [[Kína]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2023|10|27|1955|7|1}} | dánarstaður = [[Sjanghaí]], [[Kína]] | stjórnmálaflokkur = [[Kommúnistaflokkur Kína]] | starf = Stjórnmálamaður | maki = Cheng Hong | börn = 1 | háskóli = [[Háskólinn í Peking]] }} '''Li Keqiang''' (kínverska: 李克强; 1. júlí 1955 – 27. október 2023) var [[Kína|kínverskur]] stjórnmálamaður sem var forsætisráðherra [[Alþýðulýðveldið Kína|Alþýðulýðveldisins Kína]] frá 2013 til 2023. Li var hagfræðingur að mennt<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/2013130319411/stadfestu-skipun--li-keqiang-i-embaetti-forsaetisradherra-kina|titill=Staðfestu skipun Li Keqiang í embætti forsætisráðherra Kína|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2013|mánuður=23. október|árskoðað=2018|mánuðurskoðað=23. október}}</ref> og var einn af helstu stjórnendum kínverskrar fjárhags-, utanríkis- og öryggisstefnu á ráðherratíð sinni. Hann var jafnframt næstráðandi í fastanefnd stjórnmálanefndar [[Kommúnistaflokkur Kína|Kommúnistaflokks Kína]], sem fer með æðstu völd í landinu. Li var einn af helstu leiðtogum „[[Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína|fimmtu valdakynslóðar]]“ Alþýðulýðveldisins ásamt aðalritaranum og forsetanum [[Xi Jinping]]. Li komst til metorða með starfi sínu í ungliðahreyfingu Kommúnistaflokksins. Frá 1998 til 2004 var Li landstjóri [[Henan]] og flokksritari héraðsdeildar flokksins þar. Frá 2004 til 2007 var hann flokksritari í [[Liaoning]], sem var æðsta stjórnmálaembætti héraðsins. Frá 2008 til 2013 var Li aðstoðarforsætisráðherra<ref>{{Tímarit.is|6013315|Umbætur mega ekki bíða|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=19. mars 2012|blaðsíða=14}}</ref> í ríkisstjórn [[Wen Jiabao]] og fór fyrir ráðuneyti sem sneri meðal annars að fjárhagsþróun, verðstýringu, loftslagsbreytingum og [[þjóðhagfræði]]stjórn. Vegna reynslu sinnar úr ungliðahreyfingunni var gjarnan litið á Li sem bandamann fyrrum flokksleiðtogans [[Hu Jintao]]. Li varð forsætisráðherra árið 2013 og stóð fyrir forgangsbreytingu kínversku stjórnarinnar úr áherslu á útflutningsþróun í aukna áherslu á neyslu innanlands. Li var einnig einn helsti hvatamaðurinn að „dýpkandi umbótum“ sem tilkynntar voru haustið 2013. Eftir að Xi Jinping varð forseti Kína var Li Keqiang eini meðlimurinn í flokksráði Kommúnistaflokksins sem ekki var í innsta hring Xi. Li tapaði sæti sínu í fastanefnd stjórnmálanefndar flokksins í október 2022 og var leystur af hólmi sem forsætisráðherra af bandamanni Xi, [[Li Qiang]], í mars næsta ár.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20232480635d/fyrr-verandi-for-saetis-rad-herra-kina-latinn|titill=Fyrr­verandi for­sætis­ráð­herra Kína látinn |útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags=27. október 2023|skoðað=27. október 2023|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Náinn bandamaður Xi verður forsætisráðherra|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2023/03/11/nainn_bandamadur_xi_verdur_forsaetisradherra/|dags=11. mars 2023|skoðað=14. mars 2023|útgefandi=[[mbl.is]]}}</ref> Li Keqiang lést úr skyndilegu hjartaáfalli í [[Sjanghaí]] þann 27. október 2023, innan við ári eftir að hann lét af embætti forsætisráðherra.<ref>{{Vefheimild|titill=Fyrrverandi forsætisráðherra Kína látinn |url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2023/10/27/fyrrverandi_forsaetisradherra_kina_latinn/|dags=27. október 2023|skoðað=27. október 2023|útgefandi=[[mbl.is]]}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Wen Jiabao]] | eftir=[[Li Qiang]]| titill=Forsætisráðherra Alþýðulýðveldisins Kína| frá=[[15. mars]] [[2013]]| til=[[11. mars]] [[2023]]| }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Alþýðulýðveldisins Kína}} {{fd|1955|2023}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Alþýðulýðveldisins Kína]] 4orz78l6oq3ycxf2gyq1zlewsfpamyt 0 147679 1981415 1955679 2026-10-02T11:10:30Z TKSnaevarr 53243 1981415 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Jamal Khashoggi | nafn_á_frum= {{nobold|جمال أحمد خاشقجي}}‎ | búseta = | mynd = Jamal Khashoggi in March 2018 (cropped).jpg | myndastærð = 200px | myndatexti = {{small|Jamal Khashoggi árið 2018.}} | fæðingardagur = [[13. október]] [[1958]] | fæðingarstaður = [[Medina]], [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|2018|10|2|1958|10|13}} | dauðastaður = [[Istanbúl]], [[Tyrkland]]i | orsök_dauða = Myrtur | þekkt_fyrir = | stjórnmálaflokkur = | starf = Blaðamaður | trú = | maki = Rawia al-Tunisi (skilin) | börn = 4 | foreldrar = | undirskrift = }} '''Jamal Ahmad Khashoggi''' (13. október 1958 – 2. október 2018) var [[Sádi-Arabía|sádi-arabískur]] blaðamaður, rithöfundur og ritstjóri og framkvæmdastjóri fréttastofunnar ''Al-Arab News''. Hann var myrtur í ræðismannsskrifstofu Sáda í [[Istanbúl]] þann 2. október 2018 af útsendurum sádi-arabísku ríkisstjórnarinnar. Hann hafði einnig verið ritstjóri sádi-arabíska fréttablaðsins ''Al Watan'' og hafði þar birt fjölda greina eftir umbótasinnaða Sáda.<ref name=afb>{{Vefheimild |höfundur=Paul Hendley|titill=Saudi newspaper head resigns after run-in with conservatives |url=https://en.hdhod.com/Saudi-newspaper-head-resigns-after-run-in-with-conservatives_a3996.html |tungumál= enska|mánuðurskoðað=26. nóvember|árskoðað=2018 |útgefandi=Al Hdhod |mánuður= 17. maí|ár=2010}}</ref> Khashoggi hafði í pistlum sínum (sér í lagi í blaðinu ''[[The Washington Post]]'') mælt með því að sádi-arabísk yfirvöld hefðu hemil á harðlínumönnum sem vilja stjórna ríkinu í samræmi við strangan [[Wahhabismi|wahhabisma]]<ref name="cnnkhashoggi">{{Vefheimild |titill=Jamal Khashoggi was a journalist, not a jihadist |url=https://edition.cnn.com/2018/10/22/opinions/khashoggi-was-journalist-not-jihadist-bergen/index.html |útgefandi=CNN |tungumál= enska|mánuður=22. október|ár=2018|mánuðurskoðað=26. nóvember|árskoðað=2018}}</ref> og hafði kallað eftir því að Sádar reyndu að „samræma [[Veraldarhyggja|veraldarhyggju]] og [[íslam]], líkt og gert hefur verið í Tyrklandi“.<ref name="cnnkhashoggi"/> Khashoggi hafði á yngri árum átt í tengslum við [[Bræðralag múslima]] og hafði í seinni tíð lýst yfir þeirri skoðun sinni að ekki væri hægt að koma á lýðræði í arabaríkjum án þess að viðurkenna að [[Íslamismi|íslömsk stjórnmálastefna]] væri hluti af þeim.<ref name="ftimes">{{Vefheimild |titill=Jamal Khashoggi, journalist who spoke truth to power, 1958–2018 |url=https://www.ft.com/content/425833b0-d445-11e8-a854-33d6f82e62f8 |útgefandi=Financial Times |mánuður=20. október|ár=2018|tungumál= enska}}</ref> Khashoggi komst í kynni við [[Osama bin Laden]] á árum bin Ladens í [[Stríð Sovétmanna í Afganistan|stríðinu í Afganistan]] og tók nokkur viðtöl við hann.<ref name="laden">{{Vefheimild |titill=Missing Saudi journalist Jamal Khashoggi's ties to Osama bin Laden explained |url=https://globalnews.ca/news/4545784/jamal-khashoggi-osama-bin-laden/ |útgefandi=Global News |mánuður=13. október|ár=2018|tungumál= enska|mánuðurskoðað=26. nóvember|árskoðað=2018}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Last bastion: Saudi Arabia's silent battle to halt history |url=http://www.spiegel.de/international/world/last-bastion-saudi-arabia-s-silent-battle-to-halt-history-a-768368.html |mánuðurskoðað=26.nóvember|árskoðað=2018|útgefandi=''[[Der Spiegel]]'' |mánuður=14. júní|ár=2011 |author=Susanne Koelbl|staður=Ríad|tungumál= enska}}</ref> Khashoggi flúði frá Sádi-Arabíu í september árið 2017 og fór í sjálfskipaða útlegð. Hann sagði að sádi-arabíska ríkisstjórnin hefði gert [[X (samfélagsmiðill)|Twitter]]-aðgang hans upptækan og hóf í auknum mæli að skrifa greinar þar sem hann gagnrýndi stjórnvöld Sádi-Arabíu. Khashoggi var sér í lagi mjög gagnrýninn í garð sádi-arabíska krónprinsins [[Mohammad bin Salman|Múhameðs bin Salman]] og föður hans, [[Salman bin Abdul Aziz al-Saud|Salmans konungs]]. Khashoggi var hlynntur sumum umbótum krónprinsins, eins og þeirri að veita konum ökuréttindi, en mótmælti öðrum aðgerðum, sér í lagi handtöku stjórnvalda á mótmælendum og aðgerðasinnum eins og kvenréttindakonunni [[Loujain al-Hathloul]]. Hann gagnrýndi einnig hernaðarinngrip Sáda í [[Borgarastyrjöldin í Jemen (2015–)|borgarastyrjöldina í Jemen]]. Í apríl 2018 sagði Khashoggi um krónprinsinn: „Það er rétt hjá krónprinsinum að frelsa Sádi-Arabíu undan íhaldssömu trúarofstæki en rangt hjá honum að breiða út nýja tegund af ofstæki sem er, þótt hún sé kannski frjálslyndari og boðlegri í augum vesturheims, ekkert síður óumburðarlynd gagnvart hvers kyns andófi.“<ref>{{Vefheimild |titill=By blaming 1979 for Saudi Arabia’s problems, the crown prince is peddling revisionist history |url=https://www.washingtonpost.com/news/global-opinions/wp/2018/04/03/by-blaming-1979-for-saudi-arabias-problems-the-crown-prince-is-peddling-revisionist-history/?utm_term=.08392bc3fbe9 |útgefandi=The Washington Post |höfundur=Jamal Khashoggi|mánuður=3. apríl|ár=2018|mánuðurskoðað=26. nóvember|árskoðað=2018|tungumál= enska}}</ref> Khashoggi gekk inn í sádi-arabísku ræðismannsbygginguna í Istanbúl þann 2. október árið 2018 en kom aldrei aftur út. Eftir að fréttir bárust um að hann hefði verið myrtur og skorinn í búta þar inni hófu tyrkneskir og sádi-arabískir embættismenn rannsókn á ræðismannsbyggingunni þann 15. október. Í fyrstu neituðu stjórnvöld Sáda því að Khashoggi hefði dáið inni í byggingunni og héldu því fram að hann hefði yfirgefið ræðismannsskrifstofuna á lífi. Þann 20. október viðurkenndu stjórnvöldin að Khashoggi hefði verið drepinn inni í byggingunni en héldu því fram að hann hefði verið kyrktur til bana eftir að slagsmál brutust út. Sádar breyttu framburði sínum aftur þann 25. október þegar ríkissaksóknari Sádi-Arabíu lýsti því yfir að morðið hefði verið skipulagt fyrirfram.<ref>{{Vefheimild|titill=Sádar segja nú morðið á Khashoggi að yfirlögðu ráði|url=https://www.visir.is/g/2018181029315|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2018|mánuður=25. október|árskoðað=2018|mánuðurskoðað=31. október}}</ref> Þann 16. nóvember árið 2018 ályktaði [[bandaríska leyniþjónustan]] að krónprinsinn Múhameð bin Salman hefði fyrirskipað morðið á Khashoggi.<ref>{{Vefheimild|titill=CIA segir krónprinsinn hafa fyrirskipað morðið|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2018/11/17/cia_segir_kronprinsinn_hafa_fyrirskipad_mordid/|útgefandi=''[[mbl.is]]''|ár=2018|mánuður=17. nóvember|árskoðað=2018|mánuðurskoðað=17. nóvember}}</ref> [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseti sagði leyniþjónustuna síðar hafa rangt fyrir sér og sagði að rannsóknin yrði að halda áfram. Þann 23. desember 2019 voru fimm menn dæmdir til dauða fyrir morðið á Khashoggi.<ref>{{Vefheimild|titill=Fimm dæmdir til dauða fyrir morð á blaðamanni|url=https://www.frettabladid.is/frettir/fimm-daemdir-til-dauda-fyrir-mord-bladamanni/|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|ár=2019|mánuður=23. desember|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=8. janúar|safnslóð=https://web.archive.org/web/20211021212036/https://www.frettabladid.is/frettir/fimm-daemdir-til-dauda-fyrir-mord-bladamanni/|safndags=21. október 2021}}</ref> [[Mannréttindavaktin]], [[Amnesty International]] og [[Blaðamenn án landamæra]] fordæmdu dóminn og sögðu réttarhöldin ekki hafa litið til hlutar krónprinsins eða annarra valdamanna Sádi-Arabíu í morðinu. Stjórnvöld Tyrklands tóku í sama streng og sögðu að skipuleggjendum morðsins hefði verið tryggð friðhelgi.<ref>{{Vefheimild|titill=Dómar í Khashoggi-máli fordæmdir|url=https://www.ruv.is/frett/domar-i-khashoggi-mali-fordaemdir|útgefandi=[[RÚV]]|ár=2019|mánuður=24. desember|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=8. janúar|höfundur=Kristján Róbert Kristjánsson}}</ref> Árið 2021 birti ríkisstjórn [[Joe Biden]] Bandaríkjaforseta tveggja ára gamla skýrslu þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að krónprinsinn hefði veitt samþykki fyrir morðinu á Khashoggi.<ref>{{Vefheimild|titill=Krónprinsinn hafi veitt samþykki fyrir morðinu|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2021/02/26/kronprinsinn_hafi_veitt_samthykki_fyrir_mordinu/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2021|mánuður=26. febrúar|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=28. febrúar}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{fd|1958|2018}} {{DEFAULTSORT:Khashoggi, Jamal}} [[Flokkur:Myrtir blaðamenn]] [[Flokkur:Sádi-arabískir blaðamenn]] fgmc62z7n21pkcnf81ulf5yawv4ni6e 0 154422 1981323 1761527 2026-10-01T16:04:06Z TKSnaevarr 53243 1981323 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Carrie Lam | nafn_á_frummáli = {{nobold|林鄭月娥}} | mynd = 港府執意推進《逃犯條例》修法民陣謹慎動員民眾抗爭1 (cropped).jpg | myndatexti1 = Carrie Lam árið 2019. | titill= Stjórnarformaður Hong Kong | stjórnartíð_start = 1. júlí 2017 | stjórnartíð_end = 30. júní 2022 | forseti = [[Xi Jinping]] | forsætisráðherra = [[Li Keqiang]] | forveri = [[Leung Chun-ying]] | eftirmaður = [[John Lee Ka-chiu]] | fæðingarnafn = Cheng Yuet-ngor | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1957|5|13}} | fæðingarstaður = [[Hong Kong]] | maki = {{gifting|Lam Siu-por|1984}} | börn = 2 | háskóli = [[Háskólinn í Hong Kong]] |undirskrift = Carrie Lam English signature.svg }} '''Carrie Lam Cheng Yuet-ngor''' (f. 13. maí 1957) er [[Kína|kínverskur]] stjórnmálamaður frá [[Hong Kong]] sem var stjórnarformaður heimastjórnar Hong Kong frá árinu 2017 til ársins 2022. Lam var kjörin í embætti stjórnarformanns Hong Kong árið 2017. [[Xi Jinping]], forseti Alþýðulýðveldisins Kína, sór hana í embættið þann 1. júlí, þegar 20 ár voru liðin frá því að Bretar skiluðu stjórn Hong Kong til Kína. Lam er talin mjög höll undir meginlandsstjórn alþýðulýðveldisins og þúsundir Hong Kong-búa mótmæltu embættistöku hennar af ótta við að stjórn hennar myndi skerða sérstöðu og sjálfstjórn borgarinnar.<ref>{{Vefheimild|titill=Segja samning við Breta engu skipta|url=https://www.vb.is/frettir/segja-samning-vid-breta-engu-skipta/139330/|útgefandi=''Viðskiptablaðið''|ár=2017|mánuður=1. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=2. október}}</ref> Frá júní 2019 hafa [[Mótmælin í Hong Kong 2019–20|fjöldamótmæli farið fram]] í Hong Kong gegn stjórn Lam. Mótmælin hófust vegna umdeilds lagafrumvarps sem Lag hugðist setja sem átti að heimila framsal á brotafólki frá Hong Kong til meginlandsins, til [[Makaó]] og til [[Taívan]].<ref name=12júnímbl>{{Vefheimild|titill=Mót­mæli magn­ast í Hong Kong|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/06/12/motmaeli_magnast_i_hong_kong/|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuður=12. júní|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=2. október}}</ref> Í upphafi mótmælanna sagði Lam að um væri að ræða „skipulagðar óeirðir“ og sagði að ofbeldi sem brotist hefði út milli mótmælenda og lögreglu væru „óásættanleg“.<ref>{{Vefheimild|titill=Segir mótmæli gærdagsins „skipulagðar óeirðir“|url=https://www.ruv.is/frett/segir-motmaeli-gaerdagsins-skipulagdar-oeirdir|útgefandi=RÚV|ár=2019|mánuður=13. júní|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=2. október|höfundur=Ævar Örn Jósepsson}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Segir mót­mælin í Hong Kong vera skipu­lagðar ó­eirðir|url=https://www.frettabladid.is/frettir/segir-motmaelin-i-hong-kong-vera-skipulagdar-oeirdir/|útgefandi=''Fréttablaðið''|ár=2019|mánuður=12. júní|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=2. október|höfundur=Oddur Ævar Gunnarsson}}</ref> Þann 15. júní lýsti Lam því yfir að framsalsfrumvarpinu hefði verið frestað<ref>{{Vefheimild|titill=Stjórn­völd í Hong Kong hætta við áform|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/06/15/stjornvold_i_hong_kong_haetta_vid_aform/|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuður=15. júní|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=2. október}}</ref> og þann 9. júlí lýsti hún því yfir að frumvarpið væri „dautt“.<ref>{{Vefheimild|titill=Framsals­frum­varpið „dautt“|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/07/09/framsalsfrumvarpid_dautt/|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuður=9. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=2. október}}</ref> Frumvarpið var síðan formlega dregið til baka þann 4. september.<ref>{{Vefheimild|titill=Umdeilt frumvarp formlega dregið til baka|url=https://www.ruv.is/frett/umdeilt-frumvarp-formlega-dregid-til-baka|útgefandi=RÚV|ár=2019|mánuður=4. september|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=2. október}}</ref> Tveimur dögum fyrr sagði Lam að hún myndi segja af sér sem stjórnarformaður ef hún gæti og sagðist hafa „mjög takmarkað vald“ til að leysa áframhaldandi deilur í Hong Kong þar sem stjórnvöld Alþýðulýðveldisins litu nú á óeirðirnar sem þjóðarör­ygg­is- og full­veld­is­vanda fyr­ir Kína.<ref>{{Vefheimild|titill=Lam: Myndi hætta ef hún gæti|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/09/02/lam_myndi_haetta_ef_hun_gaeti/|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuður=2. september|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=2. október}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Leung Chun-ying]]| eftir=[[John Lee]]| titill=Stjórnarformaður Hong Kong| frá=[[1. júlí]] [[2017]]| til=[[30. júní]] [[2022]]| }} {{Töfluendir}} {{DEFAULTSORT:Lam, Carrie}} {{f|1957}} [[Flokkur:Stjórnarformenn Hong Kong]] o2feppz2qdppi85s525f9pkcuwsya3h 0 157195 1981320 1955988 2026-10-01T15:16:50Z TKSnaevarr 53243 1981320 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Louis Renault | mynd = Louis Renault jurist.gif | myndatexti = | fæðingardagur = [[21. maí]] [[1843]] | fæðingarstaður = [[Autun]], [[Frakkland]]i | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1918|2|8|1844|10|27}} | dauðastaður = [[Barbizon]], [[Frakkland]]i | þekkt_fyrir = | stjórnmálaflokkur = | háskóli = [[Háskólinn í Búrgúnd]] | þjóðerni = [[Frakkland|Franskur]] | starf = Dómari, lögfræðingur | maki = Juliette Thiaffait (g. 1873) | trú = | verðlaun = [[File:Nobel prize medal.svg|15px]] [[Friðarverðlaun Nóbels]] (1907) | undirskrift = }} '''Louis Renault''' (21. maí 1843 – 8. febrúar 1918) var [[Frakkland|franskur]] prófessor í [[Alþjóðaréttur|alþjóðarétti]]. Hann hlaut [[friðarverðlaun Nóbels]] árið 1907. == Æviágrip == Louis Renault var sonur bóksala og hóf störf við [[Háskólinn í Búrgúnd|lagaháskólann í Dijon]] árið 1868. Hann varð kennari við lagaháskólann í París árið 1873 og varð prófessor í þjóðarétti við sömu stofnun árið 1881. Frá árinu 1890 starfaði Remault sem lögfræðiráðgjafi utanríkisráðherra Frakklands og síðan sem dómari við [[Fasti gerðardómurinn|Fasta gerðardóminn]] í [[Haag]]. Hann var jafnframt virkur meðlimur í [[Þjóðaréttarstofnunin]]ni. Louis Renault var í forsvari fyrir stofnun alþjóðlegra gerðardómstóla. Hann var fulltrúi Frakka ásamt [[Paul Henri Balluet d'Estournelles de Constant]] og [[Léon Bourgeois]] á [[Friðarráðstefnurnar í Haag|friðarráðstefnunum í Haag]] árin 1899 og 1907. Árið 1900 varð Renault heiðursdoktor við [[Jagielloński-háskólinn í Kraká|Jagielloński-háskólann í Kraká]].<ref>[https://www.uj.edu.pl/uniwersytet/nagrody-i-wyroznienia/doktorzy-hc Doktorzy ''honoris causa''], á heimasíðu [[Jagielloński-háskólinn í Kraká|Jagielloński-háskólans í Kraká]].</ref> Renault varð jafnframt meðlimur í frönsku siðfræði- og stjórnmálafræðiakademíunni árið 1901 og hlaut [[friðarverðlaun Nóbels]] ásamt [[Ernesto Teodoro Moneta]] árið 1907. Frá 1916 til 1918 stýrði Renault Hjálparsamtökum fyrir særða hermenn (fr. ''Société de Secours aux Blessés Militaires''), sem rann árið 1940 inn í franska [[Rauði krossinn|Rauða krossinn]]. Árið 1873 kvæntist Renault Juliette Thiaffait.<ref> « Un Autunois prix Nobel de la paix il y a un siècle », article de Lucien Taupenot paru dans la revue « Images de Saône-et-Loire » n° 151 de septembre 2007 (page 21).</ref> == Minnisvarðar == Myndhöggvarinn [[Jules Chaplain]] bjó til bronsplötu með mynd af Louis Renault árið 1906. ==Ítarefni== * Paul Fauchille, ''Louis Renault (1843-1918) : sa vie, son œuvre'', París, Pedone, 1918. * ''L’œuvre internationale de Louis Renault'', Les éditions internationales, París, 1932, þrjú bindi. ==Tilvísanir== <references/> {{Friðarverðlaun Nóbels}} {{DEFAULTSORT:Renault, Louis}} {{fd|1844|1918}} [[Flokkur:Franskir dómarar]] [[Flokkur:Franskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Handhafar friðarverðlauna Nóbels]] dbgzuozcda70l4x0bzb3wmrwr8z6doi 0 161642 1981315 1955389 2026-10-01T13:46:48Z Makenzis 56151 1981315 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið |Fullt nafn=Fútbol Club Santa Coloma|Gælunafn=FCSC|Stytt nafn=|Stofnað=1986|Leikvöllur=Estadi Nacional|Stærð=3.306 áhorfendur |Stjórnarformaður=Alain Molné Oviedo|Knattspyrnustjóri=Albert Jorquera |Deild=[[Primera Divisió]]|Tímabil=2025/26|Staðsetning=4. Sæti | pattern_la1 = _santacoloma1920h | pattern_b1 = _santacoloma1920h | pattern_ra1 = _santacoloma1920h | pattern_sh1 = _thinwhitebottom | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FF0000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _jomacrew19nw | pattern_b2 = _jomacrew19nw | pattern_ra2 = _jomacrew19nw | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 181146 | body2 = 181146 | rightarm2 = 181146 | shorts2 = 181146 | socks2 = 181146 | pattern_la3 = _partizani1718h | pattern_b3 = _partizani1718h | pattern_ra3 = _partizani1718h | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = FF0000 | body3 = FF0000 | rightarm3 = FF0000 | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF}} '''FC Santa Coloma''' er [[Knattspyrna|knattspyrnufélag]] frá [[Santa Coloma]] í [[Andorra]] ==Árangur í deild== {| class="wikitable" |- style="background:#EFEFEF" ! Tímabil ! Deild ! Sæti ! Leikir ! Sigrar ! Jafntefli ! Töp ! Mörk skoruð ! Mörk fengin á sig ! Stig |- | 2011–12 |[[Primera Divisió]] |style="background:silver" align=center|'''2''' |align=right|20||align=right|11||align=right|5||align=right|4 |align=right|56||align=right|17||align=right|'''38''' |- | 2012–13 |[[Primera Divisió]] |style="background:silver" align=center|'''2''' |align=right|20||align=right|10||align=right|9||align=right|1 |align=right|30||align=right|15||align=right|'''39''' |- | 2013–14 |[[Primera Divisió]] |style="background:gold" align=center|'''1''' |align=right|20||align=right|13||align=right|3||align=right|4 |align=right|50||align=right|12||align=right|'''42''' |- | 2014–15 |[[Primera Divisió]] |style="background:gold" align=center|'''1''' |align=right|20||align=right|13||align=right|3||align=right|4 |align=right|64||align=right|14||align=right|'''42''' |- | 2015–16 |[[Primera Divisió]] |style="background:gold" align=center|'''1''' |align=right|20||align=right|14||align=right|5||align=right|1 |align=right|44||align=right|8||align=right|'''47''' |- | 2016–17 |[[Primera Divisió]] |style="background:gold" align=center|'''1''' |align=right|27||align=right|18||align=right|6||align=right|3 |align=right|57||align=right|21||align=right|'''60''' |- | 2017–18 |[[Primera Divisió]] |style="background:gold" align=center|'''1''' |align=right|27||align=right|18||align=right|4||align=right|5 |align=right|62||align=right|20||align=right|'''58''' |- | 2018–19 |[[Primera Divisió]] |style="background:gold" align=center|'''1''' |align=right|27||align=right|15||align=right|9||align=right|3 |align=right|41||align=right|18||align=right|'''54''' |- | 2019–20 |[[Primera Divisió]] |style="background:silver" align=center|'''2''' |align=right|24||align=right|15||align=right|7||align=right|3 |align=right|48||align=right|12||align=right|'''51''' |- |} == Titlar == * '''[[Primera Divisió]] (13)''': 2000/2001, 2002/2003, 2003/2004, 2007/2008, 2009/2010, 2010/2011, 2013–14, 2014–15, 2015–16, 2016–17, 2017–18, 2018–19 * '''[[Copa Constitució]] (9):''' 1990/1991, 2000/2001, 2002/2003, 2003/2004, 2004/2005, 2005/2006, 2006/2007, 2008/2009, 2011/2012 * '''[[Supercopa Andorrana]] (4):''' 2003, 2005, 2007, 2008 ==Heimasíða== *https://www.fclubsantacoloma.net/ca/ [[Flokkur:Andorsk knattspyrnufélög]] [[Flokkur:stofnað 1986]] tmcjlgrkpl963wabg062k4ityucic9f 0 163486 1981329 1959144 2026-10-01T16:17:20Z TKSnaevarr 53243 1981329 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Annalena Baerbock | búseta = | mynd = 2024-05-27 Event, Konferenz, re-publica STP 5327 by Stepro (cropped).jpg | titill = Utanríkisráðherra Þýskalands | stjórnartíð_start = 8. desember 2021 | stjórnartíð_end = 6. maí 2025 | kanslari = [[Olaf Scholz]] | forveri = [[Heiko Maas]] | eftirmaður = [[Johann Wadephul]] | myndatexti1 = Annalena Baerbock árið 2024. | fæddur= {{fæðingardagur og aldur|1980|12|15}} | fæðingarstaður = [[Hannover]], [[Neðra-Saxland]]i, [[Vestur-Þýskaland]]i (nú [[Þýskaland]]i) | þjóðerni = [[Þýskaland|Þýsk]] | starf = Stjórnmálakona | stjórnmálaflokkur = [[Sambandið 90/Græningjarnir]] | háskóli = [[Hamborgarháskóli]]<br>[[London School of Economics]] | maki = Daniel Holefleisch | börn = 2 | undirskrift = Annalena Baerbock Signature.svg | heimasíða = [https://annalena-baerbock.de/ annalena-baerbock.de] }} '''Annalena Baerbock''' (f. 15. desember 1980) er [[Þýskaland|þýsk]] stjórnmálakona og fyrrverandi utanríkisráðherra Þýskalands. Hún var annar tveggja leiðtoga þýsku [[Sambandið 90/Græningjarnir|Græningjanna]] ásamt [[Robert Habeck]] frá árinu 2018 til ársins 2022. Hún var jafnframt frambjóðandi Græningja til embættis [[Kanslari Þýskalands|kanslara Þýskalands]] fyrir þingkosningar landsins í september 2021 og var álitin fyrsta kanslaraefni Græna flokksins með raunhæfa möguleika á að ná kjöri í embættið.<ref>{{Vefheimild|titill=Armin eða Annalena?|url=https://kjarninn.is/frettir/armin-eda-annalena/|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|höfundur=Arnar Þór Ingólfsson|ár=2021|mánuður=20. apríl|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> Annalena Baerbock hefur setið á þýska sambandsþinginu fyrir [[Brandenborg]]arkjördæmi frá árinu 2013.<ref>{{cite web |title=Landesverband Brandenburg: LDK in Potsdam 2013 |url=http://gruene-brandenburg.de/partei/parteitage/ldk-in-potsdam-2013/ |publisher=Grüne Brandenburg |access-date=24 April 2021 |archive-url=https://archive.today/20130412072413/http://gruene-brandenburg.de/partei/parteitage/ldk-in-potsdam-2013/ |archive-date=14. desember 2013 |language=de}}</ref> Hún var meðlimur í flokksráði Græningjanna frá 2012 til 2015 og var leiðtogi landsdeildar flokksins í Brandenborg frá 2009 til 2013. == Æviágrip == === Menntun === Baerbock nam stjórnmálafræði við Hamborgarháskóla frá 2000 til 2004 og útskrifaðist með mastersgráðu í [[Þjóðaréttur|þjóðarétti]] við [[London School of Economics|Hagfræði- og stjórnmálafræðiháskólann í London]] árið 2005. Frá 2009 til 2013 bjó hún sig undir doktorsnám í þjóðarétti við [[Fríháskólinn í Berlín|Fríháskólann í Berlín]] en hefur til þessa dags ekki lokið gráðunni.<ref name="Bundestag"/> === Stjórnmálaferill === Baerbock var leiðtogi [[Sambandið 90/Græningjarnir|Sambandsins 90/Græningjanna]] í Brandenborg frá 2009 til 2013. Hún var kjörin á þýska sambandsþingið árið 2013 og endurkjörin árið 2017.<ref>{{Vefheimild|tungumál=fr|höfundur=Sébastien Vannier|titill=L'écologiste Annalena Baerbock sera-t-elle la prochaine Merkel ?|url=https://www.euractiv.fr/section/politique/news/lecologiste-annalena-baerbock-sera-t-elle-la-prochaine-merkel/|vefsíða=www.euractiv.fr|ár=2019|mánuður=21. nóvemebr|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> Hún var talsmaður flokksins í loftslagsmálum.<ref name="Bundestag">{{Vefheimild|url=https://www.bundestag.de/abgeordnete/biografien#url=L2FiZ2VvcmRuZXRlL2Jpb2dyYWZpZW4vQi9iYWVyYm9ja19hbm5hbGVuYS81MTgwOTI=&mod=mod525246&dir=ltr|titill=Annalena Baerbock, Bündnis 90/Die Grünen|útgefandi=Sambandsþing Þýskalands|tungumál=þýska|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> ==== Kjör í formennsku Græningjanna ==== Baerbock er talin tilheyra raunræisvæng Græningjaflokksins. Hún var kjörin annar formaður Sambandsins 90/Græningjanna þann 28. janúar 2018 með 97,1% atkvæðanna.<ref>{{Vefheimild|tungumál=fr|titill=Allemagne. Annalena Baerbock, co-présidente des écologistes, sera-t-elle la prochaine chancelière ?|útgefandi=Ouest France|mánuður=21. nóvember|ár=2019|url=https://www.ouest-france.fr/europe/allemagne/allemagne-annalena-baerbock-co-presidente-des-ecologistes-sera-t-elle-la-prochaine-chanceliere-6618735}}</ref> [[Robert Habeck]] var kjörinn meðformaður flokksins ásamt Baerbock.<ref name="Le Monde 2018">[https://www.lemonde.fr/europe/article/2018/01/28/robert-habeck-la-nouvelle-figure-de-proue-des-verts-allemands_5248332_3214.html „Robert Habeck, la nouvelle figure de proue des Verts allemands“], ''[[Le Monde]]'', 28. janúar 2018.</ref> Sem leiðtogar hafa Baerbock og Habeck reynst farsælt og vinsælt tvíeyki<ref>{{Vefheimild|tungumál=fr|titill=Un duo triomphant|url=https://www.lesoir.be/260889/article/2019-11-17/un-duo-triomphant|útgefandi=''Le Soir Plus''|ár=2019|mánuður=17. nóvember|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref><ref>{{Vefheimild|tungumál=fr|titill=À Munich, Emmanuel Macron rencontre pour la première fois les Verts allemands|url=https://www.lexpress.fr/actualite/politique/lrem/a-munich-emmanuel-macron-rencontre-pour-la-premiere-fois-les-verts-allemands_2118383.html|útgefandi=''L'Express''|ár=2020|15. febrúar|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> og undir þeirra stjórn hafa Græningjarnir mælst með þremur fylgishæstu stjórnmálaflokkum Þýskalands þökk sé raunsærri nálgun þeirra og sáttastefnu.<ref>{{Vefheimild|tungumál=fr|titill=Pourquoi les Verts sont devenus si tendance en Allemagne|url=https://www.lesechos.fr/monde/europe/pourquoi-les-verts-sont-devenus-si-tendance-en-allemagne-143756|útgefandi=Les Echos|ár=2018|mánuður=29. október|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> Kosningaárángur Græningja á formannstíð Baerbock og Habeck vakti mikla athygli<ref>{{Vefheimild|tungumál=fr|titill=Allemagne: réélection triomphale du duo à la tête des Verts|url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/allemagne-reelection-triomphale-du-duo-a-la-tete-des-verts-20191116|vefsíða=lefigaro.fr|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> og leiddi til umræðu um að þau gætu orðið eftirmenn [[Angela Merkel|Angelu Merkel]] á kanslarastól.<ref>{{Vefheimild|tungumál=fr|titill=En Allemagne, les Verts rêvent de remplacer le SPD|url=https://www.lefigaro.fr/international/2019/03/14/01003-20190314ARTFIG00158-en-allemagne-les-verts-revent-de-remplacer-le-spd.php|útgefandi=''[[Le Figaro]]''|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> Velgengni þeirra var tengd við aukið fylgi umhverfishreyfinga í Evrópu.<ref>{{Vefheimild|tungumál=fr|titill=Comment la vague verte a submergé l’Europe|url=https://www.lefigaro.fr/international/comment-la-vague-verte-a-submerge-l-europe-20190529|útgefandi=''[[Le Figaro]]''|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> Þann 19. apríl 2021 var Baerbock formlega valin sem kanslaraefni Græningja í þingkosningum Þýskalands 2021. == Skoðanir == Annalena Baerbock hefur reynt að staðsetja Græningjaflokkinn sem „borgaralegan flokk“. Hún skilgreinir sig hvorki til vinstri né hægri<ref>{{Vefheimild|tungumál=fr|titill=Allemagne: en 40 ans, la métamorphose des Grünen|url=https://www.lefigaro.fr/international/allemagne-en-40-ans-la-metamorphose-des-grunen-20200110|útgefandi=''[[Le Figaro]]''|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> en styður bæði [[Evrópusambandið]] og markaðshagkerfið.<ref name=":0">{{Vefheimild|tungumál=fr|titill=Pourquoi les Verts sont devenus si tendance|url=https://www.lesechos.fr/2018/10/pourquoi-les-verts-sont-devenus-si-tendance-980293|útgefandi=Les Echos|ár=2018|mánuður=30. október|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> Hún hefur einnig lýst yfir vilja til þess að mynda [[samsteypustjórn]] með [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Þýskaland)|Kristilegum demókrötum]].<ref>{{Vefheimild|tungumál=fr-FR|titill=Congrès de la CDU : beaucoup de bruit pour rien|url=https://lvsl.fr/congres-de-la-cdu-allemande-beaucoup-de-bruit-pour-rien/|vefsíða=lvsl.fr|ár=2021|mánuður=20. febrúar 02-20|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> Baerbock hefur einkum sótt fylgi sitt til ungra kjósenda. Árið 2018 var einn af hverjum fjórum kjósendum Græningja á áldrinum 18 til 24 ára, sem var 12 % hlutfallshækkun á fimm árum.<ref name=":0" /> Græningjarnir eru á móti lagningu olíuleiðslunnar [[Nord Stream 2]] á milli Þýskalands og Rússlands og hafa látið þau orð falla að „aðeins kerfi [[Vladímír Pútín|Pútíns]] græði á henni“ og að hún „grafi undan utanríkisstefnu Þýskalands“.<ref>{{Vefheimild|tungumál=fr|höfundur=Odile Tsan|titill=Nord Stream 2 : À quoi jouent les Verts allemands ?|url=https://www.humanite.fr/nord-stream-2-quoi-jouent-les-verts-allemands-700795|útgefandi=''L'Humanité''|ár=2021|mánuður=1. mars|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}.</ref> == Umfjöllun == Árið 2021 taldi miðillinn ''[[Politico]]'' Baerbock meðal 28 voldugustu einstaklinga í Evrópu og þann þriðja voldugasta í flokknum ''Dreamers'' („dreymendur“).<ref>{{Vefheimild|tungumál=en|titill=Politico 28|url=https://www.politico.eu/politico-28-class-of-2021/|útgefandi=''Politico''|ár=2020|mánuður=26. nóvember|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> ==Einkahagir == Baerbock er gift stjórnmálaráðgjafanum Daniel Holefleisch og á með honum tvær dætur sem fæddar eru árin 2011 og 2015.<ref>{{Vefheimild|tungumál=de |höfundur=Cordula Eubel |titill=Für ihre Töchter |url=https://m.tagesspiegel.de/politik/moegliche-gruenen-parteichefin-baerbock-fuer-ihre-toechter/20703104.html |útgefandi=Tagesspiegel |ár=2020|mánuður=22. nóvember|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> Þau búa í [[Potsdam]] í [[Brandenborg]].<ref>{{Vefheimild|tungumál=en |höfundur=Laurenz Gehrke |titill=German Greens’ Annalena Baerbock: 5 things to know |url=https://www.politico.eu/article/germany-greens-annalena-baerbock-5-things-to-know/ |útgefandi=Politico Europe |ár=2021|mánuður=19. apríl|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. apríl}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Baerbock, Annalena}} {{f|1980}} [[Flokkur:Forsetar Allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna]] [[Flokkur:Utanríkisráðherrar Þýskalands]] pn4u9ufrv01bfmqkiizcee7dmvt1h8d 0 164824 1981397 1884241 2026-10-02T01:20:21Z MatthiasArmann 120431 1981397 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Richard Cantillon | mynd = Richardcantillonsignature.png | myndatexti = Undirskrift Cantillons | fæðingardagur = um [[1687]] | fæðingarstaður = Ballyheigue-sókn í Kerry-sýslu á [[Írland]]i | dauðadagur = talinn hafa látist [[14. maí]] [[1734]] | dauðastaður = [[London]] | þjóðerni = Írskur (franskur ríkisborgari frá 1708) | fræðasvið = [[Hagfræði]], bankastarfsemi | hafði_áhrif_á = Victor de Riqueti, markgreifi af Mirabeau, [[François Quesnay]], [[Adam Smith]] | framlög = ''Essai sur la nature du commerce en général'' (1755) }} '''Richard Cantillon''' (f. um [[1687]], d. líklega [[14. maí]] [[1734]]) var [[Írland|írskur]] bankamaður og [[Hagfræði|hagfræðingur]] sem gegndi veigamiklu hlutverki í þróun hagfræðinnar.<ref name="Woods2009">Woods 2009.</ref><ref name="Hayek1985-222">Hayek 1985, bls. 222.</ref> Í þekktasta riti sínu reyndi hann að skilgreina eðli hagkerfisins í heild og útskýra hvernig það virkaði. Hann setti fram kenningar um verðlag, [[laun]] og [[Vextir|vexti]] og um áhrif breytinga á peningamagni á verðlag og [[gengi]].<ref name="Woods2009" /> Hann fjallaði einnig um utanríkisviðskipti og greiðslujöfnuð.<ref name="Schumpeter1954-223">Schumpeter 1954, bls. 223.</ref> Hann var bankamaður í [[París]] og hagnaðist mjög á fjármálaviðskiptum í tengslum við Mississippi-kerfi [[John Law|Johns Laws]] á árunum 1718–1720.<ref name="Murphy1985-186">Murphy 1985, bls. 186.</ref> Ritið, ''Essai sur la nature du commerce en général'', kom út árið 1755, 21 ári eftir dauða hans. [[William Stanley Jevons]] kallaði það fyrsta kerfisbundna ritið um hagfræði.<ref name="Murphy1985-186" /> == Ævi og störf == === Uppruni === Lítið er vitað með vissu um ævi Cantillons.<ref name="Murphy1985-186" /> Jafnvel fæðingarár hans er óþekkt. Ýmist hefur verið miðað við árið 1680 eða 1697, en Antoin E. Murphy telur hvorugt ártalið nægilega vel rökstutt.<ref name="Murphy1985-198-199">Murphy 1985, bls. 198–199.</ref> Samkvæmt ''Dictionary of Irish Biography'' fæddist hann á árunum 1680–1690, líklegast árið 1687.<ref name="Woods2009" /> Cantillon var af [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskri]] ætt sem átti uppruna sinn að rekja til [[Normannar|norðmannsks]] riddara. Faðir hans, sem einnig hét Richard Cantillon, var frá Ballyheigue í Kerry-sýslu og móðir hans, Bridget Cantillon, frá Kilgobbin í Limerick-sýslu. Þau voru skyld og þurftu undanþágu kirkjunnar til að ganga í hjónaband.<ref name="Murphy1985-194og196">Murphy 1985, bls. 194 og 196.</ref><ref name="Woods2009" /> Ættin átti fjölda jarða í Kerry en missti þær við eignaupptökur [[Oliver Cromwell|Cromwells]] og [[Vilhjálmur 3. Englandskonungur|Vilhjálms 3.]] á 17. öld.<ref name="Murphy1985-186og197">Murphy 1985, bls. 186 og 197.</ref> Líkt og margir írskir kaþólikkar af hans stétt leitaði Cantillon eftir starfstækifærum í [[Frakkland]]i og fékk franskan [[Ríkisborgararéttur|ríkisborgararétt]] árið 1708.<ref name="Woods2009" /> === Fjármálastörf á Spáni og í París === Í [[Spænska erfðastríðið|spænska erfðastríðinu]] starfaði Cantillon á [[Spánn|Spáni]] á vegum féhirðis breska hersins. Í desember 1711 var hann orðinn ritari hjá aðstoðarféhirði sem heyrði undir James Brydges, féhirði breska hersins erlendis. Brydges mat hæfni hans í bókhaldi og þekkingu hans á frönskum fjármálum til mikils og kynnti hann fyrir bankamönnum í [[London]] og [[Amsterdam]].<ref name="Woods2009" /> Árið 1714 sneri Cantillon aftur til Frakklands og settist að í París, þar sem hann varð fljótt farsæll í bankarekstri.<ref name="Woods2009" /><ref name="Murphy1985-199-200">Murphy 1985, bls. 199–200.</ref> Í september sama ár fékk hann umboð til að stýra [[Banki|banka]] frænda síns í borginni. Viðskipti hans við stjórnmálamanninn Bolingbroke árið 1715 benda til þess að hann hafi þá þegar notið mikils trausts í fjármálaheimi Parísar og í febrúar 1716 keypti hann bankann gegn því að greiða frænda sínum árlegan lífeyri.<ref name="Murphy1985-200">Murphy 1985, bls. 200.</ref> Eftir andlát frændans árið 1717 hélt Cantillon rekstrinum áfram. Bankinn þjónaði útlægri hirð Stuart-ættarinnar og breskum og írskum útlögum í París. Meðal viðskiptavina voru Bolingbroke og skáldin [[Alexander Pope]] og Matthew Prior.<ref name="Murphy1985-201">Murphy 1985, bls. 201.</ref> === Mississippi-bólan === Tengsl Cantillons við [[Skotland|skoska]] hagfræðinginn John Law og franska Mississippi-félagið, sem Law stýrði, voru stór þáttur í bankaferli hans. Cantillon kynntist Law í gegnum Brydges árið 1718. Í nóvember sama ár stofnuðu þeir félag um landnám í [[Louisiana]], sem Bernard, bróðir Cantillons, stýrði.<ref name="Woods2009" /> Þriðji maðurinn í félaginu var Englendingurinn Joseph Gage. Cantillon tók þátt í viðskiptaævintýrum Laws, jafnvel þótt hann vantreysti honum.<ref name="Murphy1985-201-202">Murphy 1985, bls. 201–202.</ref> Cantillon átti hlut í Mississippi-félaginu og hagnaðist á spákaupmennsku með bréf þess í Mississippi-bólunni. Sumarið 1719 græddi hann mikið á viðskiptum með [[hlutabréf]] og valrétti. Hann yfirgaf síðan Frakkland, líklega af ótta við að kerfi Laws myndi hrynja.<ref name="Woods2009" /> Áður en hann yfirgaf Frakkland kom hann skjölum sínum fyrir í læstri kistu til geymslu.<ref name="Murphy1985-201" /> Árið 1720 hagnaðist hann einnig á viðskiptum með bréf í Suðurhafsfélaginu (e. ''South Sea Company'') og stundaði síðan viðskipti í Amsterdam.<ref name="Woods2009" /> Í mars sama ár lánaði banki hans viðskiptavinum háar fjárhæðir gegn hlutabréfum í Mississippi-félaginu sem veði. Lántakendurnir sökuðu hann um [[Okur|okurvexti]] og um að hafa selt veðin strax, en eftir hrunið krafði hann þá engu að síður um endurgreiðslu.<ref name="Murphy1985-202">Murphy 1985, bls. 202.</ref> Af þessu spruttu málaferli sem hann stóð í allt fram til dauðadags árið 1734.<ref name="Murphy1985-202" /><ref name="Woods2009" /> === Einkalíf og dauði === Í febrúar 1722 kvæntist Cantillon Mary Anne O'Mahony, dóttur Daniels O'Mahony greifa, sem varð hershöfðingi í her Frakka. Hún fylgdi honum í ferð til [[Ítalía|Ítalíu]] árið 1723.<ref name="Woods2009" /> Cantillon er talinn hafa látist í eldsvoða í London 14. maí 1734. Eldurinn kom upp í húsi hans við Albemarle Street. Fljótt vaknaði grunur um að þjónar hans hefðu myrt hann og kveikt í húsinu til að hylja glæpinn.<ref name="Murphy1985-185">Murphy 1985, bls. 185.</ref> Þrír þjónar voru ákærðir fyrir morðið en sýknaðir í desember sama ár. Matreiðslumaður hans, sem hafði verið rekinn um þremur vikum fyrr, flúði land.<ref name="Murphy1985-185-186">Murphy 1985, bls. 185–186.</ref> Samkvæmt ''Dictionary of Irish Biography'' hefur ævisöguritari hans, Antoin E. Murphy, sett fram þá tilgátu að Cantillon hafi sviðsett dauða sinn til að hverfa frá Evrópu. Tilgátan byggist meðal annars á því að í desember 1734 birtist í [[Holland|hollensku]] nýlendunni [[Súrínam]] grunsamlegur útlendingur sem hafði með sér skjöl í eigu Cantillons.<ref name="Woods2009" /> == ''Essai sur la nature du commerce en général'' == [[Mynd:An Essay on Economic Theory.jpg|thumb|''Essai sur la nature du commerce en général'']] === Tilurð og útgáfa === Eina hagfræðirit Cantillons sem varðveist hefur er ''Essai sur la nature du commerce en général'' (e. ''Essay on the Nature of Trade in General''). Talið er að hann hafi skrifað það um 1730.<ref name="Schumpeter1954-217nm4">Schumpeter 1954, bls. 217, nm. 4.</ref> Að sögn franska hagfræðingsins Mirabeaus skrifaði Cantillon einnig fjölda annarra rita og greina um hagfræði og efnahagsmál, en þau glötuðust öll í brunanum á heimili hans árið 1734.<ref name="Hayek1985-231">Hayek 1985, bls. 231.</ref> Á sjö stöðum í fyrsta hluta ''Essai'' vísar Cantillon til viðauka með útreikningum sem hann byggði niðurstöður sínar á. Viðaukinn hefur aldrei fundist og uppi eru ýmsar kenningar um hvað í honum stóð, eða jafnvel hvort hann var skrifaður.<ref name="Hayek1985-227">Hayek 1985, bls. 227.</ref><ref name="Schumpeter1954-218">Schumpeter 1954, bls. 218.</ref> Handritið gekk á milli manna í um aldarfjórðung og hafði áhrif áður en það var loks prentað árið 1755, 21 ári eftir dauða Cantillons.<ref name="Schumpeter1954-217nm4" /><ref name="Hayek1985-217">Hayek 1985, bls. 217.</ref> Í bréfi til [[Jean-Jacques Rousseau|Jean-Jacques Rousseaus]], eins áhrifamesta hugsuðar [[Upplýsingin|upplýsingarinnar]], árið 1767 segist Mirabeau hafa haft ''Essai'' „í handriti í nær sextán ár“ og að allar hugmyndir sínar um [[Mannfjöldi|mannfjölda]] séu þaðan komnar.<ref name="Hayek1985-219">Hayek 1985, bls. 219.</ref> Síðar fannst styttri útgáfa ritsins í skjalasafni Mirabeaus, þar sem hann virðist kynna verkið sem sitt eigið.<ref name="Hayek1985-231-232">Hayek 1985, bls. 231–232.</ref> Ritið kom út í tveimur öðrum frönskum útgáfum og ítalskri þýðingu (1767), og margir franskir höfundar vitnuðu í það.<ref name="Hayek1985-219" /><ref name="Woods2009" /><ref name="Hayek1985-220">Hayek 1985, bls. 220.</ref> Fjallað er um rit Cantillons í ''L'Ami des hommes'' eftir Mirabeau, sem kom fyrst út á árunum 1756–1757 og var gefið út yfir 40 sinnum á fáum árum.<ref name="Roncaglia2017-45nm5">Roncaglia 2017, bls. 45, nm. 5.</ref><ref name="Hayek1985-231" /> Bókin leiddi til kynna Mirabeaus og [[François Quesnay|Quesnays]], og í kringum þá myndaðist [[Búauðgisstefnan|búauðgisskólinn]].<ref name="Hayek1985-219" /> Í 8. kafla fyrstu bókar ''[[Auðlegð þjóðanna|Auðlegðar þjóðanna]]'' vitnar [[Adam Smith]] í kenningu Cantillons um að verkamaður þurfi að vinna sér inn að minnsta kosti tvöfalda framfærslu sína.<ref name="Hayek1985-217-218">Hayek 1985, bls. 217–218.</ref> Eftir 1776 fór nafn Cantillons að hverfa úr ritum og á fyrri hluta 19. aldar var verkið að mestu gleymt.<ref name="Hayek1985-220" /><ref name="Woods2009" /> Undir lok aldarinnar enduruppgötvaði William Stanley Jevons það, en að hans sögn má finna „vöggu stjórnmálahagfræðinnar“ (e. ''the cradle of political economy'') í ritinu.<ref name="Hayek1985-221">Hayek 1985, bls. 221.</ref> Austurríski hagfræðingurinn [[Joseph Schumpeter|Schumpeter]] hafnar þó þessu mati.<ref name="Schumpeter1954-217nm4" /> Ritið kom fyrst út í fræðilegri enskri þýðingu hagfræðingsins Henrys Higgs árið 1931.<ref name="Woods2009" /> Jevons, [[Charles Gide|Gide]] og Schumpeter (1914) kölluðu það fyrsta kerfisbundna ritið um hagfræði.<ref name="Hayek1985-221-223">Hayek 1985, bls. 221–223.</ref> === Aðferðafræði === ''Essai'' skiptist í þrjá hluta. Sá fyrsti fjallar um innra skipulag hagkerfisins og framleiðslu, annar um [[Peningar|peninga]] og peningaflæði og sá þriðji um utanríkisviðskipti.<ref name="Roncaglia2017-46">Roncaglia 2017, bls. 46.</ref><ref name="Hayek1985-223">Hayek 1985, bls. 223.</ref> Cantillon leitast markvisst við að skýra hagræn fyrirbæri án gildismats og setur hvorki fram umbótatillögur né siðferðileg sjónarmið.<ref name="Hayek1985-224">Hayek 1985, bls. 224.</ref> Orðið „náttúrulegur“ kemur um 30 sinnum fyrir í ritinu og er ávallt notað til að lýsa orsakasamhengi.<ref name="Hayek1985-223" /> Mirabeau þótti ritið þurrt aflestrar og kann það að hafa takmarkað lesendahóp þess.<ref name="Hayek1985-231" /><ref name="Hayek1985-224" /> Cantillon sótti innblástur í tölulega útreikninga [[William Petty|Williams Pettys]] og beitti einföldunarforsendum í greiningu sinni, svo sem að halda öðrum þáttum óbreyttum (''ceteris paribus''), gera ráð fyrir einangruðu ríki og byrja á einföldum tilvikum en auka flækjustigið smám saman.<ref name="Schumpeter1954-218" /><ref name="Hayek1985-224" /> Joseph Schumpeter taldi að Cantillon hefði gert sér grein fyrir því að í öllum [[Félagsvísindi|félagsvísindum]] mætti greina tvo aðferðafræðilega ólíka flokka spurninga: annars vegar hvernig hegðun fólks skapar þau félagslegu fyrirbæri sem blasa við og hins vegar hvernig sú hegðun hefur mótast.<ref name="Schumpeter1954-219">Schumpeter 1954, bls. 219.</ref> == Hagfræðikenningar == Framlag Richards Cantillons til hagfræðinnar er margþætt. Ritið var mikilvægt framlag til kenninga um óvissu og til þróunar á hagfræðilegri landafræði.<ref name="Schumpeter1954-219og222">Schumpeter 1954, bls. 219 og 222.</ref> Þá má nefna greiningar á verðþróun, launum, milliríkjaviðskiptum og viðskiptajöfnuði.<ref name="Woods2009" /> === Verðmæta- og landvirðiskenning === Í fyrstu setningu ritsins ''Essai'' er auður skilgreindur sem „ekkert annað en viðhald, þægindi og munaður lífsins“.<ref name="Hayek1985-224" /> Cantillon taldi auðinn eiga sér tvær uppsprettur, land og vinnu: landið er efniviðurinn en vinnan gefur honum form.<ref name="Schumpeter1954-218" /> Hann greinir á milli innra virðis (fr. ''valeur intrinsèque'') og markaðsverðs. Innra virði vöru mælist í því magni lands og vinnu sem fer í framleiðslu hennar, en þá hugmynd sótti Cantillon til Williams Pettys.<ref name="Roncaglia2017-46" /><ref name="Schumpeter1954-219" /> Markaðsverð ræðst hins vegar af [[Framboð og eftirspurn|framboði og eftirspurn]] og getur vikið frá innra virði.<ref name="Schumpeter1954-220">Schumpeter 1954, bls. 220.</ref> Petty hafði glímt við þann vanda að ef virði réðist bæði af landi og vinnu þyrfti að finna leið til að umreikna annað í hitt.<ref name="Schumpeter1954-219" /> Lausn Cantillons fólst í því að umreikna vinnu í land. Dagsverk fátækasta fullorðna [[Þrælahald|þrælsins]] er að mati Cantillons jafnvirði tvöfaldrar afurðar þess lands sem þarf til að framfleyta honum.<ref name="Roncaglia2017-46" /><ref name="Schumpeter1954-219-220">Schumpeter 1954, bls. 219–220.</ref> Ástæðan er sú að um helmingur barna lést fyrir 17 ára aldur og því þarf hver verkamaður að framfleyta tveimur börnum til að einhver taki við af honum.<ref name="Schumpeter1954-220" /><ref name="Roncaglia2017-46" /> Adam Smith vitnaði til þessarar röksemdar í ''Auðlegð þjóðanna''.<ref name="Hayek1985-219" /> Aðrir verkamenn fá hærri laun, annaðhvort vegna þess að þjálfun þeirra krefst meira lands eða vegna áhættunnar sem fylgir störfum þeirra.<ref name="Schumpeter1954-220" /> Þar með verður land eini upphaflegi [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþátturinn]] sem skapar virði og hallast Cantillon því að hreinni landvirðiskenningu.<ref name="Roncaglia2017-46-47">Roncaglia 2017, bls. 46–47.</ref> Hún var bakgrunnur hugmynda búauðgismanna.<ref name="Roncaglia2017-47">Roncaglia 2017, bls. 47.</ref> Fræðimenn eru ósammála um hvernig túlka beri verðkenningu Cantillons. Joseph Schumpeter heldur því fram að Cantillon hafi aldrei spurt hvernig eðlilegt verð myndist út frá framboði og eftirspurn. Þannig hafi orðið til „villandi formúla“ sem lifði fram á daga [[John Stuart Mill|J. S. Mills]]: að kostnaður ráði eðlilegu verði en framboð og eftirspurn markaðsverði.<ref name="Schumpeter1954-220" /> [[Friedrich Hayek]], sem vísar til Gaëtans Pirou, telur hins vegar að Cantillon hafi einmitt sýnt fram á hvaða öfl draga markaðsverð aftur að eðlilegu virði og því megi líta á hann sem undanfara jafnvægiskenninga.<ref name="Hayek1985-225">Hayek 1985, bls. 225.</ref> === Stéttirnar þrjár og hringrás tekna === Kenningar Cantillons um stéttaskiptingu byggjast á eignarhaldi á landi.<ref name="Schumpeter1954-218" /> Hann skipti samfélaginu í þrjár stéttir: landeigendur, leiguliða (bændur) og verkamenn. Auk þess fjallaði hann um kaupmenn og handverksmenn sem bjuggu í borgum.<ref name="Schumpeter1954-218-219">Schumpeter 1954, bls. 218–219.</ref> Cantillon taldi að afurðir landsins skiptust í þrjá nokkurn veginn jafna hluta, sem hann kallaði „renturnar þrjár“ (fr. ''les trois rentes''): kostnað bóndans, þar með talin laun verkamanna og hans eigin framfærsla, hagnað bóndans og leigu til landeigandans.<ref name="Schumpeter1954-222">Schumpeter 1954, bls. 222.</ref><ref name="Roncaglia2017-47" /> Tekjur verkamanns og bónda eru „bundnar“. Verkamaðurinn þarf launin sín til að lifa og bóndinn þarf sinn hlut til að halda búinu gangandi. Landeigandinn er sá eini sem getur eytt tekjunum eins og honum sýnist.<ref name="Schumpeter1954-221">Schumpeter 1954, bls. 221.</ref> Það sem hann ákveður að kaupa ræður því hvað er framleitt og hversu margir fá vinnu.<ref name="Schumpeter1954-221" /> Þess vegna segir Cantillon að allar stéttir lifi „á kostnað landeigenda“.<ref name="Schumpeter1954-221" /> Landeigandinn og bóndinn kaupa vörur af kaupmanninum og kaupmaðurinn notar peningana til að kaupa mat af bóndanum. Bóndinn fær þannig tekjur aftur, greiðir leiguna næsta ár og ferlið byrjar upp á nýtt. Peningarnir fara því í hringrás frá sveitinni til borgarinnar og aftur til baka.<ref name="Schumpeter1954-222" /> Schumpeter telur Cantillon hafa verið fyrstan til að lýsa hringrásinni á skýran og áþreifanlegan hátt.<ref name="Schumpeter1954-222" /> Quesnay gerði hugmyndina síðan þekkta árið 1758 með ''Tableau économique'', töflu sem sýndi flæðið myndrænt.<ref name="Roncaglia2017-48">Roncaglia 2017, bls. 48.</ref> Að mati Schumpeters er tafla Quesnays í grunnatriðum sú sama og lýsing Cantillons.<ref name="Schumpeter1954-222" /> Hayek segir að Quesnay og búauðgismennirnir hafi í raun gert hugmyndir Cantillons kerfisbundnari og myndrænni.<ref name="Hayek1985-228">Hayek 1985, bls. 228.</ref> Munurinn liggur þó í því að búauðgismenn tóku ekki upp renturnar þrjár.<ref name="Roncaglia2017-47" /> === Frumkvöðullinn === Cantillon er einnig þekktur fyrir að hafa fyrstur fjallað ítarlega um efnahagslegt hlutverk [[Frumkvöðull|frumkvöðulsins]] (fr. ''entrepreneur'').<ref name="Schumpeter1954-222" /><ref name="Woods2009" /><ref name="Hayek1985-226">Hayek 1985, bls. 226.</ref> Hann hélt því fram að frumkvöðlar byggju við mikla óvissu um tekjur og hagnað, þar sem þeir væru hvorki í föstu starfi né hefðu fastar tekjur af landi eins og landeigendur.<ref name="Schumpeter1954-222" /><ref name="Hayek1985-226" /> Kjarninn í hugmynd Cantillons er að frumkvöðullinn tekur á sig áhættu: hann skuldbindur sig til að greiða ákveðnar upphæðir áður en hann veit hverjar tekjur hans verða.<ref name="Schumpeter1954-222" /><ref name="Hayek1985-226" /> Sem dæmi nefndi Cantillon bónda sem veit nákvæmlega hvað hann þarf að greiða í leigu og laun en veit ekki hvort uppskeran verður góð eða hvaða verð fæst fyrir hana.<ref name="Schumpeter1954-222" /> Hagnaður bóndans er einmitt það sem hann ber úr býtum sem frumkvöðull.<ref name="Roncaglia2017-47" /><ref name="Hayek1985-226" /> Cantillon einskorðaði hugtakið þó ekki við bændur, því að kaupmenn, klæðasalar og handverksmenn eru allir frumkvöðlar samkvæmt sömu skilgreiningu.<ref name="Schumpeter1954-222" /> [[Samkeppni]] milli frumkvöðla heldur hagnaði þeirra að jafnaði nálægt eðlilegu virði þjónustunnar.<ref name="Schumpeter1954-222" /> === Fólksfjöldi === Cantillon fjallar um fólksfjölda í 15. kafla fyrsta hluta ''Essai''.<ref name="Hayek1985-224" /> Hann taldi að íbúafjöldi lands réðist af því hve mikið væri hægt að framleiða á landi og líkti mönnum við mýs í hlöðu sem halda áfram að fjölga sér á meðan nóg er að éta.<ref name="Hayek1985-243nm53">Hayek 1985, bls. 243, nm. 53.</ref><ref name="Spengler1954-290">Spengler 1954, bls. 290.</ref> Þar sem landeigendur ráða því hvernig jörðin er nýtt, ráða þeir í raun líka fólksfjöldanum.<ref name="Schumpeter1954-221" /> Ef þeir leggja land undir hesta og skrúðgarða, eða nota afurðir þess til að greiða fyrir innfluttan munaðarvarning, verða íbúarnir færri en ef landið er nýtt til að framleiða mat handa vinnandi fólki.<ref name="Spengler1954-290-291">Spengler 1954, bls. 290–291.</ref> Sama land getur því ýmist framfleytt mörgum sem lifa fábrotnu lífi eða færri sem búa við betri kjör, en Cantillon tók ekki afstöðu til þess hvort væri æskilegra.<ref name="Schumpeter1954-257">Schumpeter 1954, bls. 257.</ref><ref name="Hayek1985-224" /> Að mati Hayeks er kjarninn í kenningu [[Thomas Malthus|Thomasar Malthusar]] þegar fólginn í kenningu Cantillons um fólksfjölda.<ref name="Hayek1985-224-225">Hayek 1985, bls. 224–225.</ref> === Staðsetning og rúm === Í fyrstu köflum ''Essai'' lýsir Cantillon því hvernig byggð þróast. Fyrst myndast þorp, síðan markaðsbæir, borgir og loks höfuðborg.<ref name="Schumpeter1954-219" /> Þorp rísa við ræktunarlandið, því að þeir sem vinna jörðina þurfa að búa nálægt henni.<ref name="Spengler1954-294">Spengler 1954, bls. 294.</ref> Bæir verða hins vegar til í kringum markaði, fyrst markaði sem haldnir eru með reglulegu millibili og síðar fasta markaði.<ref name="Schumpeter1954-219" /> Schumpeter telur umfjöllun Cantillons um staðsetningu ef til vill fyrstu raunverulegu tilraunina á sviði staðsetningarhagfræði. Hann bendir einnig á að upphafskaflar ritsins hafi orðið fyrirmynd margra kennslubóka í hagfræði á 19. öld.<ref name="Schumpeter1954-219" /> === Peningar og Cantillon-áhrifin === Peningar, lánsfé og vextir eru meginefni annars hluta ''Essai'' og stórs hluta þess þriðja. Að mati Schumpeters stóð greining Cantillons á þessu sviði að flestu leyti óhögguð í um heila öld.<ref name="Schumpeter1954-223" /> Cantillon gekk út frá því að aukið peningamagn hækkaði verðlag, en hafnaði því að verð hækkaði í réttu hlutfalli við það: tvöfalt meira peningamagn tvöfaldar ekki endilega verð allra vara.<ref name="Murphy1985-207">Murphy 1985, bls. 207.</ref><ref name="Thornton2006-48">Thornton 2006, bls. 48.</ref> Hvernig verðlag breytist ræðst af því hvaðan nýju peningarnir koma og hverjir fá þá fyrst í hendur.<ref name="Thornton2006-48-49">Thornton 2006, bls. 48–49.</ref> Í dæmi hans um aukna framleiðslu gull- og silfurnáma eru það námueigendur og námumenn sem auka fyrst útgjöld sín. Verð þeirra vara sem þeir kaupa hækkar fyrst og hækkanirnar berast síðan smám saman um hagkerfið. Þeir sem tapa eru þeir sem búa við fastar tekjur, fyrst landeigendur á meðan leigusamningar þeirra gilda og síðan þjónustufólk og launamenn á föstum launum.<ref name="Thornton2006-49">Thornton 2006, bls. 49.</ref> Aukið peningamagn breytir því ekki aðeins almennu verðlagi heldur einnig hlutfallslegu verði og tekjuskiptingu. Þessi hugmynd hefur síðar verið kennd við Cantillon-áhrif.<ref name="Thornton2006-52">Thornton 2006, bls. 52.</ref> Hayek tók undir með Jevons, sem taldi lýsingu hans á því hvernig aukið peningamagn hefur smám saman áhrif á verð ólíkra vara eitt það merkilegasta í ritinu.<ref name="Hayek1985-226" /> Að sögn Schumpeters var Cantillon einnig fyrstur til að nota hugtakið veltuhraði peninga (fr. ''vitesse de la circulation'') og benda á að aukinn veltuhraði hefði sömu áhrif og aukið peningamagn.<ref name="Schumpeter1954-317">Schumpeter 1954, bls. 317.</ref> === Vextir === Sama hugsun liggur að baki greiningu Cantillons á vöxtum. Algengt var að líta svo á að meira peningamagn lækkaði vexti, en Cantillon taldi það ekki alltaf rétt: gnægð eða skortur peninga hefði áhrif á verðlag en þyrfti ekki að hafa áhrif á vaxtastigið.<ref name="Murphy1985-206">Murphy 1985, bls. 206.</ref> Að sögn Hayeks hrakti hann þá skoðun að peningar sem slíkir sköpuðu vexti, en það framlag er yfirleitt eignað [[David Hume|Hume]].<ref name="Hayek1985-227" /> Vextir ráðast fremur af framboði og eftirspurn eftir lánsfé, og þar skiptir aftur máli hvar nýju peningarnir lenda. Berist þeir fyrst til banka og sparifjáreigenda, eykst framboð lánsfjár og vextir lækka, en fari þeir fyrst til neytenda, geta vextir hækkað.<ref name="Roncaglia2017-47" /><ref name="Thornton2006-51">Thornton 2006, bls. 51.</ref> Bankar eru í greiningu hans milliliðir sem lána út innstæður sem eigendurnir þurfa ekki að nota í bili og lækka þannig vexti. Schumpeter telur þessa sýn hafa verið ríkjandi bankakenningu allt fram að [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöld]].<ref name="Schumpeter1954-319">Schumpeter 1954, bls. 319.</ref> === Utanríkisviðskipti og greiðslujöfnuður === Í þriðja hluta ''Essai'' tengir Cantillon peningagreininguna við viðskipti milli landa. Jákvæður viðskiptajöfnuður leiðir til innstreymis gulls og silfurs, en líkt og námuféð hækkar það verðlag innanlands. Innfluttar vörur verða þá hlutfallslega ódýrari, peningar streyma aftur úr landi og afgangurinn snýst smám saman upp í halla.<ref name="Thornton2006-52" /> Þessi sjálfvirki aðlögunarferill er yfirleitt eignaður David Hume, sem birti ritgerð sína um viðskiptajöfnuð árið 1752, en ''Essai'' var skrifað um 1730 og gekk skömmu síðar manna á milli í handriti. Schumpeter segir Cantillon hafa lýst ferlinum „nánast gallalaust“.<ref name="Schumpeter1954-217nm4og223">Schumpeter 1954, bls. 217, nm. 4, og 223.</ref><ref name="Schumpeter1954-366_Murphy1985-203">Schumpeter 1954, bls. 366; Murphy 1985, bls. 203.</ref> Murphy gengur lengra og telur að Cantillon, fremur en Hume, eigi að teljast upphafsmaður peningalegrar nálgunar á greiðslujöfnuð, enda byggði hann bæði á áhrifum hlutfallslegs verðs og áhrifum peningaeignar.<ref name="Murphy1985-203-204">Murphy 1985, bls. 203–204.</ref> Hvað hlutfallslegt verð varðar greindi Cantillon á milli vara sem ganga kaupum og sölum milli landa, eins og korns, þar sem verð ræðst að mestu á alþjóðamarkaði, og vara sem gera það ekki, eins og kjöts.<ref name="Murphy1985-207-208">Murphy 1985, bls. 207–208.</ref> === Bankar og hagsveiflur === Cantillon greindi á milli tvenns konar sveiflna. Annars vegar er langtímasveifla í viðskiptum milli landa, þar sem velmegun ríkis vex og hnignar á mörgum áratugum. Dæmi hans var Frakkland, sem dafnaði frá 1646 til 1684 en hnignaði eftir það, meðal annars vegna brottreksturs [[Húgenottar|húgenotta]]. Hins vegar eru styttri sveiflur sem eiga rætur í peningamálum.<ref name="Thornton2006-52-53">Thornton 2006, bls. 52–53.</ref> Hann taldi að hvorki peningar, vextir né gengi ollu slíkum sveiflum af sjálfu sér, enda leituðu þessar stærðir jafnvægis í eðlilegu ástandi sínu.<ref name="Thornton2006-53og58">Thornton 2006, bls. 53 og 58.</ref> Í síðustu köflum þriðja hluta ''Essai'' tekur Cantillon dæmi af því þegar [[Frakkakonungur]] lét lækka nafnverð silfurmyntar um 1% á mánuði í 20 mánuði. Skuldarar flýttu sér að greiða skuldir sínar, lánsfé varð ódýrt og jafnvel þeir frumkvöðlar sem nutu minnst trausts juku umsvif sín og fluttu inn vörur. Þeir sem best þekktu til og Cantillon kallar „upplýsta“ tóku þá að safna mynt, og konungurinn gerði slíkt hið sama með því að fresta greiðslum á skuldum, eftirlaunum og herlaunum. Á sama tíma streymdi mynt úr landi til að greiða fyrir innflutninginn og afleiðingin varð peningaskortur. Kaupmenn seldu þá vörur sínar á undirverði og margir urðu [[Gjaldþrot|gjaldþrota]]. Konungurinn hagnaðist á aðgerðunum en hagkerfið í heild tapaði.<ref name="Thornton2006-53-55">Thornton 2006, bls. 53–55.</ref> Cantillon þekkti bankastarfsemi af eigin raun. Hann benti á að bankar yrðu ávallt að geta innleyst seðla sína og að flestir bankamenn héldu að minnsta kosti helmingi innstæðna í varasjóði. Þjóðbanki sem nyti mikils trausts gæti hins vegar komist af með mun minni varasjóð. Að mati Cantillons hefur slík gnægð „ímyndaðra peninga“ sömu áhrif og aukið magn raunverulegra peninga og hækkar verð á landi og vinnu, en hún hverfur við fyrstu merki um vantraust.<ref name="Thornton2006-56">Thornton 2006, bls. 56.</ref> Hann tók [[Suðursjávarbólan|Suðurhafsbóluna]] 1720, sem hann hafði sjálfur hagnast á, sem dæmi. Seðlaútgáfa gerði þá kleift að versla með hlutabréf fyrir gríðarlegar upphæðir, en þegar fólk tók að auka neyslu sína í trú á mikinn auð þurfti reiðufé og kerfið hrundi. Banki gæti, með samþykki ráðherra, haldið uppi verði [[Ríkisskuldabréf|ríkisskuldabréfa]] og lækkað vexti til að greiða niður skuldir ríkisins, en slíkar aðgerðir spilltu yfirleitt þeim sem tóku þátt í þeim.<ref name="Thornton2006-57-58">Thornton 2006, bls. 57–58.</ref> Thornton telur kjarnann í kenningu Cantillons vera þann að afskipti stjórnvalda, annaðhvort af peningamagni eða í gegnum þjóðbanka, séu upphafleg orsök [[Hagsveiflur|hagsveiflunnar]].<ref name="Thornton2006-58">Thornton 2006, bls. 58.</ref> == Áhrif og arfleifð == Schumpeter telur Cantillon hafa haft mun meiri áhrif á franska hagfræðinga en enska og leggur áherslu á röðina Petty–Cantillon–Quesnay, þar sem hver byggði á verkum forvera síns án þess að vera aðeins lærisveinn hans.<ref name="Schumpeter1954-217nm4og218">Schumpeter 1954, bls. 217, nm. 4, og 218.</ref> Hayek segir að grunnhugmyndir búauðgisstefnunnar sé að finna hjá Cantillon og að Quesnay hafi sjálfur talið hann helstu fyrirmynd sína.<ref name="Hayek1985-227" /> Adam Smith vitnar til hans með nafni í umfjöllun sinni um laun í ''Auðlegð þjóðanna'',<ref name="Hayek1985-217-218" /> en í [[England]]i féll hann síðan að mestu í gleymsku þar til Jevons enduruppgötvaði hann árið 1881.<ref name="Schumpeter1954-217nm4" /><ref name="Hayek1985-221" /> Mat á mikilvægi hans hefur verið misjafnt. Hayek taldi Jevons varla ýkja þegar hann kallaði ''Essai'' „vöggu stjórnmálahagfræðinnar“, en Schumpeter taldi þá nafngift beinlínis ranga, þótt hann teldi peningafræðina sterkustu hlið Cantillons.<ref name="Hayek1985-217" /><ref name="Schumpeter1954-217nm4og223" /> Síðari fræðimenn hafa gjarnan lesið hann í ljósi eigin kenninga: Murphy kallar hann „fágaðan peningahyggjumann“ (e. ''refined monetarist'') og ber hann saman við [[Milton Friedman|Friedman]],<ref name="Murphy1985-201og206-207">Murphy 1985, bls. 201 og 206–207.</ref> og [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurrískir hagfræðingar]] á borð við [[Murray Newton Rothbard|Rothbard]] hafa séð hjá honum fyrsta vísi að austurrísku hagsveiflukenningunni.<ref name="Thornton2006-46">Thornton 2006, bls. 46.</ref> Schumpeter bendir þó á að Cantillon skrifaði í hagkerfi þar sem greiðslur fóru að langmestu leyti fram í málmmynt.<ref name="Schumpeter1954-319" /> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * Hayek, Friedrich A. (1985). „Richard Cantillon“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247. Upphaflega birt á þýsku 1931. * Murphy, Antoin E. (1985). „Richard Cantillon – Banker and Economist“. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 185–215. * Roncaglia, Alessandro (2017). ''A Brief History of Economic Thought''. Cambridge: Cambridge University Press. * Schumpeter, Joseph A. (1954). ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin. * Spengler, Joseph J. (1954). „Richard Cantillon: First of the Moderns. I“. ''Journal of Political Economy'' 62 (4): 281–295. * Thornton, Mark (2006). „Cantillon on the Cause of the Business Cycle“. ''Quarterly Journal of Austrian Economics'' 9 (3): 45–60. * Woods, C. J. (2009). „Cantillon, Richard“. ''Dictionary of Irish Biography''. Dublin: Royal Irish Academy. [https://doi.org/10.3318/dib.001446.v1 doi:10.3318/dib.001446.v1]. Sótt 27. september 2026 af https://www.dib.ie/biography/cantillon-richard-a1446. == Tenglar == * Cantillon, Richard. ''Essai sur la nature du commerce en général'' (1755). [https://www.econlib.org/library/NPDBooks/Cantillon/cntNT.html Ensk þýðing Henrys Higgs, ''Essay on the Nature of Trade in General'', á Econlib]. * [[:en:Richard Cantillon|Grein um Richard Cantillon á ensku Wikipediu]] {{DEFAULTSORT:Cantillon, Richard}} {{d|1734}} [[Flokkur:Franskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Írskir hagfræðingar]] 681y0da43n09dr10mbec17y44hxbqra 1981398 1981397 2026-10-02T01:22:21Z MatthiasArmann 120431 Afturkallaði útgáfu [[Special:Diff/1981397|1981397]] frá [[Special:Contributions/MatthiasArmann|MatthiasArmann]] ([[User talk:MatthiasArmann|spjall]]) 1981398 wikitext text/x-wiki '''Richard Cantillon''' (c. [[1680]] – maí [[1734]]) var fransk-írskur hagfræðingur. Hann gegndi veigamiklu hlutverki í þróun [[Hagfræði|hagfræðinnar]] og var einn mikilvægasti hagfræðingur á skeiði [[Merkantílismi|kaupauðgisstefnunnar]]. Cantillon var einn af þeim fyrstu til að líta á hagkerfið sem eitt heildrænt kerfi og reyndi að útskýra hvernig það virkaði. Einnig var hann fyrstur til að koma með heildstæða kenningu hvað varðar verðlag og tekjudreifingu. Cantillon lagði einnig sitt af mörkum í peningamagnskenninguna sem og kenninga um utanríkisviðskipti og viðskiptajöfnuð. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.is/books?hl=en&lr=&id=dmaKAgAAQBAJ&oi=fnd&pg=PP1&dq=Richard+Cantillon+early+life&ots=DhJqRi4QPc&sig=cT-WYSr7uncgTXWOkuaxcd4FRtk&redir_esc=y#v=onepage&q=Richard%20Cantillon%20early%20life&f=false|title=Richard Cantillon: Pioneer of Economic Theory|last=Brewer|first=Tony|date=2002-06|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-90374-0|language=en}}</ref> == Ævi og störf == Lítið er vitað um ævi Cantillon svar var bæði atburðarík og ævintýraleg. Faðir hans var auðugur landeigandi. Einhverntímann á tvítugsaldri flutti Cantillon til Frakklands og varð franskur ríkisborgari. Hann var seinna í þjónustu breska hersins á Spáni, þar sem hann annaðist fjárreiður og greiðslur til hermanna í [[Spænska erfðastríðið|Spænsku erfðastríðunum]] (1701-1714). Hann snéri aftur til Parísar að stríðinu loknu, árið 1714, þar sem hann varð fljótt farsæll í bankarekstri og viðskiptum. Stór þáttur í bankaferli Cantillon voru tengsl hans við Skoska hagfræðinginn [[John Law]] og Franska [[Mississippifélagið]] sem Law stýrði á árunum 1716-1720. Cantillon auðgaðist á braski með bréf félagsins og var mikilvirkur í [[Spákaupmennska|spákaupmennsku]] i´"Mississippi-bólunni," einni fyrstu og best þekktu [[Eignamarkaðsbólur|hlutabréfabólu]] fjármálasögunnar. Hann tók þátt í fjármögnun félagsins, og öðrum viðskiptaævintýrum Law, jafnvel þó hann hafi haft miklar efasemdir um ágæti þeirra. Cantillon seldi öll bréf sín í Mississippifélaginu áður en verð þeirra hrundi vorið 1720. Líkt og Law flúði Cantillon París eftir endalok Mississippifélagsins og eyddi næstu árum á ferðalagi um Evrópu ásamt eiginkonu sinni, áður en hann settist að í London. Hann stóð í málaferlum við ýmsa einstaklinga sem höfðu tapað stórfé á viðskiptum með bréf félagsins allt fram til dauðadags árið 1734.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.is/books?hl=en&lr=&id=dmaKAgAAQBAJ&oi=fnd&pg=PP1&dq=Richard+Cantillon+early+life&ots=DhJqRi4QPc&sig=cT-WYSr7uncgTXWOkuaxcd4FRtk&redir_esc=y#v=onepage&q=Richard%20Cantillon%20early%20life&f=false|title=Richard Cantillon: Pioneer of Economic Theory|last=Brewer|first=Tony|date=2002-06|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-90374-0|language=en}}</ref> Cantillon er talinn hafa látist í eldsvoða í maí 1734, en einn ævisagnaritara hans telur að Cantillon hafi sett eigin dauða á svið til að koma sér undan skuldum og málaferlum. == Hagfræðikenningar == Kenningar John Law höfðu mikil áhrif á Cantillion, en þeir fjölluðu báðir um eðli peninga og lögðu fram mikilvægar kenningar um eðli þeirra og hlutverk peningamagns.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.is/books?hl=en&lr=&id=dmaKAgAAQBAJ&oi=fnd&pg=PP1&dq=Richard+Cantillon+early+life&ots=DhJqRi4QPc&sig=cT-WYSr7uncgTXWOkuaxcd4FRtk&redir_esc=y#v=onepage&q=Richard%20Cantillon%20early%20life&f=false|title=Richard Cantillon: Pioneer of Economic Theory|last=Brewer|first=Tony|date=2002-06|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-90374-0|language=en}}</ref> Framlög Cantillon til hagræðinnar voru þó mun mikilvægari og víðtæakari. Eina rit Cantillon sem hefur varðveist er ''Essai sur la nature du commerce en general,'' (e: ''Essay in the Nature of Trade in General'') sem kom út árið 1755, nokkrum árum eftir að hann lést. Ritið er talið eitt mikilvægasta verk hagfræðinnar á 18 öld.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.is/books?hl=en&lr=&id=dmaKAgAAQBAJ&oi=fnd&pg=PP1&dq=Richard+Cantillon+early+life&ots=DhJqRi4QPc&sig=cT-WYSr7uncgTXWOkuaxcd4FRtk&redir_esc=y#v=onepage&q=Richard%20Cantillon%20early%20life&f=false|title=Richard Cantillon: Pioneer of Economic Theory|last=Brewer|first=Tony|date=2002-06|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-90374-0|language=en}}</ref> Talið er að Cantillon hafi skrifað ritgerðina í kringum árið 1730, en að auki eru vísbendingar um að hann hafi lokið við mikið magn annarra rita og greina um hagfræði og efnahagsmál, en handrit þeirra glötuðust öll í eldsvoðanum 1734 sem talinn er hafa orðið Cantillon að bana. === Fyrsta heildstæða hagfræðiritið === [[Mynd:An Essay on Economic Theory.jpg|thumb|Essai sur la Nature du Commerce en Général]] Cantillon hafði áhrif á merka hagfræðinga eins til dæmis [[David Hume]] og [[Adam Smith]]. Áhrif Cantillon á kenningar og hugmyndir Smith sést meðal annars á því að hann er einn af aðeins örfáum hagfræðingum sem Smith vitnar til með nafni í bók sinni ''Auðlegð þjóðanna,'' en Smith hafði lítið álit á flestum eldri hagfræðingum. Ritið féll þó í gleymsku, en var enduruppgötvað á ofanverðri 19.öld af [[William Stanley Jevons]]. Samkvæmt Jevons má finna “vöggu stjórnmálahagfræðinnar” (''e. “Cradle of political economy'') í ritinu. Það kom fyrst út í enskri þýðingu hagfræðingsins og sagnfræðingsins Henry Higgs árið 1932. Í dag er það talið vera fyrsta heildræna fræðiritið um hagfræðikenningar. <ref>{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/history/british-and-irish-history-biographies/richard-cantillon|title=Richard Cantillon {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2021-09-03}}</ref> Framlag Richard Cantillon til hagfræðinnar er margþætt. Ritið var mikilvægt framlag til kenninga um óvissu og til þróunar á hagfræðilegri landafræði.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Richard-Cantillon|title=Richard Cantillon {{!}} Irish economist|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2021-09-03}}</ref> Þá má nefna greiningar á verðþróun, launum, milliríkjaviðskiptum og greiðslujöfnuði. Skrif hans um fórnarkostnað og atferlishagfræði voru langt á undan sinni framtíð. Hans er einnig minnst fyrir að hafa verið fyrstur til að skilgreining á efnahagslegu hlutverki frumkvöðla (e. ''entrepreneur'').<ref>{{Cite web|url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Richard_Cantillon|title=Richard Cantillon - New World Encyclopedia|website=www.newworldencyclopedia.org|access-date=2021-09-03}}</ref> Cantillon hélt því fram að þar sem frumkvöðlar væru ekki í föstu starfi, né með fastar tekjur af landi, líkt og landeigendur á þeim tíma, byggju þeir því við mikla óvissu um tekjur og hagnað. Þess vegna þyrftu frumkvöðlar að hafa góða innsýn og þekkingu á markaðnum, framboði og eftirspurn svo að þeir gætu stundað viðskipti með sæmandi hagnaði.<ref>{{Cite journal|last=Long|first=Wayne|date=1983-10|title=The Meaning of Entrepreneurship|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/104225878300800209|journal=American Journal of Small Business|language=en|volume=8|issue=2|pages=47–59|doi=10.1177/104225878300800209|issn=0363-9428}}</ref> === Cantillon áhrifin === Cantillon er þó þekktastur fyrir kenningu sína um peningamagn, kenning sem oft er kölluð „Cantillon áhrifin“. Í kenningu Cantillons segir að þegar magn peninga í hagkerfinu eykst geti það meðal haft áhrif á vöruverð og valdið verðbólgu, en áhrifin verði ekki þau sömu fyrir allar greinar hagkerfisins og þjóðfélagsþegna. Afleiðingar aukins peningamagns velti á því hver fái peningana í hendurnar og í hvað þeim sé síðan eytt. Þeir sem eiga nýtilkomnu peningana munu auka neyslu sína sem veldur því að eftirspurn eftir ákveðnum vörum eykst og verð hækkar. Verðhækkanirnar hafa síðan áhrif á aðra þegna samfélagsins sem þurfa að sætta sig við hærra vöruverð en hafa enn ekki fengið að njóta góðs af auknu peningamagni.<ref>{{Cite journal|last=Bordo|first=Michael David|date=1983-01|title=Some aspects of the monetary economics of Richard Cantillon|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0304393283900028|journal=Journal of Monetary Economics|language=en|volume=12|issue=2|pages=235–258|doi=10.1016/0304-3932(83)90002-8}}</ref> == Heimildir == <references/> {{DEFAULTSORT:Cantillo, Richard}} {{d|1734}} [[Flokkur:Franskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Írskir hagfræðingar]] 7hrnvnr6p5w08iq3336qflyqmmuajtk 0 174404 1981406 1974535 2026-10-02T09:23:14Z Torfifagri 33930 Bætti við nokkrum bókum frá Froski útgáfu (1, 2, 6, 7, 8 og 9) 1981406 wikitext text/x-wiki {{Teiknimyndabókatafla þýdd| {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= 1 |isl-titill= Skriðdrekinn - Einingahúsið |uppr-nr= |uppr-titill= Le tank, la maison préfabriquée (et 3 autres histoires) |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] |höfundur=[[Jijé]],[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= 2 |isl-titill= Arfurinn - Vitskerti prófessorinn |uppr-nr= |uppr-titill= L'Héritage, Radar le Robot |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] |höfundur=[[Jijé]],[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= 3 |isl-titill= [[Svalur í hringnum]] (2014) |uppr-nr= 1 |uppr-titill=[[Quatre aventures de Spirou et Fantasio]] (1950) |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= Þrjár af fjórum sögum úr upprunalegri bók birtast í þessari þýðingu: „Svalur í hringnum“, „Vélmennisuppdrátturinn“ og „Svalur knapi“ . }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= 4 |isl-titill=[[Svörtu hattarnir]] |isl-ár=2015 |uppr-nr= 1 |uppr-titill=[[Quatre aventures de Spirou et Fantasio]] |uppr-ár=1950 |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= Seinasta sagan úr upprunalegri bókinni er í þessari bók ásamt öðrum sögum: „Svalur á Litlupattaeyju“ og „Laumuspil við landamærin“ }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Sveppagaldrar í Sveppaborg.jpg |isl-nr= 5 |isl-titill=[[Sveppagaldrar í Sveppaborg]] |isl-ár=2017 |uppr-nr=2 |uppr-titill=Il y a un sorcier à Champignac |uppr-ár=1951 |isl-útgefandi=[[Froskur útgáfa]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Í klandri hjá kúrekum.jpg |isl-nr=21 |isl-titill=[[Í klandri hjá kúrekum]] |isl-ár=1986 |uppr-nr=3 |uppr-titill=Les chapeaux noirs |uppr-ár=1952 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Jijé]] &[[Franquin]] |annað= Í þessari bók eru sögurnar „Í klandri hjá kúrekum“ og „Laumuspil við landamærin“ sem birtast báðar í bókinni „Svörtu hattarnir“ frá 2015. }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Baráttan um arfinn.jpg |isl-nr= 6 / 9 |isl-titill=[[Baráttan um arfinn]] |isl-ár= 2025 / 1980 |uppr-nr= 4 |uppr-titill=Spirou et les héritiers |uppr-ár=1952 |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] / [[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= 7 |isl-titill= [[Gormsránið]] |isl-ár= 2025 |uppr-nr=5 |uppr-titill=[[Les voleurs du Marsupilami]] |uppr-ár=1954 |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= 8 |isl-titill= [[Bjargað fyrir horn]] |isl-ár= 2026 |uppr-nr=6 |uppr-titill=[[La corne de rhinocéros ]] |uppr-ár=1955 |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Burt með harðstjórann.jpg |isl-nr= 9 / 10 |isl-titill=[[Burt með harðstjórann!]] |isl-ár= 2026 / 1980 |uppr-nr=7 |uppr-titill=Le dictateur et le champignon |uppr-ár=1955 |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] / [[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=8 |uppr-titill=[[La mauvaise tête]], |uppr-ár=1957 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Svamlað í söltum sjó.jpg |isl-nr=17 |isl-titill=[[Svamlað í söltum sjó]] |isl-ár=1983 |uppr-nr=9 |uppr-titill=Le repaire de la murène |uppr-ár=1957 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Hrakkfallaferð til Feluborgar - Svalur og Valur.jpg |isl-nr=1 |isl-titill=[[Hrakfallaferð til Feluborgar]] |isl-ár=1978 |uppr-nr=10 |uppr-titill=Les pirates du silence |uppr-ár=1958 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Svalur og górillurnar.jpg |isl-nr=4 |isl-titill=[[Svalur og górilluaparnir]] |isl-ár=1978 |uppr-nr=11 |uppr-titill=Le gorille a bonne mine |uppr-ár=1959 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Gormahreiðrið.jpg |isl-nr=2 |isl-titill=[[Gormahreiðrið]] |isl-ár=1978 |uppr-nr=12 |uppr-titill=Le nid des Marsupilamis |uppr-ár=1960 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=13 |uppr-titill=[[Le voyageur du Mésozoïque]] |uppr-ár=1960 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Fanginn í styttunni.jpg |isl-nr=12 |isl-titill=[[Fanginn í styttunni]] |isl-ár=1981 |uppr-nr=14 |uppr-titill=Le prisonnier du Bouddha |uppr-ár=1960 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Z fyrir Zorglúbb.jpg |isl-nr=13 |isl-titill=[[Z fyrir Zorglúbb]] |isl-ár=1981 |uppr-nr=15 |uppr-titill=Z comme Zorglub |uppr-ár=1961 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Með kveðju frá Z.jpg |isl-nr=16 |isl-titill=[[Með kveðju frá Z]] |isl-ár=1981 |uppr-nr=16 |uppr-titill=L'ombre du Z |uppr-ár=1962 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Sjávarborgin.jpg |isl-nr=18 |isl-titill=[[Sjávarborgin]] |isl-ár=1983 |uppr-nr=17 |uppr-titill=Spirou et les hommes-bulles |uppr-ár=1964 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Neyðarkall frá Bretzelborg.jpg |isl-nr=11 |isl-titill=[[Neyðarkall frá Bretzelborg]] |isl-ár=1982 |uppr-nr=18 |uppr-titill=QRN sur Bretzelburg |uppr-ár=1966 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Svaðilför til Sveppaborgar.jpg |isl-nr=5 |isl-titill=[[Svaðilför til Sveppaborgar]] |isl-ár=1979 |uppr-nr=19 |uppr-titill=Panade à Champignac |uppr-ár=1968 |isl-útgefandi= [[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Gullgerðarmaðurinn.jpg |isl-nr=6 |isl-titill=[[Gullgerðarmaðurinn]] |isl-ár=1979 |uppr-nr=20 |uppr-titill=Le faiseur d'or |uppr-ár=1970 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr=7 |isl-titill=[[Sprengisveppurinn]] |isl-ár=1980 |uppr-nr=21 |uppr-titill=Du glucose pour Noémie |uppr-ár=1971 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Dularfulla klaustrið.jpg |isl-nr=8 |isl-titill=[[Dularfulla klaustrið]] |isl-ár=1980 |uppr-nr=22 |uppr-titill=L'abbaye truquée |uppr-ár=1972 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=23 |uppr-titill=[[Tora Torapa]] |uppr-ár=1973 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Tembó Tabú.jpg |isl-nr=3 |isl-titill=[[Tembó Tabú]] |isl-ár=1978 |uppr-nr=24 |uppr-titill=Tembo Tabou |uppr-ár=1974 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]], Greg og Roba |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Töfrafestin frá Senegal.jpg |isl-nr=14 |isl-titill=[[Töfrafestin frá Senegal]] |isl-ár=1982 |uppr-nr=25 |uppr-titill=Le gri-gri du Niokolo-Koba |uppr-ár=1974 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=26 |uppr-titill=[[Du cidre pour les étoiles]] |uppr-ár=1977 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Móri.jpg |isl-nr=15 |isl-titill=[[Móri]] |isl-ár=1982 |uppr-nr=27 |uppr-titill=L'Ankou |uppr-ár=1978 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=28 |uppr-titill=[[Kodo le tyran]] |uppr-ár=1979 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=29 |uppr-titill=[[Des haricots partout]] |uppr-ár=1980 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=30 |uppr-titill=[[La ceinture du grand froid]] |uppr-ár=1983 |isl-útgefandi= |höfundur=Nic og Cauvin |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=31 |uppr-titill= [[La boîte noire]] |uppr-ár=1983 |isl-útgefandi= |höfundur=Nic og Cauvin |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=32 |uppr-titill=[[Les faiseurs de silence]] |uppr-ár=1984 |isl-útgefandi= |höfundur=Nic og Cauvin |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Veiran.jpg |isl-nr=19 |isl-titill=[[Veiran]] |isl-ár=1984 |uppr-nr=33 |uppr-titill=Virus |uppr-ár=1984 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=34 |uppr-titill= [[Aventure en Australie]] |uppr-ár=1985 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Vélmenni í veiðihug.jpg |isl-nr=20 |isl-titill=[[Vélmenni í veiðihug]] |isl-ár=1985 |uppr-nr=35 |uppr-titill=Qui arrêtera Cyanure? |uppr-ár=1985 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Tímavillti prófessorinn.jpg |isl-nr=21 |isl-titill=[[Tímavillti prófessorinn]] |isl-ár=1986 |uppr-nr=36 |uppr-titill= L'horloger de la comète |uppr-ár=1986 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Upprisa Z.jpg |isl-nr=23 |isl-titill=[[Upprisa Z]] |isl-ár=1987 |uppr-nr=37 |uppr-titill= Le réveil du Z |uppr-ár=1986 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Furðulegar uppljóstranir.jpg |isl-nr=24 |isl-titill=[[Furðulegar uppljóstranir]] |isl-ár=1987 |uppr-nr=38 |uppr-titill= La jeunesse de Spirou |uppr-ár=1987 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Svalur í New York.jpg |isl-nr=25 |isl-titill=[[Svalur í New York]] |isl-ár=1988 |uppr-nr=39 |uppr-titill=Spirou à New-York |uppr-ár=1987 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Med hjartad i buxunum.jpg |isl-nr=26 |isl-titill= [[Með hjartað í buxunum]] |isl-ár=1989 |uppr-nr=40 |uppr-titill= La frousse aux trousses |uppr-ár=1988 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Dalur útlaganna.jpg |isl-nr=27 |isl-titill= [[Dalur útlaganna]] |isl-ár=1990 |uppr-nr=41 |uppr-titill=La vallée des bannis |uppr-ár=1989 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Svalur í Moskvu.jpg |isl-nr=28 |isl-titill= [[Svalur í Moskvu]] |isl-ár=1991 |uppr-nr=42 |uppr-titill= Spirou à Moscou |uppr-ár=1990 |isl-útgefandi= [[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Seinheppinn syndaselur.jpg |isl-nr=29 |isl-titill=[[Seinheppinn syndaselur]] |isl-ár=1992 |uppr-nr=43 |uppr-titill=Vito la Déveine |uppr-ár=1991 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=44 |uppr-titill=[[Le rayon noir]] |uppr-ár=1993 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=45 |uppr-titill=[[Luna fatale]] |uppr-ár=1995 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=46 |uppr-titill=[[Machine qui rêve]] |uppr-ár=1988 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=47 |uppr-titill=[[Paris-sous-Seine]] |uppr-ár=2004 |isl-útgefandi= |höfundur=Morvan og Munuera |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=48 |uppr-titill=[[L'homme qui ne voulait pas mourir]] |uppr-ár=2005 |isl-útgefandi= |höfundur=Morvan og Munuera |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=49 |uppr-titill=[[Spirou et Fantasio à Tokyo]] |uppr-ár=2006 |isl-útgefandi= |höfundur=Morvan og Munuera |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=50 |uppr-titill=[[Aux sources du Z]] |uppr-ár=2009 |isl-útgefandi= |höfundur=Morvan, Yann og Munuera |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Zorflónska.jpg |isl-nr= |isl-titill=[[Zorflónska]] |isl-ár=2021 |uppr-nr=51 |uppr-titill=Alerte aux Zorkons |uppr-ár=2010 |isl-útgefandi=[[Froskur útgáfa]] |höfundur=Yoann og Fabien Wehlmann |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Hin myrka hlið Zorglúbbs.jpg |isl-nr= |isl-titill= [[Hin myrka hlið Zorglúbbs]] |isl-ár=2021 |uppr-nr=52 |uppr-titill= La Face cachée du Z |uppr-ár=2011 |isl-útgefandi=[[Froskur útgáfa]] |höfundur=Yoann og Fabien Wehlmann |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Í klóm kolkrabbans.jpg |isl-nr= |isl-titill=[[Dans les Griffes de la Vipère|Í klóm kolkrabbans]] |isl-ár=2019 |uppr-nr=53 |uppr-titill=Dans les Griffes de la Vipère |uppr-ár=2013 |isl-útgefandi=[[Froskur útgáfa]] |höfundur=Yoann og Fabien Wehlmann |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Vikapiltur_á_vígaslóð.jpg |isl-nr= |isl-titill=[[Vikapiltur á vígaslóð]] |isl-ár=2015 |uppr-nr=54 |uppr-titill=Le groom de Sniper Alley |uppr-ár=2014 |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] |höfundur=Yoann og Fabien Wehlmann |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill=[[Hefnd Gormsins]] |isl-ár=2016 |uppr-nr=55 |uppr-titill=La Colère du Marsupilami |uppr-ár=2016 |isl-útgefandi=[[Froskur útgáfa]] |höfundur=Yoann og Fabien Wehlmann |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=56 |uppr-titill= [[La Mort de Spirou]] |uppr-ár=2022 |isl-útgefandi= |höfundur=Abitan, Guerrive og Schwartz |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=57 |uppr-titill=[[La mémoire du futur]] |uppr-ár=2024 |isl-útgefandi= |höfundur=Abitan, Guerrive og Schwartz |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill=[[Svalur í Sovétríkjunum]] |isl-ár=2023 |uppr-nr=16X |uppr-titill=Spirou chez les soviets |uppr-ár=2020 |isl-útgefandi=[[Froskur útgáfa]] |höfundur=Fred Neidhardt og Fabrice Tarrin |annað=Úr sérútgáfu um Sval og Val, en ekki hinni opinberu bókaröð. }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill=[[Á valdi kakkalakkanna]] |isl-ár=2023 |uppr-nr=5X |uppr-titill=Le Groom Vert-de-Gris |uppr-ár=2009 |isl-útgefandi=[[Froskur útgáfa]] |höfundur=Yann & Scwartz |annað=Úr sérútgáfu um Sval og Val, en ekki hinni opinberu bókaröð. }} }} [[Flokkur:Svalur og Valur]] ropjoadlbt62mghuu2p8grzzfeclny0 1981407 1981406 2026-10-02T09:24:08Z Torfifagri 33930 1981407 wikitext text/x-wiki {{Teiknimyndabókatafla þýdd| {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= 1 |isl-titill= [[Skriðdrekinn - Einingahúsið]] |uppr-nr= |uppr-titill= Le tank, la maison préfabriquée (et 3 autres histoires) |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] |höfundur=[[Jijé]],[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= 2 |isl-titill= [[Arfurinn - Vitskerti prófessorinn]] |uppr-nr= |uppr-titill= L'Héritage, Radar le Robot |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] |höfundur=[[Jijé]],[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= 3 |isl-titill= [[Svalur í hringnum]] (2014) |uppr-nr= 1 |uppr-titill=[[Quatre aventures de Spirou et Fantasio]] (1950) |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= Þrjár af fjórum sögum úr upprunalegri bók birtast í þessari þýðingu: „Svalur í hringnum“, „Vélmennisuppdrátturinn“ og „Svalur knapi“ . }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= 4 |isl-titill=[[Svörtu hattarnir]] |isl-ár=2015 |uppr-nr= 1 |uppr-titill=[[Quatre aventures de Spirou et Fantasio]] |uppr-ár=1950 |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= Seinasta sagan úr upprunalegri bókinni er í þessari bók ásamt öðrum sögum: „Svalur á Litlupattaeyju“ og „Laumuspil við landamærin“ }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Sveppagaldrar í Sveppaborg.jpg |isl-nr= 5 |isl-titill=[[Sveppagaldrar í Sveppaborg]] |isl-ár=2017 |uppr-nr=2 |uppr-titill=Il y a un sorcier à Champignac |uppr-ár=1951 |isl-útgefandi=[[Froskur útgáfa]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Í klandri hjá kúrekum.jpg |isl-nr=21 |isl-titill=[[Í klandri hjá kúrekum]] |isl-ár=1986 |uppr-nr=3 |uppr-titill=Les chapeaux noirs |uppr-ár=1952 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Jijé]] &[[Franquin]] |annað= Í þessari bók eru sögurnar „Í klandri hjá kúrekum“ og „Laumuspil við landamærin“ sem birtast báðar í bókinni „Svörtu hattarnir“ frá 2015. }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Baráttan um arfinn.jpg |isl-nr= 6 / 9 |isl-titill=[[Baráttan um arfinn]] |isl-ár= 2025 / 1980 |uppr-nr= 4 |uppr-titill=Spirou et les héritiers |uppr-ár=1952 |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] / [[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= 7 |isl-titill= [[Gormsránið]] |isl-ár= 2025 |uppr-nr=5 |uppr-titill=[[Les voleurs du Marsupilami]] |uppr-ár=1954 |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= 8 |isl-titill= [[Bjargað fyrir horn]] |isl-ár= 2026 |uppr-nr=6 |uppr-titill=[[La corne de rhinocéros ]] |uppr-ár=1955 |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Burt með harðstjórann.jpg |isl-nr= 9 / 10 |isl-titill=[[Burt með harðstjórann!]] |isl-ár= 2026 / 1980 |uppr-nr=7 |uppr-titill=Le dictateur et le champignon |uppr-ár=1955 |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] / [[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=8 |uppr-titill=[[La mauvaise tête]], |uppr-ár=1957 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Svamlað í söltum sjó.jpg |isl-nr=17 |isl-titill=[[Svamlað í söltum sjó]] |isl-ár=1983 |uppr-nr=9 |uppr-titill=Le repaire de la murène |uppr-ár=1957 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Hrakkfallaferð til Feluborgar - Svalur og Valur.jpg |isl-nr=1 |isl-titill=[[Hrakfallaferð til Feluborgar]] |isl-ár=1978 |uppr-nr=10 |uppr-titill=Les pirates du silence |uppr-ár=1958 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Svalur og górillurnar.jpg |isl-nr=4 |isl-titill=[[Svalur og górilluaparnir]] |isl-ár=1978 |uppr-nr=11 |uppr-titill=Le gorille a bonne mine |uppr-ár=1959 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Gormahreiðrið.jpg |isl-nr=2 |isl-titill=[[Gormahreiðrið]] |isl-ár=1978 |uppr-nr=12 |uppr-titill=Le nid des Marsupilamis |uppr-ár=1960 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=13 |uppr-titill=[[Le voyageur du Mésozoïque]] |uppr-ár=1960 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Fanginn í styttunni.jpg |isl-nr=12 |isl-titill=[[Fanginn í styttunni]] |isl-ár=1981 |uppr-nr=14 |uppr-titill=Le prisonnier du Bouddha |uppr-ár=1960 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Z fyrir Zorglúbb.jpg |isl-nr=13 |isl-titill=[[Z fyrir Zorglúbb]] |isl-ár=1981 |uppr-nr=15 |uppr-titill=Z comme Zorglub |uppr-ár=1961 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Með kveðju frá Z.jpg |isl-nr=16 |isl-titill=[[Með kveðju frá Z]] |isl-ár=1981 |uppr-nr=16 |uppr-titill=L'ombre du Z |uppr-ár=1962 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Sjávarborgin.jpg |isl-nr=18 |isl-titill=[[Sjávarborgin]] |isl-ár=1983 |uppr-nr=17 |uppr-titill=Spirou et les hommes-bulles |uppr-ár=1964 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Neyðarkall frá Bretzelborg.jpg |isl-nr=11 |isl-titill=[[Neyðarkall frá Bretzelborg]] |isl-ár=1982 |uppr-nr=18 |uppr-titill=QRN sur Bretzelburg |uppr-ár=1966 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Svaðilför til Sveppaborgar.jpg |isl-nr=5 |isl-titill=[[Svaðilför til Sveppaborgar]] |isl-ár=1979 |uppr-nr=19 |uppr-titill=Panade à Champignac |uppr-ár=1968 |isl-útgefandi= [[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Gullgerðarmaðurinn.jpg |isl-nr=6 |isl-titill=[[Gullgerðarmaðurinn]] |isl-ár=1979 |uppr-nr=20 |uppr-titill=Le faiseur d'or |uppr-ár=1970 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr=7 |isl-titill=[[Sprengisveppurinn]] |isl-ár=1980 |uppr-nr=21 |uppr-titill=Du glucose pour Noémie |uppr-ár=1971 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Dularfulla klaustrið.jpg |isl-nr=8 |isl-titill=[[Dularfulla klaustrið]] |isl-ár=1980 |uppr-nr=22 |uppr-titill=L'abbaye truquée |uppr-ár=1972 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=23 |uppr-titill=[[Tora Torapa]] |uppr-ár=1973 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Tembó Tabú.jpg |isl-nr=3 |isl-titill=[[Tembó Tabú]] |isl-ár=1978 |uppr-nr=24 |uppr-titill=Tembo Tabou |uppr-ár=1974 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]], Greg og Roba |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Töfrafestin frá Senegal.jpg |isl-nr=14 |isl-titill=[[Töfrafestin frá Senegal]] |isl-ár=1982 |uppr-nr=25 |uppr-titill=Le gri-gri du Niokolo-Koba |uppr-ár=1974 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=26 |uppr-titill=[[Du cidre pour les étoiles]] |uppr-ár=1977 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Móri.jpg |isl-nr=15 |isl-titill=[[Móri]] |isl-ár=1982 |uppr-nr=27 |uppr-titill=L'Ankou |uppr-ár=1978 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=28 |uppr-titill=[[Kodo le tyran]] |uppr-ár=1979 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=29 |uppr-titill=[[Des haricots partout]] |uppr-ár=1980 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=30 |uppr-titill=[[La ceinture du grand froid]] |uppr-ár=1983 |isl-útgefandi= |höfundur=Nic og Cauvin |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=31 |uppr-titill= [[La boîte noire]] |uppr-ár=1983 |isl-útgefandi= |höfundur=Nic og Cauvin |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=32 |uppr-titill=[[Les faiseurs de silence]] |uppr-ár=1984 |isl-útgefandi= |höfundur=Nic og Cauvin |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Veiran.jpg |isl-nr=19 |isl-titill=[[Veiran]] |isl-ár=1984 |uppr-nr=33 |uppr-titill=Virus |uppr-ár=1984 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=34 |uppr-titill= [[Aventure en Australie]] |uppr-ár=1985 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Vélmenni í veiðihug.jpg |isl-nr=20 |isl-titill=[[Vélmenni í veiðihug]] |isl-ár=1985 |uppr-nr=35 |uppr-titill=Qui arrêtera Cyanure? |uppr-ár=1985 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Tímavillti prófessorinn.jpg |isl-nr=21 |isl-titill=[[Tímavillti prófessorinn]] |isl-ár=1986 |uppr-nr=36 |uppr-titill= L'horloger de la comète |uppr-ár=1986 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Upprisa Z.jpg |isl-nr=23 |isl-titill=[[Upprisa Z]] |isl-ár=1987 |uppr-nr=37 |uppr-titill= Le réveil du Z |uppr-ár=1986 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Furðulegar uppljóstranir.jpg |isl-nr=24 |isl-titill=[[Furðulegar uppljóstranir]] |isl-ár=1987 |uppr-nr=38 |uppr-titill= La jeunesse de Spirou |uppr-ár=1987 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Svalur í New York.jpg |isl-nr=25 |isl-titill=[[Svalur í New York]] |isl-ár=1988 |uppr-nr=39 |uppr-titill=Spirou à New-York |uppr-ár=1987 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Med hjartad i buxunum.jpg |isl-nr=26 |isl-titill= [[Með hjartað í buxunum]] |isl-ár=1989 |uppr-nr=40 |uppr-titill= La frousse aux trousses |uppr-ár=1988 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Dalur útlaganna.jpg |isl-nr=27 |isl-titill= [[Dalur útlaganna]] |isl-ár=1990 |uppr-nr=41 |uppr-titill=La vallée des bannis |uppr-ár=1989 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Svalur í Moskvu.jpg |isl-nr=28 |isl-titill= [[Svalur í Moskvu]] |isl-ár=1991 |uppr-nr=42 |uppr-titill= Spirou à Moscou |uppr-ár=1990 |isl-útgefandi= [[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Seinheppinn syndaselur.jpg |isl-nr=29 |isl-titill=[[Seinheppinn syndaselur]] |isl-ár=1992 |uppr-nr=43 |uppr-titill=Vito la Déveine |uppr-ár=1991 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=44 |uppr-titill=[[Le rayon noir]] |uppr-ár=1993 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=45 |uppr-titill=[[Luna fatale]] |uppr-ár=1995 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=46 |uppr-titill=[[Machine qui rêve]] |uppr-ár=1988 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=47 |uppr-titill=[[Paris-sous-Seine]] |uppr-ár=2004 |isl-útgefandi= |höfundur=Morvan og Munuera |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=48 |uppr-titill=[[L'homme qui ne voulait pas mourir]] |uppr-ár=2005 |isl-útgefandi= |höfundur=Morvan og Munuera |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=49 |uppr-titill=[[Spirou et Fantasio à Tokyo]] |uppr-ár=2006 |isl-útgefandi= |höfundur=Morvan og Munuera |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=50 |uppr-titill=[[Aux sources du Z]] |uppr-ár=2009 |isl-útgefandi= |höfundur=Morvan, Yann og Munuera |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Zorflónska.jpg |isl-nr= |isl-titill=[[Zorflónska]] |isl-ár=2021 |uppr-nr=51 |uppr-titill=Alerte aux Zorkons |uppr-ár=2010 |isl-útgefandi=[[Froskur útgáfa]] |höfundur=Yoann og Fabien Wehlmann |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Hin myrka hlið Zorglúbbs.jpg |isl-nr= |isl-titill= [[Hin myrka hlið Zorglúbbs]] |isl-ár=2021 |uppr-nr=52 |uppr-titill= La Face cachée du Z |uppr-ár=2011 |isl-útgefandi=[[Froskur útgáfa]] |höfundur=Yoann og Fabien Wehlmann |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Í klóm kolkrabbans.jpg |isl-nr= |isl-titill=[[Dans les Griffes de la Vipère|Í klóm kolkrabbans]] |isl-ár=2019 |uppr-nr=53 |uppr-titill=Dans les Griffes de la Vipère |uppr-ár=2013 |isl-útgefandi=[[Froskur útgáfa]] |höfundur=Yoann og Fabien Wehlmann |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Vikapiltur_á_vígaslóð.jpg |isl-nr= |isl-titill=[[Vikapiltur á vígaslóð]] |isl-ár=2015 |uppr-nr=54 |uppr-titill=Le groom de Sniper Alley |uppr-ár=2014 |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] |höfundur=Yoann og Fabien Wehlmann |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill=[[Hefnd Gormsins]] |isl-ár=2016 |uppr-nr=55 |uppr-titill=La Colère du Marsupilami |uppr-ár=2016 |isl-útgefandi=[[Froskur útgáfa]] |höfundur=Yoann og Fabien Wehlmann |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=56 |uppr-titill= [[La Mort de Spirou]] |uppr-ár=2022 |isl-útgefandi= |höfundur=Abitan, Guerrive og Schwartz |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=57 |uppr-titill=[[La mémoire du futur]] |uppr-ár=2024 |isl-útgefandi= |höfundur=Abitan, Guerrive og Schwartz |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill=[[Svalur í Sovétríkjunum]] |isl-ár=2023 |uppr-nr=16X |uppr-titill=Spirou chez les soviets |uppr-ár=2020 |isl-útgefandi=[[Froskur útgáfa]] |höfundur=Fred Neidhardt og Fabrice Tarrin |annað=Úr sérútgáfu um Sval og Val, en ekki hinni opinberu bókaröð. }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill=[[Á valdi kakkalakkanna]] |isl-ár=2023 |uppr-nr=5X |uppr-titill=Le Groom Vert-de-Gris |uppr-ár=2009 |isl-útgefandi=[[Froskur útgáfa]] |höfundur=Yann & Scwartz |annað=Úr sérútgáfu um Sval og Val, en ekki hinni opinberu bókaröð. }} }} [[Flokkur:Svalur og Valur]] 2zg2zdrz64q9d9fgb6tnjdpnth1v3dr 1981408 1981407 2026-10-02T10:04:51Z Torfifagri 33930 Bætti inn útgáfunúmeri á bókum 54-60 1981408 wikitext text/x-wiki {{Teiknimyndabókatafla þýdd| {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= 1 |isl-titill= [[Skriðdrekinn - Einingahúsið]] |uppr-nr= |uppr-titill= Le tank, la maison préfabriquée (et 3 autres histoires) |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] |höfundur=[[Jijé]],[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= 2 |isl-titill= [[Arfurinn - Vitskerti prófessorinn]] |uppr-nr= |uppr-titill= L'Héritage, Radar le Robot |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] |höfundur=[[Jijé]],[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= 3 |isl-titill= [[Svalur í hringnum]] (2014) |uppr-nr= 1 |uppr-titill=[[Quatre aventures de Spirou et Fantasio]] (1950) |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= Þrjár af fjórum sögum úr upprunalegri bók birtast í þessari þýðingu: „Svalur í hringnum“, „Vélmennisuppdrátturinn“ og „Svalur knapi“ . }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= 4 |isl-titill=[[Svörtu hattarnir]] |isl-ár=2015 |uppr-nr= 1 |uppr-titill=[[Quatre aventures de Spirou et Fantasio]] |uppr-ár=1950 |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= Seinasta sagan úr upprunalegri bókinni er í þessari bók ásamt öðrum sögum: „Svalur á Litlupattaeyju“ og „Laumuspil við landamærin“ }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Sveppagaldrar í Sveppaborg.jpg |isl-nr= 5 |isl-titill=[[Sveppagaldrar í Sveppaborg]] |isl-ár=2017 |uppr-nr=2 |uppr-titill=Il y a un sorcier à Champignac |uppr-ár=1951 |isl-útgefandi=[[Froskur útgáfa]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Í klandri hjá kúrekum.jpg |isl-nr=21 |isl-titill=[[Í klandri hjá kúrekum]] |isl-ár=1986 |uppr-nr=3 |uppr-titill=Les chapeaux noirs |uppr-ár=1952 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Jijé]] &[[Franquin]] |annað= Í þessari bók eru sögurnar „Í klandri hjá kúrekum“ og „Laumuspil við landamærin“ sem birtast báðar í bókinni „Svörtu hattarnir“ frá 2015. }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Baráttan um arfinn.jpg |isl-nr= 6 / 9 |isl-titill=[[Baráttan um arfinn]] |isl-ár= 2025 / 1980 |uppr-nr= 4 |uppr-titill=Spirou et les héritiers |uppr-ár=1952 |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] / [[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= 7 |isl-titill= [[Gormsránið]] |isl-ár= 2025 |uppr-nr=5 |uppr-titill=[[Les voleurs du Marsupilami]] |uppr-ár=1954 |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= 8 |isl-titill= [[Bjargað fyrir horn]] |isl-ár= 2026 |uppr-nr=6 |uppr-titill=[[La corne de rhinocéros ]] |uppr-ár=1955 |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Burt með harðstjórann.jpg |isl-nr= 9 / 10 |isl-titill=[[Burt með harðstjórann!]] |isl-ár= 2026 / 1980 |uppr-nr=7 |uppr-titill=Le dictateur et le champignon |uppr-ár=1955 |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] / [[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=8 |uppr-titill=[[La mauvaise tête]], |uppr-ár=1957 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Svamlað í söltum sjó.jpg |isl-nr=17 |isl-titill=[[Svamlað í söltum sjó]] |isl-ár=1983 |uppr-nr=9 |uppr-titill=Le repaire de la murène |uppr-ár=1957 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Hrakkfallaferð til Feluborgar - Svalur og Valur.jpg |isl-nr=1 |isl-titill=[[Hrakfallaferð til Feluborgar]] |isl-ár=1978 |uppr-nr=10 |uppr-titill=Les pirates du silence |uppr-ár=1958 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Svalur og górillurnar.jpg |isl-nr=4 |isl-titill=[[Svalur og górilluaparnir]] |isl-ár=1978 |uppr-nr=11 |uppr-titill=Le gorille a bonne mine |uppr-ár=1959 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Gormahreiðrið.jpg |isl-nr=2 |isl-titill=[[Gormahreiðrið]] |isl-ár=1978 |uppr-nr=12 |uppr-titill=Le nid des Marsupilamis |uppr-ár=1960 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=13 |uppr-titill=[[Le voyageur du Mésozoïque]] |uppr-ár=1960 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Fanginn í styttunni.jpg |isl-nr=12 |isl-titill=[[Fanginn í styttunni]] |isl-ár=1981 |uppr-nr=14 |uppr-titill=Le prisonnier du Bouddha |uppr-ár=1960 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Z fyrir Zorglúbb.jpg |isl-nr=13 |isl-titill=[[Z fyrir Zorglúbb]] |isl-ár=1981 |uppr-nr=15 |uppr-titill=Z comme Zorglub |uppr-ár=1961 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Með kveðju frá Z.jpg |isl-nr=16 |isl-titill=[[Með kveðju frá Z]] |isl-ár=1981 |uppr-nr=16 |uppr-titill=L'ombre du Z |uppr-ár=1962 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Sjávarborgin.jpg |isl-nr=18 |isl-titill=[[Sjávarborgin]] |isl-ár=1983 |uppr-nr=17 |uppr-titill=Spirou et les hommes-bulles |uppr-ár=1964 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Neyðarkall frá Bretzelborg.jpg |isl-nr=11 |isl-titill=[[Neyðarkall frá Bretzelborg]] |isl-ár=1982 |uppr-nr=18 |uppr-titill=QRN sur Bretzelburg |uppr-ár=1966 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Svaðilför til Sveppaborgar.jpg |isl-nr=5 |isl-titill=[[Svaðilför til Sveppaborgar]] |isl-ár=1979 |uppr-nr=19 |uppr-titill=Panade à Champignac |uppr-ár=1968 |isl-útgefandi= [[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Gullgerðarmaðurinn.jpg |isl-nr=6 |isl-titill=[[Gullgerðarmaðurinn]] |isl-ár=1979 |uppr-nr=20 |uppr-titill=Le faiseur d'or |uppr-ár=1970 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr=7 |isl-titill=[[Sprengisveppurinn]] |isl-ár=1980 |uppr-nr=21 |uppr-titill=Du glucose pour Noémie |uppr-ár=1971 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Dularfulla klaustrið.jpg |isl-nr=8 |isl-titill=[[Dularfulla klaustrið]] |isl-ár=1980 |uppr-nr=22 |uppr-titill=L'abbaye truquée |uppr-ár=1972 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=23 |uppr-titill=[[Tora Torapa]] |uppr-ár=1973 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Tembó Tabú.jpg |isl-nr=3 |isl-titill=[[Tembó Tabú]] |isl-ár=1978 |uppr-nr=24 |uppr-titill=Tembo Tabou |uppr-ár=1974 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Franquin]], Greg og Roba |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Töfrafestin frá Senegal.jpg |isl-nr=14 |isl-titill=[[Töfrafestin frá Senegal]] |isl-ár=1982 |uppr-nr=25 |uppr-titill=Le gri-gri du Niokolo-Koba |uppr-ár=1974 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=26 |uppr-titill=[[Du cidre pour les étoiles]] |uppr-ár=1977 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Móri.jpg |isl-nr=15 |isl-titill=[[Móri]] |isl-ár=1982 |uppr-nr=27 |uppr-titill=L'Ankou |uppr-ár=1978 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=28 |uppr-titill=[[Kodo le tyran]] |uppr-ár=1979 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=29 |uppr-titill=[[Des haricots partout]] |uppr-ár=1980 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Jean-Claude Fournier]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=30 |uppr-titill=[[La ceinture du grand froid]] |uppr-ár=1983 |isl-útgefandi= |höfundur=Nic og Cauvin |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=31 |uppr-titill= [[La boîte noire]] |uppr-ár=1983 |isl-útgefandi= |höfundur=Nic og Cauvin |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=32 |uppr-titill=[[Les faiseurs de silence]] |uppr-ár=1984 |isl-útgefandi= |höfundur=Nic og Cauvin |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Veiran.jpg |isl-nr=19 |isl-titill=[[Veiran]] |isl-ár=1984 |uppr-nr=33 |uppr-titill=Virus |uppr-ár=1984 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=34 |uppr-titill= [[Aventure en Australie]] |uppr-ár=1985 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Vélmenni í veiðihug.jpg |isl-nr=20 |isl-titill=[[Vélmenni í veiðihug]] |isl-ár=1985 |uppr-nr=35 |uppr-titill=Qui arrêtera Cyanure? |uppr-ár=1985 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Tímavillti prófessorinn.jpg |isl-nr=21 |isl-titill=[[Tímavillti prófessorinn]] |isl-ár=1986 |uppr-nr=36 |uppr-titill= L'horloger de la comète |uppr-ár=1986 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Upprisa Z.jpg |isl-nr=23 |isl-titill=[[Upprisa Z]] |isl-ár=1987 |uppr-nr=37 |uppr-titill= Le réveil du Z |uppr-ár=1986 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Furðulegar uppljóstranir.jpg |isl-nr=24 |isl-titill=[[Furðulegar uppljóstranir]] |isl-ár=1987 |uppr-nr=38 |uppr-titill= La jeunesse de Spirou |uppr-ár=1987 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Svalur í New York.jpg |isl-nr=25 |isl-titill=[[Svalur í New York]] |isl-ár=1988 |uppr-nr=39 |uppr-titill=Spirou à New-York |uppr-ár=1987 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Med hjartad i buxunum.jpg |isl-nr=26 |isl-titill= [[Með hjartað í buxunum]] |isl-ár=1989 |uppr-nr=40 |uppr-titill= La frousse aux trousses |uppr-ár=1988 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Dalur útlaganna.jpg |isl-nr=27 |isl-titill= [[Dalur útlaganna]] |isl-ár=1990 |uppr-nr=41 |uppr-titill=La vallée des bannis |uppr-ár=1989 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Svalur í Moskvu.jpg |isl-nr=28 |isl-titill= [[Svalur í Moskvu]] |isl-ár=1991 |uppr-nr=42 |uppr-titill= Spirou à Moscou |uppr-ár=1990 |isl-útgefandi= [[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Seinheppinn syndaselur.jpg |isl-nr=29 |isl-titill=[[Seinheppinn syndaselur]] |isl-ár=1992 |uppr-nr=43 |uppr-titill=Vito la Déveine |uppr-ár=1991 |isl-útgefandi=[[Bókaútgáfan Iðunn]] |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=44 |uppr-titill=[[Le rayon noir]] |uppr-ár=1993 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=45 |uppr-titill=[[Luna fatale]] |uppr-ár=1995 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=46 |uppr-titill=[[Machine qui rêve]] |uppr-ár=1988 |isl-útgefandi= |höfundur=[[Tome]] & [[Janry]] |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=47 |uppr-titill=[[Paris-sous-Seine]] |uppr-ár=2004 |isl-útgefandi= |höfundur=Morvan og Munuera |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=48 |uppr-titill=[[L'homme qui ne voulait pas mourir]] |uppr-ár=2005 |isl-útgefandi= |höfundur=Morvan og Munuera |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=49 |uppr-titill=[[Spirou et Fantasio à Tokyo]] |uppr-ár=2006 |isl-útgefandi= |höfundur=Morvan og Munuera |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=50 |uppr-titill=[[Aux sources du Z]] |uppr-ár=2009 |isl-útgefandi= |höfundur=Morvan, Yann og Munuera |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Zorflónska.jpg |isl-nr= 54 |isl-titill=[[Zorflónska]] |isl-ár=2021 |uppr-nr=51 |uppr-titill=Alerte aux Zorkons |uppr-ár=2010 |isl-útgefandi=[[Froskur útgáfa]] |höfundur=Yoann og Fabien Wehlmann |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Hin myrka hlið Zorglúbbs.jpg |isl-nr= 55 |isl-titill= [[Hin myrka hlið Zorglúbbs]] |isl-ár=2021 |uppr-nr=52 |uppr-titill= La Face cachée du Z |uppr-ár=2011 |isl-útgefandi=[[Froskur útgáfa]] |höfundur=Yoann og Fabien Wehlmann |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Í klóm kolkrabbans.jpg |isl-nr= 56 |isl-titill=[[Dans les Griffes de la Vipère|Í klóm kolkrabbans]] |isl-ár=2019 |uppr-nr=53 |uppr-titill=Dans les Griffes de la Vipère |uppr-ár=2013 |isl-útgefandi=[[Froskur útgáfa]] |höfundur=Yoann og Fabien Wehlmann |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd=Vikapiltur_á_vígaslóð.jpg |isl-nr= 57 |isl-titill=[[Vikapiltur á vígaslóð]] |isl-ár=2015 |uppr-nr=54 |uppr-titill=Le groom de Sniper Alley |uppr-ár=2014 |isl-útgefandi= [[Froskur útgáfa]] |höfundur=Yoann og Fabien Wehlmann |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= 58 |isl-titill=[[Hefnd Gormsins]] |isl-ár=2016 |uppr-nr=55 |uppr-titill=La Colère du Marsupilami |uppr-ár=2016 |isl-útgefandi=[[Froskur útgáfa]] |höfundur=Yoann og Fabien Wehlmann |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=56 |uppr-titill= [[La Mort de Spirou]] |uppr-ár=2022 |isl-útgefandi= |höfundur=Abitan, Guerrive og Schwartz |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= |isl-titill= |isl-ár= |uppr-nr=57 |uppr-titill=[[La mémoire du futur]] |uppr-ár=2024 |isl-útgefandi= |höfundur=Abitan, Guerrive og Schwartz |annað= }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= 59 |isl-titill=[[Svalur í Sovétríkjunum]] |isl-ár=2023 |uppr-nr=16X |uppr-titill=Spirou chez les soviets |uppr-ár=2020 |isl-útgefandi=[[Froskur útgáfa]] |höfundur=Fred Neidhardt og Fabrice Tarrin |annað=Úr sérútgáfu um Sval og Val, en ekki hinni opinberu bókaröð. }} {{Teiknimyndabókatafla þýdd/röð |mynd= |isl-nr= 60 |isl-titill=[[Á valdi kakkalakkanna]] |isl-ár=2023 |uppr-nr=5X |uppr-titill=Le Groom Vert-de-Gris |uppr-ár=2009 |isl-útgefandi=[[Froskur útgáfa]] |höfundur=Yann & Scwartz |annað=Úr sérútgáfu um Sval og Val, en ekki hinni opinberu bókaröð. }} }} [[Flokkur:Svalur og Valur]] svn7bb2dzirvxkmhkmrynf8pn2ehqny 0 176716 1981409 1980845 2026-10-02T10:27:34Z Nipas2 54688 /* Liðin */ 1981409 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = Besta deild kvenna 2022 | mynd = | ár = '''2022''' | Meistarar = '''{{Lið Valur}}''' | fallið lið = '''{{Lið Afturelding}}'''<br/>'''{{Lið KR}}''' | spilaðir leikir = '''90''' | mörk skoruð = 308 (3.42 m/leik) | markahæstur = '''11 mörk'''<br>[[Jasmín Erla Ingadóttir]] ({{Lið Stjarnan}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = Breiðablik 9-2 ÍBV | stærsti útisigur = Þór/KA 2-5 Stjarnan | tímabil = [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2021|2021]] - [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] |}} Árið '''2022''' var '''Íslandsmótið í knattspyrnu kvenna''' haldið í 51. sinn. {{clear}} ==Liðin== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið !width=150| Bær !width=180| Leikvangur !width=360| Þjálfari ! | Staðan [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2021|2021]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Afturelding}} | [[Mosfellsbær]] | [[Malbikstöðin að Varmá]] | style="text-align: left;"|[[Alexander Aron Davorsson]] og [[Bjarki Már Sverrisson]] | [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2021#Stigatafla|2. sæti í Lengjudeild]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Breiðablik}} | [[Kópavogur]] | [[Kópavogsvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Ásmundur Arnarsson]] og [[Kristófer Sigurgeirsson]] | [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2021|2. sæti í Pepsimaxdeild]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍBV}} | [[Vestmannaeyjar]] | [[Hásteinsvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Jonathan Ricardo Glenn]] | [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2021|7. sæti í Pepsimaxdeild]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Keflavík}} | [[Keflavík]] | [[Keflavíkurvöllur |HS Orku völlurinn]] | style="text-align: left;"|[[Gunnar Magnús Jónsson]] | [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2021|8. sæti í Pepsimaxdeild]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið KR}} | [[Reykjavík]] | [[Meistaravellir (knattspyrnuvöllur)|Meistaravellir]] | style="text-align: left;"|[[Jóhannes Karl Sigursteinsson]] | [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2021#Stigatafla|1. sæti í Lengjudeild]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Selfoss}} | [[Selfoss]] | [[Selfossvöllur|Jáverk-völlurinn]] | style="text-align: left;"|[[Björn Sigurbjörnsson]] | [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2021|5. sæti í Pepsimaxdeild]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Stjarnan}} | [[Garðabær]] | [[Stjörnuvöllur|Samsung völlurinn]] | style="text-align: left;"|[[Kristján Guðmundsson]] | [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2021|4. sæti í Pepsimaxdeild]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Valur}} | [[Reykjavík]] | [[Vodafonevöllur|Origo völlurinn]] | style="text-align: left;"|[[Matthías Guðmundsson]] og [[Pétur Pétursson (f. 1959)|Pétur Pétursson]] | [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2021|1. sæti í Pepsimaxdeild]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Þór/KA}} | [[Akureyri]] | [[Boginn]] | style="text-align: left;"|[[Perry John James Mclachlan]] og [[Jón Stefán Jónsson]] | [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2021|6. sæti í Pepsimaxdeild]] |- |style="text-align: left;"| [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]] | [[Reykjavík]] | [[AVIS völlurinn]] | style="text-align: left;"|[[Nik Anthony Chamberlain]] | [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2021|3. sæti í Pepsimaxdeild]] |} == Staðan í deildinni == ===Stigatafla=== ''Staðan eftir 18. umferð, 1. október 2022''.<ref>{{cite web|title=Besta deild kvenna 2022|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=43702|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=13. október 2023}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=25| !width=80|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig ! |Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Valur|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]]''' ||18||13||4||1||51||10||41||'''43''' |align="center" |'''Forkeppni Meistaradeildar Evrópu''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Stjarnan|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]] ||18||11||4||3||45||16||39||'''37''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Breiðablik|1}}"| ||[[Breiðablik UBK|Breiðablik]] ||18||10||3||5||41||13||28||'''33''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Þróttur R.|1}}"| ||[[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]] ||18||10||1||7||37||24||13||'''31''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Selfoss|1}}"| ||[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] ||18||8||5||5||24||17||7||'''29''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBV|1}}"| ||[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]] ||18||8||5||5||27||28||-1||'''29''' |- |7||style="background:#{{Fótboltalitur|Þór/KA|1}}"| ||[[Þór/KA|Þór]]/[[Þór/KA|KA]] ||18||5||2||11||25||47||-22||'''17''' |- |8||style="background:#{{Fótboltalitur|Keflavík|1}}"| ||[[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|Keflavík]] ||18||5||1||12||21||39||-18||'''16''' |- style="background:#FFCCCC;" |9||style="background:#{{Fótboltalitur|Afturelding|1}}"| ||'''[[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]]''' ||18||4||0||14||17||50||-33||'''12''' | align="center" rowspan="2"| '''Fall í''' [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2023|'''Lengjudeild''']] |- style="background:#FFCCCC;" |10||style="background:#{{Fótboltalitur|KR|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]]''' ||18||3||1||14||20||64||-42||'''10''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur, Stig = virkir punktar''.</small> == Töfluyfirlit == ''Heimaliðið er vinstra megin''. {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style=" font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|&nbsp;!!Aft!!Bre!!ÍBV!!Kef!!&nbsp;KR&nbsp;!!Sel!!Stj!!Val!!Þ/K!!Þró |- | align="left" |{{Lið Afturelding}} |'''XXX'''||1-6||0-1||2-3||2-1||1-4||1-3||1-3||1-2||0-2 |- style="background:#F0F0F0;" | align="left" |{{Lið Breiðablik}} |3-0||'''XXX'''||0-1||3-0||5-0||1-0||3-0||0-1||4-1||2-3 |- | align="left" |{{Lið ÍBV}} ||3-0||0-0||'''XXX'''||3-2||3-1||0-1||1-1||0-3||5-4||1-2 |- style="background:#F0F0F0;" | align="left" |{{Lið Keflavík}} ||1-2||1-0||1-2||'''XXX'''||1-3||0-2||1-0||0-5||1-3||1-2 |- | align="left" |{{Lið KR}} ||1-0||0-4||0-2||0-4||'''XXX'''||3-5||1-2||0-6||3-2||1-3 |- style="background:#F0F0F0;" | align="left" |{{Lið Selfoss}} ||0-1||2-0||0-0||0-0||3-1||'''XXX'''||1-1||0-1||2-0||1-1 |- | align="left" |{{Lið Stjarnan}} ||7-1||2-2||4-0||4-0||5-1||3-1||'''XXX'''||0-2||5-0||2-0 |- style="background:#F0F0F0;" | align="left" |{{Lið Valur}} ||6-1||1-1||1-1||3-0||9-1||1-1||1-1||'''XXX'''||3-0||2-0 |- | align="left" |{{Lið Þór/KA}} ||0-1||0-4||3-3||3-2||3-3||0-1||0-4||2-1||'''XXX'''||1-0 |- style="background:#F0F0F0;" | align="left" |[[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]] ||4-2||0-3||5-1||2-3||5-0||3-0||0-1||1-2||4-1||'''XXX''' |} == Markahæstu leikmenn == {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Mörk ! |Félag ! |Leikmaður ! |Athugasemd |-style="background:#FFD700;" | 11||{{Lið Stjarnan}}||'''[[Jasmín Erla Ingadóttir]]'''||Gullskór |-style="background:#C0C0C0;" | 9||{{Lið Stjarnan}}<br>{{Lið Stjarnan}}<br>{{Lið Þróttur R.}}||'''[[Katrín Ásbjörnsdóttir]]'''<br>'''[[Gyða Kristín Gunnarsdóttir]]'''<br>'''[[Danielle Julia Marcano]]'''||Silfurskór |- align="center" rowspan=3 |- |-style="background:#CD7F32;" | 8||{{Lið Selfoss}}<br>|{{Lið Selfoss}}<br>[[Þór/KA]]||'''[[Brenna Lovera]]'''<br>'''[[Cyera Makenzie Hintzen]]'''<br>'''[[Sandra María Jessen]]'''||Bronsskór |- align="center" rowspan=3 |} == Fróðleikur == {| class="wikitable" style="text-align: center; mArgin: 0 auto;" |- !Sigurvegari Pepsideildar 2022 |- |- |[[Mynd:Valur.png|100px|Valur]]<br/>'''[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]]'''<br/>'''13. Titill''' |} {{Leiktímabil í knattspyrnu kvenna}} {{röð | listi = [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild]] | fyrir = [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2021|Pepsimaxdeild&nbsp;kvenna&nbsp;2021]] | eftir = [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2023|Besta&nbsp;deild&nbsp;kvenna&nbsp;2023]] }} ==Heimildaskrá== {{reflist}} {{Knattspyrna á Íslandi 2022}} [[Flokkur:2022]] [[Flokkur:Úrvalsdeildir kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] snza2buz4lnwv1ezu2sdf75ul7dsdea 0 182501 1981319 1958951 2026-10-01T14:45:52Z SagaHagfræðinnar 120347 /* William Thompson */ 1981319 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005|ISBN=978-0-511-11348-2}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref>{{Bókaheimild|titill=A Companion to the History of Economic Thought|höfundur=Warren J. Samuels|bls=184-185|ár=2003|útgefandi=Blackwell Publishing|höfundur2=Jeff E. Biddle|höfundur3=John B. Davis}}</ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref>{{Bókaheimild|titill=A Companion to the History of Economic Thought|höfundur=Warren J. Samuels|höfundur2=Jeff E. Biddle|höfundur3=John B. Davis|ISBN=0-631-22573-0|útgefandi=Blackwell Publishing Ltd|ár=2003|bls=184}}</ref> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=E. K. Hunt|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=177-179|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Ríkardísku sósíalistarnir áttu margt sameiginlegt með [[Karl Marx|Marx]] og hans hugsanahætti, og hafði Marx þetta að segja um þá sem hóp: “But these Socialist and Communist writings contain also a critical element. They attack every principle of existing society. Hence, they are full of the most valuable materials for the enlightenment of the working class.”<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=21|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Helstu fulltrúar == === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787–1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal <nowiki>''Popular Political Economy''</nowiki> (1827), gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224|ISBN=978-0-511-11348-2}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809–1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni <nowiki>''Labour's Wrongs and Labour's Remedy''</nowiki> (1839) setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|ISBN=978-0-511-11348-2|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenningarinnar um umframvirði, eins og E. R. A. Seligman lýsir honum í verki sínu frá 1903, ''On Some Neglected British Economists''. Seligman kallaði Ravenstone „fyrsta fulltrúa umframvirðiskenningarinnar“ (Seligman, 1903).<ref>{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists|höfundur=Edwin R. A. Seligman|útgefandi=The Economic Journal, Vol. 13, No. 51|ár=1903|bls=335-363|url=https://doi.org/10.2307/2221519}}</ref> Ravenstone var sérstakur á meðal ríkardískra sósíalista þótt hann, líkt og aðrir úr þeim hópi, trúði því að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Hins vegar hafði hann aðrar ástæður fyrir þessari trú en margir samtíðarmenn hans. Flestir ríkardískir sósíalistar byggðu trú sína á [[Nytjastefna|nytjastefnu]] með það sem helsta markmið að auka hamingju sem flestra, en Ravenstone leit á þetta sem siðferðilega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira eiga.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=16|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Ravenstone hafði einnig áhrif á Karl Marx með hugmyndum sínum bæði bein áhrif og óbein áhrif í gegnum hina ríkardísku sósíalistanna. Marx samsvaraði sig með sjónarmiði Ravenstone um að ef vinnuafl skapaði eingöngu nóg til að framfleyta sér, þá væru hvergi til eignir í heiminum. Hann tók einnig undir þá skoðun að til þess að fjármagn gæti þjónað samfélaginu yrði fyrst að vera til staðar þróuð verkaskipting (Miles, bls. 6–7, 23).<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone:A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=6-7|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref><ref name=":3" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775–1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina (Miles, bls. 25).<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244|ISBN=978-0-511-11348-2}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] lh6qhq16j2wjojs9d2n01l9q8hd2jsj 1981360 1981319 2026-10-01T19:53:56Z SagaHagfræðinnar 120347 1981360 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005|ISBN=978-0-511-11348-2}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref>{{Bókaheimild|titill=A Companion to the History of Economic Thought|höfundur=Warren J. Samuels|bls=184-185|ár=2003|útgefandi=Blackwell Publishing|höfundur2=Jeff E. Biddle|höfundur3=John B. Davis}}</ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref>{{Bókaheimild|titill=A Companion to the History of Economic Thought|höfundur=Warren J. Samuels|höfundur2=Jeff E. Biddle|höfundur3=John B. Davis|ISBN=0-631-22573-0|útgefandi=Blackwell Publishing Ltd|ár=2003|bls=184}}</ref> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=E. K. Hunt|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=177-179|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Ríkardísku sósíalistarnir áttu margt sameiginlegt með [[Karl Marx|Marx]] og hans hugsanahætti, og hafði Marx þetta að segja um þá sem hóp: “But these Socialist and Communist writings contain also a critical element. They attack every principle of existing society. Hence, they are full of the most valuable materials for the enlightenment of the working class.”<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=21|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt verið að tala um þá Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787–1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal <nowiki>''Popular Political Economy''</nowiki> (1827), gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224|ISBN=978-0-511-11348-2}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809–1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni <nowiki>''Labour's Wrongs and Labour's Remedy''</nowiki> (1839) setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|ISBN=978-0-511-11348-2|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenningarinnar um umframvirði, eins og E. R. A. Seligman lýsir honum í verki sínu frá 1903, ''On Some Neglected British Economists''. Seligman kallaði Ravenstone „fyrsta fulltrúa umframvirðiskenningarinnar“ (Seligman, 1903).<ref>{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists|höfundur=Edwin R. A. Seligman|útgefandi=The Economic Journal, Vol. 13, No. 51|ár=1903|bls=335-363|url=https://doi.org/10.2307/2221519}}</ref> Ravenstone var sérstakur á meðal ríkardískra sósíalista þótt hann, líkt og aðrir úr þeim hópi, trúði því að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Hins vegar hafði hann aðrar ástæður fyrir þessari trú en margir samtíðarmenn hans. Flestir ríkardískir sósíalistar byggðu trú sína á [[Nytjastefna|nytjastefnu]] með það sem helsta markmið að auka hamingju sem flestra, en Ravenstone leit á þetta sem siðferðilega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira eiga.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=16|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Ravenstone hafði einnig áhrif á Karl Marx með hugmyndum sínum bæði bein áhrif og óbein áhrif í gegnum hina ríkardísku sósíalistanna. Marx samsvaraði sig með sjónarmiði Ravenstone um að ef vinnuafl skapaði eingöngu nóg til að framfleyta sér, þá væru hvergi til eignir í heiminum. Hann tók einnig undir þá skoðun að til þess að fjármagn gæti þjónað samfélaginu yrði fyrst að vera til staðar þróuð verkaskipting (Miles, bls. 6–7, 23).<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone:A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=6-7|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref><ref name=":3" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775–1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina (Miles, bls. 25).<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244|ISBN=978-0-511-11348-2}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] iw1y6u9g4xmne8nd1bew8sge0jkaf7u 1981366 1981360 2026-10-01T20:05:50Z SagaHagfræðinnar 120347 heimildaskráning 1981366 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005|ISBN=}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref>{{Bókaheimild|titill=A Companion to the History of Economic Thought|höfundur=Warren J. Samuels|bls=184-185|ár=2003|útgefandi=Blackwell Publishing|höfundur2=Jeff E. Biddle|höfundur3=John B. Davis}}</ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref>{{Bókaheimild|titill=A Companion to the History of Economic Thought|höfundur=Warren J. Samuels|höfundur2=Jeff E. Biddle|höfundur3=John B. Davis|ISBN=|útgefandi=Blackwell Publishing Ltd|ár=2003|bls=184}}</ref> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=177-179|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Ríkardísku sósíalistarnir áttu margt sameiginlegt með [[Karl Marx|Marx]] og hans hugsanahætti, og hafði Marx þetta að segja um þá sem hóp: “But these Socialist and Communist writings contain also a critical element. They attack every principle of existing society. Hence, they are full of the most valuable materials for the enlightenment of the working class.”<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=21|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt verið að tala um þá Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787–1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal <nowiki>''Popular Political Economy''</nowiki> (1827), gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809–1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni <nowiki>''Labour's Wrongs and Labour's Remedy''</nowiki> (1839) setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenningarinnar um umframvirði, eins og E. R. A. Seligman lýsir honum í verki sínu frá 1903, ''On Some Neglected British Economists''. Seligman kallaði Ravenstone „fyrsta fulltrúa umframvirðiskenningarinnar“ (Seligman, 1903).<ref>{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists|höfundur=Edwin R. A. Seligman|útgefandi=The Economic Journal, Vol. 13, No. 51|ár=1903|bls=335-363|url=https://doi.org/10.2307/2221519}}</ref> Ravenstone var sérstakur á meðal ríkardískra sósíalista þótt hann, líkt og aðrir úr þeim hópi, trúði því að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Hins vegar hafði hann aðrar ástæður fyrir þessari trú en margir samtíðarmenn hans. Flestir ríkardískir sósíalistar byggðu trú sína á [[Nytjastefna|nytjastefnu]] með það sem helsta markmið að auka hamingju sem flestra, en Ravenstone leit á þetta sem siðferðilega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira eiga.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=16|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Ravenstone hafði einnig áhrif á Karl Marx með hugmyndum sínum bæði bein áhrif og óbein áhrif í gegnum hina ríkardísku sósíalistanna. Marx samsvaraði sig með sjónarmiði Ravenstone um að ef vinnuafl skapaði eingöngu nóg til að framfleyta sér, þá væru hvergi til eignir í heiminum. Hann tók einnig undir þá skoðun að til þess að fjármagn gæti þjónað samfélaginu yrði fyrst að vera til staðar þróuð verkaskipting (Miles, bls. 6–7, 23).<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone:A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=6-7|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref><ref name=":3" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775–1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina (Miles, bls. 25).<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=John Jeffries Miles|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] 1q5s7lyl9or4025gj8f6mcgta5in4r8 1981371 1981366 2026-10-01T20:33:48Z SagaHagfræðinnar 120347 heimildaskráning 1981371 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref name=":5" /> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=177-179|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Ríkardísku sósíalistarnir áttu margt sameiginlegt með [[Karl Marx|Marx]] og hans hugsanahætti, og hafði Marx þetta að segja um þá sem hóp: “But these Socialist and Communist writings contain also a critical element. They attack every principle of existing society. Hence, they are full of the most valuable materials for the enlightenment of the working class.”<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=21|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt verið að tala um þá Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787–1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal <nowiki>''Popular Political Economy''</nowiki> (1827), gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809–1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni <nowiki>''Labour's Wrongs and Labour's Remedy''</nowiki> (1839) setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenningarinnar um umframvirði, eins og E. R. A. Seligman lýsir honum í verki sínu frá 1903, ''On Some Neglected British Economists''. Seligman kallaði Ravenstone „fyrsta fulltrúa umframvirðiskenningarinnar“ (Seligman, 1903).<ref>{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists|höfundur=Seligman, Edwin R. A.|útgefandi=The Economic Journal, Vol. 13, No. 51|ár=1903|bls=335-363|url=https://doi.org/10.2307/2221519}}</ref> Ravenstone var sérstakur á meðal ríkardískra sósíalista þótt hann, líkt og aðrir úr þeim hópi, trúði því að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Hins vegar hafði hann aðrar ástæður fyrir þessari trú en margir samtíðarmenn hans. Flestir ríkardískir sósíalistar byggðu trú sína á [[Nytjastefna|nytjastefnu]] með það sem helsta markmið að auka hamingju sem flestra, en Ravenstone leit á þetta sem siðferðilega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira eiga.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=16|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Ravenstone hafði einnig áhrif á Karl Marx með hugmyndum sínum bæði bein áhrif og óbein áhrif í gegnum hina ríkardísku sósíalistanna. Marx samsvaraði sig með sjónarmiði Ravenstone um að ef vinnuafl skapaði eingöngu nóg til að framfleyta sér, þá væru hvergi til eignir í heiminum. Hann tók einnig undir þá skoðun að til þess að fjármagn gæti þjónað samfélaginu yrði fyrst að vera til staðar þróuð verkaskipting (Miles, bls. 6–7, 23).<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries.|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=6-7|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref><ref name=":3" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775–1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina (Miles, bls. 25).<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] fszpz0ie9trt7jjqam7e87bggdz8u1c 1981373 1981371 2026-10-01T20:58:00Z SagaHagfræðinnar 120347 1981373 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref name=":5" /> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=177-179|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Ríkardísku sósíalistarnir áttu margt sameiginlegt með [[Karl Marx|Marx]] og hans hugsanahætti, og hafði Marx þetta að segja um þá sem hóp: “But these Socialist and Communist writings contain also a critical element. They attack every principle of existing society. Hence, they are full of the most valuable materials for the enlightenment of the working class.”<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=21|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt verið að tala um þá Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787–1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal <nowiki>''Popular Political Economy''</nowiki> (1827), gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775–1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina (Miles, bls. 25).<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809–1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni <nowiki>''Labour's Wrongs and Labour's Remedy''</nowiki> (1839) setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenningarinnar um umframvirði, eins og E. R. A. Seligman lýsir honum í verki sínu frá 1903, ''On Some Neglected British Economists''. Seligman kallaði Ravenstone „fyrsta fulltrúa umframvirðiskenningarinnar“ (Seligman, 1903).<ref>{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists|höfundur=Seligman, Edwin R. A.|útgefandi=The Economic Journal, Vol. 13, No. 51|ár=1903|bls=335-363|url=https://doi.org/10.2307/2221519}}</ref> Ravenstone var sérstakur á meðal ríkardískra sósíalista þótt hann, líkt og aðrir úr þeim hópi, trúði því að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Hins vegar hafði hann aðrar ástæður fyrir þessari trú en margir samtíðarmenn hans. Flestir ríkardískir sósíalistar byggðu trú sína á [[Nytjastefna|nytjastefnu]] með það sem helsta markmið að auka hamingju sem flestra, en Ravenstone leit á þetta sem siðferðilega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira eiga.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=16|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Ravenstone hafði einnig áhrif á Karl Marx með hugmyndum sínum bæði bein áhrif og óbein áhrif í gegnum hina ríkardísku sósíalistanna. Marx samsvaraði sig með sjónarmiði Ravenstone um að ef vinnuafl skapaði eingöngu nóg til að framfleyta sér, þá væru hvergi til eignir í heiminum. Hann tók einnig undir þá skoðun að til þess að fjármagn gæti þjónað samfélaginu yrði fyrst að vera til staðar þróuð verkaskipting (Miles, bls. 6–7, 23).<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries.|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=6-7|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref><ref name=":3" /> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] 1rq5b4h493b1daewklrgdnl7k3j2rxg 1981375 1981373 2026-10-01T21:13:53Z SagaHagfræðinnar 120347 1981375 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref name=":5" /> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=177-179|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Ríkardísku sósíalistarnir áttu margt sameiginlegt með [[Karl Marx|Marx]] og hans hugsanahætti, og hafði Marx þetta að segja um þá sem hóp: “But these Socialist and Communist writings contain also a critical element. They attack every principle of existing society. Hence, they are full of the most valuable materials for the enlightenment of the working class.”<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=21|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt verið að tala um þá Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787–1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775–1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina (Miles, bls. 25).<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809–1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni <nowiki>''Labour's Wrongs and Labour's Remedy''</nowiki> (1839) setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenningarinnar um umframvirði, eins og E. R. A. Seligman lýsir honum í verki sínu frá 1903, ''On Some Neglected British Economists''. Seligman kallaði Ravenstone „fyrsta fulltrúa umframvirðiskenningarinnar“ (Seligman, 1903).<ref>{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists|höfundur=Seligman, Edwin R. A.|útgefandi=The Economic Journal, Vol. 13, No. 51|ár=1903|bls=335-363|url=https://doi.org/10.2307/2221519}}</ref> Ravenstone var sérstakur á meðal ríkardískra sósíalista þótt hann, líkt og aðrir úr þeim hópi, trúði því að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Hins vegar hafði hann aðrar ástæður fyrir þessari trú en margir samtíðarmenn hans. Flestir ríkardískir sósíalistar byggðu trú sína á [[Nytjastefna|nytjastefnu]] með það sem helsta markmið að auka hamingju sem flestra, en Ravenstone leit á þetta sem siðferðilega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira eiga.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=16|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Ravenstone hafði einnig áhrif á Karl Marx með hugmyndum sínum bæði bein áhrif og óbein áhrif í gegnum hina ríkardísku sósíalistanna. Marx samsvaraði sig með sjónarmiði Ravenstone um að ef vinnuafl skapaði eingöngu nóg til að framfleyta sér, þá væru hvergi til eignir í heiminum. Hann tók einnig undir þá skoðun að til þess að fjármagn gæti þjónað samfélaginu yrði fyrst að vera til staðar þróuð verkaskipting (Miles, bls. 6–7, 23).<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries.|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=6-7|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref><ref name=":3" /> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] 9upbro4c66www5izctctqceuovm505c 1981376 1981375 2026-10-01T21:14:28Z SagaHagfræðinnar 120347 1981376 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref name=":5" /> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=177-179|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Ríkardísku sósíalistarnir áttu margt sameiginlegt með [[Karl Marx|Marx]] og hans hugsanahætti, og hafði Marx þetta að segja um þá sem hóp: “But these Socialist and Communist writings contain also a critical element. They attack every principle of existing society. Hence, they are full of the most valuable materials for the enlightenment of the working class.”<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=21|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt verið að tala um þá Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787–1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775–1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina (Miles, bls. 25).<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809–1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenningarinnar um umframvirði, eins og E. R. A. Seligman lýsir honum í verki sínu frá 1903, ''On Some Neglected British Economists''. Seligman kallaði Ravenstone „fyrsta fulltrúa umframvirðiskenningarinnar“ (Seligman, 1903).<ref>{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists|höfundur=Seligman, Edwin R. A.|útgefandi=The Economic Journal, Vol. 13, No. 51|ár=1903|bls=335-363|url=https://doi.org/10.2307/2221519}}</ref> Ravenstone var sérstakur á meðal ríkardískra sósíalista þótt hann, líkt og aðrir úr þeim hópi, trúði því að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Hins vegar hafði hann aðrar ástæður fyrir þessari trú en margir samtíðarmenn hans. Flestir ríkardískir sósíalistar byggðu trú sína á [[Nytjastefna|nytjastefnu]] með það sem helsta markmið að auka hamingju sem flestra, en Ravenstone leit á þetta sem siðferðilega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira eiga.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=16|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Ravenstone hafði einnig áhrif á Karl Marx með hugmyndum sínum bæði bein áhrif og óbein áhrif í gegnum hina ríkardísku sósíalistanna. Marx samsvaraði sig með sjónarmiði Ravenstone um að ef vinnuafl skapaði eingöngu nóg til að framfleyta sér, þá væru hvergi til eignir í heiminum. Hann tók einnig undir þá skoðun að til þess að fjármagn gæti þjónað samfélaginu yrði fyrst að vera til staðar þróuð verkaskipting (Miles, bls. 6–7, 23).<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries.|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=6-7|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref><ref name=":3" /> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] p5ypcxqh22z316j2ywp1iuepzuwi3uv 1981378 1981376 2026-10-01T21:16:47Z SagaHagfræðinnar 120347 1981378 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref name=":5" /> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=177-179|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Ríkardísku sósíalistarnir áttu margt sameiginlegt með [[Karl Marx|Marx]] og hans hugsanahætti, og hafði Marx þetta að segja um þá sem hóp: “But these Socialist and Communist writings contain also a critical element. They attack every principle of existing society. Hence, they are full of the most valuable materials for the enlightenment of the working class.”<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=21|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt verið að tala um þá Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina (Miles, bls. 25).<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenningarinnar um umframvirði, eins og E. R. A. Seligman lýsir honum í verki sínu frá 1903, ''On Some Neglected British Economists''. Seligman kallaði Ravenstone „fyrsta fulltrúa umframvirðiskenningarinnar“ (Seligman, 1903).<ref>{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists|höfundur=Seligman, Edwin R. A.|útgefandi=The Economic Journal, Vol. 13, No. 51|ár=1903|bls=335-363|url=https://doi.org/10.2307/2221519}}</ref> Ravenstone var sérstakur á meðal ríkardískra sósíalista þótt hann, líkt og aðrir úr þeim hópi, trúði því að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Hins vegar hafði hann aðrar ástæður fyrir þessari trú en margir samtíðarmenn hans. Flestir ríkardískir sósíalistar byggðu trú sína á [[Nytjastefna|nytjastefnu]] með það sem helsta markmið að auka hamingju sem flestra, en Ravenstone leit á þetta sem siðferðilega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira eiga.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=16|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Ravenstone hafði einnig áhrif á Karl Marx með hugmyndum sínum bæði bein áhrif og óbein áhrif í gegnum hina ríkardísku sósíalistanna. Marx samsvaraði sig með sjónarmiði Ravenstone um að ef vinnuafl skapaði eingöngu nóg til að framfleyta sér, þá væru hvergi til eignir í heiminum. Hann tók einnig undir þá skoðun að til þess að fjármagn gæti þjónað samfélaginu yrði fyrst að vera til staðar þróuð verkaskipting (Miles, bls. 6–7, 23).<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries.|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=6-7|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref><ref name=":3" /> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] 3afx33c7205s6wfrszkyutwketr8fgx 0 184559 1981400 1981239 2026-10-02T03:14:41Z Stephan1000000 67773 138 1981400 wikitext text/x-wiki {{Sjónvarpsþáttur | mynd = American Horror Story (FX television series) red logo.svg | tegund = [[Hrollvekja]] | skapari = {{Plainlist| * [[Ryan Murphy]] * [[Brad Falchuk]]}} | land = [[Bandaríkin]] | tungumál = [[Enska]] | fjöldi_þáttaraða = 13 | fjöldi_þátta = 138 | lengd = 32–73 mínútur | framleiðsla = {{Plainlist| * Brad Falchuk Teley-Vision * {{nowrap|Ryan Murphy Television}} * [[20th Television]] }} | sjónvarpsstöð = [[FX (sjónvarpsstöð)|FX]] | fyrsti_þáttur = {{Start date|2011|10|5}} | síðasti_þáttur = {{End date|í dag}} }} '''''American Horror Story''''' ('''''AHS''''') eru bandarískir [[hrollvekja|hrollvekjuþættir]], búnir til af [[Ryan Murphy]] og [[Brad Falchuk]] fyrir sjónvarpsstöðina [[FX (sjónvarpsstöð)|FX]]. Hver þáttaröð er sjálfstæð smásería með nýjum persónum og söguþráðum, þó sumar fá innblástur frá raunverulegum atburðum.<ref>{{Cite web |last=Pehanick |first=Maggie |date=April 24, 2016 |title=The True Stories Behind 18 American Horror Story Characters |url=http://www.popsugar.com/entertainment/American-Horror-Story-Characters-Based-Real-People-36364636 |access-date=May 8, 2016 |website=Popsugar.com |archive-date=May 13, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513153010/http://www.popsugar.com/entertainment/American-Horror-Story-Characters-Based-Real-People-36364636 |url-status=live }}</ref> == Þáttaraðir == {{Series overview | auxA = Title | color1 = #9A222A | link1 = | auxA1 = ''Murder House'' | episodes1 = 12 | start1 = {{Start date|2011|10|5}} | end1 = {{End date|2011|12|21}} | color2 = #14131A | link2 = | auxA2 = ''Asylum'' | episodes2 = 13 | start2 = {{Start date|2012|10|17}} | end2 = {{End date|2013|1|23}} | color3 = #662C35 | link3 = | auxA3 = ''Coven'' | episodes3 = 13 | start3 = {{Start date|2013|10|9}} | end3 = {{End date|2014|1|29}} | color4 = #095457 | link4 = | auxA4 = ''Freak Show'' | episodes4 = 13 | start4 = {{Start date|2014|10|8}} | end4 = {{End date|2015|1|21}} | color5 = #453C11 | link5 = | auxA5 = ''Hotel'' | episodes5 = 12 | start5 = {{Start date|2015|10|7}} | end5 = {{End date|2016|1|13}} | color6 = #DCC89F | link6 = | auxA6 = ''Roanoke'' | episodes6 = 10 | start6 = {{Start date|2016|9|14}} | end6 = {{End date|2016|11|16}} | color7 = #F6BB02 | link7 = | auxA7 = ''Cult'' | episodes7 = 11 | start7 = {{Start date|2017|9|5}} | end7 = {{End date|2017|11|14}} | color8 = #FF6048 | link8 = | auxA8 = ''Apocalypse'' | episodes8 = 10 | start8 = {{Start date|2018|9|12}} | end8 = {{End date|2018|11|14}} | color9 = #3C230D | link9 = | auxA9 = ''1984'' | episodes9 = 9 | start9 = {{Start date|2019|9|18}} | end9 = {{End date|2019|11|13}} | color10 = #0F5A90 | link10 = | auxA10A = ''Double{{nbsp}}Feature'' | auxA10Aspan = 2 | episodes10 = 10 | episodes10A = 6 | start10A = {{Start date|2021|8|25}} | end10A = {{End date|2021|9|22}} | episodes10B = 4 | start10B = {{Start date|2021|9|29}} | end10B = {{End date|2021|10|20}} | color11 = #DDEEF5 | link11 = | auxA11 = ''NYC'' | episodes11 = 10 | start11 = {{Start date|2022|10|19}} | end11 = {{End date|2022|11|16}} | color12 = #85BBDD | link12 = | auxA12A = ''Delicate'' | auxA12Aspan = 2 | episodes12 = 9 | episodes12A = 5 | start12A = {{Start date|2023|9|20}} | end12A = {{End date|2023|10|18}} | episodes12B = 4 | start12B = {{Start date|2024|4|3}} | end12B = {{End date|2024|4|24}} }} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} {{stubbur|sjónvarp}} [[Flokkur:Bandarískir sjónvarpsþættir]] 9jhkqh51l6oh5ivlivzy4pxs997756r 0 187395 1981306 1972044 2026-10-01T12:47:15Z TKSnaevarr 53243 /* Innblástur og tilurð */ 1981306 wikitext text/x-wiki {{Bók | titill = Hið undarlega mál Jekylls og Hydes | uppr_titill = Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde | þýðandi = Árni Óskarsson (1994) | mynd = Jekyll and Hyde Title.jpg | lýsing_myndar = Titilsíða fyrstu útgáfu bókarinnar (1886). | höfundur = [[Robert Louis Stevenson]] | land = {{UK}} [[Bretland]] | tungumál = [[Enska]] | útgefandi = [[Longmans, Green & Co.]] | útgáfudagur = 5. janúar 1886 | stefnur = [[Gotnesk skáldsaga]], [[hrollvekja]] | isbn = 9789935212993 }} '''''Hið undarlega mál Jekylls og Hydes''''' (enska: ''Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde'') er [[Gotnesk skáldsaga|gotnesk]] [[Hrollvekja|hrollvekjusaga]] frá árinu 1886 eftir skoska rithöfundinn [[Robert Louis Stevenson]]. Sagan segir frá Gabriel John Utterson, lögmanni í Lundúnum sem rannsakar dularfull tengsl á milli gamalvinar síns, [[Dr. Henry Jekyll]], og ofbeldisfulls glæpamanns að nafni Edward Hyde. ''Hið undarlega mál Jekylls og Hydes'' er eitt frægasta verk [[Enskar bókmenntir|enskra bókmennta]] og eitt af höfuðverkum gotneskra hrollvekja. Sagan hefur einnig haft mikil áhrif á dægurmenningu og hugtakið „Jekyll og Hyde“ er gjarnan notað um fólk sem hefur góðlegt yfirbragð en felur illgjarnt innra eðli sitt fyrir öðrum.<ref>{{cite news |title=Robert Louis Stevenson's Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde |url=https://www.britishlibrary.cn/en/works/jekyllandhyde/ |access-date=15 June 2023 |publisher=British Library}}</ref> == Innblástur og tilurð == Stevenson hafði lengi verið hugfanginn af samspili hins góða og hins illa í [[Persónuleiki|persónuleika]] fólks. Sem ungur maður hafði hann samið [[leikrit]] um skoska lásasmiðinn William Brodie, sem hafði á 18. öld lifað tvöföldu lífi sem virðulegur borgari á daginn en innbrotsþjófur að nóttu til. Leikritið var sett á svið í fyrsta sinn árið 1882 í samstarfi við [[William Ernest Henley|W. E. Henley]].<ref>Swearingen, Roger G. ''The Prose Writings of Robert Louis Stevenson''. London: Macmillan, 1980. (ISBN) bls. 37.</ref> Árið 1884 samdi Stevenson smásöguna ''Markheim'', sem fjallaði um morð í forngripaverslun. Stevenson lýsti því síðar í endurminningum sínum hvernig hann var á þessum tíma að leita að hugmyndum að nýrri sögu. Hann sagðist hafa fengið hugmyndina að tveimur eða þremur atriðum í sögunni um Jekyll og Hyde í draumi. Eiginkona Stevensons, Fanny, sagði síðar: <blockquote>Eina nótt vaknaði ég við að Louis öskraði í svefni. Ég hélt að hann hefði fengið martröð og vakti hann. En hann hrópaði á mig: „Hvers vegna vaktirðu mig? Ég var mitt í yndislegasta óhugnanlega draum sem ég hef fengið.“ Ég hafði vakið hann í miðju fyrsta umbreytingaratriðinu.<ref name="Balfour">{{cite book|last=Balfour|first=Graham|title=The Life of Robert Louis Stevenson|url=https://books.google.com/books?id=pEdAAAAAYAAJ&pg=PA15|access-date=28. december 2012|volume=II|year=1912|publisher=Charles Scribner's Sons|location=New York|pages=15–6}}</ref></blockquote> Stjúpsonur Stevensons, rithöfundurinn Lloyd Osbourne, sagði síðar um tilurð bókarinnar: „Ég man þetta eins og það hafi gerst í gær. Louis kom niður tröppurnar eins og í leiðslu; hann las næstum helming bókarinnar hátt fyrir okkur, og áður en við vissum af hvarf hann á ný og skrifaði meira. Ég held að fyrsta yfirferðin hafi tekið minna en þrjá daga.“<ref name="Balfour" /> Stevenson kann einnig að hafa sótt innblástur að sögunni til fransks vinar síns, Eugene Chantrelle, sem var í maí 1878 dæmdur til dauða og hengdur fyrir að hafa myrt eiginkonu sína með ópíumi.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/trialofeugnema00chanuoft|title=Trial of Eugène Marie Chantrelle|last1=Chantrelle|first1=Eugène Marie|last2=Smith|first2=Alexander Duncan|year=1906|publisher=Toronto, Canada Law Book Co}}</ref> Samkvæmt rithöfundinum Jeremy Hodges<ref>{{Cite news|url=http://robert-louis-stevenson.org/lamplit-vicious-fairy-land/|title=Lamplit Vicious Fairy Land - Robert Louis Stevenson|newspaper=Robert Louis Stevenson|language=en-GB|access-date=2016-11-12}}</ref> var Stevenson viðstaddur öll réttarhöldin. Þegar upplýst var um hvernig morðið var framið var Stevenson, líkt og dr. Jekyll, „skelfingu lostinn yfir gjörðum Edwards Hyde“. Chantrelle var einnig grunaður um önnur morð þar sem eitrað hafði verið fyrir fórnarlömbunum með ópíumi.<ref>{{Cite web|url=http://www.scotsman.com/lifestyle/culture/books/real-life-jekyll-hyde-who-inspired-stevenson-s-classic-1-4279012|title=Real-life Jekyll & Hyde who inspired Stevenson's classic|website=www.scotsman.com|date=7. november 2016 |access-date=2016-11-12}}</ref> Fanny Stevenson, sem var vön að prófarkalesa handrit eiginmanns síns og skrifa athugasemdir á spássíurnar, skrifaði í handritið að sögunni um Jekyll og Hyde að henni fyndist sagan frekar [[táknsaga]] heldur en einföld frásögn. Stevenson var rúmliggjandi á þessum tíma og stutttu síðar kallaði hann á Fanny inn í svefnherbergið og benti henni á haug af ösku. Hann hafði brennt handritið til að neyða sjálfan sig til að byrja upp á nýtt með táknsöguna í huga. Fræðimenn eru ekki á einu máli um hvort Stevenson hafi í raun og veru brennt handritið því ekki eru til sönnungargögn fyrir því, en sagan um brennuna er fastur hluti í frásögnum um tilurð bókarinnar.<ref name=Guardian>[https://www.theguardian.com/books/2008/dec/13/dr-jekyll-mr-hyde-stevenson The Beast Within] The Guardian, 13. desember 2008</ref> Stevenson skrifaði nýtt handrit, sem tók hann um þrjá til sex daga. Ýmsir ævisöguritarar hans halda því fram að á meðan á þessu annasama ritferli stóð hafi Stevenson verið undir áhrifum vímuefna, annaðhvort [[kókaín]]s eða sveppa.<ref>Possibly with the help of cocaine, according to William Gray's revisionist history ''Robert Louis Stevenson: A Literary Life'' (2004). {{ISBN|978-0-333-98400-0}}</ref> En að sögn konu hans og sonar og hans sjálfs var hann veikur og rúmliggjandi þegar hann skrifaði bókina. Hann hélt áfram að vinna að nýja handritinu næstu fjórar til sex vikurnar á meðan hann ferðaðist til [[Bournemouth]] í Suður-Englandi til að njóta sjávarloftsins og mildara loftslags. Nafnið Jekyll var fengið frá prestinum Walter Jekyll, vini Stevensons og yngri bróður landslagsarkitektsins Gertrude Jekyll.<ref>{{cite news|title=Queen of the mixed border|url=https://www.theguardian.com/books/2006/jun/17/featuresreviews.guardianreview7|work=[[The Guardian]]|date=17. juni 2006}}</ref> ==Söguþráður== [[Mynd:Jekyll.and.Hyde.Ch4.Drawing1.jpg|thumb|right|Hr. Hyde ber Sir Danvers Carew til dauða í myndskreytingu eftir Charles Raymond Macauley (1904).]] Yfirvegaður og siðprúður lögmaður að nafni Gabriel John Utterson er á vikulegri göngu með frænda sínum, Richard Enfield, þegar þeir koma að dularfullu, niðurníddu húsi á hliðargötu í erilsömu hverfi í Lundúnum. Enfield greinir Utterson frá því að mánuði áður hafi hann séð grimmúðlegan mann að nafni Edward Hyde traðka á ungri stúlku eftir minniháttar árekstur. Enfield neyddi Hyde til að greiða fjölskyldu stúlkunnar háa fjárhæð til að koma í veg fyrir hneykslismál. Hyde fór með Enfield að þessu húsi og gaf honum ávísun sem undirrituð var af virtum herramanni sem síðar kemur í ljós að var dr. Henry Jekyll, vinur og skjólstæðingur Uttersons. Utterson óttast að Hyde sé að fjárkúga Jekyll, því Jekyll breytti nýlega erfðaskrá sinni og gerði Hyde að eina erfingja sínum ef Jekyll dæi eða hyrfi. Þegar Utterson reynir að ræða um Hyde við Jekyll segir Jekyll honum að hann geti losnað við Hyde þegar honum sýnist og biður Utterson að minnast ekki á þetta framar. Ári síðar í októbermánuði verður vinnukona vitni að því er Hyde ber Sir Danvers Carew, annan af skjólstæðingum Uttersons, til dauða og skilur eftir hálfan brotinn göngustaf. Lögreglan hefur samband við Utterson, sem vísar henni til íbúðar Hydes. Hyde er þá horfinn en lögreglan finnur hinn helminginn af brotna stafnum, sem Utterson ber kennsl á því hann hafði gefið Jekyll stafinn. Utterson vitjar Jekylls, sem sýnir honum bréf sem hann segir að Hyde hafi skrifað sér. Í bréfinu biðst Hyde afsökunar á uslanum sem hann hefur valdið. Utterson tekur hins vegar eftir því að rithönd Hydes er keimlík rithönd Jekylls og ályktar því að Jekyll hafi falsað bréfið til að vernda Hyde. {{Tilvitnunarbox |title = |align = right |quote = „Lanyon, þér munið loforð yðar. Það sem hér fer á eftir er starfsleyndarmál okkar. Þér sem hafið svo lengi verið bundinn þröngsýni og efnishyggju, þér sem hafið afneitað mætti yfirskilvitlegra lyfja, þér sem hafið rægt þá sem voru yður fremri — sjáið nú!“<br /> [Hyde] bar glasið upp að vörunum og drakk það í einum teyg. Óp fylgdi í kjölfarið hann riðaði, skjögraði, greip um borðið og hélt sér þar áfram með starandi sokknum augum og tók andköf með opnum munni. Og sem ég horfði á þetta fannst mér eins og yrði breyting — hann virtist bólgna út — hann dökknaði skyndilega í framan og andlitsdrættirnir virtust leysast upp og ummyndast — og á næsta andartaki var ég stokkinn á fætur og hörfaði aftur að veggnum með hendur á lofti til að skýla mér fyrir stórmerkjunum altekinn skelfingi.<br /> „Guð minn góður!“ öskraði ég og „Guð minn góður!“ aftur og aftur. Því að þarna fyrir augum mér stóð – fölur og skjálfandi eins og hann væri að líða út af, fálmandi fyrir sér með höndunum, líkt og maður sem reistur hefur verið upp frá dauðum — Henry Jekyll! |source = Úr frásögn Lanyons af áfallinu sem leiddi til dauða hans<ref>{{cite book |last=Stevenson |first=Robert Louis |title=Hið undarlega mál Jekylls og Hydes og fleiri sögur|subtitle=og fleiri sögur|chapter=Frásögn Lanyons|publisher=Uglan |pages=65|isbn= 9979307749 |year=1994|translator=[[Árni Óskarsson|Árna Óskarsson]]}}</ref> |width=300px }} Næstu tvo mánuði virðist Jekyll sjálfum sér líkur á ný en í byrjun janúar fer hann skyndilega að vísa burt öllum gestum, sem eykur áhyggjur fólks af hegðun hans. Dr. Hastie Lanyon, sameiginlegur vinur þeirra Jekylls og Uttersons, deyr úr áfalli eftir að honum berast upplýsingar sem tengjast Jekyll. Fyrir dauða sinn gefur Lanyon Utterson bréf sem á að opna ef Jekyll deyr eða hverfur. Seint í febrúar, á annarri göngu með Enfield, byrjar Utterson að ræða við Jekyll í gegnum gluggann á tilraunastofu hans. Skyndilega skellir Jekyll glugganum og hverfur, sem gerir Utterson hverft við. Snemma í mars heimsækir bryti Jekylls, hr. Poole, Utterson og segir Jekyll hafa lokað sig af inni á tilraunastofu sinni í margar vikur. Utterson og Poole brjótast inn í tilraunastofuna og finna þar lík Hydes í fötum Jekylls. Vettvangurinn bendir til þess að hann hafi fyrirfarið sér. Þeir finna bréf frá Jekyll til Uttersons. Utterson les fyrst bréf Lanyons og síðan bréf Jekylls. Í bréfi Lanyons kemur fram að hann hafi orðið fyrir áfalli eftir að hann sá Hyde drekka lyf sem breytti honum í Jekyll. Í bréfi Jekylls útskýrir hann að hann hafi alltaf gert strangar siðferðislegar kröfur til sjálfs sín á almannafæri, en hafi verið haldinn ýmsum löstum í einrúmi og hafi skammast sín fyrir það. Hann fann upp leið til að breyta ásjónu sinni og geta þannig hagað sér á ósiðlegan máta án þess að fólk þekkti hann. Hinn umbreytti Jekyll, Hyde, varð illgjarn, nautnasjúkur og sjálfselskur. Í fyrstu hafði Jekyll stjórn á umbreytingunum með lyfinu en nótt eina í ágúst breyttist hann óviljugur í Hyde á meðan hann svaf. Jekyll ákvað að hætta að breyta sér í Hyde. Nótt eina lét hann hins vegar freistast til að drekka lyfið á ný. Eftir að hafa verið birgður inni svona lengi drap Hyde Carew. Jekyll varð skelfingu lostinn og reyndi af alefli að koma í veg fyrir umbreytingarnar. Snemma í janúar breyttist hann hins vegar óviljandi í Hyde á meðan hann var vakandi. Hyde var þá langt í burtu frá tilraunastofu sinni og eftirlýstur af lögreglu fyrir manndráp. Til að forðast handtöku skrifaði hann því bréf til Lanyons með rithönd Jekylls og bað hann um að koma með efnablöndur úr tilraunastofunni til sín. Hyde blandaði efnunum saman í viðurvist Lanyons, drakk lyfið og breyttist í Jekyll. Áfallið af því að sjá umbreytinguna leiddi síðan til dauða Lanyons. Ósjálfráðar umbreytingar Jekylls urðu síðan enn tíðari og stærri skammta af lyfinu þurfti til að snúa þeim við. Ein þessara umbreytinga leiddi til þess að Jekyll skellti skyndilega glugganum framan í Utterson. Brátt varð Jekyll uppiskroppa með salt til að brugga lyfið og næstu skammtar af lyfinu sem bruggaðir voru með nýjum hráefnum virkuðu ekki. Jekyll ályktaði að einhver eiginleiki upphaflega hráefnisins hefði verið nauðsynlegur svo lyfið gæti haft áhrif. Eftir að hafa gert sér grein fyrir því að hann myndi breytast varanlega í Hyde skrifaði Jekyll niður alla frásögnina. Í lokin viðurkennir Jekyll að hann sé ekki viss hvort Hyde verði tekinn af lífi eða hvort hann safni kjarki til að fyrirfara sér, en honum er sama: Vitund Jekylls er að hverfa og því er það undir Hyde einum komið að mæta örlögum sínum. ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Bókaárið 1886]] [[Flokkur:Breskar skáldsögur]] qlnaupq0v4spedztklxb06b3pyoh7t0 0 190367 1981367 1951288 2026-10-01T20:12:21Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1981367 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Christine Kangaloo | mynd = Prime Minister of Bharat, Shri Narendra Damodardas Modi receives ‘The Order of the Republic of Trinidad and Tobago’ (cropped).jpg | titill= Forseti Trínidad og Tóbagó | stjórnartíð_start = 20. mars 2023 | forsætisráðherra = [[Keith Rowley]]<br>[[Stuart Young (politician)|Stuart Young]]<br>[[Kamla Persad-Bissessar]] | forveri = [[Paula-Mae Weekes]] | eftirmaður = | myndatexti1 = Kangaloo árið 2025. | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1961|12|1}} | fæðingarstaður = [[San Fernando (Trínidad og Tóbagó)|San Fernando]], [[Trínidad og Tóbagó]] | þjóderni = [[Trínidad og Tóbagó|Trínidadísk]] | maki = {{gifting|Kerwyn Garcia|1984}}<ref name="auto"/> | stjórnmálaflokkur = Óflokksbundin (frá 2025)<ref>{{cite news |last1=Webb |first1=Yvonne |title=Attorney Kerwyn Garcia on life with presidential nominee: 'I'm always Mr Christine Kangaloo' - Trinidad and Tobago Newsday |url=https://newsday.co.tt/2023/01/08/attorney-kerwyn-garcia-on-life-with-presidential-nominee-im-always-mr-christine-kangaloo/ |access-date=21 January 2023 |work=newsday.co.tt |date=8 January 2023}}</ref><br>[[Þjóðarhreyfing alþýðunnar]] (2001–2015) | háskóli = {{plainlist| *[[University of the West Indies]] (LL.B.) *[[Hugh Wooding Law School]] (LEC) }} }} '''Christine Carla Kangaloo''' (f. 1. desember 1961<ref name="auto">{{Cite web|url=https://otp.tt/the-president/thepresident/|title=The President &#124; The Office of the President of the Republic of Trinidad and Tobago}}</ref>) er [[Trínidad og Tóbagó|trínidadískur]] lögfræðingur og stjórnmálakona sem hefur verið 7. forseti Trínidad og Tóbagó frá árinu 2023.<ref name="ExpressBio">{{cite news |last=Taitt |first=Ria |date=7 January 2023 |title=FROM RED HOUSE TO PRESIDENT'S HOUSE |url=https://trinidadexpress.com/news/local/from-red-house-to-president-s-house/article_780064d4-8e30-11ed-aa20-0360332a3440.html |work=[[Trinidad Express Newspapers]] |access-date=12 March 2026}}</ref> Kangaloo er fyrsta og eina manneskjan sem hefur verið varaforseti og forseti öldungadeildar þingsins og forseti lýðveldisins. Á meðan hún var þingforseti var hún 33 sinnum settur forseti lýðveldisins áður en hún var formlega kjörin forseti af kjörmannaráði 20. janúar 2023.<ref name="OTP_Bio">{{cite web |title=The President |url=https://otp.tt/the-president/thepresident/ |website=Office of the President of the Republic of Trinidad and Tobago |access-date=12 March 2026}}</ref><ref name="TTElects">{{cite web |date=20 January 2023 |title=Ms. Christine Kangaloo elected President of the Republic of Trinidad and Tobago |url=https://www.ttparliament.org/ms-christine-kangaloo-elected-president-of-the-republic-of-trinidad-and-tobago/ |website=Parliament of Trinidad and Tobago |access-date=12 March 2026}}</ref><ref name="TTParl_Kangaloo">{{cite web |title=Senator the Honourable Christine Kangaloo |url=https://www.ttparliament.org/members/member/christine-kangaloo/ |website=Parliament of Trinidad and Tobago |access-date=12 March 2026}}</ref> Þegar hún tók við forsetaembættinu af [[Paula-Mae Weekes|Paulu-Mae Weekes]] 20. mars 2023 varð hún fyrst kvenna í Ameríku til að taka við af annarri konu sem [[þjóðhöfðingi]].<ref name="OTP_Bio"/><ref name="NewsdayInauguration">{{cite news |title=Photos of the Day: President Inauguration |date=21 March 2023 |url=https://newsday.co.tt/2023/03/20/photo-of-the-day-president-inauguration/ |work=[[Trinidad and Tobago Newsday]] |access-date=12 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325000730/https://newsday.co.tt/2023/03/20/photo-of-the-day-president-inauguration/ |archive-date=25 mars 2023 |url-status=dead}}</ref> Hún er önnur konan í [[þingræði]]slegu [[lýðveldi]] sem hefur gert þetta, á eftir [[Mary McAleese]] á Írlandi, sem tók við af [[Mary Robinson]] sem forseti árið 1997.<ref name="CWWL">{{cite web |title=Mary McAleese |url=https://www.councilwomenworldleaders.org/mary-mcaleese |website=Council of Women World Leaders |access-date=12 March 2026}}</ref> Hún er jafnframt fyrsta konan af [[Indland|indverskum]] ættum sem hefur verið forseti Ameríkuríkis.<ref name="PIB_Acceptance">{{cite web |date=4 July 2025 |title=Acceptance Speech of the Prime Minister on being conferred the 'Order of the Republic of Trinidad and Tobago' |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2142587 |publisher=Press Information Bureau |access-date=12 March 2026}}</ref><ref name="Pravasi_2025">{{cite news |date=9 January 2025 |title=President Kangaloo Highlights T&T's Strong Ties With India At Pravasi Bharatiya Divas |url=https://www.youtube.com/watch?v=AflVhGwB5Wg |work=YouTube |publisher=CNC3 News |access-date=12 March 2026}}</ref> Áður en hún varð forseti átti Kangaloo að baki langan feril í stjórnsýslu og lögfræðistörfum. Hún var aðstoðarbókari við hæstarétt landsins (1992–1996) og tók síðan sæti á þingi sem öldungadeildarþingmaður fyrir stjórnarandstöðuna árið 2001.<ref name="TTParl_Kangaloo"/> Hún gegndi síðan nokkrum sinnum ráðherraembætti, meðal annars sem lögmálaráðherra (2005–2007) og vísinda-, tækni- og háskólaráðherra (2007–2010). Hún sat á þingi fyrir kjördæmið Pointe-à-Pierre.<ref name="GenU_Bio">{{cite web |title=H.E. Ms. Christine Carla Kangaloo |url=https://www.generationunlimited.org/he-ms-christine-carla-kangaloo |website=Generation Unlimited |access-date=12 March 2026}}</ref> ==Æviágrip== Christine Kangaloo er komin af indversk-trínidadískum ættum úr [[Öldungakirkjan|öldungakirkjunni]]. Hún var sú fimmta af sjö börnum Carlyle og Barböru Kangaloo.<ref name="auto"/><ref>{{cite web |url=https://www.guardian.co.tt/news/her-christian-faith-6.2.1614975.f38ea10a60 |title='Her Christian faith}}</ref><ref>Mc Letchie, Alison (2013), [https://scholarcommons.sc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2934&context=etd "The Parasitic Oligarchy? The Elites in Trinidad and Tobago"]. (Doctoral dissertation).</ref> Árið 2018 snerist hún til [[Rómversk-kaþólska kirkjan|rómversk-kaþólskrar trúar]] ásamt eiginmanni sínum.<ref>{{cite web |url=https://trinidadexpress.com/news/local/president-elect-christine-kangaloo-i-wont-isolate-myself/article_ca6d1400-c603-11ed-b1db-77ede7e722ef.html |title=President-elect Christine Kangaloo: I won't isolate myself | date=19 March 2023}}</ref> Hún útskrifaðist frá [[University of the West Indies|Vestur-Indíaháskóla]] og [[Hugh Wooding Law School|Hugh Wooding-lagaskólanum]] með gráðu í lögfræði. Christine Kangaloo hóf feril í lögmennsku árip 1985 og vann þá hjá lögmannsstofu föður síns í [[San Fernando (Trínidad og Tóbagó)|San Fernando]] á Trínidad.<ref name="GenUnlimited2023"/> Feðginin unnu saman þar til hann lést árið 1996.<ref name="GenUnlimited2023">{{Cite web |title=H.E. Ms. Christine Carla Kangaloo |url=https://www.generationunlimited.org/he-ms-christine-carla-kangaloo |website=Generation Unlimited |publisher=UNICEF |access-date=29 June 2025}}</ref> ==Stjórnmálaferill== Kangaloo var kjörin á þing 12. janúar 2001 sem öldungadeildarþingmaður fyrir stjórnarandstöðuna.<ref>{{cite news |title=Kangaloo to act as President of Trinidad & Tobago |website=Trinidad and Tobago Government News |url=http://www.news.gov.tt/content/kangaloo-act-president-trinidad-tobag |accessdate=15 July 2020 }}{{Dead link|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hún var varaforseti öldungadeildarþingsins og síðar ráðherra hjá forsætisráðuneytinu árið 2002. Hún var skipuð lögmálaráðherra árið 2005.<ref>{{cite news |title=The Trinidad Guardian -Online Edition Ver 2.0 |url=http://legacy.guardian.co.tt/archives/2005-05-15/news3.html |work=Trinidad and Tobago Guardian |accessdate=15 July 2020 |archive-date=17 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717234739/http://legacy.guardian.co.tt/archives/2005-05-15/news3.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=The Trinidad Guardian -Online Edition Ver 2.0 |url=http://legacy.guardian.co.tt/archives/2007-10-20/news5.html |work=Trinidad and Tobago Guardian |accessdate=15 July 2020 |archive-date=15 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715150939/http://legacy.guardian.co.tt/archives/2007-10-20/news5.html |url-status=dead }}</ref> Kangaloo var kjörin á fulltrúadeild trínidadíska þingsins fyrir [[Þjóðarhreyfing alþýðunnar|Þjóðarhreyfingu alþýðunnar]] (PNM) fyrir kjördæmið Pointe-à-Pierre árið 2007 og var skipuð vísinda-, tækni- og háskólaráðherra.<ref>{{cite news |last1=Lord |first1=Richard |title=?PM: Two elections coming this year |url=http://www.guardian.co.tt/article-6.2.332638.79a5a1be25 |work=[[Trinidad and Tobago Guardian]] |language=en |accessdate=15 July 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Battle over Marabella sports ground |url=https://archives.newsday.co.tt/2008/03/05/battle-over-marabella-sports-ground/ |newspaper=Trinidad and Tobago Newsdday|date=5 March 2008|access-date=15 July 2020}}</ref> Þann 23. sepember 2015 var hún kjörin forseti öldungadeildar þingsins.<ref>{{cite web |title=T&T Guardian |url=https://www.facebook.com/TTGuardian/photos/a.87957863066/10153157781038067/?type=3&theater |via=Facebook |language=en |accessdate=15 July 2020}}</ref> Hún var forseti öldungadeildarinnar frá 2015 þar til hún sagði af sér vegna forsetaframboðs síns árið 2023. Kangaloo varð annar kvenforsetinn í sögu Trínidad og Tóbagó þegar hún tók við embættinu 20. mars 2023.<ref>{{cite web |title=Trinidad and Tobago Parliament |url=http://www.ttparliament.org/officers.php?mid=72 |publisher=Trinidad and Tobago Parliament |accessdate=15 July 2020 |archive-date=1 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180401114510/http://www.ttparliament.org/officers.php?mid=72 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=96.1 WEFM |url=https://www.facebook.com/961wefm/photos/senate-president-christine-kangaloo-was-sworn-in-as-acting-president-of-trinidad/10153429402028681/ |via=Facebook |language=en |accessdate=15 July 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Photos of the Day: President Inauguration |date=21 March 2023 |url=https://newsday.co.tt/2023/03/20/photo-of-the-day-president-inauguration/ |publisher=Trinidad and Tobago Newsday |accessdate=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325000730/https://newsday.co.tt/2023/03/20/photo-of-the-day-president-inauguration/ |archive-date=25 mars 2023 |url-status=dead}}</ref> Kangaloo hefur verið öldungadeildarþingmaður fyrir stjórnarandstöðuna, ráðherra hjá forsætisráðuneytinu og vísinda-, tækni- og háskólaráðherra<ref>{{cite news |title=More places for T&T law students at St Augustine campus |url=http://www.guardian.co.tt/news/more-places-for-tt-law-students-at-st-augustine-campus-6.2.328205.143ee33358 |work=[[Trinidad and Tobago Guardian]] |language=en |accessdate=15 July 2020}}</ref> í fyrri ríkisstjórnum [[Þjóðarhreyfing alþýðunnar|Þjóðarhreyfingar alþýðunnar]].<ref>{{cite web |title=Trinidad and Tobago Parliament |url=http://www.ttparliament.org/members.php?mid=55&id=CKA01 |publisher=Trinidad and Tobago Parliament |accessdate=15 July 2020}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = Forseti Trínidad og Tóbagó | frá = 20. mars 2023 | til = | fyrir = [[Paula-Mae Weekes]] | eftir = Enn í embætti }} {{Töfluendir}} {{DEFAULTSORT:Kangaloo, Christine}} {{f|1961}} [[Flokkur:Forsetar Trínidad og Tóbagó]] qxt150ng19atza7dg5l8oxy0n2sdq5e 0 192363 1981322 1979022 2026-10-01T15:30:23Z TKSnaevarr 53243 /* Stjórn í Svíþjóð */ 1981322 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = [[Konungur Svíþjóðar|Drottning Svíþjóðar]] | ætt = [[Pfalz-ætt]] | skjaldarmerki = COA country se house of Palatinate.svg | nafn = Úlrika Eleónóra | mynd = Ulrika Eleonora, Queen of Sweden Georg Desmarées.jpg | skírnarnafn = Ulrika Eleonora | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1688|1|23}} | fæðingarstaður = [[Stokkhólmshöll]], [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], [[Svíþjóð]] | kjörorð = ''In Deo spes mea'' | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1741|11|24|1688|1|23}} | dánarstaður = [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], [[Svíþjóð]] | grafinn = Riddarahólmskirkjunni, [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], Svíþjóð | ríkisár = 5. desember 1718 – 29. febrúar 1720 {{small|(sem ríkjandi drottning)}}<br>29. febrúar 1720 – 24. nóvember 1741 {{small|(sem maki konungs)}} | undirskrift = Signature of Ulrika Eleonora of Sweden.svg | faðir = [[Karl 11. Svíakonungur]] | móðir = [[Úlrika Eleónóra eldri]] |titill_maka = Eiginmaður |maki = {{gifting|[[Friðrik 1. Svíakonungur]]|1715}} }} '''Úlrika Eleónóra''' (23. janúar 1688 – 24. nóvember 1741), einnig þekkt sem '''Úlrika Eleónóra yngri''', var ríkjandi [[Konungur Svíþjóðar|drottning Svíþjóðar]] frá 5. desember 1718 þar til hún sagði af sér 5. desember 1718 svo eiginmaður hennar, [[Friðrik 1. Svíakonungur|Friðrik]], gæti orðið konungur. Hún bar áfram drottningartign sem eiginkona konungsins til dauðadags 24. nóvember 1741. Úlrika Eleónóra var yngsta barn [[Karl 11.|Karls 11. Svíakonungs]] og drottningar hans, [[Úlrika Eleónóra eldri|Úlriku Eleónóru frá Danmörku]]. Hún var nefnd eftir móður sinni, sem var því kölluð Úlrika Eleónóra eldri. Árið 1715 giftist Úlrika yngri Friðriki af Hessen-Kassel. Eftir andlát bróður hennar, [[Karl 12. Svíakonungur|Karls 12. Svíakonungs]], árið 1718 gerði hún tilkall til sænsku krúnunnar. Samkvæmt frumburðarrétti átti [[Karl Friðrik af Holstein-Gottorp]], sonur [[Heiðveig Soffía|Heiðveigar Soffíu]], eldri dóttur Karls 11., betra tilkall til krúnunnar en Úlrika Eleónóra benti á fordæmi [[Kristín Svíadrottning|Kristínar Svíadrottningar]] og færði rök fyrir því að sem nánasti eftirlifandi ættingi Karls 12. ætti hún rétt til ríkiserfða. [[Sænska þingið|Ríkisþingið]] viðurkenndi tilkall hennar eftir að hún féllst á að afsala sér [[einveldi]]nu sem faðir hennar hafði farið með. Úlrika Eleónóra sagði af sér þann 29. febrúar 1720. == Æviágrip == === Æskuár=== Úlrika Eleónóra fæddist 23. janúar 1688 í [[Stokkhólmshöll]] og var dóttir [[Karl 11.|Karls 11. Svíakonungs]] og [[Úlrika Eleónóra eldri|Úlriku Eleónóru af Danmörku]]. Á unga aldri féll hún í skuggann af eldri og hæfileikaríkari systur sinni, [[Heiðveig Soffía|Heiðveigu Soffíu]]. Sagt er að eldri systkinum Úlriku Eleónóru, sem höfðu gaman af dansi og reiðum, hafi þótt hún fremur yfirlætisfull þar sem hún brast auðveldlega í grát og þorði ekki að taka þátt í leikjum með þeim. Henni var lýst sem vingjarnlegri, hispurslausri og virðulegri en hún þótti feimin og hvorki fögur né greind. Úlrika Eleónóra þótti iðin tónlistarkona og var vön að leika á [[Semball|sembal]] á meðan Heiðveig Soffía söng.<ref name="Lundh-Eriksson, Nanna 1976"/> [[Heiðveig Eleónóra af Holstein-Gottorp|Amma hennar]] lýsti henni sem svo að hún hefði verið önug og þrjósk og hafi yfirleitt sýnt ergi sína með því að fara í háttinn. === Leit að eiginmanni=== Úlrika Eleónóra eignaðist marga vonbiðla um leið og hún var komin á giftingaraldur. Þar sem bróðir hennar, [[Karl 12.|Karl 12. Svíakonungur]], var ókvæntur og barnlaus var litið á hana sem sennilegan erfingja að sænsku krúnunni, sem gerði hana ákaflega eftirsóttan kvenkost. Meðal vonbiðla hennar voru Georg, prinsinn af Wales (sem síðar varð [[Georg 2. Bretlandskonungur]]) og erfðafurstinn [[Friðrik 1. Svíakonungur|Friðrik af Hessen-Kassel]]. Árið 1698 var fallist á ráðahag milli hennar og [[Karl Danaprins|Karls Danaprins]] og á milli bróður hennar og [[Soffía Heiðveig|Soffíu Heiðveigar Danaprinsessu]]. Hætt var við ráðahaginn árið 1700. Stungið var upp á prinsinum af Wales þegar hún var 14 ára en áætlunum um trúlofun þeirra var frestað og síðan aflýst. Áætlanir um að gifta Úlriku Eleónóru [[Friðrik Vilhjálmur 1. Prússakonungur|Friðrik Vilhjálmi 1. Prússakonungi]] voru næstum samþykktar en Karl 12. hætti að lokum við þær án útskýringa.<ref name="Olof Jägerskiöld 1945">Olof Jägerskiöld: ''Lovisa Ulrika, drottning av Sverige'' (1945)</ref> Hertoginn Jóhann Vilhjálmur af Sachsen-Gotha, sem hafði gegnt þjónustu í sænska hernum, fékk leyfi til að kynna sig fyrir Úlriku Eleónóru og biðja hennar en hætt var við tilhugalíf þeirra eftir að konungurinn varð vitni að [[einvígi]] hans við aðalsmanninn [[Anders Lagercrona]]. === Stjórn í Svíþjóð === Þegar fréttir af ósigri Karls 12. í [[Orrustan við Poltava|orrustunni við Poltava]] bárust til Svíþjóðar í lok júlí 1709 skiptust Svíar í tvær fylkingar. Önnur, sem taldi til sín [[Arvid Horn]], [[Nils Gyllenstierna]], [[Piper (ætt)|Piper-ættina]] og fyrrum drottninguna [[Heiðveig Eleónóru af Holstein-Gottorp|Heiðveigu Eleónóru]], vildi að Karl Friðrik hertogi af Holsten-Gottorp tæki við krúnunni af Karli 12. Hin fylkingin vildi að Úlrika Eleónóra yrði sett á valdastól, helst í hjónabandi með dönskum prins. Lagt var til að hún giftist Karli Danaprins, syni [[Kristján 5.|Kristjáns 5. Danakonungs]]. Þegar ljóst varð að Karl 12. hafði komist lífs af og flúið til [[Tyrkjaveldi|Tyrklands]] var hins vegar hætt við þessar fyrirætlanir. Friðrik af Hessen hafði beðið Úlriku Eleónóru árið 1710 en trúlofun þeirra var ekki samþykkt fyrr en 23. janúar 1714. Brúðkaup þeirra var haldið 24. mars 1715. Sagt er að Karl 12. hafi sagt um hjónabandið: „Í kvöld dansar systir mín krúnuna frá sér.“<ref>Scheutz, Lisbet (2001). Berömda och glömda Stockholmskvinnor: sju stadsvandringar : 155 kvinnoporträtt. Stockholm: MBM förl.. Libris 8392583. {{ISBN|91-973725-3-6}}</ref> Að undanskildri ömmu hennar, Heiðveigu Eleónóru, var Úlrika Eleónóra eini fullorðni meðlimur konungsfjölskyldunnar í Svíþjóð á meðan Karl 12. var í herförum erlendis eftir að Heiðveig Soffía lést árið 1708. Undir lok ársins 1712 eða í byrjun árs 1713 tók Karl 12. til greina að lýsa Úlriku Eleónóru [[Ríkisstjóri|ríkisstjóra]] en lét ekki verða af því. Ríkisráð konungsins taldi hana á að vera viðstödd fundi sína og veita því stuðning sinn. Hún mætti í fyrsta sinn á ríkisráðsfund þann 2. nóvember 1713, þar sem ákveðið var að kalla saman ríkisþingið svo það gæti lýst hana ríkisstjóra og erfingja að krúnunni. [[Arvid Horn]], forseti ráðsins, andmælti þessu af ótta við að þetta myndi gera stjórnarskipti erfiðari. Úlrika Eleónóra sýndi málefnum lögstéttanna mikinn áhuga. Í bréfum sínum til konungsins hvatti hún hann til að snúa heim og varaði hann við hugsanlegum afleiðingum fjarveru hans. Hún undirritaði næstum allar tilskipanir ráðsins í hans nafni, að undanskildum þeim sem voru sérstaklega stílaðar á hann. Hún hafði í reynd vald til jafns við konunginn sem ríkisstjóri hans. Hún tók þó sjaldan þátt í umræðum ríkisráðsins þar sem hún leit eingöngu á sig sem fulltrúa bróður síns og vildi ekki leggja fram eigin tillögur. Úlrika Eleónóra bað mörgum sinnum um að fá að hitta bróður sinn á víglínunum á meðan hann var erlendis í herförum en fékk aldrei leyfi til þess. Hún hitti Karl 12. í fyrsta sinn í sextán ár í [[Vadstena]] árið 1715 og síðan í síðasta skipti í [[Kristinehamn]] árið 1718. === Drottning og síðari æviár === Eftir andlát Karls 12. var Úlrika Eleónóra valin drottning Svíþjóðar. Ríkisþingið staðfesti valdatöku hennar þegar hún undirritaði nýja stjórnarskrá þann 19. febrúar 1719 sem takmarkaði völd hennar. Úlrika Eleónóra sagði af sér þann 29. febrúar 1720 svo að eiginmaður hennar, Friðrik, gæti orðið konungur, með því skilyrði að hún yrði aftur ríkjandi drottning ef hann dæi á undan henni.<ref name="Lundh-Eriksson, Nanna 1976">Lundh-Eriksson, Nanna (sænska): ''Den glömda drottningen. Karl XII:s syster. Ulrika Eleonora D.Y. och hennes tid'' Affärstryckeriet, Norrtälje. (1976)</ref> Úlrika Eleónóra lést 24. nóvember 1741 í Stokkhólmi úr [[bólusótt]]. Eftir dauða hennar breiddust út orðrómar um að eitrað hefði verið fyrir henni en þeir þögnuðu að mestu eftir að hirðin fékk staðfest að líkami hennar hafi verið þakinn kýlum vegna veikinnar. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Konungur Svíþjóðar|Drottning Svíþjóðar]] | frá = 5. desember 1718 | til = 29. febrúar 1720 | fyrir = [[Karl 12.]] | eftir = [[Friðrik 1. Svíakonungur|Friðrik 1.]] }} {{Töfluendir}} {{Einvaldar Svíþjóðar}} {{fd|1688|1741}} [[Flokkur:Drottningar Svíþjóðar]] [[Flokkur:Svíakonungar]] nty0gj0pg26mbzzzd10r3ftrpjwv1k2 0 192722 1981326 1981296 2026-10-01T16:12:01Z Spreyazz 121318 Bætt við auka Nafni sonar og betur farið yfir infobox 1981326 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]], |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |þekktur_fyrir=''[[Lange líkanið]]'', ''[[Markaðssósíalismi]]'', ''[[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]'' |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]] |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um sósíalíska hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu framleiðsluþáttum við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á lögfræði og hagfræði við háskólann í Poznań og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir. Doktorsritgerð hans fjallaði um hagsveiflur í Póllandi.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum. Þar nam hann á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við Michigan-háskóla og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. Verkið „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist svo árin 1936–37, og var hún endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (New York: McGraw-Hill, 1938), 57–143.</ref> Lange og eiginkona hans eignuðust soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940.<ref>https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers, 1936–1944]“, University of Chicago Library. Sótt 1. október 2026.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Sama áratug, árið 1943, fengu hann og eiginkona hans bandarískan ríkisborgararétt.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Á stríðsárunum hélt Lange áfram þátttöku sinni í pólskum stjórnmálum. Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað Lublin-nefndina, sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli Franklins D. Roosevelt og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar stalínisminn fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Pólska sameinaða verkamannaflokksins]]. Síðar færði hann sig yfir í [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]], þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður einokunarvald, auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu — því aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == Umræðan sem Lange tók þátt í hafði meðal annars verið mótuð af Ludwig von Mises og Friedrich Hayek. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins — þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við jaðarkostnað, og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif, enda sýndu þær fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar, og urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Gagnrýnendur, einkum úr austurríska hagfræðiskólanum, bentu þó síðar á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýnina er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar, enda sýnir framlag hans hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu [[velferðarhagfræði]] í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og Maurice Allais er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að ytri áhrif valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem Arthur Cecil Pigou hafði lagt með greiningu sinni á markaðsbresti, en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], Harold Hotelling og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í Vínarborg. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra Kenneth Arrow og Gerard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega stýrifræði, þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að rafeindatölvur hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967).</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í Haag árið 1962.<ref>„Oskar Lange,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/organization/honorary-fellows/oskar-lange{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences''. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oscar Richard}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] t7j3scki9yopznyp7hn1f7rj921bgyj 1981330 1981326 2026-10-01T16:19:09Z ~2026-52677-23 121364 Bætti við tenglum 1981330 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]], |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |þekktur_fyrir=''[[Lange líkanið]]'', ''[[Markaðssósíalismi]]'', ''[[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]'' |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]] |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir. Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum. Þar nam hann á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við Michigan-háskóla og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. Verkið „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist svo árin 1936–37, og var hún endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (New York: McGraw-Hill, 1938), 57–143.</ref> Lange og eiginkona hans eignuðust soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940.<ref>https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers, 1936–1944]“, University of Chicago Library. Sótt 1. október 2026.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Sama áratug, árið 1943, fengu hann og eiginkona hans bandarískan ríkisborgararétt.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Á stríðsárunum hélt Lange áfram þátttöku sinni í pólskum stjórnmálum. Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað Lublin-nefndina, sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli Franklins D. Roosevelt og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar stalínisminn fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Pólska sameinaða verkamannaflokksins]]. Síðar færði hann sig yfir í [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]], þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður einokunarvald, auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu — því aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == Umræðan sem Lange tók þátt í hafði meðal annars verið mótuð af Ludwig von Mises og Friedrich Hayek. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins — þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við jaðarkostnað, og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif, enda sýndu þær fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar, og urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Gagnrýnendur, einkum úr austurríska hagfræðiskólanum, bentu þó síðar á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýnina er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar, enda sýnir framlag hans hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu [[velferðarhagfræði]] í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og Maurice Allais er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að ytri áhrif valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem Arthur Cecil Pigou hafði lagt með greiningu sinni á markaðsbresti, en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], Harold Hotelling og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í Vínarborg. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra Kenneth Arrow og Gerard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega stýrifræði, þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að rafeindatölvur hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967).</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í Haag árið 1962.<ref>„Oskar Lange,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/organization/honorary-fellows/oskar-lange{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences''. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oscar Richard}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] b63u5cw3ydfoumkmblvrjik084pxz2o 1981333 1981330 2026-10-01T16:26:55Z ~2026-52677-23 121364 Tenglar og rauðir tenglar fjarlægðir 1981333 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]], |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |þekktur_fyrir=''[[Lange líkanið]]'', ''[[Markaðssósíalismi]]'', ''[[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]'' |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]] |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir. Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum. Þar nam hann á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. Verkið „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist svo árin 1936–37, og var hún endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (New York: McGraw-Hill, 1938), 57–143.</ref> Lange og eiginkona hans eignuðust soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940.<ref>https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers, 1936–1944]“, University of Chicago Library. Sótt 1. október 2026.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Sama áratug, árið 1943, fengu hann og eiginkona hans bandarískan ríkisborgararétt.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Á stríðsárunum hélt Lange áfram þátttöku sinni í pólskum stjórnmálum. Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun Pólska sameinaða verkamannaflokksins. Síðar færði hann sig yfir í Háskólann í Varsjá, þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður einokunarvald, auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu — því aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == Umræðan sem Lange tók þátt í hafði meðal annars verið mótuð af Ludwig von Mises og Friedrich Hayek. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins — þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við jaðarkostnað, og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif, enda sýndu þær fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar, og urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Gagnrýnendur, einkum úr austurríska hagfræðiskólanum, bentu þó síðar á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýnina er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar, enda sýnir framlag hans hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu [[velferðarhagfræði]] í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og Maurice Allais er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að ytri áhrif valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem Arthur Cecil Pigou hafði lagt með greiningu sinni á markaðsbresti, en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], Harold Hotelling og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í Vínarborg. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra Kenneth Arrow og Gerard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega stýrifræði, þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að rafeindatölvur hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967).</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í Haag árið 1962.<ref>„Oskar Lange,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/organization/honorary-fellows/oskar-lange{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences''. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oscar Richard}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] 0yely8wfagltcfwbkgtjqxcxyuugk8f 1981334 1981333 2026-10-01T16:32:57Z ~2026-52677-23 121364 Tenglar og Útreikningsdeilurnar 1981334 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]], |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |þekktur_fyrir=''[[Lange líkanið]]'', ''[[Markaðssósíalismi]]'', ''[[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]'' |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]] |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir. Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum. Þar nam hann á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. Verkið „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist svo árin 1936–37, og var hún endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (New York: McGraw-Hill, 1938), 57–143.</ref> Lange og eiginkona hans eignuðust soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940.<ref>https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers, 1936–1944]“, University of Chicago Library. Sótt 1. október 2026.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Sama áratug, árið 1943, fengu hann og eiginkona hans bandarískan ríkisborgararétt.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Á stríðsárunum hélt Lange áfram þátttöku sinni í pólskum stjórnmálum. Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun Pólska sameinaða verkamannaflokksins. Síðar færði hann sig yfir í Háskólann í Varsjá, þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu — því aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == [[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins — þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif, enda sýndu þær fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar, og urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó síðar á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýnina er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar, enda sýnir framlag hans hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu [[velferðarhagfræði]] í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og Maurice Allais er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að ytri áhrif valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem Arthur Cecil Pigou hafði lagt með greiningu sinni á markaðsbresti, en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], Harold Hotelling og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í Vínarborg. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra Kenneth Arrow og Gerard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega stýrifræði, þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að rafeindatölvur hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967).</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í Haag árið 1962.<ref>„Oskar Lange,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/organization/honorary-fellows/oskar-lange{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences''. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oscar Richard}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] gj67y6jpp0o802qmerafxccnadsvwe2 1981335 1981334 2026-10-01T16:42:42Z ~2026-52677-23 121364 Tenglar á hagfræðinga, rauður tengill fjarlægður 1981335 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]], |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |þekktur_fyrir=''[[Lange líkanið]]'', ''[[Markaðssósíalismi]]'', ''[[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]'' |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]] |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir. Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum. Þar nam hann á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. Verkið „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist svo árin 1936–37, og var hún endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (New York: McGraw-Hill, 1938), 57–143.</ref> Lange og eiginkona hans eignuðust soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940.<ref>https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers, 1936–1944]“, University of Chicago Library. Sótt 1. október 2026.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Sama áratug, árið 1943, fengu hann og eiginkona hans bandarískan ríkisborgararétt.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Á stríðsárunum hélt Lange áfram þátttöku sinni í pólskum stjórnmálum. Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun Pólska sameinaða verkamannaflokksins. Síðar færði hann sig yfir í Háskólann í Varsjá, þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu — því aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == [[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins — þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif, enda sýndu þær fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar, og urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó síðar á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýnina er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar, enda sýnir framlag hans hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu velferðarhagfræði í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gerard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega stýrifræði, þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að rafeindatölvur hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967).</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í Haag árið 1962.<ref>„Oskar Lange,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/organization/honorary-fellows/oskar-lange{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences''. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oscar Richard}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] oaenrotz307wskl1739jc8pk6lebyf9 1981336 1981335 2026-10-01T16:51:27Z ~2026-52677-23 121364 Tenglar 1981336 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]], |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |þekktur_fyrir=''[[Lange líkanið]]'', ''[[Markaðssósíalismi]]'', ''[[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]'' |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]] |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir. Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum. Þar nam hann á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. Verkið „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist svo árin 1936–37, og var hún endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (New York: McGraw-Hill, 1938), 57–143.</ref> Lange og eiginkona hans eignuðust soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940.<ref>https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers, 1936–1944]“, University of Chicago Library. Sótt 1. október 2026.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Sama áratug, árið 1943, fengu hann og eiginkona hans bandarískan ríkisborgararétt.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Á stríðsárunum hélt Lange áfram þátttöku sinni í pólskum stjórnmálum. Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun Pólska sameinaða verkamannaflokksins. Síðar færði hann sig yfir í Háskólann í Varsjá, þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu — því aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == [[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins — þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif, enda sýndu þær fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar, og urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó síðar á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýnina er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar, enda sýnir framlag hans hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu velferðarhagfræði í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gerard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967).</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.<ref>„Oskar Lange,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/organization/honorary-fellows/oskar-lange{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences''. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oscar Richard}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] kqr9speh4dn9dd8quxa3ul5tm8qt98i 1981337 1981336 2026-10-01T17:01:39Z ~2026-52677-23 121364 Röðunarlykill lagaður og flokki bætt við 1981337 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]], |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |þekktur_fyrir=''[[Lange líkanið]]'', ''[[Markaðssósíalismi]]'', ''[[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]'' |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]] |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir. Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum. Þar nam hann á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. Verkið „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist svo árin 1936–37, og var hún endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (New York: McGraw-Hill, 1938), 57–143.</ref> Lange og eiginkona hans eignuðust soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940.<ref>https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers, 1936–1944]“, University of Chicago Library. Sótt 1. október 2026.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Sama áratug, árið 1943, fengu hann og eiginkona hans bandarískan ríkisborgararétt.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Á stríðsárunum hélt Lange áfram þátttöku sinni í pólskum stjórnmálum. Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun Pólska sameinaða verkamannaflokksins. Síðar færði hann sig yfir í Háskólann í Varsjá, þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu — því aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == [[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins — þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif, enda sýndu þær fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar, og urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó síðar á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýnina er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar, enda sýnir framlag hans hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu velferðarhagfræði í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gerard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967).</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.<ref>„Oskar Lange,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/organization/honorary-fellows/oskar-lange{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences''. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]] hknxtlb1cfrs4xkhyeon12w7eea4g6v 1981338 1981337 2026-10-01T17:08:56Z ~2026-52677-23 121364 Upplýsingatafla: rauðir tenglar fjarlægðir, starfi og stefnu bætt við 1981338 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=Tomaszów Mazowiecki, [[Pólland|Póllandi]] |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra |stefna=[[Marxismi]], nýklassísk hagfræði |þekktur_fyrir=Lange-líkanið af markaðssósíalisma, grundvallarsetningar velferðarhagfræðinnar |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=Háskólinn í Kraká |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir. Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum. Þar nam hann á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. Verkið „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist svo árin 1936–37, og var hún endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (New York: McGraw-Hill, 1938), 57–143.</ref> Lange og eiginkona hans eignuðust soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940.<ref>https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers, 1936–1944]“, University of Chicago Library. Sótt 1. október 2026.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Sama áratug, árið 1943, fengu hann og eiginkona hans bandarískan ríkisborgararétt.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Á stríðsárunum hélt Lange áfram þátttöku sinni í pólskum stjórnmálum. Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun Pólska sameinaða verkamannaflokksins. Síðar færði hann sig yfir í Háskólann í Varsjá, þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu — því aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == [[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins — þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif, enda sýndu þær fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar, og urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó síðar á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýnina er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar, enda sýnir framlag hans hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu velferðarhagfræði í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gerard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967).</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.<ref>„Oskar Lange,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/organization/honorary-fellows/oskar-lange{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences''. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]] 4nap9ot0wjklfbm5jtbgoo44if5ck2f 1981339 1981338 2026-10-01T17:12:31Z ~2026-52677-23 121364 Heimildir: rétt heimild við hverja setningu og nánari upplýsingar 1981339 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=Tomaszów Mazowiecki, [[Pólland|Póllandi]] |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra |stefna=[[Marxismi]], nýklassísk hagfræði |þekktur_fyrir=Lange-líkanið af markaðssósíalisma, grundvallarsetningar velferðarhagfræðinnar |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=Háskólinn í Kraká |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum. Þar nam hann á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. Verkið „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist svo árin 1936–37, og var hún endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.</ref> Lange og eiginkona hans eignuðust soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940.<ref>https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers, 1936–1944]“, University of Chicago Library. Sótt 1. október 2026.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Sama áratug, árið 1943, fengu hann og eiginkona hans bandarískan ríkisborgararétt.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Á stríðsárunum hélt Lange áfram þátttöku sinni í pólskum stjórnmálum. Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun Pólska sameinaða verkamannaflokksins. Síðar færði hann sig yfir í Háskólann í Varsjá, þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu — því aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == [[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins — þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif, enda sýndu þær fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar, og urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó síðar á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýnina er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar, enda sýnir framlag hans hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu velferðarhagfræði í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gerard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967).</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.<ref>„Oskar Lange,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/organization/honorary-fellows/oskar-lange{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences''. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]] sw1em4sbzy1204hrm9hsmphi34jjyqf 1981342 1981339 2026-10-01T17:28:05Z Spreyazz 121318 Efni bætt við úr bók Schumpeter. Inn í Árin í Bandaríkjunum 1981342 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=Tomaszów Mazowiecki, [[Pólland|Póllandi]] |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra |stefna=[[Marxismi]], nýklassísk hagfræði |þekktur_fyrir=Lange-líkanið af markaðssósíalisma, grundvallarsetningar velferðarhagfræðinnar |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=Háskólinn í Kraká |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum. Þar nam hann á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. Verkið „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist svo árin 1936–37, og var hún endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.</ref> Í ''History of Economic Analysis'' taldi Joseph Schumpeter Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til Vilfredos Pareto og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði Karls Marx.<ref>Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen & Unwin, 1954), 884 og 987.</ref> Lange og eiginkona hans eignuðust soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940.<ref>https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers, 1936–1944]“, University of Chicago Library. Sótt 1. október 2026.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Sama áratug, árið 1943, fengu hann og eiginkona hans bandarískan ríkisborgararétt.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Á stríðsárunum hélt Lange áfram þátttöku sinni í pólskum stjórnmálum. Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun Pólska sameinaða verkamannaflokksins. Síðar færði hann sig yfir í Háskólann í Varsjá, þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu — því aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == [[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins — þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif, enda sýndu þær fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar, og urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó síðar á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýnina er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar, enda sýnir framlag hans hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu velferðarhagfræði í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gerard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967).</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.<ref>„Oskar Lange,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/organization/honorary-fellows/oskar-lange{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences''. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]] lls4y086bhss7lebinqhovubznmjpgp 1981346 1981342 2026-10-01T17:41:44Z ~2026-52677-23 121364 Blaðsíðutal og nýr tengill í stað óvirks 1981346 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=Tomaszów Mazowiecki, [[Pólland|Póllandi]] |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra |stefna=[[Marxismi]], nýklassísk hagfræði |þekktur_fyrir=Lange-líkanið af markaðssósíalisma, grundvallarsetningar velferðarhagfræðinnar |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=Háskólinn í Kraká |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum. Þar nam hann á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. Verkið „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist svo árin 1936–37, og var hún endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.</ref> Í ''History of Economic Analysis'' taldi Joseph Schumpeter Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til Vilfredos Pareto og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði Karls Marx.<ref>Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen & Unwin, 1954), 884 og 987.</ref> Lange og eiginkona hans eignuðust soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940.<ref>https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers, 1936–1944]“, University of Chicago Library. Sótt 1. október 2026.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Sama áratug, árið 1943, fengu hann og eiginkona hans bandarískan ríkisborgararétt.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Á stríðsárunum hélt Lange áfram þátttöku sinni í pólskum stjórnmálum. Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun Pólska sameinaða verkamannaflokksins. Síðar færði hann sig yfir í Háskólann í Varsjá, þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu — því aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == [[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins — þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif, enda sýndu þær fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar, og urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó síðar á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýnina er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar, enda sýnir framlag hans hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu velferðarhagfræði í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gerard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.<ref>„Honorary Fellows,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences''. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]] l40v4579yd5omrdzfahko7oex4rfgot 1981347 1981346 2026-10-01T17:44:48Z ~2026-52677-23 121364 Heimildaskrá uppfærð 1981347 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=Tomaszów Mazowiecki, [[Pólland|Póllandi]] |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra |stefna=[[Marxismi]], nýklassísk hagfræði |þekktur_fyrir=Lange-líkanið af markaðssósíalisma, grundvallarsetningar velferðarhagfræðinnar |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=Háskólinn í Kraká |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum. Þar nam hann á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. Verkið „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist svo árin 1936–37, og var hún endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.</ref> Í ''History of Economic Analysis'' taldi Joseph Schumpeter Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til Vilfredos Pareto og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði Karls Marx.<ref>Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen & Unwin, 1954), 884 og 987.</ref> Lange og eiginkona hans eignuðust soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940.<ref>https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers, 1936–1944]“, University of Chicago Library. Sótt 1. október 2026.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Sama áratug, árið 1943, fengu hann og eiginkona hans bandarískan ríkisborgararétt.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Á stríðsárunum hélt Lange áfram þátttöku sinni í pólskum stjórnmálum. Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun Pólska sameinaða verkamannaflokksins. Síðar færði hann sig yfir í Háskólann í Varsjá, þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu — því aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == [[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins — þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif, enda sýndu þær fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar, og urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó síðar á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýnina er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar, enda sýnir framlag hans hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu velferðarhagfræði í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gerard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.<ref>„Honorary Fellows,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967. * Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970. * Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938. * Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, 1954. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]] obh8fiak3vvj4kyk9yktb4xwllq2osv 1981348 1981347 2026-10-01T17:48:07Z ~2026-52677-23 121364 orðalag 1981348 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=Tomaszów Mazowiecki, [[Pólland|Póllandi]] |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra |stefna=[[Marxismi]], nýklassísk hagfræði |þekktur_fyrir=Lange-líkanið af markaðssósíalisma, grundvallarsetningar velferðarhagfræðinnar |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=Háskólinn í Kraká |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum. Þar nam hann á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. Verkið „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist svo árin 1936–37, og var hún endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.</ref> Í ''History of Economic Analysis'' taldi Joseph Schumpeter Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til Vilfredos Pareto og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði Karls Marx.<ref>Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen & Unwin, 1954), 884 og 987.</ref> Lange og eiginkona hans eignuðust soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940.<ref>https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers, 1936–1944]“, University of Chicago Library. Sótt 1. október 2026.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Sama áratug, árið 1943, fengu hann og eiginkona hans bandarískan ríkisborgararétt.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Á stríðsárunum hélt Lange áfram þátttöku sinni í pólskum stjórnmálum. Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun Pólska sameinaða verkamannaflokksins. Síðar færði hann sig yfir í Háskólann í Varsjá, þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu, því að aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == [[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins. Þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif, enda sýndu þær fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar, og urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó síðar á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýnina er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar, enda sýnir framlag hans hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu velferðarhagfræði í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gerard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.<ref>„Honorary Fellows,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967. * Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970. * Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938. * Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, 1954. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]] 91xvsvjug1nfu2djjsfenxvgttjwn8w 1981349 1981348 2026-10-01T17:58:23Z ~2026-52677-23 121364 Heimildaskrá uppfærð og flokki bætt við 1981349 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=Tomaszów Mazowiecki, [[Pólland|Póllandi]] |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra |stefna=[[Marxismi]], nýklassísk hagfræði |þekktur_fyrir=Lange-líkanið af markaðssósíalisma, grundvallarsetningar velferðarhagfræðinnar |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=Háskólinn í Kraká |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum. Þar nam hann á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. Verkið „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist svo árin 1936–37, og var hún endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.</ref> Í ''History of Economic Analysis'' taldi Joseph Schumpeter Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til Vilfredos Pareto og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði Karls Marx.<ref>Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen & Unwin, 1954), 884 og 987.</ref> Lange og eiginkona hans eignuðust soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940.<ref>https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers, 1936–1944]“, University of Chicago Library. Sótt 1. október 2026.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Sama áratug, árið 1943, fengu hann og eiginkona hans bandarískan ríkisborgararétt.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Á stríðsárunum hélt Lange áfram þátttöku sinni í pólskum stjórnmálum. Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun Pólska sameinaða verkamannaflokksins. Síðar færði hann sig yfir í Háskólann í Varsjá, þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu, því að aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == [[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins. Þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif, enda sýndu þær fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar, og urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó síðar á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýnina er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar, enda sýnir framlag hans hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu velferðarhagfræði í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gerard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.<ref>„Honorary Fellows,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018. * Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967. * Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970. * Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938. * Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, 1954. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Marxistar]] ceunafvgh25121er55bsn94shhzjm0l 1981374 1981349 2026-10-01T21:12:50Z ~2026-52677-23 121364 Nýr kafli: Marxismi og nýklassísk hagfræði 1981374 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=Tomaszów Mazowiecki, [[Pólland|Póllandi]] |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra |stefna=[[Marxismi]], nýklassísk hagfræði |þekktur_fyrir=Lange-líkanið af markaðssósíalisma, grundvallarsetningar velferðarhagfræðinnar |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=Háskólinn í Kraká |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum. Þar nam hann á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. Verkið „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist svo árin 1936–37, og var hún endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.</ref> Í ''History of Economic Analysis'' taldi Joseph Schumpeter Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til Vilfredos Pareto og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði Karls Marx.<ref>Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen & Unwin, 1954), 884 og 987.</ref> Lange og eiginkona hans eignuðust soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940.<ref>https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers, 1936–1944]“, University of Chicago Library. Sótt 1. október 2026.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Sama áratug, árið 1943, fengu hann og eiginkona hans bandarískan ríkisborgararétt.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Á stríðsárunum hélt Lange áfram þátttöku sinni í pólskum stjórnmálum. Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun Pólska sameinaða verkamannaflokksins. Síðar færði hann sig yfir í Háskólann í Varsjá, þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Marxismi og nýklassísk hagfræði == Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.<ref>Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.</ref> Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var ''Ekonomia polityczna'' (1959).<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu, því að aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == [[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins. Þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif, enda sýndu þær fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar, og urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó síðar á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýnina er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar, enda sýnir framlag hans hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu velferðarhagfræði í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gerard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.<ref>„Honorary Fellows,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018. * Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967. * Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970. * Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938. * Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, 1954. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Marxistar]] dpgbmbiq2wj9fha88y4qu9xmpq40b1x 1981377 1981374 2026-10-01T21:15:44Z ~2026-52677-23 121364 Inngangur: marxismi og nýklassísk hagfræði 1981377 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=Tomaszów Mazowiecki, [[Pólland|Póllandi]] |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra |stefna=[[Marxismi]], nýklassísk hagfræði |þekktur_fyrir=Lange-líkanið af markaðssósíalisma, grundvallarsetningar velferðarhagfræðinnar |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=Háskólinn í Kraká |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti jafnframt aðferðum nýklassískrar hagfræði, og í því samspili felst sérstaða hans í sögu hagfræðinnar.<ref>Tadeusz Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965),“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581, https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum. Þar nam hann á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. Verkið „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist svo árin 1936–37, og var hún endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.</ref> Í ''History of Economic Analysis'' taldi Joseph Schumpeter Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til Vilfredos Pareto og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði Karls Marx.<ref>Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen & Unwin, 1954), 884 og 987.</ref> Lange og eiginkona hans eignuðust soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940.<ref>https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers, 1936–1944]“, University of Chicago Library. Sótt 1. október 2026.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Sama áratug, árið 1943, fengu hann og eiginkona hans bandarískan ríkisborgararétt.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Á stríðsárunum hélt Lange áfram þátttöku sinni í pólskum stjórnmálum. Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun Pólska sameinaða verkamannaflokksins. Síðar færði hann sig yfir í Háskólann í Varsjá, þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Marxismi og nýklassísk hagfræði == Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.<ref>Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.</ref> Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var ''Ekonomia polityczna'' (1959).<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu, því að aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == [[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins. Þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif, enda sýndu þær fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar, og urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó síðar á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýnina er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar, enda sýnir framlag hans hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu velferðarhagfræði í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gerard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.<ref>„Honorary Fellows,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018. * Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967. * Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970. * Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938. * Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, 1954. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Marxistar]] k6c1970aixqcld1hbiwqrfnnechzys3 1981379 1981377 2026-10-01T21:17:41Z ~2026-52677-23 121364 Stjórnmálaþátttaka hófst undir lok stríðsins, skv. Wellisz 1981379 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=Tomaszów Mazowiecki, [[Pólland|Póllandi]] |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra |stefna=[[Marxismi]], nýklassísk hagfræði |þekktur_fyrir=Lange-líkanið af markaðssósíalisma, grundvallarsetningar velferðarhagfræðinnar |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=Háskólinn í Kraká |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti jafnframt aðferðum nýklassískrar hagfræði, og í því samspili felst sérstaða hans í sögu hagfræðinnar.<ref>Tadeusz Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965),“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581, https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Styrkur frá Rockefeller-stofnuninni gerði Lange kleift að fara til Bretlands og Bandaríkjanna á fjórða áratugnum. Þar nam hann á Englandi og heimsótti fjölda bandarískra háskóla.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Frá 1938 kenndi hann hagfræði og tölfræði við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]], þar sem hann varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns. Verkið „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ kom út árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist svo árin 1936–37, og var hún endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.</ref> Í ''History of Economic Analysis'' taldi Joseph Schumpeter Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til Vilfredos Pareto og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði Karls Marx.<ref>Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen & Unwin, 1954), 884 og 987.</ref> Lange og eiginkona hans eignuðust soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940.<ref>https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers, 1936–1944]“, University of Chicago Library. Sótt 1. október 2026.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Sama áratug, árið 1943, fengu hann og eiginkona hans bandarískan ríkisborgararétt.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun Pólska sameinaða verkamannaflokksins. Síðar færði hann sig yfir í Háskólann í Varsjá, þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Marxismi og nýklassísk hagfræði == Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.<ref>Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.</ref> Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var ''Ekonomia polityczna'' (1959).<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu, því að aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == [[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins. Þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif, enda sýndu þær fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar, og urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó síðar á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýnina er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar, enda sýnir framlag hans hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu velferðarhagfræði í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gerard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.<ref>„Honorary Fellows,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018. * Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967. * Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970. * Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938. * Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, 1954. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Marxistar]] 96z988vj2x9kw2uvsbwxutwyru51yyh 1981380 1981379 2026-10-01T21:22:02Z ~2026-52677-23 121364 Árin í Bandaríkjunum: kennsla, eiginkona og sonur 1981380 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=Tomaszów Mazowiecki, [[Pólland|Póllandi]] |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra |stefna=[[Marxismi]], nýklassísk hagfræði |þekktur_fyrir=Lange-líkanið af markaðssósíalisma, grundvallarsetningar velferðarhagfræðinnar |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=Háskólinn í Kraká |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti jafnframt aðferðum nýklassískrar hagfræði, og í því samspili felst sérstaða hans í sögu hagfræðinnar.<ref>Tadeusz Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965),“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581, https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Árið 1934 fékk Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til frekara náms á Englandi og í Bandaríkjunum.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði, varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og eignuðust þau soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Greinin „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ birtist í ''Review of Economic Studies'' árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist í sama tímariti árin 1936–37 og var endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Í ''History of Economic Analysis'' taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].<ref>Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen & Unwin, 1954), 884 og 987.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun Pólska sameinaða verkamannaflokksins. Síðar færði hann sig yfir í Háskólann í Varsjá, þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Marxismi og nýklassísk hagfræði == Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.<ref>Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.</ref> Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var ''Ekonomia polityczna'' (1959).<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu, því að aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == [[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins. Þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Hugmyndir Lange höfðu mikil áhrif, enda sýndu þær fram á mögulega millileið milli hreinnar miðstýringar og kapítalísks markaðsbúskapar, og urðu hluti af kenningum um markaðssósíalisma þar sem markaðir eru notaðir til að samræma ákvarðanir en eignarhald og fjárfesting eru að miklu leyti samfélagsleg eða ríkisleg. Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó síðar á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> Þrátt fyrir gagnrýnina er Lange enn mikilvægur í sögu hagfræðinnar, enda sýnir framlag hans hvernig hagfræðingar reyndu að beita nýklassískri verðkenningu á spurningar um sósíalisma, skipulagningu og hagkvæma nýtingu auðlinda. Umræða hans við Mises og Hayek er því ekki aðeins hluti af sögu sósíalískrar hagfræði, heldur einnig mikilvægur kafli í þróun kenninga um markaði, upplýsingar og efnahagslega ákvarðanatöku. == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu velferðarhagfræði í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gerard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.<ref>„Honorary Fellows,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018. * Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967. * Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970. * Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938. * Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, 1954. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Marxistar]] hkdl8886jmme1d6u872lpvztbzhnino 1981381 1981380 2026-10-01T21:24:53Z ~2026-52677-23 121364 Markaðssósíalismi: heimild bætt við og heimildalausri efnisgrein eytt 1981381 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=Tomaszów Mazowiecki, [[Pólland|Póllandi]] |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra |stefna=[[Marxismi]], nýklassísk hagfræði |þekktur_fyrir=Lange-líkanið af markaðssósíalisma, grundvallarsetningar velferðarhagfræðinnar |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=Háskólinn í Kraká |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti jafnframt aðferðum nýklassískrar hagfræði, og í því samspili felst sérstaða hans í sögu hagfræðinnar.<ref>Tadeusz Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965),“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581, https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Árið 1934 fékk Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til frekara náms á Englandi og í Bandaríkjunum.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði, varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og eignuðust þau soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Greinin „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ birtist í ''Review of Economic Studies'' árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist í sama tímariti árin 1936–37 og var endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Í ''History of Economic Analysis'' taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].<ref>Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen & Unwin, 1954), 884 og 987.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun Pólska sameinaða verkamannaflokksins. Síðar færði hann sig yfir í Háskólann í Varsjá, þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Marxismi og nýklassísk hagfræði == Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.<ref>Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.</ref> Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var ''Ekonomia polityczna'' (1959).<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu, því að aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == [[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins. Þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Ásamt Abba Lerner er Lange talinn einn upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.<ref>Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.</ref> Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu velferðarhagfræði í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gerard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gerard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.<ref>„Honorary Fellows,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018. * Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967. * Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970. * Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938. * Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, 1954. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Marxistar]] i770clmnlkok6pt5v437eu22xhqpklb 1981382 1981381 2026-10-01T21:27:48Z ~2026-52677-23 121364 Stafsetning: Gérard Debreu 1981382 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=Tomaszów Mazowiecki, [[Pólland|Póllandi]] |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra |stefna=[[Marxismi]], nýklassísk hagfræði |þekktur_fyrir=Lange-líkanið af markaðssósíalisma, grundvallarsetningar velferðarhagfræðinnar |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=Háskólinn í Kraká |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti jafnframt aðferðum nýklassískrar hagfræði, og í því samspili felst sérstaða hans í sögu hagfræðinnar.<ref>Tadeusz Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965),“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581, https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Árið 1934 fékk Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til frekara náms á Englandi og í Bandaríkjunum.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði, varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og eignuðust þau soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Greinin „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ birtist í ''Review of Economic Studies'' árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist í sama tímariti árin 1936–37 og var endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Í ''History of Economic Analysis'' taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].<ref>Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen & Unwin, 1954), 884 og 987.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun Pólska sameinaða verkamannaflokksins. Síðar færði hann sig yfir í Háskólann í Varsjá, þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Marxismi og nýklassísk hagfræði == Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.<ref>Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.</ref> Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var ''Ekonomia polityczna'' (1959).<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu, því að aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == [[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins. Þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Ásamt Abba Lerner er Lange talinn einn upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.<ref>Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.</ref> Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu velferðarhagfræði í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gérard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) rannsakaði hann hvað fælist í klassísku fullyrðingunni um að framboð skapi sína eigin eftirspurn í hagkerfi sem notar peninga. Þar gerði hann jafnframt greinarmun á þeim tilvikum þar sem lögmálið gildir og þar sem það gildir ekki. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.<ref>„Honorary Fellows,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018. * Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967. * Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970. * Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938. * Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, 1954. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Marxistar]] 38c45g3pxzlur1rr7buu2m9ohpnmchk 1981383 1981382 2026-10-01T21:30:56Z ~2026-52677-23 121364 Nákvæmari lýsing á lögmáli Says, skv. Wellisz 1981383 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=Tomaszów Mazowiecki, [[Pólland|Póllandi]] |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra |stefna=[[Marxismi]], nýklassísk hagfræði |þekktur_fyrir=Lange-líkanið af markaðssósíalisma, grundvallarsetningar velferðarhagfræðinnar |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=Háskólinn í Kraká |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti jafnframt aðferðum nýklassískrar hagfræði, og í því samspili felst sérstaða hans í sögu hagfræðinnar.<ref>Tadeusz Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965),“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581, https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Árið 1934 fékk Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til frekara náms á Englandi og í Bandaríkjunum.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði, varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og eignuðust þau soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Greinin „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ birtist í ''Review of Economic Studies'' árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist í sama tímariti árin 1936–37 og var endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Í ''History of Economic Analysis'' taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].<ref>Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen & Unwin, 1954), 884 og 987.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun Pólska sameinaða verkamannaflokksins. Síðar færði hann sig yfir í Háskólann í Varsjá, þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Marxismi og nýklassísk hagfræði == Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.<ref>Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.</ref> Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var ''Ekonomia polityczna'' (1959).<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu, því að aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == [[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins. Þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Ásamt Abba Lerner er Lange talinn einn upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.<ref>Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.</ref> Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu velferðarhagfræði í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gérard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) fjallaði hann um lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]], þá klassísku fullyrðingu að framboð skapi sína eigin eftirspurn. Hann sýndi fram á að lögmálið gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu, og komst að þeirri niðurstöðu að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.<ref>„Honorary Fellows,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018. * Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967. * Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970. * Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938. * Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, 1954. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Marxistar]] h8fut9vmm68xcmi0goa37gv05rdgwrb 0 193028 1981384 1981227 2026-10-01T21:38:59Z Akigka 183 1981384 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Greenland,_Kong_Oscar_Fjord_(js)1.jpg|thumb|Borgarísjakar í Óskarsfirði.]] '''Óskarsfjörður''' ([[grænlenska]]: ''Kangerluk Kong Oscar''; [[danska]]: ''Kong Oscar Fjord'') er langur [[fjörður]] á [[Austur-Grænland]]i, norðan við [[Scoresby-land]]. Fjörðurinn er í [[Þjóðgarður Grænlands|Þjóðgarði Grænlands]]. Aðalfjörðurinn er 10-25 km breiður og 110 km langur. Við austanvert mynni fjarðarins er [[Traill-eyja]] með [[Simpson-höfði|Simpson-höfða]]. Gegnt Simpson-höfða, hinum megin við [[Davy-sund]] (sem myndar syðsta hluta fjarðarins) er [[Biot-höfði]]. Aðeins innar á suðurströnd fjarðarins á Scoresby-landi er bækistöðin í [[Mestersvig]]. Innar greinist fjörðurinn í fjölda mjórra fjarða og sunda. Suðvestan úr honum ganga [[Siglingafélagsfjörður]] og [[Kempefjörður]]. Innst tengist fjörðurinn [[Frans Jósefsfjörður|Frans Jósefsfirði]] um [[Soffíusund]] og [[Suðurskautssund]] sem liggja sitt hvorum megin við [[Ýmiseyja|Ýmiseyju]]. Sunnan við Ýmiseyju er [[Landfræðifélagseyja]] og Traill-eyja norðaustan við fjörðinn. Við mynni Kempefjarðar, norðan við [[Náhvalssund]], eru þrjár minni eyjar: [[Ellueyja]], [[Maríueyja]] og [[Rutareyja]]. Sænski landkönnuðurinn [[Alfred Gabriel Nathorst]] nefndi fjörðinn eftir [[Óskar 2.|Óskari 2.]] Svíakonungi árið 1899.<ref>{{cite web|url=https://arktiskinstitut.dk/fileadmin/files/arktiskinstitut/pdf/Oestgroenlandske_stednavne/OEstgroenlandske_Stednavne_Version_15.pdf|title=Østgrønlandske stednavne|author=Jan Løve|publisher=Arktisk Institut|date=15. júlí 2024|page=249}}</ref> Hann nefndi líka fjölda annarra landslagsþátta í firðinum. Árið 2023 strandaði skemmtiferðaskipið ''Ocean Explorer'' í [[Alpafjörður|Alpafirði]] sem gengur suður úr Siglingafélagsfirði. Yfir 200 voru um borð. Fjórum dögum síðar tókst að losa skipið með aðstoð grænlensks rannsóknarskips svo það gat siglt á brott.<ref>{{cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2023-09-14-tokst-ad-losa-skemmtiferdaskip-af-strandstad-391670|title=Tókst að losa skemmtiferðaskip af strandstað|author=Brynjólfur Þór Guðmundsson|date=14. september 2023|website=Rúv}}</ref> Atvikið vakti umræðu um hættur á slysum vegna siglinga á afskekkt svæði á norðurslóðum þar sem næstu strandgæsluskip hefðu verið marga daga að ná á strandstað.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2023/09/12/skemmtiferdaskip_strandadi_og_thor_i_bidstodu/|title=Skemmtiferðaskip strandaði og Þór í biðstöðu|author=Iðunn Andrésdóttir|date=12.9.2023|website=Mbl.is}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Firðir á Grænlandi]] [[Flokkur:Austur-Grænland]] oep2w23mcvywl33ppsq0lq7wz7uwn64 1981385 1981384 2026-10-01T21:40:03Z Akigka 183 1981385 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Greenland,_Kong_Oscar_Fjord_(js)1.jpg|thumb|Borgarísjakar í Óskarsfirði.]] '''Óskarsfjörður''' ([[grænlenska]]: ''Kangerluk Kong Oscar''; [[danska]]: ''Kong Oscar Fjord'') er langur [[fjörður]] á [[Austur-Grænland]]i, norðan við [[Scoresby-land]]. Fjörðurinn er í [[Þjóðgarður Grænlands|Þjóðgarði Grænlands]]. Aðalfjörðurinn er 10-25 km breiður og 110 km langur. Við austanvert mynni fjarðarins er [[Traill-eyja]] með [[Simpson-höfði|Simpson-höfða]]. Gegnt Simpson-höfða, hinum megin við [[Davy-sund]] (sem myndar syðsta hluta fjarðarins) er [[Biot-höfði]]. Aðeins innar á suðurströnd fjarðarins á Scoresby-landi er bækistöðin í [[Mestersvig]]. Innar greinist fjörðurinn í fjölda mjórra fjarða og sunda. Suðvestur úr honum ganga [[Siglingafélagsfjörður]] og [[Kempefjörður]]. Innst tengist fjörðurinn [[Frans Jósefsfjörður|Frans Jósefsfirði]] um [[Soffíusund]] og [[Suðurskautssund]] sem liggja sitt hvorum megin við [[Ýmiseyja|Ýmiseyju]]. Sunnan við Ýmiseyju er [[Landfræðifélagseyja]] og Traill-eyja norðaustan við fjörðinn. Við mynni Kempefjarðar, norðan við [[Náhvalssund]], eru þrjár minni eyjar: [[Ellueyja]], [[Maríueyja]] og [[Rutareyja]]. Sænski landkönnuðurinn [[Alfred Gabriel Nathorst]] nefndi fjörðinn eftir [[Óskar 2.|Óskari 2.]] Svíakonungi árið 1899.<ref>{{cite web|url=https://arktiskinstitut.dk/fileadmin/files/arktiskinstitut/pdf/Oestgroenlandske_stednavne/OEstgroenlandske_Stednavne_Version_15.pdf|title=Østgrønlandske stednavne|author=Jan Løve|publisher=Arktisk Institut|date=15. júlí 2024|page=249}}</ref> Hann nefndi líka fjölda annarra landslagsþátta í firðinum. Árið 2023 strandaði skemmtiferðaskipið ''Ocean Explorer'' í [[Alpafjörður|Alpafirði]] sem gengur suður úr Siglingafélagsfirði. Yfir 200 voru um borð. Fjórum dögum síðar tókst að losa skipið með aðstoð grænlensks rannsóknarskips svo það gat siglt á brott.<ref>{{cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2023-09-14-tokst-ad-losa-skemmtiferdaskip-af-strandstad-391670|title=Tókst að losa skemmtiferðaskip af strandstað|author=Brynjólfur Þór Guðmundsson|date=14. september 2023|website=Rúv}}</ref> Atvikið vakti umræðu um hættur á slysum vegna siglinga á afskekkt svæði á norðurslóðum þar sem næstu strandgæsluskip hefðu verið marga daga að ná á strandstað.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2023/09/12/skemmtiferdaskip_strandadi_og_thor_i_bidstodu/|title=Skemmtiferðaskip strandaði og Þór í biðstöðu|author=Iðunn Andrésdóttir|date=12.9.2023|website=Mbl.is}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Firðir á Grænlandi]] [[Flokkur:Austur-Grænland]] acd9ev9q8gvlbmkv9mf9gn00cajugoy 11 193030 1981395 1981267 2026-10-01T23:33:37Z Fyxi 84003 /* Týpa: stuttskífa eða smáskífa */ Svar 1981395 wikitext text/x-wiki == Týpa: stuttskífa eða smáskífa == Mig langar að leggja til að listanum yfir týpur verði breytt þannig að á eftir EP kom '''smáskífa''' en ekki stuttskífa. Eins og er vísar hvort tveggja á [[Stuttskífa]], en undir ensku útgáfu síðunnar er þetta annars vegar EP og hins vegar single. [[Notandi:Torfifagri|Torfifagri]] ([[Notandaspjall:Torfifagri|spjall]]) 30. september 2026 kl. 15:25 (UTC) :Réttmæt ábending. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 30. september 2026 kl. 17:20 (UTC) ::Er þetta eitthvað sem nýgræðingur eins og ég get gert? Ég sé að hægt er að breyta þessu á <nowiki>https://is.wikipedia.org/wiki/Sni%C3%B0:Plata/doc/t%C3%BDpa</nowiki>, en vil síður hrófla við henni nema vera viss... [[Notandi:Torfifagri|Torfifagri]] ([[Notandaspjall:Torfifagri|spjall]]) 30. september 2026 kl. 21:59 (UTC) :::EP og stuttskífa eru bæði í listanum bara upp á val að gera, þ.e. hvort þú viljir birta „Stuttskífa“ eða „EP-plata“. Þetta er ekki í staðinn fyrir „single album“ eins og er á enwiki. :::Í sniðinu {{tl|Lag}}, sem er svipað, er hægt að velja {{para|týpa|smáskífa}} :) :::Annars til að breyta þá er það gert hér: :::* {{tl|Plata/link}} fyrir kóðann og textann :::* {{tl|Plata/litur}} fyrir bakgrunnslitinn :::* {{tl|Plata/doc/týpa}} til að bæta við í skjölunina :::[[Notandi:Fyxi|Fyxi]] ([[Notandaspjall:Fyxi|spjall]]) 1. október 2026 kl. 23:33 (UTC) je6elycy68eg4y1z1qh2mtna4z8co77 4 193035 1981299 1981284 2026-10-01T12:18:18Z Akigka 183 held þetta sé réttara 1981299 wikitext text/x-wiki <h2 class="main-header main-box-header">[[Fallbyssa]]</h2> <div style="float:left; margin: 0px 15px 0 0; border: 1px solid #333333">[[Mynd:Cannons at Christiansholm, Kristiansand, Norway, 2004 ubt.jpg||Fallbyssa|200px]]</div> '''Fallbyssa''' er mjög stór [[byssa]], oftast á vagni, fæti eða stalli, sem í eru notuð þung skot. Fallbyssur voru fyrst fundnar upp í Kína um 1150 e.Kr. [[Svart púður|Svartpúður]] var notað sem [[drifefni]]. Þegar svartpúður brann myndast gas og það þeytti skotinu úr fallbyssuhlaupinu. Fallbyssur bárust til Evrópu á [[14. öldin|14. öld]]. Útbreiðsla þeirra olli aukinni eftirspurn eftir [[Brennisteinn|brennisteini]] og [[Saltpétur|saltpétri]] sem notuð voru til að framleiða svartpúður. Ísland flutti út brennistein til púðurgerðar frá 14. öld og fram á 19. öld. Fallbyssuhlaup voru framleidd úr bronsi og látúni fram á seinni hluta [[19. öldin|19. aldar]] þegar byrjað var að framleiða fallbyssuhlaup úr stáli. Á 20. öld urðu fallbyssur langdrægari og öflugri. Nýjar tegundir fallbyssna eins og skriðdrekavarnarbyssur, skriðdrekabyssur, loftvarnabyssur og vélfallbyssur komu einnig fram á 20. öld þegar hertækni fleygði fram. Eftir seinni heimsstyrjöldina tóku eldflaugar við hlutverki fallbyssna sem meginvopn herskipa og voru hentugri til að granda skriðdrekum. Loftvarnabyssur eru þó enn notaðar í hernaði og stórskotalið er enn eitt af mikilvægustu vopnun nútímavígvallarins <div align=right><small>Fyrri mánuðir: [[Al Capone]] &nbsp;• [[Náhvalur]] &nbsp;• [[Írena frá Aþenu]]</small></div> 8unuz1gvlvkwlbjaeikeky3gtpanmks 0 193036 1981302 1981294 2026-10-01T12:32:26Z EFK79 121348 1981302 wikitext text/x-wiki '''Kolbrún Sveinsdóttir Kjarval''' (f. 13. janúar 1945) er íslensk myndlistarkona sem vinnur aðallega í leir, hvort sem það er steinleir, rauðleir, jarðleir eða postulín. Hún gerir einnig teikningar og málar með vatnslitum.<ref name="landsbanki" /><ref name="arkiv" /> == Ævi og menntun == Kolbrún er dóttir [[Sveinn Kjarval|Sveins Kjarvals]] og Guðrúnar Kjarval.<ref name="minning" /><!-- Bæta við þegar heimild finnst sem segir það beint: og sonardóttir [[Jóhannes S. Kjarval|Jóhannesar S. Kjarvals]] listmálara. --> Hún hóf leirlistarnám fyrir tvítugt og stundaði nám í Danmörku og á Bretlandi.<ref name="mbl2017" /> Hún nam við [[Edinburgh College of Art]] á árunum 1966–1968.<ref name="arkiv" /> == Ferill == <!-- Heimild vantar: Á árunum 1969–1971 vann Kolbrún í steinleirsdeild Konunglegu postulínsverksmiðjunnar í Kaupmannahöfn. --> Kolbrún var einn stofnenda Den frie aftenskole í [[Álaborg]] og sat í stjórn hans á árunum 1971–1973.<ref name="arkiv" /> Hún rak keramíkverkstæði og verslun undir nafninu Kjarval keramik ásamt fjölskyldu sinni í bænum Laven við [[Silkeborg]] á [[Jótland]]i.<ref name="minning" /><ref name="silkeborg" /><!-- Heimild vantar: uns hún flutti til Íslands árið 1983. --> Hún kenndi leirlist í Danmörku meðfram eigin listsköpun.<ref name="mbl2017" /> Kolbrún kenndi við Myndlistaskólann í Reykjavík.<ref name="arkiv" /><!-- Heimild vantar: rak og kenndi við keramikdeildina í rúma tvo áratugi, allt til ársins 2000. --> Á árunum 2000–2010 rak hún eigið verkstæði og gallerí, Gallerí KSK, á Skólavörðustíg í Reykjavík.<ref name="arkiv" /> Hún bjó og starfaði á [[Akranes]]i frá árinu 2008 - 2024.<ref name="byggdasafn" /> Hún rekur nú gallerí og verslun, KSK keramik, að Baldursgötu 11 í Reykjavík.<ref name="kkjarval" /><!-- Heimild vantar: opnuð árið 2025. --> Kolbrún hefur haldið tíu einkasýningar og tekið þátt í fjölda samsýninga á Íslandi og erlendis.<ref name="mbl2017" /><ref name="arkiv" /> Verk eftir hana eru í safneign [[Listasafn Reykjavíkur|Listasafns Reykjavíkur]]<ref name="lr" /> og í listaverkasafni [[Landsbankinn|Landsbankans]].<ref name="landsbanki" /> Fuglaþemað er áberandi í list hennar og leirfuglarnir eru orðnir nokkurs konar einkennismerki hennar.<ref name="landsbanki" /> == Viðurkenningar == * 1989 – Styrkur úr Menningarsjóði Íslands<ref name="arkiv" /> * 2017 – Bæjarlistamaður Akraness<ref name="mbl2017" /><ref name="byggdasafn" /> == Helstu sýningar == === Einkasýningar === * 2020–2021 – ''HVAÐ EF'', Byggðasafnið í Görðum, Akranesi<ref name="byggdasafn" /> * 2012 – ''Sköpunargleði'', Listasetrið Kirkjuhvoll, Akranesi<ref name="arkiv" /><ref name="akranes2012" /> * 2004 – ''Hljómur skálanna'', [[Listasafn ASÍ]], Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1999 – ''Bikar'', Stöðlakot, Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1968 – Unuhús, Reykjavík<ref name="arkiv" /> === Samsýningar === * 2016 – ''KINGDOM – Flora, Fauna, Fable'', Hafnarhús, Listasafn Reykjavíkur<ref name="lr" /> * 2006 – [[Hafnarborg]], Hafnarfirði<ref name="arkiv" /><!-- Heimild vantar fyrir heitið „Líf í leir" --> * ''Íslensk leirlist'', [[Kjarvalsstaðir]], Listasafn Reykjavíkur<ref name="islleirlist" /> * 1968 – Opnunarsýning [[Norræna húsið|Norræna hússins]], Reykjavík<ref name="arkiv" /> <!-- Heimild vantar: Homage to Edinburgh, Edinburgh College of Art, 1986 --> == Heimildir == <references> <ref name="landsbanki">[https://listaverk.landsbankinn.is/listamenn/kolbrun-s-kjarval „Kolbrún S. Kjarval"]. ''Listaverkin í Landsbankanum''. Landsbankinn. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="arkiv">[https://arkiv.is/artist/155 „Kolbrún S. Kjarval"]. ''arkiv.is – gagnagrunnur um íslenska myndlistarmenn''. Samband íslenskra myndlistarmanna. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="mbl2017">[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1644246/ „Kolbrún S. Kjarval bæjarlistamaður"]. ''Morgunblaðið'', 21. júní 2017. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="minning">„Guðrún Kjarval" (minningargreinar). ''Morgunblaðið'', 115. tölublað, 18. maí 2011, bls. 21. [https://timarit.is/page/5369139 Aðgengilegt á Tímarit.is]. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="silkeborg">[https://arkiv.dk/vis/4171114 „Himmelbjergvej 71 Keramikværksted. Keramik Aps"] (ljósmynd, 1978). Ljósmyndari: Preben Baltzer. Silkeborg Arkiv, ''arkiv.dk''. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="byggdasafn">[https://www.museum.is/is/syningar/salurinn/fyrri-syningar/hvad-ef-15052020-15092021-kolbrun-s-kjarval „HVAÐ EF – Kolbrún S. Kjarval"]. Byggðasafnið í Görðum, Akranesi. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="lr">[https://gamli.listasafnreykjavikur.is/en/artist/kolbrun-s-kjarval „Kolbrún S. Kjarval"]. Listasafn Reykjavíkur. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="islleirlist">[https://listasafnreykjavikur.is/syningar/islensk-leirlist „Íslensk leirlist"]. Listasafn Reykjavíkur. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="akranes2012">[https://akranesidag.wordpress.com/2012/05/23/kolbrun-s-kjarval-synir-leirmuni-i-kirkjuhvoli/ „Kolbrún S. Kjarval sýnir leirmuni í Kirkjuhvoli"]. ''Akranes í dag'', 23. maí 2012. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="kkjarval">[https://www.kkjarval.is/ „Kolbrún S. Kjarval – KSK keramik"]. Sótt 1. október 2026.</ref> </references> [[Flokkur:Íslenskir myndlistarmenn]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1945]] 4h40w4ed7lnrgox8xvmrikq489g5idm 1981303 1981302 2026-10-01T12:33:54Z EFK79 121348 1981303 wikitext text/x-wiki '''Kolbrún Sveinsdóttir Kjarval''' (f. 13. janúar 1945) er íslensk myndlistarkona sem vinnur aðallega í leir, hvort sem það er steinleir, rauðleir, jarðleir eða postulín. Hún gerir einnig teikningar og málar með vatnslitum.<ref name="landsbanki" /><ref name="arkiv" /> == Ævi og menntun == Kolbrún er dóttir [[Sveinn Kjarval|Sveins Kjarvals]] og Guðrúnar Kjarval.<ref name="minning" /><!-- Bæta við þegar heimild finnst sem segir það beint: og sonardóttir [[Jóhannes S. Kjarval|Jóhannesar S. Kjarvals]] listmálara. --> Hún hóf leirlistarnám fyrir tvítugt og stundaði nám í Danmörku og á Bretlandi.<ref name="mbl2017" /> Hún nam við [[Edinburgh College of Art]] á árunum 1966–1968.<ref name="arkiv" /> == Ferill == <!-- Heimild vantar: Á árunum 1969–1971 vann Kolbrún í steinleirsdeild Konunglegu postulínsverksmiðjunnar í Kaupmannahöfn. --> Kolbrún var einn stofnenda Den frie aftenskole í [[Álaborg]] og sat í stjórn hans á árunum 1971–1973.<ref name="arkiv" /> Hún rak keramikverkstæði og verslun undir nafninu Kjarval keramik ásamt fjölskyldu sinni í bænum Laven við [[Silkeborg]] á [[Jótland]]i.<ref name="minning" /><ref name="silkeborg" /> Hún kenndi leirlist í Danmörku meðfram eigin listsköpun.<ref name="mbl2017" /> Kolbrún kenndi við Myndlistaskólann í Reykjavík.<ref name="arkiv" /> Á árunum 2000–2010 rak hún eigið verkstæði og gallerí, Gallerí KSK, á Skólavörðustíg í Reykjavík.<ref name="arkiv" /> Hún bjó og starfaði á [[Akranes]]i frá 2008 - 2024.<ref name="byggdasafn" /> Hún rekur nú gallerí og verslun, KSK keramik, að Baldursgötu 11 í Reykjavík.<ref name="kkjarval" /><!-- Heimild vantar: opnuð árið 2025. --> Kolbrún hefur haldið tíu einkasýningar og tekið þátt í fjölda samsýninga á Íslandi og erlendis.<ref name="mbl2017" /><ref name="arkiv" /> Verk eftir hana eru í safneign [[Listasafn Reykjavíkur|Listasafns Reykjavíkur]]<ref name="lr" /> og í listaverkasafni [[Landsbankinn|Landsbankans]].<ref name="landsbanki" /> Fuglaþemað er áberandi í list hennar og leirfuglarnir eru orðnir nokkurs konar einkennismerki hennar.<ref name="landsbanki" /> == Viðurkenningar == * 1989 – Styrkur úr Menningarsjóði Íslands<ref name="arkiv" /> * 2017 – Bæjarlistamaður Akraness<ref name="mbl2017" /><ref name="byggdasafn" /> == Helstu sýningar == === Einkasýningar === * 2020–2021 – ''HVAÐ EF'', Byggðasafnið í Görðum, Akranesi<ref name="byggdasafn" /> * 2012 – ''Sköpunargleði'', Listasetrið Kirkjuhvoll, Akranesi<ref name="arkiv" /><ref name="akranes2012" /> * 2004 – ''Hljómur skálanna'', [[Listasafn ASÍ]], Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1999 – ''Bikar'', Stöðlakot, Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1968 – Unuhús, Reykjavík<ref name="arkiv" /> === Samsýningar === * 2016 – ''KINGDOM – Flora, Fauna, Fable'', Hafnarhús, Listasafn Reykjavíkur<ref name="lr" /> * 2006 – [[Hafnarborg]], Hafnarfirði<ref name="arkiv" /><!-- Heimild vantar fyrir heitið „Líf í leir" --> * ''Íslensk leirlist'', [[Kjarvalsstaðir]], Listasafn Reykjavíkur<ref name="islleirlist" /> * 1968 – Opnunarsýning [[Norræna húsið|Norræna hússins]], Reykjavík<ref name="arkiv" /> <!-- Heimild vantar: Homage to Edinburgh, Edinburgh College of Art, 1986 --> == Heimildir == <references> <ref name="landsbanki">[https://listaverk.landsbankinn.is/listamenn/kolbrun-s-kjarval „Kolbrún S. Kjarval"]. ''Listaverkin í Landsbankanum''. Landsbankinn. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="arkiv">[https://arkiv.is/artist/155 „Kolbrún S. Kjarval"]. ''arkiv.is – gagnagrunnur um íslenska myndlistarmenn''. Samband íslenskra myndlistarmanna. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="mbl2017">[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1644246/ „Kolbrún S. Kjarval bæjarlistamaður"]. ''Morgunblaðið'', 21. júní 2017. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="minning">„Guðrún Kjarval" (minningargreinar). ''Morgunblaðið'', 115. tölublað, 18. maí 2011, bls. 21. [https://timarit.is/page/5369139 Aðgengilegt á Tímarit.is]. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="silkeborg">[https://arkiv.dk/vis/4171114 „Himmelbjergvej 71 Keramikværksted. Keramik Aps"] (ljósmynd, 1978). Ljósmyndari: Preben Baltzer. Silkeborg Arkiv, ''arkiv.dk''. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="byggdasafn">[https://www.museum.is/is/syningar/salurinn/fyrri-syningar/hvad-ef-15052020-15092021-kolbrun-s-kjarval „HVAÐ EF – Kolbrún S. Kjarval"]. Byggðasafnið í Görðum, Akranesi. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="lr">[https://gamli.listasafnreykjavikur.is/en/artist/kolbrun-s-kjarval „Kolbrún S. Kjarval"]. Listasafn Reykjavíkur. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="islleirlist">[https://listasafnreykjavikur.is/syningar/islensk-leirlist „Íslensk leirlist"]. Listasafn Reykjavíkur. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="akranes2012">[https://akranesidag.wordpress.com/2012/05/23/kolbrun-s-kjarval-synir-leirmuni-i-kirkjuhvoli/ „Kolbrún S. Kjarval sýnir leirmuni í Kirkjuhvoli"]. ''Akranes í dag'', 23. maí 2012. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="kkjarval">[https://www.kkjarval.is/ „Kolbrún S. Kjarval – KSK keramik"]. Sótt 1. október 2026.</ref> </references> [[Flokkur:Íslenskir myndlistarmenn]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1945]] fj9pqf3jd8br2fenkp59stlmtj6xkyx 1981307 1981303 2026-10-01T12:49:53Z EFK79 121348 1981307 wikitext text/x-wiki '''Kolbrún Sveinsdóttir Kjarval''' (f. 13. janúar 1945) er íslensk myndlistarkona sem vinnur aðallega í leir, hvort sem það er steinleir, rauðleir, jarðleir eða postulín. Hún gerir einnig teikningar og málar.<ref name="landsbanki" /><ref name="arkiv" /> == Ævi og menntun == Kolbrún er dóttir [[Sveinn Kjarval|Sveins Kjarvals]] og Guðrúnar Kjarval.<ref name="minning" /><!-- Bæta við þegar heimild finnst sem segir það beint: og sonardóttir [[Jóhannes S. Kjarval|Jóhannesar S. Kjarvals]] listmálara. --> Hún hóf leirlistarnám rétt fyrir tvítugt og stundaði nám á Bretlandi og í Danmörku.<ref name="mbl2017" /> Hún nam myndlist í [[Oxford]] í Englandi og leirkerasmíði við [[Edinburgh College of Art]] á árunum 1966–1968.<ref name="arkiv" /> == Ferill == Kolbrún vann í steinleirsdeild [[:en:Royal_Copenhagen|Konunglegu postulínsverksmiðjunnar]] í [[Kaupmannahöfn]] frá 1969 - 1971. Kolbrún var einn stofnenda Den frie aftenskole í [[Álaborg]] og sat í stjórn hans á árunum 1971–1973.<ref name="arkiv" /> Hún rak keramikverkstæði og verslun undir nafninu Kjarval keramik ásamt fjölskyldu sinni í bænum Laven við [[Silkeborg]] á [[Jótland]]i.<ref name="minning" /><ref name="silkeborg" /> Hún kenndi leirlist í Danmörku og á Íslandi í þrjá áratugi meðfram eigin listsköpun.<ref name="mbl2017" /> Kolbrún kenndi við [[Myndlistaskólinn í Reykjavík|Myndlistaskólann í Reykjavík]] í rúma tvo áratugi til árins 2000.<ref name="arkiv" /> Á árunum 2000–2010 rak hún eigið verkstæði og gallerí, Gallerí KSK, á Skólavörðustíg í Reykjavík.<ref name="arkiv" /> Hún bjó og starfaði á [[Akranes]]i frá árinu 2008 - 2024.<ref name="byggdasafn" /> Hún rekur nú gallerí og verslun, KSK keramik, að Baldursgötu 11 í Reykjavík.<ref name="kkjarval" /><!-- Heimild vantar: opnuð árið 2025. --> Kolbrún hefur haldið tíu einkasýningar og tekið þátt í fjölda samsýninga á Íslandi og erlendis.<ref name="mbl2017" /><ref name="arkiv" /> Verk eftir hana eru í safneign [[Listasafn Reykjavíkur|Listasafns Reykjavíkur]]<ref name="lr" /> og í listaverkasafni [[Landsbankinn|Landsbankans]].<ref name="landsbanki" /> Fuglaþemað er áberandi í list hennar og leirfuglarnir eru orðnir nokkurs konar einkennismerki hennar.<ref name="landsbanki" /> == Viðurkenningar == * 1989 – Styrkur úr Menningarsjóði Íslands<ref name="arkiv" /> * 2017 – Bæjarlistamaður Akraness<ref name="mbl2017" /><ref name="byggdasafn" /> == Helstu sýningar == === Einkasýningar === * 2020–2021 – ''HVAÐ EF'', Byggðasafnið í Görðum, Akranesi<ref name="byggdasafn" /> * 2012 – ''Sköpunargleði'', Listasetrið Kirkjuhvoll, Akranesi<ref name="arkiv" /><ref name="akranes2012" /> * 2004 – ''Hljómur skálanna'', [[Listasafn ASÍ]], Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1999 – ''Bikar'', Stöðlakot, Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1968 – Unuhús, Reykjavík<ref name="arkiv" /> === Samsýningar === * 2016 – ''KINGDOM – Flora, Fauna, Fable'', Hafnarhús, Listasafn Reykjavíkur<ref name="lr" /> * 2006 – [[Hafnarborg]], Hafnarfirði<ref name="arkiv" /><!-- Heimild vantar fyrir heitið „Líf í leir" --> * ''Íslensk leirlist'', [[Kjarvalsstaðir]], Listasafn Reykjavíkur<ref name="islleirlist" /> * 1968 – Opnunarsýning [[Norræna húsið|Norræna hússins]], Reykjavík<ref name="arkiv" /> <!-- Heimild vantar: Homage to Edinburgh, Edinburgh College of Art, 1986 --> == Heimildir == <references> <ref name="landsbanki">[https://listaverk.landsbankinn.is/listamenn/kolbrun-s-kjarval „Kolbrún S. Kjarval"]. ''Listaverkin í Landsbankanum''. Landsbankinn. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="arkiv">[https://arkiv.is/artist/155 „Kolbrún S. Kjarval"]. ''arkiv.is – gagnagrunnur um íslenska myndlistarmenn''. Samband íslenskra myndlistarmanna. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="mbl2017">[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1644246/ „Kolbrún S. Kjarval bæjarlistamaður"]. ''Morgunblaðið'', 21. júní 2017. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="minning">„Guðrún Kjarval" (minningargreinar). ''Morgunblaðið'', 115. tölublað, 18. maí 2011, bls. 21. [https://timarit.is/page/5369139 Aðgengilegt á Tímarit.is]. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="silkeborg">[https://arkiv.dk/vis/4171114 „Himmelbjergvej 71 Keramikværksted. Keramik Aps"] (ljósmynd, 1978). Ljósmyndari: Preben Baltzer. Silkeborg Arkiv, ''arkiv.dk''. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="byggdasafn">[https://www.museum.is/is/syningar/salurinn/fyrri-syningar/hvad-ef-15052020-15092021-kolbrun-s-kjarval „HVAÐ EF – Kolbrún S. Kjarval"]. Byggðasafnið í Görðum, Akranesi. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="lr">[https://gamli.listasafnreykjavikur.is/en/artist/kolbrun-s-kjarval „Kolbrún S. Kjarval"]. Listasafn Reykjavíkur. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="islleirlist">[https://listasafnreykjavikur.is/syningar/islensk-leirlist „Íslensk leirlist"]. Listasafn Reykjavíkur. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="akranes2012">[https://akranesidag.wordpress.com/2012/05/23/kolbrun-s-kjarval-synir-leirmuni-i-kirkjuhvoli/ „Kolbrún S. Kjarval sýnir leirmuni í Kirkjuhvoli"]. ''Akranes í dag'', 23. maí 2012. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="kkjarval">[https://www.kkjarval.is/ „Kolbrún S. Kjarval – KSK keramik"]. Sótt 1. október 2026.</ref> </references> [[Flokkur:Íslenskir myndlistarmenn]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1945]] sln5rxwtba9uk47ybtzvpcsk9ibx5sb 1981310 1981307 2026-10-01T13:00:57Z EFK79 121348 1981310 wikitext text/x-wiki '''Kolbrún Sveinsdóttir Kjarval''' (f. 13. janúar 1945) er íslensk myndlistarkona sem nam myndlist og leirkerasmíði í Danmörku og Bretlandi. Kolbrún vinnur aðallega í leir, hvort sem það er steinleir, rauðleir, jarðleir eða postulín. Hún gerir einnig teikningar og málar.<ref name="landsbanki" /><ref name="arkiv" /> == Ævi og menntun == Kolbrún er dóttir [[Sveinn Kjarval|Sveins Kjarvals]] og Guðrúnar Kjarval.<ref name="minning" /><!-- Bæta við þegar heimild finnst sem segir það beint: og sonardóttir [[Jóhannes S. Kjarval|Jóhannesar S. Kjarvals]] listmálara. --> Hún hóf keramiknám rétt fyrir tvítugt á Emma’s Keramikværksted í Danmörku árið 1964. <ref name="mbl2017" /> Hún var í myndlistarnámi í [[Oxford]] og nam leirkerasmíði við [[Edinburgh College of Art]] í [[Skotland|Skotlandi]] á árunum 1966–1968.<ref name="arkiv" /> == Ferill == Kolbrún vann í steinleirsdeild [[:en:Royal_Copenhagen|Konunglegu postulínsverksmiðjunnar]] í [[Kaupmannahöfn]] frá 1969 - 1971. Hún var einn stofnenda Den frie aftenskole í [[Álaborg]] og sat í stjórn hans á árunum 1971–1973.<ref name="arkiv" /> Hún rak keramikverkstæði og verslun undir nafninu Kjarval keramik ásamt fjölskyldu sinni í bænum Laven við [[Silkeborg]] á [[Jótland]]i.<ref name="minning" /><ref name="silkeborg" /> Hún kenndi leirlist í Danmörku og á Íslandi í þrjá áratugi meðfram eigin listsköpun.<ref name="mbl2017" /> Kolbrún flutti til Íslands árið 1983 og kenndi við [[Myndlistaskólinn í Reykjavík|Myndlistaskólann í Reykjavík]] í rúma tvo áratugi.<ref name="arkiv" /> Á árunum 2000–2010 rak Kolbrún eigið gallerí og verslun, Gallerí KSK, á Skólavörðustíg í Reykjavík.<ref name="arkiv" /> Hún bjó og starfaði á [[Akranes]]i frá 2008 - 2024.<ref name="byggdasafn" /> Hún rekur nú gallerí og verslun, KSK keramik, að Baldursgötu 11 í Reykjavík.<ref name="kkjarval" /><!-- Heimild vantar: opnuð árið 2025. --> Kolbrún hefur haldið tíu einkasýningar og tekið þátt í fjölda samsýninga á Íslandi og erlendis.<ref name="mbl2017" /><ref name="arkiv" /> Verk eftir hana eru í safneign [[Listasafn Reykjavíkur|Listasafns Reykjavíkur]]<ref name="lr" /> og í listaverkasafni [[Landsbankinn|Landsbankans]].<ref name="landsbanki" /> Fuglaþemað er áberandi í list hennar og leirfuglarnir eru orðnir nokkurs konar einkennismerki hennar.<ref name="landsbanki" /> == Viðurkenningar == * 1989 – Styrkur úr Menningarsjóði Íslands<ref name="arkiv" /> * 2017 – Bæjarlistamaður Akraness<ref name="mbl2017" /><ref name="byggdasafn" /> == Helstu sýningar == === Einkasýningar === * 2020–2021 – ''HVAÐ EF'', Byggðasafnið í Görðum, Akranesi<ref name="byggdasafn" /> * 2012 – ''Sköpunargleði'', Listasetrið Kirkjuhvoll, Akranesi<ref name="arkiv" /><ref name="akranes2012" /> * 2004 – ''Hljómur skálanna'', [[Listasafn ASÍ]], Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1999 – ''Bikar'', Stöðlakot, Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1968 – Unuhús, Reykjavík<ref name="arkiv" /> === Samsýningar === * 2016 – ''KINGDOM – Flora, Fauna, Fable'', Hafnarhús, Listasafn Reykjavíkur<ref name="lr" /> * 2006 – [[Hafnarborg]], Hafnarfirði<ref name="arkiv" /><!-- Heimild vantar fyrir heitið „Líf í leir" --> * ''Íslensk leirlist'', [[Kjarvalsstaðir]], Listasafn Reykjavíkur<ref name="islleirlist" /> * 1968 – Opnunarsýning [[Norræna húsið|Norræna hússins]], Reykjavík<ref name="arkiv" /> <!-- Heimild vantar: Homage to Edinburgh, Edinburgh College of Art, 1986 --> == Heimildir == <references> <ref name="landsbanki">[https://listaverk.landsbankinn.is/listamenn/kolbrun-s-kjarval „Kolbrún S. Kjarval"]. ''Listaverkin í Landsbankanum''. Landsbankinn. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="arkiv">[https://arkiv.is/artist/155 „Kolbrún S. Kjarval"]. ''arkiv.is – gagnagrunnur um íslenska myndlistarmenn''. Samband íslenskra myndlistarmanna. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="mbl2017">[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1644246/ „Kolbrún S. Kjarval bæjarlistamaður"]. ''Morgunblaðið'', 21. júní 2017. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="minning">„Guðrún Kjarval" (minningargreinar). ''Morgunblaðið'', 115. tölublað, 18. maí 2011, bls. 21. [https://timarit.is/page/5369139 Aðgengilegt á Tímarit.is]. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="silkeborg">[https://arkiv.dk/vis/4171114 „Himmelbjergvej 71 Keramikværksted. Keramik Aps"] (ljósmynd, 1978). Ljósmyndari: Preben Baltzer. Silkeborg Arkiv, ''arkiv.dk''. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="byggdasafn">[https://www.museum.is/is/syningar/salurinn/fyrri-syningar/hvad-ef-15052020-15092021-kolbrun-s-kjarval „HVAÐ EF – Kolbrún S. Kjarval"]. Byggðasafnið í Görðum, Akranesi. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="lr">[https://gamli.listasafnreykjavikur.is/en/artist/kolbrun-s-kjarval „Kolbrún S. Kjarval"]. Listasafn Reykjavíkur. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="islleirlist">[https://listasafnreykjavikur.is/syningar/islensk-leirlist „Íslensk leirlist"]. Listasafn Reykjavíkur. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="akranes2012">[https://akranesidag.wordpress.com/2012/05/23/kolbrun-s-kjarval-synir-leirmuni-i-kirkjuhvoli/ „Kolbrún S. Kjarval sýnir leirmuni í Kirkjuhvoli"]. ''Akranes í dag'', 23. maí 2012. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="kkjarval">[https://www.kkjarval.is/ „Kolbrún S. Kjarval – KSK keramik"]. Sótt 1. október 2026.</ref> </references> [[Flokkur:Íslenskir myndlistarmenn]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1945]] 8llemgpj5vl0i74scmqe9ljaoootlse 1981410 1981310 2026-10-02T10:33:29Z EFK79 121348 1981410 wikitext text/x-wiki '''Kolbrún Sveinsdóttir Kjarval''' (f. 13. janúar 1945) er íslensk myndlistarkona sem nam myndlist og leirkerasmíði í Danmörku og Bretlandi. Kolbrún vinnur aðallega í leir, hvort sem það er steinleir, rauðleir, jarðleir eða postulín. Hún gerir einnig teikningar og málar.<ref name="landsbanki" /><ref name="arkiv" /> == Ævi og menntun == Kolbrún er dóttir [[Sveinn Kjarval|Sveins Kjarvals]] og Guðrúnar Kjarval.<ref name="minning" /><!-- Bæta við þegar heimild finnst sem segir það beint: og sonardóttir [[Jóhannes S. Kjarval|Jóhannesar S. Kjarvals]] listmálara. --> Hún hóf keramiknám rétt fyrir tvítugt á Emma’s Keramikværksted í Danmörku árið 1964. <ref name="mbl2017" /> Hún var í myndlistarnámi í [[Oxford]] og nam leirkerasmíði við [[:en:Edinburgh_College_of_Art|Edinburgh College of Art]] í [[Skotland|Skotlandi]] á árunum 1966–1968.<ref name="arkiv" /> == Ferill == Kolbrún vann í steinleirsdeild [[:en:Royal_Copenhagen|Konunglegu postulínsverksmiðjunnar]] í [[Kaupmannahöfn]] frá 1969 - 1971. Hún var einn stofnenda Den frie aftenskole í [[Álaborg]] og sat í stjórn hans á árunum 1971–1973.<ref name="arkiv" /> Hún rak keramikverkstæði og verslun undir nafninu Kjarval keramik ásamt fjölskyldu sinni í bænum Laven við [[Silkeborg]] á [[Jótland]]i.<ref name="minning" /><ref name="silkeborg" /> Hún kenndi leirlist í Danmörku og á Íslandi í þrjá áratugi meðfram eigin listsköpun.<ref name="mbl2017" /> Kolbrún flutti til Íslands árið 1983 og kenndi við [[Myndlistaskólinn í Reykjavík|Myndlistaskólann í Reykjavík]] í rúma tvo áratugi.<ref name="arkiv" /> Á árunum 2000–2010 rak Kolbrún eigið gallerí og verslun, Gallerí KSK, á Skólavörðustíg í Reykjavík.<ref name="arkiv" /> Hún bjó og starfaði á [[Akranes]]i frá 2008 - 2024.<ref name="byggdasafn" /> Hún rekur nú gallerí og verslun, KSK keramik, að Baldursgötu 11 í Reykjavík.<ref name="kkjarval" /> Kolbrún hefur haldið tíu einkasýningar og tekið þátt í fjölda samsýninga á Íslandi og erlendis.<ref name="mbl2017" /><ref name="arkiv" /> Verk eftir hana eru í safneign [[Listasafn Reykjavíkur|Listasafns Reykjavíkur]]<ref name="lr" /> og í listaverkasafni [[Landsbankinn|Landsbankans]].<ref name="landsbanki" /> Fuglaþemað er áberandi í list hennar og leirfuglarnir eru orðnir nokkurs konar einkennismerki hennar.<ref name="landsbanki" /> == Viðurkenningar == * 1989 – Styrkur úr Menningarsjóði Íslands<ref name="arkiv" /> * 2017 – Bæjarlistamaður Akraness<ref name="mbl2017" /><ref name="byggdasafn" /> == Helstu sýningar == === Einkasýningar === * 2020–2021 – ''HVAÐ EF'', Byggðasafnið í Görðum, Akranesi<ref name="byggdasafn" /> * 2012 – ''Sköpunargleði'', Listasetrið Kirkjuhvoll, Akranesi<ref name="arkiv" /><ref name="akranes2012" /> * 2004 – ''Hljómur skálanna'', [[Listasafn ASÍ]], Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1999 – ''Bikar'', Stöðlakot, Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1968 – Unuhús, Reykjavík<ref name="arkiv" /> === Samsýningar === * 2026 – Vasar // Vessels - Hakk Gallery, Reykjavík, Ísland * 2017 – ''Island Nu'' - Morsø Kunstforening, [[:en:Nykøbing_Mors|Nykøbing Mors]], [[Danmörk]] * 2016 – ''KINGDOM – Flora, Fauna, Fable'', Hafnarhús, Listasafn Reykjavíkur<ref name="lr" /> * 2006 – ''Líf í leir'' - [[:en:Hafnarborg|Hafnarborg]], Hafnarfirði<ref name="arkiv" /> * 1995 – ''Íslensk leirlist'', [[Kjarvalsstaðir]], Listasafn Reykjavíkur<ref name="islleirlist" /> * 1968 – Opnunarsýning [[Norræna húsið|Norræna hússins]], Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1986 - ''Homage to Edinburgh'', Edinburgh College of Art, [[Skotland]] == Heimildir == <references> <ref name="landsbanki">[https://listaverk.landsbankinn.is/listamenn/kolbrun-s-kjarval „Kolbrún S. Kjarval"]. ''Listaverkin í Landsbankanum''. Landsbankinn. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="arkiv">[https://arkiv.is/artist/155 „Kolbrún S. Kjarval"]. ''arkiv.is – gagnagrunnur um íslenska myndlistarmenn''. Samband íslenskra myndlistarmanna. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="mbl2017">[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1644246/ „Kolbrún S. Kjarval bæjarlistamaður"]. ''Morgunblaðið'', 21. júní 2017. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="minning">„Guðrún Kjarval" (minningargreinar). ''Morgunblaðið'', 115. tölublað, 18. maí 2011, bls. 21. [https://timarit.is/page/5369139 Aðgengilegt á Tímarit.is]. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="silkeborg">[https://arkiv.dk/vis/4171114 „Himmelbjergvej 71 Keramikværksted. Keramik Aps"] (ljósmynd, 1978). Ljósmyndari: Preben Baltzer. Silkeborg Arkiv, ''arkiv.dk''. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="byggdasafn">[https://www.museum.is/is/syningar/salurinn/fyrri-syningar/hvad-ef-15052020-15092021-kolbrun-s-kjarval „HVAÐ EF – Kolbrún S. Kjarval"]. Byggðasafnið í Görðum, Akranesi. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="lr">[https://gamli.listasafnreykjavikur.is/en/artist/kolbrun-s-kjarval „Kolbrún S. Kjarval"]. Listasafn Reykjavíkur. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="islleirlist">[https://listasafnreykjavikur.is/syningar/islensk-leirlist „Íslensk leirlist"]. Listasafn Reykjavíkur. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="akranes2012">[https://akranesidag.wordpress.com/2012/05/23/kolbrun-s-kjarval-synir-leirmuni-i-kirkjuhvoli/ „Kolbrún S. Kjarval sýnir leirmuni í Kirkjuhvoli"]. ''Akranes í dag'', 23. maí 2012. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="kkjarval">[https://www.kkjarval.is/ „Kolbrún S. Kjarval – KSK keramik"]. Sótt 1. október 2026.</ref> </references> [[Flokkur:Íslenskir myndlistarmenn]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1945]] a62sqc07rdq52e01l02n8ijw8h7nt4z 1981416 1981410 2026-10-02T11:28:43Z EFK79 121348 1981416 wikitext text/x-wiki '''Kolbrún Sveinsdóttir Kjarval''' (f. 13. janúar 1945) er íslensk myndlistarkona sem nam myndlist og leirkerasmíði í Danmörku og Bretlandi. Kolbrún vinnur aðallega í leir, hvort sem það er steinleir, rauðleir, jarðleir eða postulín. Hún gerir einnig teikningar og málar.<ref name="landsbanki" /><ref name="arkiv" /> == Ævi og menntun == Kolbrún er dóttir [[Sveinn Kjarval|Sveins Kjarvals]] og Guðrúnar Kjarval.<ref name="minning" /><!-- Bæta við þegar heimild finnst sem segir það beint: og sonardóttir [[Jóhannes S. Kjarval|Jóhannesar S. Kjarvals]] listmálara. --> Hún hóf keramiknám rétt fyrir tvítugt á Emma’s Keramikværksted í Danmörku árið 1964. <ref name="mbl2017" /> Hún var í myndlistarnámi í [[Oxford]] og nam leirkerasmíði við [[:en:Edinburgh_College_of_Art|Edinburgh College of Art]] í [[Skotland|Skotlandi]] á árunum 1966–1968.<ref name="arkiv" /> == Ferill == Kolbrún vann í steinleirsdeild [[:en:Royal_Copenhagen|Konunglegu postulínsverksmiðjunnar]] í [[Kaupmannahöfn]] frá 1969 - 1971. Hún var einn stofnenda Den frie aftenskole í [[Álaborg]] og sat í stjórn hans á árunum 1971 - 1973.<ref name="arkiv" /> Hún rak keramikverkstæði og verslun undir nafninu Kjarval keramik ásamt fjölskyldu sinni í bænum Laven við [[Silkeborg]] á [[Jótland]]i.<ref name="minning" /><ref name="silkeborg" /> Hún kenndi leirlist í Danmörku og á Íslandi í þrjá áratugi meðfram eigin listsköpun.<ref name="mbl2017" /> Kolbrún flutti til Íslands árið 1983 og kenndi við [[Myndlistaskólinn í Reykjavík|Myndlistaskólann í Reykjavík]] í rúma tvo áratugi.<ref name="arkiv" /> Kolbrún rak eigið gallerí og verslun, Gallerí KSK, á Skólavörðustíg í Reykjavík á árunum 2000 - 2010.<ref name="arkiv" /> Hún bjó og starfaði á [[Akranes]]i frá 2008 - 2024.<ref name="byggdasafn" /> Kolbrún rekur nú eigið gallerí og verslun, KSK keramik, að Baldursgötu 11 í Reykjavík.<ref name="kkjarval" /> Kolbrún hefur haldið tíu einkasýningar og tekið þátt í fjölda samsýninga á Íslandi og erlendis.<ref name="mbl2017" /><ref name="arkiv" /> Verk eftir hana eru í safneign [[Listasafn Reykjavíkur|Listasafns Reykjavíkur]]<ref name="lr" /> og í listaverkasafni [[Landsbankinn|Landsbankans]].<ref name="landsbanki" /> Fuglaþemað er áberandi í list hennar og leirfuglarnir eru orðnir nokkurs konar einkennismerki hennar.<ref name="landsbanki" /> == Viðurkenningar == * 1989 – Styrkur úr Menningarsjóði Íslands<ref name="arkiv" /> * 2017 – Bæjarlistamaður Akraness<ref name="mbl2017" /><ref name="byggdasafn" /> == Helstu sýningar == === Einkasýningar === * 2020–2021 – ''HVAÐ EF'', Byggðasafnið í Görðum, Akranesi<ref name="byggdasafn" /> * 2012 – ''Sköpunargleði'', Listasetrið Kirkjuhvoll, Akranesi<ref name="arkiv" /><ref name="akranes2012" /> * 2004 – ''Hljómur skálanna'', [[Listasafn ASÍ]], Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1999 – ''Bikar'', Stöðlakot, Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1968 – Unuhús, Reykjavík<ref name="arkiv" /> === Samsýningar === * 2026 – Vasar // Vessels - Hakk Gallery, Reykjavík, Ísland * 2017 – ''Island Nu'' - Morsø Kunstforening, [[:en:Nykøbing_Mors|Nykøbing Mors]], [[Danmörk]] * 2016 – ''KINGDOM – Flora, Fauna, Fable'', Hafnarhús, Listasafn Reykjavíkur<ref name="lr" /> * 2006 – ''Líf í leir'' - [[:en:Hafnarborg|Hafnarborg]], Hafnarfirði<ref name="arkiv" /> * 1995 – ''Íslensk leirlist'', [[Kjarvalsstaðir]], Listasafn Reykjavíkur<ref name="islleirlist" /> * 1968 – Opnunarsýning [[Norræna húsið|Norræna hússins]], Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1986 - ''Homage to Edinburgh'', Edinburgh College of Art, [[Skotland]] == Heimildir == <references> <ref name="landsbanki">[https://listaverk.landsbankinn.is/listamenn/kolbrun-s-kjarval „Kolbrún S. Kjarval"]. ''Listaverkin í Landsbankanum''. Landsbankinn. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="arkiv">[https://arkiv.is/artist/155 „Kolbrún S. Kjarval"]. ''arkiv.is – gagnagrunnur um íslenska myndlistarmenn''. Samband íslenskra myndlistarmanna. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="mbl2017">[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1644246/ „Kolbrún S. Kjarval bæjarlistamaður"]. ''Morgunblaðið'', 21. júní 2017. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="minning">„Guðrún Kjarval" (minningargreinar). ''Morgunblaðið'', 115. tölublað, 18. maí 2011, bls. 21. [https://timarit.is/page/5369139 Aðgengilegt á Tímarit.is]. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="silkeborg">[https://arkiv.dk/vis/4171114 „Himmelbjergvej 71 Keramikværksted. Keramik Aps"] (ljósmynd, 1978). Ljósmyndari: Preben Baltzer. Silkeborg Arkiv, ''arkiv.dk''. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="byggdasafn">[https://www.museum.is/is/syningar/salurinn/fyrri-syningar/hvad-ef-15052020-15092021-kolbrun-s-kjarval „HVAÐ EF – Kolbrún S. Kjarval"]. Byggðasafnið í Görðum, Akranesi. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="lr">[https://gamli.listasafnreykjavikur.is/en/artist/kolbrun-s-kjarval „Kolbrún S. Kjarval"]. Listasafn Reykjavíkur. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="islleirlist">[https://listasafnreykjavikur.is/syningar/islensk-leirlist „Íslensk leirlist"]. Listasafn Reykjavíkur. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="akranes2012">[https://akranesidag.wordpress.com/2012/05/23/kolbrun-s-kjarval-synir-leirmuni-i-kirkjuhvoli/ „Kolbrún S. Kjarval sýnir leirmuni í Kirkjuhvoli"]. ''Akranes í dag'', 23. maí 2012. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="kkjarval">[https://www.kkjarval.is/ „Kolbrún S. Kjarval – KSK keramik"]. Sótt 1. október 2026.</ref> </references> [[Flokkur:Íslenskir myndlistarmenn]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1945]] t1lsmzw9vjng3ug7jdenrflxz2dv1ei 2 193038 1981312 2026-10-01T13:29:10Z Axel Örn Heimisson 120400 Bjó til síðu með „[[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og...“ 1981312 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == Schumpeter er þekktastur fyrir hagfræðiskrif um hagsveiflur, þróun hagkerfa og ekki síst hina „skapandi eyðileggingu athafnaskálda kapítalismans“ sem hann taldi forsendu nýsköpunar og framfara. === Hlutverk skapandi eyðileggingar === Framlag Shumpeters til hagfræðigreiningar og viðskipta var fjölbreytt en einkum er hann þekktur fyrir að draga fram á dagsljósið mikilvægi frumkvöðla í þróun hagkerfa til langs tíma<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The innovative organization: Viewed from the Shoulders of Schumpter, Chandler, Lazonick, et al.|höfundur=Louis Galambos|útgefandi=Johns Hopkins University}}</ref> Shumpeter taldi að þegar fyrirtækjum væri stjórnað af frumkvöðlum gætu þau notið  mikillar velgengni. Var hann þeirrar skoðunar að grundvallarvandamál í fyrirtækjarekstri væru oft komin til vegna árangurs en ekki mistaka. Hann átti þá við að það gætu skapast vandamál þegar fyrirtækið væri ekki lengur skapandi  og þyrfti þá að aðlaga menningu fyrirtækisins að nýju til að skapa [[samkeppnisforskot.]]<ref name=":0" /> Nýsköpunarfyrirtækin þyrftu þá að fara í gegnum svokallaða nýsköpunarhringrás (innovation cycle). Þróunarkenningu Shumpeters hefur verið lýst sem ,,hlutverk skapandi eyðileggingar’’sem felur í sér að síendurtekinn vöxtur er knúinn fram af nýsköpun og eftirlíkingu.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=A Short History of Economic Thought.|höfundur=Bo Sandelin|höfundur2=Hans-Michael Trautwein|höfundur 3=Richard Wundrak|ár=2016}}</ref> Tengist hlutverk skapandi eyðingar vel kenningum Schumpeters um athafmanninn þar sem nýsköpun frumkvöðla. Frumkvöðullinn fær hugmynd sem unnin er áfram þar til vara eða þjónusta verðu til sem hægt er að selja. varan er svo seld og tekur þar með hlutverk annarar vöru sem þá í einhverjum tilvikum fær að gjalda fyrir það.<ref name=":2" /> Í dag mætti nefna rafvæðingu bílaflotanns sem dæmi. [[Frumkvöðull]] byrjar að framleiða [[Rafbíll|rafmagnsbíla]] sem dregur úr þörf fyrir bíla knúna af jarðefnaeldsneyti, [[almenningur]] fer í auknum mæli að versla slíkar birfeiðar. Eftir því sem stærri hluti bíla í heiminum verður rafvæddur dregur úr þörf fyrir [[jarðefnaeldsneyti]] og sölustöðvar fyrir slíkt. í fullkomnu kerfi gætu þeir sem áður framleiddu túrbínur í bensínbíla gætu því farið að framleiða batterý í [[Rafbíll|rafmangsbíla]] og svo framvegis. Með þessu er því [[Rafmagn|rafmagnið]] að eyðingleggja fyrir bensíninu en á móti er að verða til vara sem margir telja betri fyrir heildamyndina. === Nýsköpun   === Hagkerfi þarfnast breytinga og framþrúnar til að vaxa og dafna. Schumpeter skýrði helsta drifkraft beytinga í hagkerfum vera [[nýsköpun]] og lagði mikla áherslu á að henni yrði gert hátt undir höfði. Helst þetta þónokkuð í hendur við kenningar hanns um bæði frumkvöðlastarfsemu og Mark II þar sem Schumpeter fjallar um þátt stórfyrirtækja í nýsköpun. Kenningum um [[nýsköpun]] til stuðnings fjallar Schumpeter um það hvernig [[fyrirtæki]] sem hafa náð tækniþróun á ákveðið stig hafi bara forskot til skamms tíma þar til [[Samkeppni|samkeppnin]] mætir þessum yfirburðum með svipuðum aðferðum. Til þess að stemma stigum við þetta þurfi fyrirtæki stöðugt að vinn að nýsköpun og þróun. === Athafnamaðurinn, Frumkvöðullinn === Schumpeter er þekktur fyrir kenningar sínar um athafnamennsku og [[frumkvöðlastarfsemi]] er hann talinn hafa gert hugmyndafræði greinarinnar mikla greiða og hafi hann verið bautryðjandi í þeim efnum, Hagfræðingum bar ekki saman um það hvernig [[nýsköpun]] og tækniþróun hafði áhrif á hagkerfið og vöxt þess. Taldi Schumpeter að nýsköppun og tækniframfarir séu beinlínis keyrð áfram athafnasemi einstaklinga og þeirra sem tilbúnir eru að fara út fyrir boxið.<ref name=":3">{{Cite book|url=https://books.google.com.au/books?id=-OZwWcOGeOwC&lpg=PP1&dq=Schumpeter+The+Theory+of+Economic+Development:+An+inquiry+into+profits,+capital,+credit,+interest+and+the+business+cycle&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|title=The Theory of Economic Development: An Inquiry Into Profits, Capital, Credit, Interest, and the Business Cycle|last=Schumpeter|first=Joseph Alois|date=1983|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-0-87855-698-4|language=en}}</ref>Frumkvöðullinn er talinn leiddur áfram af væntum hagnaðir verkefna hanns í frammtíðinni.<ref name=":3" /> Samhliða þessari kennningu lagði hann fram orðið “Unternehmergeist” sem á að lýsa athafnasamri mannersku sem fer nýjar leiðir og er til þess búin að breyta gömlum aðferðum.<ref name=":3" /> ==== Mark I - ==== Mark nafnið er notað fyrir helstu kenningar Schumpeter en Mark II kenningin er kenning sem Schumpeter setti fram á árum sínum sem háskólaprófessor í [[Harvard-háskóli|Harvard]]. Schumpeter setti fram kenningu þess efnis að stórfyrirtæki héldu uppi hagkerfinu og nýsköpun inni í kerfinu, fyrirtækin gerðu það með því að hafa undir höndum fjármagn til að fjárfesta í rannsóknum og nýsköðun á vettvangi vara og þjónustu. Afleiðing þeirrar fjárfestingar væri svo að fyrirtækin boðið vöru ódýrari og því samhliða auka lifsgæði almennings.<ref name=":1" /> Til að tengja slíka kenningu við raunveruleikann má negna innkomu [[Bónus]] verslunarkeðjunar í íslenskt hagkerfi. Innkoma lágvöruverslunnarinnar á markaðinn lækkaði vöruverð á nauðsynjavörum heimilanna með nýjum og hagkvæmari leiðum, þetta gerði það að verkum að íslennskur almenningur gat verslað meira fyrir hverja krónu. Af því má ætla að áhrif þess stórfyrirtækis hafi orðið til bættra lífsskilirða almennings í landinu. === Ný sýn á kapítalisma === Í einni þekktustu bók sinni, ''Kapítalismi, jafnaðarstefna og lýðræði'', sem kom út árið 1942 sagðist Schumpeter vera efins á framtíð kapítalismans. Shumpeters hafði aðar hugmyndir um kapitalisma en höfðu áður komið fram. Hann taldi að hagnaður væri ekki tilkominn vegna rányrkju á vinnuafli né samsöfnun fjármagns heldur vegna þess að þegar hagkerfi væri orðið staðnað þá myndi hin eðlilega hringrás hætta að fylgja sinni venjubundinni leið. Nýsköpun í tækni sem og hugvit til að gera hluti með ódýrari hætti væri ástæða hagnaðar.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Worldly Philosophers, The lives, Times and Ideas of the Great Economic Thinkers, Seventh Edition|ár=1999|höfundur=Robert L. Heilbroner}}</ref> Hann taldi að hagnaður væri afsprengi viljastyks og hæfni frumkvöðla og að sá hagnaður myndi hverfa um leið og kapítalistarnir lærðu inná nýsköpunaðferðir frumkvöðulsins.<ref name=":1" /> Schumpeter er einnig þekktur fyrir kenningu sína um [[fulltrúalýðræði]] þess efnis að það snúist um heiðarlegar og reglulegar [[kosningar]] þar sem stjórnmálamenn keppast um hylli kjósenda en eftir að umboðið sé veitt geti þeir starfað eftir eigin sannfæringu frekar en [[almannavilji|almannavilja]]. == Helstu verk == ''Þekktustu verk hans feitletruð.'' * „Über die mathematische Methode der theoretischen Ökonomie“, 1906, ''ZfVSV''. * „Das Rentenprinzip in der Verteilungslehre“, 1907, ''Schmollers Jahrbuch''. * ''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie'' (ensk þýð. ''The Nature and Essence of Theoretical Economics''), 1908. * „On the Concept of Social Value“, 1909, ''Quarterly Journal of Economics''. * ''Wie studiert man Sozialwissenschaft'', 1910 (þýð. J.Z. Muller, „How to Study Social Science“, ''Society'' 2003) * „Marie Esprit Leon Walras“, 1910, ''ZfVSV''. * „Über das Wesen der Wirtschaftskrisen“, 1910, ''ZfVSV''. * '''''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''''' (þýð. 1934, '''''The Theory of Economic Development: An inquiry into profits, capital, credit, interest and the business cycle)''''' 1911. [http://books.google.com.au/books?id=-OZwWcOGeOwC&lpg=PP1&dq=Schumpeter%20The%20Theory%20of%20Economic%20Development%3A%20An%20inquiry%20into%20profits%2C%20capital%2C%20credit%2C%20interest%20and%20the%20business%20cycle&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu á ensku] * ''Economic Doctrine and Method: An historical sketch'', 1914. * „Das wissenschaftliche Lebenswerk Eugen von Böhm-Bawerks“, 1914, ZfVSV. * ''Vergangenkeit und Zukunft der Sozialwissenschaft'', 1915. * ''The Crisis of the Tax State'', 1918. * „The Sociology of Imperialism“, 1919, Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik * „Max Weber's Work“, 1920, ''Der österreichische Volkswirt''. * „Carl Menger“, 1921, ''ZfVS''. * „The Explanation of the Business Cycle“, 1927, ''Economica'' * „Social Classes in an Ethnically Homogeneous Environment“, 1927, ''Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik''. * „The Instability of Capitalism“, 1928, ''EJ''. * ''Das deutsche Finanzproblem'', 1928. * „Mitchell's Business Cycles“, 1930, ''Quarterly Journal of Economics''. * „The Present World Depression: A tentative diagnosis“, 1931, ''Economic Review''. * „The Common Sense of Econometrics“, 1933, ''Econometrica''. * „Depressions: Can we learn from past experience?“, 1934, í ''Economics of the Recovery Program''. * „The Nature and Necessity of a Price System“, 1934, ''Economic Reconstruction''. * „Review of Robinson's Economics of Imperfect Competition“, 1934, ''Journal of Political Economy''. * „The Analysis of Economic Change“, 1935, ''REStat''. * „Professor Taussig on Wages and Capital“, 1936, ''Explorations in Economics''. * „Review of Keynes's General Theory“, 1936, ''JASA''. * '''''Business Cycles: A theoretical, historical and statistical analysis of the Capitalist process''''', 1939. * „The Influence of Protective Tariffs on the Industrial Development of the United States“, 1940, ''Proceedings of AAPS''. * „Alfred Marshall's Principles: A semi-centennial appraisal“, 1941, ''Economic Review''. * „Frank William Taussig“, 1941, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. [http://books.google.com.au/books?id=6eM6YrMj46sC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu]. * „Capitalism in the Postwar World“, 1943, ''Postwar Economic Problems''. * „John Maynard Keynes“, 1946, ''Economic Review''. * „The Future of Private Enterprise in the Face of Modern Socialistic Tendencies“, 1946, Comment sauvegarder l'entreprise privée * ''Rudimentary Mathematics for Economists and Statisticians'', ásamt W.L.Crum, 1946. * „Capitalism“, 1946, ''Encyclopaedia Britannica''. * "The Decade of the Twenties", 1946, ''Economic Review''. * „The Creative Response in Economic History“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Theoretical Problems of Economic Growth“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Irving Fisher's Econometrics“, 1948, ''Econometrica''. * „There is Still Time to Stop Inflation“, 1948, ''Nation's Business''. * „Science and Ideology“, 1949, ''Economic Review''. * „Vilfredo Pareto“, 1949, ''Quarterly Journal of Economics''. * „Economic Theory and Entrepreneurial History“, 1949, Change and the Entrepreneur * „The Communist Manifesto in Sociology and Economics“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „English Economists and the State-Managed Economy“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „The Historical Approach to the Analysis of Business Cycles“, 1949, NBER Conference on Business Cycle Research. * „Wesley Clair Mitchell“, 1950, ''Quarterly Journal of Economics''. * „March into Socialism“, 1950, American ''Economic Review''. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951. [http://books.google.com.au/books?id=3n9-wqkbWUUC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] * ''Imperialism and Social Classes'', 1951 (endurpr. frá 1919, 1927) * ''Essays on Economic Topics'', 1951. * „Review of the Troops“, 1951, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''History of Economic Analysis''''', (kom út að honum látnum, ritstj. Elisabeth Boody Schumpeter), 1954. * „American Institutions and Economic Progress“, 1983, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „The Meaning of Rationality in the Social Sciences“, 1984, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „Money and Currency“, 1991, ''Social Research''. * ''Economics and Sociology of Capitalism'', 1991. [http://books.google.com.au/books?id=t61SJFv39XcC&lpg=PP1&dq=schumpeter&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] == Heimildir == ==Tilvísanir== <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] jvoy0p2magdtntd04qrsxvdwcqmsue2 1981313 1981312 2026-10-01T13:41:31Z Axel Örn Heimisson 120400 Axel Örn Heimisson færði [[Notandi:Axel Örn Heimisson/sandkassi/Joseph Schmpeter]] á [[Notandi:Axel Örn Heimisson/sandkassi/Joseph Schumpeter]] 1981312 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == Schumpeter er þekktastur fyrir hagfræðiskrif um hagsveiflur, þróun hagkerfa og ekki síst hina „skapandi eyðileggingu athafnaskálda kapítalismans“ sem hann taldi forsendu nýsköpunar og framfara. === Hlutverk skapandi eyðileggingar === Framlag Shumpeters til hagfræðigreiningar og viðskipta var fjölbreytt en einkum er hann þekktur fyrir að draga fram á dagsljósið mikilvægi frumkvöðla í þróun hagkerfa til langs tíma<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The innovative organization: Viewed from the Shoulders of Schumpter, Chandler, Lazonick, et al.|höfundur=Louis Galambos|útgefandi=Johns Hopkins University}}</ref> Shumpeter taldi að þegar fyrirtækjum væri stjórnað af frumkvöðlum gætu þau notið  mikillar velgengni. Var hann þeirrar skoðunar að grundvallarvandamál í fyrirtækjarekstri væru oft komin til vegna árangurs en ekki mistaka. Hann átti þá við að það gætu skapast vandamál þegar fyrirtækið væri ekki lengur skapandi  og þyrfti þá að aðlaga menningu fyrirtækisins að nýju til að skapa [[samkeppnisforskot.]]<ref name=":0" /> Nýsköpunarfyrirtækin þyrftu þá að fara í gegnum svokallaða nýsköpunarhringrás (innovation cycle). Þróunarkenningu Shumpeters hefur verið lýst sem ,,hlutverk skapandi eyðileggingar’’sem felur í sér að síendurtekinn vöxtur er knúinn fram af nýsköpun og eftirlíkingu.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=A Short History of Economic Thought.|höfundur=Bo Sandelin|höfundur2=Hans-Michael Trautwein|höfundur 3=Richard Wundrak|ár=2016}}</ref> Tengist hlutverk skapandi eyðingar vel kenningum Schumpeters um athafmanninn þar sem nýsköpun frumkvöðla. Frumkvöðullinn fær hugmynd sem unnin er áfram þar til vara eða þjónusta verðu til sem hægt er að selja. varan er svo seld og tekur þar með hlutverk annarar vöru sem þá í einhverjum tilvikum fær að gjalda fyrir það.<ref name=":2" /> Í dag mætti nefna rafvæðingu bílaflotanns sem dæmi. [[Frumkvöðull]] byrjar að framleiða [[Rafbíll|rafmagnsbíla]] sem dregur úr þörf fyrir bíla knúna af jarðefnaeldsneyti, [[almenningur]] fer í auknum mæli að versla slíkar birfeiðar. Eftir því sem stærri hluti bíla í heiminum verður rafvæddur dregur úr þörf fyrir [[jarðefnaeldsneyti]] og sölustöðvar fyrir slíkt. í fullkomnu kerfi gætu þeir sem áður framleiddu túrbínur í bensínbíla gætu því farið að framleiða batterý í [[Rafbíll|rafmangsbíla]] og svo framvegis. Með þessu er því [[Rafmagn|rafmagnið]] að eyðingleggja fyrir bensíninu en á móti er að verða til vara sem margir telja betri fyrir heildamyndina. === Nýsköpun   === Hagkerfi þarfnast breytinga og framþrúnar til að vaxa og dafna. Schumpeter skýrði helsta drifkraft beytinga í hagkerfum vera [[nýsköpun]] og lagði mikla áherslu á að henni yrði gert hátt undir höfði. Helst þetta þónokkuð í hendur við kenningar hanns um bæði frumkvöðlastarfsemu og Mark II þar sem Schumpeter fjallar um þátt stórfyrirtækja í nýsköpun. Kenningum um [[nýsköpun]] til stuðnings fjallar Schumpeter um það hvernig [[fyrirtæki]] sem hafa náð tækniþróun á ákveðið stig hafi bara forskot til skamms tíma þar til [[Samkeppni|samkeppnin]] mætir þessum yfirburðum með svipuðum aðferðum. Til þess að stemma stigum við þetta þurfi fyrirtæki stöðugt að vinn að nýsköpun og þróun. === Athafnamaðurinn, Frumkvöðullinn === Schumpeter er þekktur fyrir kenningar sínar um athafnamennsku og [[frumkvöðlastarfsemi]] er hann talinn hafa gert hugmyndafræði greinarinnar mikla greiða og hafi hann verið bautryðjandi í þeim efnum, Hagfræðingum bar ekki saman um það hvernig [[nýsköpun]] og tækniþróun hafði áhrif á hagkerfið og vöxt þess. Taldi Schumpeter að nýsköppun og tækniframfarir séu beinlínis keyrð áfram athafnasemi einstaklinga og þeirra sem tilbúnir eru að fara út fyrir boxið.<ref name=":3">{{Cite book|url=https://books.google.com.au/books?id=-OZwWcOGeOwC&lpg=PP1&dq=Schumpeter+The+Theory+of+Economic+Development:+An+inquiry+into+profits,+capital,+credit,+interest+and+the+business+cycle&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|title=The Theory of Economic Development: An Inquiry Into Profits, Capital, Credit, Interest, and the Business Cycle|last=Schumpeter|first=Joseph Alois|date=1983|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-0-87855-698-4|language=en}}</ref>Frumkvöðullinn er talinn leiddur áfram af væntum hagnaðir verkefna hanns í frammtíðinni.<ref name=":3" /> Samhliða þessari kennningu lagði hann fram orðið “Unternehmergeist” sem á að lýsa athafnasamri mannersku sem fer nýjar leiðir og er til þess búin að breyta gömlum aðferðum.<ref name=":3" /> ==== Mark I - ==== Mark nafnið er notað fyrir helstu kenningar Schumpeter en Mark II kenningin er kenning sem Schumpeter setti fram á árum sínum sem háskólaprófessor í [[Harvard-háskóli|Harvard]]. Schumpeter setti fram kenningu þess efnis að stórfyrirtæki héldu uppi hagkerfinu og nýsköpun inni í kerfinu, fyrirtækin gerðu það með því að hafa undir höndum fjármagn til að fjárfesta í rannsóknum og nýsköðun á vettvangi vara og þjónustu. Afleiðing þeirrar fjárfestingar væri svo að fyrirtækin boðið vöru ódýrari og því samhliða auka lifsgæði almennings.<ref name=":1" /> Til að tengja slíka kenningu við raunveruleikann má negna innkomu [[Bónus]] verslunarkeðjunar í íslenskt hagkerfi. Innkoma lágvöruverslunnarinnar á markaðinn lækkaði vöruverð á nauðsynjavörum heimilanna með nýjum og hagkvæmari leiðum, þetta gerði það að verkum að íslennskur almenningur gat verslað meira fyrir hverja krónu. Af því má ætla að áhrif þess stórfyrirtækis hafi orðið til bættra lífsskilirða almennings í landinu. === Ný sýn á kapítalisma === Í einni þekktustu bók sinni, ''Kapítalismi, jafnaðarstefna og lýðræði'', sem kom út árið 1942 sagðist Schumpeter vera efins á framtíð kapítalismans. Shumpeters hafði aðar hugmyndir um kapitalisma en höfðu áður komið fram. Hann taldi að hagnaður væri ekki tilkominn vegna rányrkju á vinnuafli né samsöfnun fjármagns heldur vegna þess að þegar hagkerfi væri orðið staðnað þá myndi hin eðlilega hringrás hætta að fylgja sinni venjubundinni leið. Nýsköpun í tækni sem og hugvit til að gera hluti með ódýrari hætti væri ástæða hagnaðar.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Worldly Philosophers, The lives, Times and Ideas of the Great Economic Thinkers, Seventh Edition|ár=1999|höfundur=Robert L. Heilbroner}}</ref> Hann taldi að hagnaður væri afsprengi viljastyks og hæfni frumkvöðla og að sá hagnaður myndi hverfa um leið og kapítalistarnir lærðu inná nýsköpunaðferðir frumkvöðulsins.<ref name=":1" /> Schumpeter er einnig þekktur fyrir kenningu sína um [[fulltrúalýðræði]] þess efnis að það snúist um heiðarlegar og reglulegar [[kosningar]] þar sem stjórnmálamenn keppast um hylli kjósenda en eftir að umboðið sé veitt geti þeir starfað eftir eigin sannfæringu frekar en [[almannavilji|almannavilja]]. == Helstu verk == ''Þekktustu verk hans feitletruð.'' * „Über die mathematische Methode der theoretischen Ökonomie“, 1906, ''ZfVSV''. * „Das Rentenprinzip in der Verteilungslehre“, 1907, ''Schmollers Jahrbuch''. * ''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie'' (ensk þýð. ''The Nature and Essence of Theoretical Economics''), 1908. * „On the Concept of Social Value“, 1909, ''Quarterly Journal of Economics''. * ''Wie studiert man Sozialwissenschaft'', 1910 (þýð. J.Z. Muller, „How to Study Social Science“, ''Society'' 2003) * „Marie Esprit Leon Walras“, 1910, ''ZfVSV''. * „Über das Wesen der Wirtschaftskrisen“, 1910, ''ZfVSV''. * '''''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''''' (þýð. 1934, '''''The Theory of Economic Development: An inquiry into profits, capital, credit, interest and the business cycle)''''' 1911. [http://books.google.com.au/books?id=-OZwWcOGeOwC&lpg=PP1&dq=Schumpeter%20The%20Theory%20of%20Economic%20Development%3A%20An%20inquiry%20into%20profits%2C%20capital%2C%20credit%2C%20interest%20and%20the%20business%20cycle&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu á ensku] * ''Economic Doctrine and Method: An historical sketch'', 1914. * „Das wissenschaftliche Lebenswerk Eugen von Böhm-Bawerks“, 1914, ZfVSV. * ''Vergangenkeit und Zukunft der Sozialwissenschaft'', 1915. * ''The Crisis of the Tax State'', 1918. * „The Sociology of Imperialism“, 1919, Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik * „Max Weber's Work“, 1920, ''Der österreichische Volkswirt''. * „Carl Menger“, 1921, ''ZfVS''. * „The Explanation of the Business Cycle“, 1927, ''Economica'' * „Social Classes in an Ethnically Homogeneous Environment“, 1927, ''Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik''. * „The Instability of Capitalism“, 1928, ''EJ''. * ''Das deutsche Finanzproblem'', 1928. * „Mitchell's Business Cycles“, 1930, ''Quarterly Journal of Economics''. * „The Present World Depression: A tentative diagnosis“, 1931, ''Economic Review''. * „The Common Sense of Econometrics“, 1933, ''Econometrica''. * „Depressions: Can we learn from past experience?“, 1934, í ''Economics of the Recovery Program''. * „The Nature and Necessity of a Price System“, 1934, ''Economic Reconstruction''. * „Review of Robinson's Economics of Imperfect Competition“, 1934, ''Journal of Political Economy''. * „The Analysis of Economic Change“, 1935, ''REStat''. * „Professor Taussig on Wages and Capital“, 1936, ''Explorations in Economics''. * „Review of Keynes's General Theory“, 1936, ''JASA''. * '''''Business Cycles: A theoretical, historical and statistical analysis of the Capitalist process''''', 1939. * „The Influence of Protective Tariffs on the Industrial Development of the United States“, 1940, ''Proceedings of AAPS''. * „Alfred Marshall's Principles: A semi-centennial appraisal“, 1941, ''Economic Review''. * „Frank William Taussig“, 1941, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. [http://books.google.com.au/books?id=6eM6YrMj46sC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu]. * „Capitalism in the Postwar World“, 1943, ''Postwar Economic Problems''. * „John Maynard Keynes“, 1946, ''Economic Review''. * „The Future of Private Enterprise in the Face of Modern Socialistic Tendencies“, 1946, Comment sauvegarder l'entreprise privée * ''Rudimentary Mathematics for Economists and Statisticians'', ásamt W.L.Crum, 1946. * „Capitalism“, 1946, ''Encyclopaedia Britannica''. * "The Decade of the Twenties", 1946, ''Economic Review''. * „The Creative Response in Economic History“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Theoretical Problems of Economic Growth“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Irving Fisher's Econometrics“, 1948, ''Econometrica''. * „There is Still Time to Stop Inflation“, 1948, ''Nation's Business''. * „Science and Ideology“, 1949, ''Economic Review''. * „Vilfredo Pareto“, 1949, ''Quarterly Journal of Economics''. * „Economic Theory and Entrepreneurial History“, 1949, Change and the Entrepreneur * „The Communist Manifesto in Sociology and Economics“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „English Economists and the State-Managed Economy“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „The Historical Approach to the Analysis of Business Cycles“, 1949, NBER Conference on Business Cycle Research. * „Wesley Clair Mitchell“, 1950, ''Quarterly Journal of Economics''. * „March into Socialism“, 1950, American ''Economic Review''. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951. [http://books.google.com.au/books?id=3n9-wqkbWUUC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] * ''Imperialism and Social Classes'', 1951 (endurpr. frá 1919, 1927) * ''Essays on Economic Topics'', 1951. * „Review of the Troops“, 1951, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''History of Economic Analysis''''', (kom út að honum látnum, ritstj. Elisabeth Boody Schumpeter), 1954. * „American Institutions and Economic Progress“, 1983, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „The Meaning of Rationality in the Social Sciences“, 1984, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „Money and Currency“, 1991, ''Social Research''. * ''Economics and Sociology of Capitalism'', 1991. [http://books.google.com.au/books?id=t61SJFv39XcC&lpg=PP1&dq=schumpeter&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] == Heimildir == ==Tilvísanir== <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] jvoy0p2magdtntd04qrsxvdwcqmsue2 1981340 1981313 2026-10-01T17:17:10Z Manielvartraustason 120058 Kafli um Mark I og Mark II endurbættur 1981340 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == Schumpeter er þekktastur fyrir hagfræðiskrif um hagsveiflur, þróun hagkerfa og ekki síst hina „skapandi eyðileggingu athafnaskálda kapítalismans“ sem hann taldi forsendu nýsköpunar og framfara. === Hlutverk skapandi eyðileggingar === Framlag Shumpeters til hagfræðigreiningar og viðskipta var fjölbreytt en einkum er hann þekktur fyrir að draga fram á dagsljósið mikilvægi frumkvöðla í þróun hagkerfa til langs tíma<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The innovative organization: Viewed from the Shoulders of Schumpter, Chandler, Lazonick, et al.|höfundur=Louis Galambos|útgefandi=Johns Hopkins University}}</ref> Shumpeter taldi að þegar fyrirtækjum væri stjórnað af frumkvöðlum gætu þau notið  mikillar velgengni. Var hann þeirrar skoðunar að grundvallarvandamál í fyrirtækjarekstri væru oft komin til vegna árangurs en ekki mistaka. Hann átti þá við að það gætu skapast vandamál þegar fyrirtækið væri ekki lengur skapandi  og þyrfti þá að aðlaga menningu fyrirtækisins að nýju til að skapa [[samkeppnisforskot.]]<ref name=":0" /> Nýsköpunarfyrirtækin þyrftu þá að fara í gegnum svokallaða nýsköpunarhringrás (innovation cycle). Þróunarkenningu Shumpeters hefur verið lýst sem ,,hlutverk skapandi eyðileggingar’’sem felur í sér að síendurtekinn vöxtur er knúinn fram af nýsköpun og eftirlíkingu.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=A Short History of Economic Thought.|höfundur=Bo Sandelin|höfundur2=Hans-Michael Trautwein|höfundur 3=Richard Wundrak|ár=2016}}</ref> Tengist hlutverk skapandi eyðingar vel kenningum Schumpeters um athafmanninn þar sem nýsköpun frumkvöðla. Frumkvöðullinn fær hugmynd sem unnin er áfram þar til vara eða þjónusta verðu til sem hægt er að selja. varan er svo seld og tekur þar með hlutverk annarar vöru sem þá í einhverjum tilvikum fær að gjalda fyrir það.<ref name=":2" /> Í dag mætti nefna rafvæðingu bílaflotanns sem dæmi. [[Frumkvöðull]] byrjar að framleiða [[Rafbíll|rafmagnsbíla]] sem dregur úr þörf fyrir bíla knúna af jarðefnaeldsneyti, [[almenningur]] fer í auknum mæli að versla slíkar birfeiðar. Eftir því sem stærri hluti bíla í heiminum verður rafvæddur dregur úr þörf fyrir [[jarðefnaeldsneyti]] og sölustöðvar fyrir slíkt. í fullkomnu kerfi gætu þeir sem áður framleiddu túrbínur í bensínbíla gætu því farið að framleiða batterý í [[Rafbíll|rafmangsbíla]] og svo framvegis. Með þessu er því [[Rafmagn|rafmagnið]] að eyðingleggja fyrir bensíninu en á móti er að verða til vara sem margir telja betri fyrir heildamyndina. === Nýsköpun   === Hagkerfi þarfnast breytinga og framþrúnar til að vaxa og dafna. Schumpeter skýrði helsta drifkraft beytinga í hagkerfum vera [[nýsköpun]] og lagði mikla áherslu á að henni yrði gert hátt undir höfði. Helst þetta þónokkuð í hendur við kenningar hanns um bæði frumkvöðlastarfsemu og Mark II þar sem Schumpeter fjallar um þátt stórfyrirtækja í nýsköpun. Kenningum um [[nýsköpun]] til stuðnings fjallar Schumpeter um það hvernig [[fyrirtæki]] sem hafa náð tækniþróun á ákveðið stig hafi bara forskot til skamms tíma þar til [[Samkeppni|samkeppnin]] mætir þessum yfirburðum með svipuðum aðferðum. Til þess að stemma stigum við þetta þurfi fyrirtæki stöðugt að vinn að nýsköpun og þróun. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk nýsköpunar og frumkvöðlastarfsemi í kenningum sínum um efnahagsþróun. Hann taldi að nýsköpun og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að frumkvöðlar gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðulinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Capitalism, Socialism and Democracy“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Ný sýn á kapítalisma === Í einni þekktustu bók sinni, ''Kapítalismi, jafnaðarstefna og lýðræði'', sem kom út árið 1942 sagðist Schumpeter vera efins á framtíð kapítalismans. Shumpeters hafði aðar hugmyndir um kapitalisma en höfðu áður komið fram. Hann taldi að hagnaður væri ekki tilkominn vegna rányrkju á vinnuafli né samsöfnun fjármagns heldur vegna þess að þegar hagkerfi væri orðið staðnað þá myndi hin eðlilega hringrás hætta að fylgja sinni venjubundinni leið. Nýsköpun í tækni sem og hugvit til að gera hluti með ódýrari hætti væri ástæða hagnaðar.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Worldly Philosophers, The lives, Times and Ideas of the Great Economic Thinkers, Seventh Edition|ár=1999|höfundur=Robert L. Heilbroner}}</ref> Hann taldi að hagnaður væri afsprengi viljastyks og hæfni frumkvöðla og að sá hagnaður myndi hverfa um leið og kapítalistarnir lærðu inná nýsköpunaðferðir frumkvöðulsins.<ref name=":1" /> Schumpeter er einnig þekktur fyrir kenningu sína um [[fulltrúalýðræði]] þess efnis að það snúist um heiðarlegar og reglulegar [[kosningar]] þar sem stjórnmálamenn keppast um hylli kjósenda en eftir að umboðið sé veitt geti þeir starfað eftir eigin sannfæringu frekar en [[almannavilji|almannavilja]]. == Helstu verk == ''Þekktustu verk hans feitletruð.'' * „Über die mathematische Methode der theoretischen Ökonomie“, 1906, ''ZfVSV''. * „Das Rentenprinzip in der Verteilungslehre“, 1907, ''Schmollers Jahrbuch''. * ''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie'' (ensk þýð. ''The Nature and Essence of Theoretical Economics''), 1908. * „On the Concept of Social Value“, 1909, ''Quarterly Journal of Economics''. * ''Wie studiert man Sozialwissenschaft'', 1910 (þýð. J.Z. Muller, „How to Study Social Science“, ''Society'' 2003) * „Marie Esprit Leon Walras“, 1910, ''ZfVSV''. * „Über das Wesen der Wirtschaftskrisen“, 1910, ''ZfVSV''. * '''''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''''' (þýð. 1934, '''''The Theory of Economic Development: An inquiry into profits, capital, credit, interest and the business cycle)''''' 1911. [http://books.google.com.au/books?id=-OZwWcOGeOwC&lpg=PP1&dq=Schumpeter%20The%20Theory%20of%20Economic%20Development%3A%20An%20inquiry%20into%20profits%2C%20capital%2C%20credit%2C%20interest%20and%20the%20business%20cycle&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu á ensku] * ''Economic Doctrine and Method: An historical sketch'', 1914. * „Das wissenschaftliche Lebenswerk Eugen von Böhm-Bawerks“, 1914, ZfVSV. * ''Vergangenkeit und Zukunft der Sozialwissenschaft'', 1915. * ''The Crisis of the Tax State'', 1918. * „The Sociology of Imperialism“, 1919, Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik * „Max Weber's Work“, 1920, ''Der österreichische Volkswirt''. * „Carl Menger“, 1921, ''ZfVS''. * „The Explanation of the Business Cycle“, 1927, ''Economica'' * „Social Classes in an Ethnically Homogeneous Environment“, 1927, ''Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik''. * „The Instability of Capitalism“, 1928, ''EJ''. * ''Das deutsche Finanzproblem'', 1928. * „Mitchell's Business Cycles“, 1930, ''Quarterly Journal of Economics''. * „The Present World Depression: A tentative diagnosis“, 1931, ''Economic Review''. * „The Common Sense of Econometrics“, 1933, ''Econometrica''. * „Depressions: Can we learn from past experience?“, 1934, í ''Economics of the Recovery Program''. * „The Nature and Necessity of a Price System“, 1934, ''Economic Reconstruction''. * „Review of Robinson's Economics of Imperfect Competition“, 1934, ''Journal of Political Economy''. * „The Analysis of Economic Change“, 1935, ''REStat''. * „Professor Taussig on Wages and Capital“, 1936, ''Explorations in Economics''. * „Review of Keynes's General Theory“, 1936, ''JASA''. * '''''Business Cycles: A theoretical, historical and statistical analysis of the Capitalist process''''', 1939. * „The Influence of Protective Tariffs on the Industrial Development of the United States“, 1940, ''Proceedings of AAPS''. * „Alfred Marshall's Principles: A semi-centennial appraisal“, 1941, ''Economic Review''. * „Frank William Taussig“, 1941, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. [http://books.google.com.au/books?id=6eM6YrMj46sC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu]. * „Capitalism in the Postwar World“, 1943, ''Postwar Economic Problems''. * „John Maynard Keynes“, 1946, ''Economic Review''. * „The Future of Private Enterprise in the Face of Modern Socialistic Tendencies“, 1946, Comment sauvegarder l'entreprise privée * ''Rudimentary Mathematics for Economists and Statisticians'', ásamt W.L.Crum, 1946. * „Capitalism“, 1946, ''Encyclopaedia Britannica''. * "The Decade of the Twenties", 1946, ''Economic Review''. * „The Creative Response in Economic History“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Theoretical Problems of Economic Growth“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Irving Fisher's Econometrics“, 1948, ''Econometrica''. * „There is Still Time to Stop Inflation“, 1948, ''Nation's Business''. * „Science and Ideology“, 1949, ''Economic Review''. * „Vilfredo Pareto“, 1949, ''Quarterly Journal of Economics''. * „Economic Theory and Entrepreneurial History“, 1949, Change and the Entrepreneur * „The Communist Manifesto in Sociology and Economics“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „English Economists and the State-Managed Economy“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „The Historical Approach to the Analysis of Business Cycles“, 1949, NBER Conference on Business Cycle Research. * „Wesley Clair Mitchell“, 1950, ''Quarterly Journal of Economics''. * „March into Socialism“, 1950, American ''Economic Review''. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951. [http://books.google.com.au/books?id=3n9-wqkbWUUC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] * ''Imperialism and Social Classes'', 1951 (endurpr. frá 1919, 1927) * ''Essays on Economic Topics'', 1951. * „Review of the Troops“, 1951, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''History of Economic Analysis''''', (kom út að honum látnum, ritstj. Elisabeth Boody Schumpeter), 1954. * „American Institutions and Economic Progress“, 1983, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „The Meaning of Rationality in the Social Sciences“, 1984, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „Money and Currency“, 1991, ''Social Research''. * ''Economics and Sociology of Capitalism'', 1991. [http://books.google.com.au/books?id=t61SJFv39XcC&lpg=PP1&dq=schumpeter&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] == Heimildir == ==Tilvísanir== <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] q52f0u9lo0xa75dr9wnzhzyxtpivet2 1981341 1981340 2026-10-01T17:20:32Z Manielvartraustason 120058 lagfæringar og undirbúningur 1981341 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == Schumpeter er þekktastur fyrir hagfræðiskrif um hagsveiflur, þróun hagkerfa og ekki síst hina „skapandi eyðileggingu athafnaskálda kapítalismans“ sem hann taldi forsendu nýsköpunar og framfara. === Hlutverk skapandi eyðileggingar === Framlag Shumpeters til hagfræðigreiningar og viðskipta var fjölbreytt en einkum er hann þekktur fyrir að draga fram á dagsljósið mikilvægi frumkvöðla í þróun hagkerfa til langs tíma<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The innovative organization: Viewed from the Shoulders of Schumpter, Chandler, Lazonick, et al.|höfundur=Louis Galambos|útgefandi=Johns Hopkins University}}</ref> Shumpeter taldi að þegar fyrirtækjum væri stjórnað af frumkvöðlum gætu þau notið  mikillar velgengni. Var hann þeirrar skoðunar að grundvallarvandamál í fyrirtækjarekstri væru oft komin til vegna árangurs en ekki mistaka. Hann átti þá við að það gætu skapast vandamál þegar fyrirtækið væri ekki lengur skapandi  og þyrfti þá að aðlaga menningu fyrirtækisins að nýju til að skapa [[samkeppnisforskot.]]<ref name=":0" /> Nýsköpunarfyrirtækin þyrftu þá að fara í gegnum svokallaða nýsköpunarhringrás (innovation cycle). Þróunarkenningu Shumpeters hefur verið lýst sem ,,hlutverk skapandi eyðileggingar’’sem felur í sér að síendurtekinn vöxtur er knúinn fram af nýsköpun og eftirlíkingu.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=A Short History of Economic Thought.|höfundur=Bo Sandelin|höfundur2=Hans-Michael Trautwein|höfundur 3=Richard Wundrak|ár=2016}}</ref> Tengist hlutverk skapandi eyðingar vel kenningum Schumpeters um athafmanninn þar sem nýsköpun frumkvöðla. Frumkvöðullinn fær hugmynd sem unnin er áfram þar til vara eða þjónusta verðu til sem hægt er að selja. varan er svo seld og tekur þar með hlutverk annarar vöru sem þá í einhverjum tilvikum fær að gjalda fyrir það.<ref name=":2" /> Í dag mætti nefna rafvæðingu bílaflotanns sem dæmi. [[Frumkvöðull]] byrjar að framleiða [[Rafbíll|rafmagnsbíla]] sem dregur úr þörf fyrir bíla knúna af jarðefnaeldsneyti, [[almenningur]] fer í auknum mæli að versla slíkar birfeiðar. Eftir því sem stærri hluti bíla í heiminum verður rafvæddur dregur úr þörf fyrir [[jarðefnaeldsneyti]] og sölustöðvar fyrir slíkt. í fullkomnu kerfi gætu þeir sem áður framleiddu túrbínur í bensínbíla gætu því farið að framleiða batterý í [[Rafbíll|rafmangsbíla]] og svo framvegis. Með þessu er því [[Rafmagn|rafmagnið]] að eyðingleggja fyrir bensíninu en á móti er að verða til vara sem margir telja betri fyrir heildamyndina. === Nýsköpun   === Hagkerfi þarfnast breytinga og framþrúnar til að vaxa og dafna. Schumpeter skýrði helsta drifkraft beytinga í hagkerfum vera [[nýsköpun]] og lagði mikla áherslu á að henni yrði gert hátt undir höfði. Helst þetta þónokkuð í hendur við kenningar hanns um bæði frumkvöðlastarfsemu og Mark II þar sem Schumpeter fjallar um þátt stórfyrirtækja í nýsköpun. Kenningum um [[nýsköpun]] til stuðnings fjallar Schumpeter um það hvernig [[fyrirtæki]] sem hafa náð tækniþróun á ákveðið stig hafi bara forskot til skamms tíma þar til [[Samkeppni|samkeppnin]] mætir þessum yfirburðum með svipuðum aðferðum. Til þess að stemma stigum við þetta þurfi fyrirtæki stöðugt að vinn að nýsköpun og þróun. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk nýsköpunar og frumkvöðlastarfsemi í kenningum sínum um efnahagsþróun. Hann taldi að nýsköpun og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að frumkvöðlar gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Capitalism, Socialism and Democracy“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalisti og lýðræði === Í einni þekktustu bók sinni, ''Kapítalismi, jafnaðarstefna og lýðræði'', sem kom út árið 1942 sagðist Schumpeter vera efins á framtíð kapítalismans. Shumpeters hafði aðar hugmyndir um kapitalisma en höfðu áður komið fram. Hann taldi að hagnaður væri ekki tilkominn vegna rányrkju á vinnuafli né samsöfnun fjármagns heldur vegna þess að þegar hagkerfi væri orðið staðnað þá myndi hin eðlilega hringrás hætta að fylgja sinni venjubundinni leið. Nýsköpun í tækni sem og hugvit til að gera hluti með ódýrari hætti væri ástæða hagnaðar.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Worldly Philosophers, The lives, Times and Ideas of the Great Economic Thinkers, Seventh Edition|ár=1999|höfundur=Robert L. Heilbroner}}</ref> Hann taldi að hagnaður væri afsprengi viljastyks og hæfni frumkvöðla og að sá hagnaður myndi hverfa um leið og kapítalistarnir lærðu inná nýsköpunaðferðir frumkvöðulsins.<ref name=":1" /> Schumpeter er einnig þekktur fyrir kenningu sína um [[fulltrúalýðræði]] þess efnis að það snúist um heiðarlegar og reglulegar [[kosningar]] þar sem stjórnmálamenn keppast um hylli kjósenda en eftir að umboðið sé veitt geti þeir starfað eftir eigin sannfæringu frekar en [[almannavilji|almannavilja]]. == Helstu verk == ''Þekktustu verk hans feitletruð.'' * „Über die mathematische Methode der theoretischen Ökonomie“, 1906, ''ZfVSV''. * „Das Rentenprinzip in der Verteilungslehre“, 1907, ''Schmollers Jahrbuch''. * ''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie'' (ensk þýð. ''The Nature and Essence of Theoretical Economics''), 1908. * „On the Concept of Social Value“, 1909, ''Quarterly Journal of Economics''. * ''Wie studiert man Sozialwissenschaft'', 1910 (þýð. J.Z. Muller, „How to Study Social Science“, ''Society'' 2003) * „Marie Esprit Leon Walras“, 1910, ''ZfVSV''. * „Über das Wesen der Wirtschaftskrisen“, 1910, ''ZfVSV''. * '''''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''''' (þýð. 1934, '''''The Theory of Economic Development: An inquiry into profits, capital, credit, interest and the business cycle)''''' 1911. [http://books.google.com.au/books?id=-OZwWcOGeOwC&lpg=PP1&dq=Schumpeter%20The%20Theory%20of%20Economic%20Development%3A%20An%20inquiry%20into%20profits%2C%20capital%2C%20credit%2C%20interest%20and%20the%20business%20cycle&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu á ensku] * ''Economic Doctrine and Method: An historical sketch'', 1914. * „Das wissenschaftliche Lebenswerk Eugen von Böhm-Bawerks“, 1914, ZfVSV. * ''Vergangenkeit und Zukunft der Sozialwissenschaft'', 1915. * ''The Crisis of the Tax State'', 1918. * „The Sociology of Imperialism“, 1919, Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik * „Max Weber's Work“, 1920, ''Der österreichische Volkswirt''. * „Carl Menger“, 1921, ''ZfVS''. * „The Explanation of the Business Cycle“, 1927, ''Economica'' * „Social Classes in an Ethnically Homogeneous Environment“, 1927, ''Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik''. * „The Instability of Capitalism“, 1928, ''EJ''. * ''Das deutsche Finanzproblem'', 1928. * „Mitchell's Business Cycles“, 1930, ''Quarterly Journal of Economics''. * „The Present World Depression: A tentative diagnosis“, 1931, ''Economic Review''. * „The Common Sense of Econometrics“, 1933, ''Econometrica''. * „Depressions: Can we learn from past experience?“, 1934, í ''Economics of the Recovery Program''. * „The Nature and Necessity of a Price System“, 1934, ''Economic Reconstruction''. * „Review of Robinson's Economics of Imperfect Competition“, 1934, ''Journal of Political Economy''. * „The Analysis of Economic Change“, 1935, ''REStat''. * „Professor Taussig on Wages and Capital“, 1936, ''Explorations in Economics''. * „Review of Keynes's General Theory“, 1936, ''JASA''. * '''''Business Cycles: A theoretical, historical and statistical analysis of the Capitalist process''''', 1939. * „The Influence of Protective Tariffs on the Industrial Development of the United States“, 1940, ''Proceedings of AAPS''. * „Alfred Marshall's Principles: A semi-centennial appraisal“, 1941, ''Economic Review''. * „Frank William Taussig“, 1941, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. [http://books.google.com.au/books?id=6eM6YrMj46sC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu]. * „Capitalism in the Postwar World“, 1943, ''Postwar Economic Problems''. * „John Maynard Keynes“, 1946, ''Economic Review''. * „The Future of Private Enterprise in the Face of Modern Socialistic Tendencies“, 1946, Comment sauvegarder l'entreprise privée * ''Rudimentary Mathematics for Economists and Statisticians'', ásamt W.L.Crum, 1946. * „Capitalism“, 1946, ''Encyclopaedia Britannica''. * "The Decade of the Twenties", 1946, ''Economic Review''. * „The Creative Response in Economic History“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Theoretical Problems of Economic Growth“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Irving Fisher's Econometrics“, 1948, ''Econometrica''. * „There is Still Time to Stop Inflation“, 1948, ''Nation's Business''. * „Science and Ideology“, 1949, ''Economic Review''. * „Vilfredo Pareto“, 1949, ''Quarterly Journal of Economics''. * „Economic Theory and Entrepreneurial History“, 1949, Change and the Entrepreneur * „The Communist Manifesto in Sociology and Economics“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „English Economists and the State-Managed Economy“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „The Historical Approach to the Analysis of Business Cycles“, 1949, NBER Conference on Business Cycle Research. * „Wesley Clair Mitchell“, 1950, ''Quarterly Journal of Economics''. * „March into Socialism“, 1950, American ''Economic Review''. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951. [http://books.google.com.au/books?id=3n9-wqkbWUUC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] * ''Imperialism and Social Classes'', 1951 (endurpr. frá 1919, 1927) * ''Essays on Economic Topics'', 1951. * „Review of the Troops“, 1951, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''History of Economic Analysis''''', (kom út að honum látnum, ritstj. Elisabeth Boody Schumpeter), 1954. * „American Institutions and Economic Progress“, 1983, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „The Meaning of Rationality in the Social Sciences“, 1984, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „Money and Currency“, 1991, ''Social Research''. * ''Economics and Sociology of Capitalism'', 1991. [http://books.google.com.au/books?id=t61SJFv39XcC&lpg=PP1&dq=schumpeter&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] == Heimildir == ==Tilvísanir== <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] kfe83gxfovkq22rqss7k3w6fzwa2avu 1981343 1981341 2026-10-01T17:31:49Z Manielvartraustason 120058 nokkrar bætingart 1981343 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == Schumpeter er þekktastur fyrir hagfræðiskrif um hagsveiflur, þróun hagkerfa og ekki síst hina „skapandi eyðileggingu athafnaskálda kapítalismans“ sem hann taldi forsendu nýsköpunar og framfara. === Hlutverk skapandi eyðileggingar === Framlag Shumpeters til hagfræðigreiningar og viðskipta var fjölbreytt en einkum er hann þekktur fyrir að draga fram á dagsljósið mikilvægi frumkvöðla í þróun hagkerfa til langs tíma<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The innovative organization: Viewed from the Shoulders of Schumpter, Chandler, Lazonick, et al.|höfundur=Louis Galambos|útgefandi=Johns Hopkins University}}</ref> Shumpeter taldi að þegar fyrirtækjum væri stjórnað af frumkvöðlum gætu þau notið  mikillar velgengni. Var hann þeirrar skoðunar að grundvallarvandamál í fyrirtækjarekstri væru oft komin til vegna árangurs en ekki mistaka. Hann átti þá við að það gætu skapast vandamál þegar fyrirtækið væri ekki lengur skapandi  og þyrfti þá að aðlaga menningu fyrirtækisins að nýju til að skapa [[samkeppnisforskot.]]<ref name=":0" /> Nýsköpunarfyrirtækin þyrftu þá að fara í gegnum svokallaða nýsköpunarhringrás (innovation cycle). Þróunarkenningu Shumpeters hefur verið lýst sem ,,hlutverk skapandi eyðileggingar’’sem felur í sér að síendurtekinn vöxtur er knúinn fram af nýsköpun og eftirlíkingu.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=A Short History of Economic Thought.|höfundur=Bo Sandelin|höfundur2=Hans-Michael Trautwein|höfundur 3=Richard Wundrak|ár=2016}}</ref> Tengist hlutverk skapandi eyðingar vel kenningum Schumpeters um athafmanninn þar sem nýsköpun frumkvöðla. Frumkvöðullinn fær hugmynd sem unnin er áfram þar til vara eða þjónusta verðu til sem hægt er að selja. varan er svo seld og tekur þar með hlutverk annarar vöru sem þá í einhverjum tilvikum fær að gjalda fyrir það.<ref name=":2" /> Í dag mætti nefna rafvæðingu bílaflotanns sem dæmi. [[Frumkvöðull]] byrjar að framleiða [[Rafbíll|rafmagnsbíla]] sem dregur úr þörf fyrir bíla knúna af jarðefnaeldsneyti, [[almenningur]] fer í auknum mæli að versla slíkar birfeiðar. Eftir því sem stærri hluti bíla í heiminum verður rafvæddur dregur úr þörf fyrir [[jarðefnaeldsneyti]] og sölustöðvar fyrir slíkt. í fullkomnu kerfi gætu þeir sem áður framleiddu túrbínur í bensínbíla gætu því farið að framleiða batterý í [[Rafbíll|rafmangsbíla]] og svo framvegis. Með þessu er því [[Rafmagn|rafmagnið]] að eyðingleggja fyrir bensíninu en á móti er að verða til vara sem margir telja betri fyrir heildamyndina. === Nýsköpun   === Hagkerfi þarfnast breytinga og framþrúnar til að vaxa og dafna. Schumpeter skýrði helsta drifkraft beytinga í hagkerfum vera [[nýsköpun]] og lagði mikla áherslu á að henni yrði gert hátt undir höfði. Helst þetta þónokkuð í hendur við kenningar hanns um bæði frumkvöðlastarfsemu og Mark II þar sem Schumpeter fjallar um þátt stórfyrirtækja í nýsköpun. Kenningum um [[nýsköpun]] til stuðnings fjallar Schumpeter um það hvernig [[fyrirtæki]] sem hafa náð tækniþróun á ákveðið stig hafi bara forskot til skamms tíma þar til [[Samkeppni|samkeppnin]] mætir þessum yfirburðum með svipuðum aðferðum. Til þess að stemma stigum við þetta þurfi fyrirtæki stöðugt að vinn að nýsköpun og þróun. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Hann taldi að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Capitalism, Socialism and Democracy“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalisti og lýðræði === Í einni þekktustu bók sinni, ''Kapítalismi, jafnaðarstefna og lýðræði'', sem kom út árið 1942 sagðist Schumpeter vera efins á framtíð kapítalismans. Shumpeters hafði aðar hugmyndir um kapitalisma en höfðu áður komið fram. Hann taldi að hagnaður væri ekki tilkominn vegna rányrkju á vinnuafli né samsöfnun fjármagns heldur vegna þess að þegar hagkerfi væri orðið staðnað þá myndi hin eðlilega hringrás hætta að fylgja sinni venjubundinni leið. Nýsköpun í tækni sem og hugvit til að gera hluti með ódýrari hætti væri ástæða hagnaðar.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Worldly Philosophers, The lives, Times and Ideas of the Great Economic Thinkers, Seventh Edition|ár=1999|höfundur=Robert L. Heilbroner}}</ref> Hann taldi að hagnaður væri afsprengi viljastyks og hæfni frumkvöðla og að sá hagnaður myndi hverfa um leið og kapítalistarnir lærðu inná nýsköpunaðferðir frumkvöðulsins.<ref name=":1" /> Schumpeter er einnig þekktur fyrir kenningu sína um [[fulltrúalýðræði]] þess efnis að það snúist um heiðarlegar og reglulegar [[kosningar]] þar sem stjórnmálamenn keppast um hylli kjósenda en eftir að umboðið sé veitt geti þeir starfað eftir eigin sannfæringu frekar en [[almannavilji|almannavilja]]. == Helstu verk == ''Þekktustu verk hans feitletruð.'' * „Über die mathematische Methode der theoretischen Ökonomie“, 1906, ''ZfVSV''. * „Das Rentenprinzip in der Verteilungslehre“, 1907, ''Schmollers Jahrbuch''. * ''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie'' (ensk þýð. ''The Nature and Essence of Theoretical Economics''), 1908. * „On the Concept of Social Value“, 1909, ''Quarterly Journal of Economics''. * ''Wie studiert man Sozialwissenschaft'', 1910 (þýð. J.Z. Muller, „How to Study Social Science“, ''Society'' 2003) * „Marie Esprit Leon Walras“, 1910, ''ZfVSV''. * „Über das Wesen der Wirtschaftskrisen“, 1910, ''ZfVSV''. * '''''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''''' (þýð. 1934, '''''The Theory of Economic Development: An inquiry into profits, capital, credit, interest and the business cycle)''''' 1911. [http://books.google.com.au/books?id=-OZwWcOGeOwC&lpg=PP1&dq=Schumpeter%20The%20Theory%20of%20Economic%20Development%3A%20An%20inquiry%20into%20profits%2C%20capital%2C%20credit%2C%20interest%20and%20the%20business%20cycle&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu á ensku] * ''Economic Doctrine and Method: An historical sketch'', 1914. * „Das wissenschaftliche Lebenswerk Eugen von Böhm-Bawerks“, 1914, ZfVSV. * ''Vergangenkeit und Zukunft der Sozialwissenschaft'', 1915. * ''The Crisis of the Tax State'', 1918. * „The Sociology of Imperialism“, 1919, Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik * „Max Weber's Work“, 1920, ''Der österreichische Volkswirt''. * „Carl Menger“, 1921, ''ZfVS''. * „The Explanation of the Business Cycle“, 1927, ''Economica'' * „Social Classes in an Ethnically Homogeneous Environment“, 1927, ''Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik''. * „The Instability of Capitalism“, 1928, ''EJ''. * ''Das deutsche Finanzproblem'', 1928. * „Mitchell's Business Cycles“, 1930, ''Quarterly Journal of Economics''. * „The Present World Depression: A tentative diagnosis“, 1931, ''Economic Review''. * „The Common Sense of Econometrics“, 1933, ''Econometrica''. * „Depressions: Can we learn from past experience?“, 1934, í ''Economics of the Recovery Program''. * „The Nature and Necessity of a Price System“, 1934, ''Economic Reconstruction''. * „Review of Robinson's Economics of Imperfect Competition“, 1934, ''Journal of Political Economy''. * „The Analysis of Economic Change“, 1935, ''REStat''. * „Professor Taussig on Wages and Capital“, 1936, ''Explorations in Economics''. * „Review of Keynes's General Theory“, 1936, ''JASA''. * '''''Business Cycles: A theoretical, historical and statistical analysis of the Capitalist process''''', 1939. * „The Influence of Protective Tariffs on the Industrial Development of the United States“, 1940, ''Proceedings of AAPS''. * „Alfred Marshall's Principles: A semi-centennial appraisal“, 1941, ''Economic Review''. * „Frank William Taussig“, 1941, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. [http://books.google.com.au/books?id=6eM6YrMj46sC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu]. * „Capitalism in the Postwar World“, 1943, ''Postwar Economic Problems''. * „John Maynard Keynes“, 1946, ''Economic Review''. * „The Future of Private Enterprise in the Face of Modern Socialistic Tendencies“, 1946, Comment sauvegarder l'entreprise privée * ''Rudimentary Mathematics for Economists and Statisticians'', ásamt W.L.Crum, 1946. * „Capitalism“, 1946, ''Encyclopaedia Britannica''. * "The Decade of the Twenties", 1946, ''Economic Review''. * „The Creative Response in Economic History“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Theoretical Problems of Economic Growth“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Irving Fisher's Econometrics“, 1948, ''Econometrica''. * „There is Still Time to Stop Inflation“, 1948, ''Nation's Business''. * „Science and Ideology“, 1949, ''Economic Review''. * „Vilfredo Pareto“, 1949, ''Quarterly Journal of Economics''. * „Economic Theory and Entrepreneurial History“, 1949, Change and the Entrepreneur * „The Communist Manifesto in Sociology and Economics“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „English Economists and the State-Managed Economy“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „The Historical Approach to the Analysis of Business Cycles“, 1949, NBER Conference on Business Cycle Research. * „Wesley Clair Mitchell“, 1950, ''Quarterly Journal of Economics''. * „March into Socialism“, 1950, American ''Economic Review''. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951. [http://books.google.com.au/books?id=3n9-wqkbWUUC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] * ''Imperialism and Social Classes'', 1951 (endurpr. frá 1919, 1927) * ''Essays on Economic Topics'', 1951. * „Review of the Troops“, 1951, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''History of Economic Analysis''''', (kom út að honum látnum, ritstj. Elisabeth Boody Schumpeter), 1954. * „American Institutions and Economic Progress“, 1983, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „The Meaning of Rationality in the Social Sciences“, 1984, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „Money and Currency“, 1991, ''Social Research''. * ''Economics and Sociology of Capitalism'', 1991. [http://books.google.com.au/books?id=t61SJFv39XcC&lpg=PP1&dq=schumpeter&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] == Heimildir == ==Tilvísanir== <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] 6cq8wa9iumqcfch4l0tih8sjc83c482 1981370 1981343 2026-10-01T20:20:35Z ~2026-52871-20 121370 bætti við afrekum og arfleiðum 1981370 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == Schumpeter er þekktastur fyrir hagfræðiskrif um hagsveiflur, þróun hagkerfa og ekki síst hina „skapandi eyðileggingu athafnaskálda kapítalismans“ sem hann taldi forsendu nýsköpunar og framfara. === Hlutverk skapandi eyðileggingar === Framlag Shumpeters til hagfræðigreiningar og viðskipta var fjölbreytt en einkum er hann þekktur fyrir að draga fram á dagsljósið mikilvægi frumkvöðla í þróun hagkerfa til langs tíma<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The innovative organization: Viewed from the Shoulders of Schumpter, Chandler, Lazonick, et al.|höfundur=Louis Galambos|útgefandi=Johns Hopkins University}}</ref> Shumpeter taldi að þegar fyrirtækjum væri stjórnað af frumkvöðlum gætu þau notið  mikillar velgengni. Var hann þeirrar skoðunar að grundvallarvandamál í fyrirtækjarekstri væru oft komin til vegna árangurs en ekki mistaka. Hann átti þá við að það gætu skapast vandamál þegar fyrirtækið væri ekki lengur skapandi  og þyrfti þá að aðlaga menningu fyrirtækisins að nýju til að skapa [[samkeppnisforskot.]]<ref name=":0" /> Nýsköpunarfyrirtækin þyrftu þá að fara í gegnum svokallaða nýsköpunarhringrás (innovation cycle). Þróunarkenningu Shumpeters hefur verið lýst sem ,,hlutverk skapandi eyðileggingar’’sem felur í sér að síendurtekinn vöxtur er knúinn fram af nýsköpun og eftirlíkingu.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=A Short History of Economic Thought.|höfundur=Bo Sandelin|höfundur2=Hans-Michael Trautwein|höfundur 3=Richard Wundrak|ár=2016}}</ref> Tengist hlutverk skapandi eyðingar vel kenningum Schumpeters um athafmanninn þar sem nýsköpun frumkvöðla. Frumkvöðullinn fær hugmynd sem unnin er áfram þar til vara eða þjónusta verðu til sem hægt er að selja. varan er svo seld og tekur þar með hlutverk annarar vöru sem þá í einhverjum tilvikum fær að gjalda fyrir það.<ref name=":2" /> Í dag mætti nefna rafvæðingu bílaflotanns sem dæmi. [[Frumkvöðull]] byrjar að framleiða [[Rafbíll|rafmagnsbíla]] sem dregur úr þörf fyrir bíla knúna af jarðefnaeldsneyti, [[almenningur]] fer í auknum mæli að versla slíkar birfeiðar. Eftir því sem stærri hluti bíla í heiminum verður rafvæddur dregur úr þörf fyrir [[jarðefnaeldsneyti]] og sölustöðvar fyrir slíkt. í fullkomnu kerfi gætu þeir sem áður framleiddu túrbínur í bensínbíla gætu því farið að framleiða batterý í [[Rafbíll|rafmangsbíla]] og svo framvegis. Með þessu er því [[Rafmagn|rafmagnið]] að eyðingleggja fyrir bensíninu en á móti er að verða til vara sem margir telja betri fyrir heildamyndina. === Nýsköpun   === Hagkerfi þarfnast breytinga og framþrúnar til að vaxa og dafna. Schumpeter skýrði helsta drifkraft beytinga í hagkerfum vera [[nýsköpun]] og lagði mikla áherslu á að henni yrði gert hátt undir höfði. Helst þetta þónokkuð í hendur við kenningar hanns um bæði frumkvöðlastarfsemu og Mark II þar sem Schumpeter fjallar um þátt stórfyrirtækja í nýsköpun. Kenningum um [[nýsköpun]] til stuðnings fjallar Schumpeter um það hvernig [[fyrirtæki]] sem hafa náð tækniþróun á ákveðið stig hafi bara forskot til skamms tíma þar til [[Samkeppni|samkeppnin]] mætir þessum yfirburðum með svipuðum aðferðum. Til þess að stemma stigum við þetta þurfi fyrirtæki stöðugt að vinn að nýsköpun og þróun. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Hann taldi að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Capitalism, Socialism and Democracy“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalisti og lýðræði === Í einni þekktustu bók sinni, ''Kapítalismi, jafnaðarstefna og lýðræði'', sem kom út árið 1942 sagðist Schumpeter vera efins á framtíð kapítalismans. Shumpeters hafði aðar hugmyndir um kapitalisma en höfðu áður komið fram. Hann taldi að hagnaður væri ekki tilkominn vegna rányrkju á vinnuafli né samsöfnun fjármagns heldur vegna þess að þegar hagkerfi væri orðið staðnað þá myndi hin eðlilega hringrás hætta að fylgja sinni venjubundinni leið. Nýsköpun í tækni sem og hugvit til að gera hluti með ódýrari hætti væri ástæða hagnaðar.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Worldly Philosophers, The lives, Times and Ideas of the Great Economic Thinkers, Seventh Edition|ár=1999|höfundur=Robert L. Heilbroner}}</ref> Hann taldi að hagnaður væri afsprengi viljastyks og hæfni frumkvöðla og að sá hagnaður myndi hverfa um leið og kapítalistarnir lærðu inná nýsköpunaðferðir frumkvöðulsins.<ref name=":1" /> Schumpeter er einnig þekktur fyrir kenningu sína um [[fulltrúalýðræði]] þess efnis að það snúist um heiðarlegar og reglulegar [[kosningar]] þar sem stjórnmálamenn keppast um hylli kjósenda en eftir að umboðið sé veitt geti þeir starfað eftir eigin sannfæringu frekar en [[almannavilji|almannavilja]]. === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == ''Þekktustu verk hans feitletruð.'' * „Über die mathematische Methode der theoretischen Ökonomie“, 1906, ''ZfVSV''. * „Das Rentenprinzip in der Verteilungslehre“, 1907, ''Schmollers Jahrbuch''. * ''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie'' (ensk þýð. ''The Nature and Essence of Theoretical Economics''), 1908. * „On the Concept of Social Value“, 1909, ''Quarterly Journal of Economics''. * ''Wie studiert man Sozialwissenschaft'', 1910 (þýð. J.Z. Muller, „How to Study Social Science“, ''Society'' 2003) * „Marie Esprit Leon Walras“, 1910, ''ZfVSV''. * „Über das Wesen der Wirtschaftskrisen“, 1910, ''ZfVSV''. * '''''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''''' (þýð. 1934, '''''The Theory of Economic Development: An inquiry into profits, capital, credit, interest and the business cycle)''''' 1911. [http://books.google.com.au/books?id=-OZwWcOGeOwC&lpg=PP1&dq=Schumpeter%20The%20Theory%20of%20Economic%20Development%3A%20An%20inquiry%20into%20profits%2C%20capital%2C%20credit%2C%20interest%20and%20the%20business%20cycle&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu á ensku] * ''Economic Doctrine and Method: An historical sketch'', 1914. * „Das wissenschaftliche Lebenswerk Eugen von Böhm-Bawerks“, 1914, ZfVSV. * ''Vergangenkeit und Zukunft der Sozialwissenschaft'', 1915. * ''The Crisis of the Tax State'', 1918. * „The Sociology of Imperialism“, 1919, Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik * „Max Weber's Work“, 1920, ''Der österreichische Volkswirt''. * „Carl Menger“, 1921, ''ZfVS''. * „The Explanation of the Business Cycle“, 1927, ''Economica'' * „Social Classes in an Ethnically Homogeneous Environment“, 1927, ''Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik''. * „The Instability of Capitalism“, 1928, ''EJ''. * ''Das deutsche Finanzproblem'', 1928. * „Mitchell's Business Cycles“, 1930, ''Quarterly Journal of Economics''. * „The Present World Depression: A tentative diagnosis“, 1931, ''Economic Review''. * „The Common Sense of Econometrics“, 1933, ''Econometrica''. * „Depressions: Can we learn from past experience?“, 1934, í ''Economics of the Recovery Program''. * „The Nature and Necessity of a Price System“, 1934, ''Economic Reconstruction''. * „Review of Robinson's Economics of Imperfect Competition“, 1934, ''Journal of Political Economy''. * „The Analysis of Economic Change“, 1935, ''REStat''. * „Professor Taussig on Wages and Capital“, 1936, ''Explorations in Economics''. * „Review of Keynes's General Theory“, 1936, ''JASA''. * '''''Business Cycles: A theoretical, historical and statistical analysis of the Capitalist process''''', 1939. * „The Influence of Protective Tariffs on the Industrial Development of the United States“, 1940, ''Proceedings of AAPS''. * „Alfred Marshall's Principles: A semi-centennial appraisal“, 1941, ''Economic Review''. * „Frank William Taussig“, 1941, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. [http://books.google.com.au/books?id=6eM6YrMj46sC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu]. * „Capitalism in the Postwar World“, 1943, ''Postwar Economic Problems''. * „John Maynard Keynes“, 1946, ''Economic Review''. * „The Future of Private Enterprise in the Face of Modern Socialistic Tendencies“, 1946, Comment sauvegarder l'entreprise privée * ''Rudimentary Mathematics for Economists and Statisticians'', ásamt W.L.Crum, 1946. * „Capitalism“, 1946, ''Encyclopaedia Britannica''. * "The Decade of the Twenties", 1946, ''Economic Review''. * „The Creative Response in Economic History“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Theoretical Problems of Economic Growth“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Irving Fisher's Econometrics“, 1948, ''Econometrica''. * „There is Still Time to Stop Inflation“, 1948, ''Nation's Business''. * „Science and Ideology“, 1949, ''Economic Review''. * „Vilfredo Pareto“, 1949, ''Quarterly Journal of Economics''. * „Economic Theory and Entrepreneurial History“, 1949, Change and the Entrepreneur * „The Communist Manifesto in Sociology and Economics“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „English Economists and the State-Managed Economy“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „The Historical Approach to the Analysis of Business Cycles“, 1949, NBER Conference on Business Cycle Research. * „Wesley Clair Mitchell“, 1950, ''Quarterly Journal of Economics''. * „March into Socialism“, 1950, American ''Economic Review''. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951. [http://books.google.com.au/books?id=3n9-wqkbWUUC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] * ''Imperialism and Social Classes'', 1951 (endurpr. frá 1919, 1927) * ''Essays on Economic Topics'', 1951. * „Review of the Troops“, 1951, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''History of Economic Analysis''''', (kom út að honum látnum, ritstj. Elisabeth Boody Schumpeter), 1954. * „American Institutions and Economic Progress“, 1983, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „The Meaning of Rationality in the Social Sciences“, 1984, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „Money and Currency“, 1991, ''Social Research''. * ''Economics and Sociology of Capitalism'', 1991. [http://books.google.com.au/books?id=t61SJFv39XcC&lpg=PP1&dq=schumpeter&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] == Heimildir == ==Tilvísanir== <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] fz3ckvts0vuilanjdlum8u0n7b3p5y6 1981390 1981370 2026-10-01T22:46:37Z ~2026-53087-65 121377 /* Kapítalismi, sósíalisti og lýðræði */ 1981390 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == Schumpeter er þekktastur fyrir hagfræðiskrif um hagsveiflur, þróun hagkerfa og ekki síst hina „skapandi eyðileggingu athafnaskálda kapítalismans“ sem hann taldi forsendu nýsköpunar og framfara. === Hlutverk skapandi eyðileggingar === Framlag Shumpeters til hagfræðigreiningar og viðskipta var fjölbreytt en einkum er hann þekktur fyrir að draga fram á dagsljósið mikilvægi frumkvöðla í þróun hagkerfa til langs tíma<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The innovative organization: Viewed from the Shoulders of Schumpter, Chandler, Lazonick, et al.|höfundur=Louis Galambos|útgefandi=Johns Hopkins University}}</ref> Shumpeter taldi að þegar fyrirtækjum væri stjórnað af frumkvöðlum gætu þau notið  mikillar velgengni. Var hann þeirrar skoðunar að grundvallarvandamál í fyrirtækjarekstri væru oft komin til vegna árangurs en ekki mistaka. Hann átti þá við að það gætu skapast vandamál þegar fyrirtækið væri ekki lengur skapandi  og þyrfti þá að aðlaga menningu fyrirtækisins að nýju til að skapa [[samkeppnisforskot.]]<ref name=":0" /> Nýsköpunarfyrirtækin þyrftu þá að fara í gegnum svokallaða nýsköpunarhringrás (innovation cycle). Þróunarkenningu Shumpeters hefur verið lýst sem ,,hlutverk skapandi eyðileggingar’’sem felur í sér að síendurtekinn vöxtur er knúinn fram af nýsköpun og eftirlíkingu.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=A Short History of Economic Thought.|höfundur=Bo Sandelin|höfundur2=Hans-Michael Trautwein|höfundur 3=Richard Wundrak|ár=2016}}</ref> Tengist hlutverk skapandi eyðingar vel kenningum Schumpeters um athafmanninn þar sem nýsköpun frumkvöðla. Frumkvöðullinn fær hugmynd sem unnin er áfram þar til vara eða þjónusta verðu til sem hægt er að selja. varan er svo seld og tekur þar með hlutverk annarar vöru sem þá í einhverjum tilvikum fær að gjalda fyrir það.<ref name=":2" /> Í dag mætti nefna rafvæðingu bílaflotanns sem dæmi. [[Frumkvöðull]] byrjar að framleiða [[Rafbíll|rafmagnsbíla]] sem dregur úr þörf fyrir bíla knúna af jarðefnaeldsneyti, [[almenningur]] fer í auknum mæli að versla slíkar birfeiðar. Eftir því sem stærri hluti bíla í heiminum verður rafvæddur dregur úr þörf fyrir [[jarðefnaeldsneyti]] og sölustöðvar fyrir slíkt. í fullkomnu kerfi gætu þeir sem áður framleiddu túrbínur í bensínbíla gætu því farið að framleiða batterý í [[Rafbíll|rafmangsbíla]] og svo framvegis. Með þessu er því [[Rafmagn|rafmagnið]] að eyðingleggja fyrir bensíninu en á móti er að verða til vara sem margir telja betri fyrir heildamyndina. === Nýsköpun   === Hagkerfi þarfnast breytinga og framþrúnar til að vaxa og dafna. Schumpeter skýrði helsta drifkraft beytinga í hagkerfum vera [[nýsköpun]] og lagði mikla áherslu á að henni yrði gert hátt undir höfði. Helst þetta þónokkuð í hendur við kenningar hanns um bæði frumkvöðlastarfsemu og Mark II þar sem Schumpeter fjallar um þátt stórfyrirtækja í nýsköpun. Kenningum um [[nýsköpun]] til stuðnings fjallar Schumpeter um það hvernig [[fyrirtæki]] sem hafa náð tækniþróun á ákveðið stig hafi bara forskot til skamms tíma þar til [[Samkeppni|samkeppnin]] mætir þessum yfirburðum með svipuðum aðferðum. Til þess að stemma stigum við þetta þurfi fyrirtæki stöðugt að vinn að nýsköpun og þróun. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Hann taldi að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Capitalism, Socialism and Democracy“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Í einni þekktustu bók sinni, ''Kapítalismi, jafnaðarstefna og lýðræði'', sem kom út árið 1942 sagðist Schumpeter vera efins á framtíð kapítalismans. Shumpeters hafði aðar hugmyndir um kapitalisma en höfðu áður komið fram. Hann taldi að hagnaður væri ekki tilkominn vegna rányrkju á vinnuafli né samsöfnun fjármagns heldur vegna þess að þegar hagkerfi væri orðið staðnað þá myndi hin eðlilega hringrás hætta að fylgja sinni venjubundinni leið. Nýsköpun í tækni sem og hugvit til að gera hluti með ódýrari hætti væri ástæða hagnaðar.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Worldly Philosophers, The lives, Times and Ideas of the Great Economic Thinkers, Seventh Edition|ár=1999|höfundur=Robert L. Heilbroner}}</ref> Hann taldi að hagnaður væri afsprengi viljastyks og hæfni frumkvöðla og að sá hagnaður myndi hverfa um leið og kapítalistarnir lærðu inná nýsköpunaðferðir frumkvöðulsins.<ref name=":1" /> Schumpeter er einnig þekktur fyrir kenningu sína um [[fulltrúalýðræði]] þess efnis að það snúist um heiðarlegar og reglulegar [[kosningar]] þar sem stjórnmálamenn keppast um hylli kjósenda en eftir að umboðið sé veitt geti þeir starfað eftir eigin sannfæringu frekar en [[almannavilji|almannavilja]]. === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == ''Þekktustu verk hans feitletruð.'' * „Über die mathematische Methode der theoretischen Ökonomie“, 1906, ''ZfVSV''. * „Das Rentenprinzip in der Verteilungslehre“, 1907, ''Schmollers Jahrbuch''. * ''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie'' (ensk þýð. ''The Nature and Essence of Theoretical Economics''), 1908. * „On the Concept of Social Value“, 1909, ''Quarterly Journal of Economics''. * ''Wie studiert man Sozialwissenschaft'', 1910 (þýð. J.Z. Muller, „How to Study Social Science“, ''Society'' 2003) * „Marie Esprit Leon Walras“, 1910, ''ZfVSV''. * „Über das Wesen der Wirtschaftskrisen“, 1910, ''ZfVSV''. * '''''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''''' (þýð. 1934, '''''The Theory of Economic Development: An inquiry into profits, capital, credit, interest and the business cycle)''''' 1911. [http://books.google.com.au/books?id=-OZwWcOGeOwC&lpg=PP1&dq=Schumpeter%20The%20Theory%20of%20Economic%20Development%3A%20An%20inquiry%20into%20profits%2C%20capital%2C%20credit%2C%20interest%20and%20the%20business%20cycle&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu á ensku] * ''Economic Doctrine and Method: An historical sketch'', 1914. * „Das wissenschaftliche Lebenswerk Eugen von Böhm-Bawerks“, 1914, ZfVSV. * ''Vergangenkeit und Zukunft der Sozialwissenschaft'', 1915. * ''The Crisis of the Tax State'', 1918. * „The Sociology of Imperialism“, 1919, Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik * „Max Weber's Work“, 1920, ''Der österreichische Volkswirt''. * „Carl Menger“, 1921, ''ZfVS''. * „The Explanation of the Business Cycle“, 1927, ''Economica'' * „Social Classes in an Ethnically Homogeneous Environment“, 1927, ''Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik''. * „The Instability of Capitalism“, 1928, ''EJ''. * ''Das deutsche Finanzproblem'', 1928. * „Mitchell's Business Cycles“, 1930, ''Quarterly Journal of Economics''. * „The Present World Depression: A tentative diagnosis“, 1931, ''Economic Review''. * „The Common Sense of Econometrics“, 1933, ''Econometrica''. * „Depressions: Can we learn from past experience?“, 1934, í ''Economics of the Recovery Program''. * „The Nature and Necessity of a Price System“, 1934, ''Economic Reconstruction''. * „Review of Robinson's Economics of Imperfect Competition“, 1934, ''Journal of Political Economy''. * „The Analysis of Economic Change“, 1935, ''REStat''. * „Professor Taussig on Wages and Capital“, 1936, ''Explorations in Economics''. * „Review of Keynes's General Theory“, 1936, ''JASA''. * '''''Business Cycles: A theoretical, historical and statistical analysis of the Capitalist process''''', 1939. * „The Influence of Protective Tariffs on the Industrial Development of the United States“, 1940, ''Proceedings of AAPS''. * „Alfred Marshall's Principles: A semi-centennial appraisal“, 1941, ''Economic Review''. * „Frank William Taussig“, 1941, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. [http://books.google.com.au/books?id=6eM6YrMj46sC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu]. * „Capitalism in the Postwar World“, 1943, ''Postwar Economic Problems''. * „John Maynard Keynes“, 1946, ''Economic Review''. * „The Future of Private Enterprise in the Face of Modern Socialistic Tendencies“, 1946, Comment sauvegarder l'entreprise privée * ''Rudimentary Mathematics for Economists and Statisticians'', ásamt W.L.Crum, 1946. * „Capitalism“, 1946, ''Encyclopaedia Britannica''. * "The Decade of the Twenties", 1946, ''Economic Review''. * „The Creative Response in Economic History“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Theoretical Problems of Economic Growth“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Irving Fisher's Econometrics“, 1948, ''Econometrica''. * „There is Still Time to Stop Inflation“, 1948, ''Nation's Business''. * „Science and Ideology“, 1949, ''Economic Review''. * „Vilfredo Pareto“, 1949, ''Quarterly Journal of Economics''. * „Economic Theory and Entrepreneurial History“, 1949, Change and the Entrepreneur * „The Communist Manifesto in Sociology and Economics“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „English Economists and the State-Managed Economy“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „The Historical Approach to the Analysis of Business Cycles“, 1949, NBER Conference on Business Cycle Research. * „Wesley Clair Mitchell“, 1950, ''Quarterly Journal of Economics''. * „March into Socialism“, 1950, American ''Economic Review''. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951. [http://books.google.com.au/books?id=3n9-wqkbWUUC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] * ''Imperialism and Social Classes'', 1951 (endurpr. frá 1919, 1927) * ''Essays on Economic Topics'', 1951. * „Review of the Troops“, 1951, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''History of Economic Analysis''''', (kom út að honum látnum, ritstj. Elisabeth Boody Schumpeter), 1954. * „American Institutions and Economic Progress“, 1983, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „The Meaning of Rationality in the Social Sciences“, 1984, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „Money and Currency“, 1991, ''Social Research''. * ''Economics and Sociology of Capitalism'', 1991. [http://books.google.com.au/books?id=t61SJFv39XcC&lpg=PP1&dq=schumpeter&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] == Heimildir == ==Tilvísanir== <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] pyd7r1s76qhmvikcko85me6zj7ycxd1 1981391 1981390 2026-10-01T22:58:35Z ~2026-53087-65 121377 /* Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði */ 1981391 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == Schumpeter er þekktastur fyrir hagfræðiskrif um hagsveiflur, þróun hagkerfa og ekki síst hina „skapandi eyðileggingu athafnaskálda kapítalismans“ sem hann taldi forsendu nýsköpunar og framfara. === Hlutverk skapandi eyðileggingar === Framlag Shumpeters til hagfræðigreiningar og viðskipta var fjölbreytt en einkum er hann þekktur fyrir að draga fram á dagsljósið mikilvægi frumkvöðla í þróun hagkerfa til langs tíma<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The innovative organization: Viewed from the Shoulders of Schumpter, Chandler, Lazonick, et al.|höfundur=Louis Galambos|útgefandi=Johns Hopkins University}}</ref> Shumpeter taldi að þegar fyrirtækjum væri stjórnað af frumkvöðlum gætu þau notið  mikillar velgengni. Var hann þeirrar skoðunar að grundvallarvandamál í fyrirtækjarekstri væru oft komin til vegna árangurs en ekki mistaka. Hann átti þá við að það gætu skapast vandamál þegar fyrirtækið væri ekki lengur skapandi  og þyrfti þá að aðlaga menningu fyrirtækisins að nýju til að skapa [[samkeppnisforskot.]]<ref name=":0" /> Nýsköpunarfyrirtækin þyrftu þá að fara í gegnum svokallaða nýsköpunarhringrás (innovation cycle). Þróunarkenningu Shumpeters hefur verið lýst sem ,,hlutverk skapandi eyðileggingar’’sem felur í sér að síendurtekinn vöxtur er knúinn fram af nýsköpun og eftirlíkingu.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=A Short History of Economic Thought.|höfundur=Bo Sandelin|höfundur2=Hans-Michael Trautwein|höfundur 3=Richard Wundrak|ár=2016}}</ref> Tengist hlutverk skapandi eyðingar vel kenningum Schumpeters um athafmanninn þar sem nýsköpun frumkvöðla. Frumkvöðullinn fær hugmynd sem unnin er áfram þar til vara eða þjónusta verðu til sem hægt er að selja. varan er svo seld og tekur þar með hlutverk annarar vöru sem þá í einhverjum tilvikum fær að gjalda fyrir það.<ref name=":2" /> Í dag mætti nefna rafvæðingu bílaflotanns sem dæmi. [[Frumkvöðull]] byrjar að framleiða [[Rafbíll|rafmagnsbíla]] sem dregur úr þörf fyrir bíla knúna af jarðefnaeldsneyti, [[almenningur]] fer í auknum mæli að versla slíkar birfeiðar. Eftir því sem stærri hluti bíla í heiminum verður rafvæddur dregur úr þörf fyrir [[jarðefnaeldsneyti]] og sölustöðvar fyrir slíkt. í fullkomnu kerfi gætu þeir sem áður framleiddu túrbínur í bensínbíla gætu því farið að framleiða batterý í [[Rafbíll|rafmangsbíla]] og svo framvegis. Með þessu er því [[Rafmagn|rafmagnið]] að eyðingleggja fyrir bensíninu en á móti er að verða til vara sem margir telja betri fyrir heildamyndina. === Nýsköpun   === Hagkerfi þarfnast breytinga og framþrúnar til að vaxa og dafna. Schumpeter skýrði helsta drifkraft beytinga í hagkerfum vera [[nýsköpun]] og lagði mikla áherslu á að henni yrði gert hátt undir höfði. Helst þetta þónokkuð í hendur við kenningar hanns um bæði frumkvöðlastarfsemu og Mark II þar sem Schumpeter fjallar um þátt stórfyrirtækja í nýsköpun. Kenningum um [[nýsköpun]] til stuðnings fjallar Schumpeter um það hvernig [[fyrirtæki]] sem hafa náð tækniþróun á ákveðið stig hafi bara forskot til skamms tíma þar til [[Samkeppni|samkeppnin]] mætir þessum yfirburðum með svipuðum aðferðum. Til þess að stemma stigum við þetta þurfi fyrirtæki stöðugt að vinn að nýsköpun og þróun. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Hann taldi að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Capitalism, Socialism and Democracy“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði, sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum. === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == ''Þekktustu verk hans feitletruð.'' * „Über die mathematische Methode der theoretischen Ökonomie“, 1906, ''ZfVSV''. * „Das Rentenprinzip in der Verteilungslehre“, 1907, ''Schmollers Jahrbuch''. * ''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie'' (ensk þýð. ''The Nature and Essence of Theoretical Economics''), 1908. * „On the Concept of Social Value“, 1909, ''Quarterly Journal of Economics''. * ''Wie studiert man Sozialwissenschaft'', 1910 (þýð. J.Z. Muller, „How to Study Social Science“, ''Society'' 2003) * „Marie Esprit Leon Walras“, 1910, ''ZfVSV''. * „Über das Wesen der Wirtschaftskrisen“, 1910, ''ZfVSV''. * '''''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''''' (þýð. 1934, '''''The Theory of Economic Development: An inquiry into profits, capital, credit, interest and the business cycle)''''' 1911. [http://books.google.com.au/books?id=-OZwWcOGeOwC&lpg=PP1&dq=Schumpeter%20The%20Theory%20of%20Economic%20Development%3A%20An%20inquiry%20into%20profits%2C%20capital%2C%20credit%2C%20interest%20and%20the%20business%20cycle&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu á ensku] * ''Economic Doctrine and Method: An historical sketch'', 1914. * „Das wissenschaftliche Lebenswerk Eugen von Böhm-Bawerks“, 1914, ZfVSV. * ''Vergangenkeit und Zukunft der Sozialwissenschaft'', 1915. * ''The Crisis of the Tax State'', 1918. * „The Sociology of Imperialism“, 1919, Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik * „Max Weber's Work“, 1920, ''Der österreichische Volkswirt''. * „Carl Menger“, 1921, ''ZfVS''. * „The Explanation of the Business Cycle“, 1927, ''Economica'' * „Social Classes in an Ethnically Homogeneous Environment“, 1927, ''Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik''. * „The Instability of Capitalism“, 1928, ''EJ''. * ''Das deutsche Finanzproblem'', 1928. * „Mitchell's Business Cycles“, 1930, ''Quarterly Journal of Economics''. * „The Present World Depression: A tentative diagnosis“, 1931, ''Economic Review''. * „The Common Sense of Econometrics“, 1933, ''Econometrica''. * „Depressions: Can we learn from past experience?“, 1934, í ''Economics of the Recovery Program''. * „The Nature and Necessity of a Price System“, 1934, ''Economic Reconstruction''. * „Review of Robinson's Economics of Imperfect Competition“, 1934, ''Journal of Political Economy''. * „The Analysis of Economic Change“, 1935, ''REStat''. * „Professor Taussig on Wages and Capital“, 1936, ''Explorations in Economics''. * „Review of Keynes's General Theory“, 1936, ''JASA''. * '''''Business Cycles: A theoretical, historical and statistical analysis of the Capitalist process''''', 1939. * „The Influence of Protective Tariffs on the Industrial Development of the United States“, 1940, ''Proceedings of AAPS''. * „Alfred Marshall's Principles: A semi-centennial appraisal“, 1941, ''Economic Review''. * „Frank William Taussig“, 1941, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. [http://books.google.com.au/books?id=6eM6YrMj46sC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu]. * „Capitalism in the Postwar World“, 1943, ''Postwar Economic Problems''. * „John Maynard Keynes“, 1946, ''Economic Review''. * „The Future of Private Enterprise in the Face of Modern Socialistic Tendencies“, 1946, Comment sauvegarder l'entreprise privée * ''Rudimentary Mathematics for Economists and Statisticians'', ásamt W.L.Crum, 1946. * „Capitalism“, 1946, ''Encyclopaedia Britannica''. * "The Decade of the Twenties", 1946, ''Economic Review''. * „The Creative Response in Economic History“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Theoretical Problems of Economic Growth“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Irving Fisher's Econometrics“, 1948, ''Econometrica''. * „There is Still Time to Stop Inflation“, 1948, ''Nation's Business''. * „Science and Ideology“, 1949, ''Economic Review''. * „Vilfredo Pareto“, 1949, ''Quarterly Journal of Economics''. * „Economic Theory and Entrepreneurial History“, 1949, Change and the Entrepreneur * „The Communist Manifesto in Sociology and Economics“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „English Economists and the State-Managed Economy“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „The Historical Approach to the Analysis of Business Cycles“, 1949, NBER Conference on Business Cycle Research. * „Wesley Clair Mitchell“, 1950, ''Quarterly Journal of Economics''. * „March into Socialism“, 1950, American ''Economic Review''. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951. [http://books.google.com.au/books?id=3n9-wqkbWUUC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] * ''Imperialism and Social Classes'', 1951 (endurpr. frá 1919, 1927) * ''Essays on Economic Topics'', 1951. * „Review of the Troops“, 1951, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''History of Economic Analysis''''', (kom út að honum látnum, ritstj. Elisabeth Boody Schumpeter), 1954. * „American Institutions and Economic Progress“, 1983, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „The Meaning of Rationality in the Social Sciences“, 1984, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „Money and Currency“, 1991, ''Social Research''. * ''Economics and Sociology of Capitalism'', 1991. [http://books.google.com.au/books?id=t61SJFv39XcC&lpg=PP1&dq=schumpeter&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] == Heimildir == ==Tilvísanir== <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] lc5hqc9og8zdtn1zbsehj7f9yxa37yj 1981396 1981391 2026-10-01T23:44:21Z Axel Örn Heimisson 120400 1981396 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == Joseph Schumpeter lagði sérstaklega áherslu á nýsköpun, frumkvöðlastarfsemi og efnahagsþróun. Hann taldi frumkvöðla gegna mikilvægu hlutverki í þróun kapitalísks hagkerfis með því að innleiða nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Schumpeter er einnig þekktur fyrir hugmyndir sínar um skapandi eyðileggingu (e. creative destruction) og tengsl nýsköpunar við hagsveiflur og efnahagslegar breytingar. === Hlutverk skapandi eyðileggingar - Axel er að laga === Framlag Shumpeters til hagfræðigreiningar og viðskipta var fjölbreytt en einkum er hann þekktur fyrir að draga fram á dagsljósið mikilvægi frumkvöðla í þróun hagkerfa til langs tíma<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The innovative organization: Viewed from the Shoulders of Schumpter, Chandler, Lazonick, et al.|höfundur=Louis Galambos|útgefandi=Johns Hopkins University}}</ref> Shumpeter taldi að þegar fyrirtækjum væri stjórnað af frumkvöðlum gætu þau notið  mikillar velgengni. Var hann þeirrar skoðunar að grundvallarvandamál í fyrirtækjarekstri væru oft komin til vegna árangurs en ekki mistaka. Hann átti þá við að það gætu skapast vandamál þegar fyrirtækið væri ekki lengur skapandi  og þyrfti þá að aðlaga menningu fyrirtækisins að nýju til að skapa [[samkeppnisforskot.]]<ref name=":0" /> Nýsköpunarfyrirtækin þyrftu þá að fara í gegnum svokallaða nýsköpunarhringrás (innovation cycle). Þróunarkenningu Shumpeters hefur verið lýst sem ,,hlutverk skapandi eyðileggingar’’sem felur í sér að síendurtekinn vöxtur er knúinn fram af nýsköpun og eftirlíkingu.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=A Short History of Economic Thought.|höfundur=Bo Sandelin|höfundur2=Hans-Michael Trautwein|höfundur 3=Richard Wundrak|ár=2016}}</ref> Tengist hlutverk skapandi eyðingar vel kenningum Schumpeters um athafmanninn þar sem nýsköpun frumkvöðla. Frumkvöðullinn fær hugmynd sem unnin er áfram þar til vara eða þjónusta verðu til sem hægt er að selja. varan er svo seld og tekur þar með hlutverk annarar vöru sem þá í einhverjum tilvikum fær að gjalda fyrir það.<ref name=":2" /> Í dag mætti nefna rafvæðingu bílaflotanns sem dæmi. [[Frumkvöðull]] byrjar að framleiða [[Rafbíll|rafmagnsbíla]] sem dregur úr þörf fyrir bíla knúna af jarðefnaeldsneyti, [[almenningur]] fer í auknum mæli að versla slíkar birfeiðar. Eftir því sem stærri hluti bíla í heiminum verður rafvæddur dregur úr þörf fyrir [[jarðefnaeldsneyti]] og sölustöðvar fyrir slíkt. í fullkomnu kerfi gætu þeir sem áður framleiddu túrbínur í bensínbíla gætu því farið að framleiða batterý í [[Rafbíll|rafmangsbíla]] og svo framvegis. Með þessu er því [[Rafmagn|rafmagnið]] að eyðingleggja fyrir bensíninu en á móti er að verða til vara sem margir telja betri fyrir heildamyndina. === Nýsköpun  - Axel er að laga === Hagkerfi þarfnast breytinga og framþrúnar til að vaxa og dafna. Schumpeter skýrði helsta drifkraft beytinga í hagkerfum vera [[nýsköpun]] og lagði mikla áherslu á að henni yrði gert hátt undir höfði. Helst þetta þónokkuð í hendur við kenningar hanns um bæði frumkvöðlastarfsemu og Mark II þar sem Schumpeter fjallar um þátt stórfyrirtækja í nýsköpun. Kenningum um [[nýsköpun]] til stuðnings fjallar Schumpeter um það hvernig [[fyrirtæki]] sem hafa náð tækniþróun á ákveðið stig hafi bara forskot til skamms tíma þar til [[Samkeppni|samkeppnin]] mætir þessum yfirburðum með svipuðum aðferðum. Til þess að stemma stigum við þetta þurfi fyrirtæki stöðugt að vinn að nýsköpun og þróun. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Hann taldi að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Capitalism, Socialism and Democracy“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði, sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum. === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == ''Þekktustu verk hans feitletruð.'' * „Über die mathematische Methode der theoretischen Ökonomie“, 1906, ''ZfVSV''. * „Das Rentenprinzip in der Verteilungslehre“, 1907, ''Schmollers Jahrbuch''. * ''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie'' (ensk þýð. ''The Nature and Essence of Theoretical Economics''), 1908. * „On the Concept of Social Value“, 1909, ''Quarterly Journal of Economics''. * ''Wie studiert man Sozialwissenschaft'', 1910 (þýð. J.Z. Muller, „How to Study Social Science“, ''Society'' 2003) * „Marie Esprit Leon Walras“, 1910, ''ZfVSV''. * „Über das Wesen der Wirtschaftskrisen“, 1910, ''ZfVSV''. * '''''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''''' (þýð. 1934, '''''The Theory of Economic Development: An inquiry into profits, capital, credit, interest and the business cycle)''''' 1911. [http://books.google.com.au/books?id=-OZwWcOGeOwC&lpg=PP1&dq=Schumpeter%20The%20Theory%20of%20Economic%20Development%3A%20An%20inquiry%20into%20profits%2C%20capital%2C%20credit%2C%20interest%20and%20the%20business%20cycle&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu á ensku] * ''Economic Doctrine and Method: An historical sketch'', 1914. * „Das wissenschaftliche Lebenswerk Eugen von Böhm-Bawerks“, 1914, ZfVSV. * ''Vergangenkeit und Zukunft der Sozialwissenschaft'', 1915. * ''The Crisis of the Tax State'', 1918. * „The Sociology of Imperialism“, 1919, Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik * „Max Weber's Work“, 1920, ''Der österreichische Volkswirt''. * „Carl Menger“, 1921, ''ZfVS''. * „The Explanation of the Business Cycle“, 1927, ''Economica'' * „Social Classes in an Ethnically Homogeneous Environment“, 1927, ''Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik''. * „The Instability of Capitalism“, 1928, ''EJ''. * ''Das deutsche Finanzproblem'', 1928. * „Mitchell's Business Cycles“, 1930, ''Quarterly Journal of Economics''. * „The Present World Depression: A tentative diagnosis“, 1931, ''Economic Review''. * „The Common Sense of Econometrics“, 1933, ''Econometrica''. * „Depressions: Can we learn from past experience?“, 1934, í ''Economics of the Recovery Program''. * „The Nature and Necessity of a Price System“, 1934, ''Economic Reconstruction''. * „Review of Robinson's Economics of Imperfect Competition“, 1934, ''Journal of Political Economy''. * „The Analysis of Economic Change“, 1935, ''REStat''. * „Professor Taussig on Wages and Capital“, 1936, ''Explorations in Economics''. * „Review of Keynes's General Theory“, 1936, ''JASA''. * '''''Business Cycles: A theoretical, historical and statistical analysis of the Capitalist process''''', 1939. * „The Influence of Protective Tariffs on the Industrial Development of the United States“, 1940, ''Proceedings of AAPS''. * „Alfred Marshall's Principles: A semi-centennial appraisal“, 1941, ''Economic Review''. * „Frank William Taussig“, 1941, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. [http://books.google.com.au/books?id=6eM6YrMj46sC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu]. * „Capitalism in the Postwar World“, 1943, ''Postwar Economic Problems''. * „John Maynard Keynes“, 1946, ''Economic Review''. * „The Future of Private Enterprise in the Face of Modern Socialistic Tendencies“, 1946, Comment sauvegarder l'entreprise privée * ''Rudimentary Mathematics for Economists and Statisticians'', ásamt W.L.Crum, 1946. * „Capitalism“, 1946, ''Encyclopaedia Britannica''. * "The Decade of the Twenties", 1946, ''Economic Review''. * „The Creative Response in Economic History“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Theoretical Problems of Economic Growth“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Irving Fisher's Econometrics“, 1948, ''Econometrica''. * „There is Still Time to Stop Inflation“, 1948, ''Nation's Business''. * „Science and Ideology“, 1949, ''Economic Review''. * „Vilfredo Pareto“, 1949, ''Quarterly Journal of Economics''. * „Economic Theory and Entrepreneurial History“, 1949, Change and the Entrepreneur * „The Communist Manifesto in Sociology and Economics“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „English Economists and the State-Managed Economy“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „The Historical Approach to the Analysis of Business Cycles“, 1949, NBER Conference on Business Cycle Research. * „Wesley Clair Mitchell“, 1950, ''Quarterly Journal of Economics''. * „March into Socialism“, 1950, American ''Economic Review''. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951. [http://books.google.com.au/books?id=3n9-wqkbWUUC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] * ''Imperialism and Social Classes'', 1951 (endurpr. frá 1919, 1927) * ''Essays on Economic Topics'', 1951. * „Review of the Troops“, 1951, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''History of Economic Analysis''''', (kom út að honum látnum, ritstj. Elisabeth Boody Schumpeter), 1954. * „American Institutions and Economic Progress“, 1983, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „The Meaning of Rationality in the Social Sciences“, 1984, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „Money and Currency“, 1991, ''Social Research''. * ''Economics and Sociology of Capitalism'', 1991. [http://books.google.com.au/books?id=t61SJFv39XcC&lpg=PP1&dq=schumpeter&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] == Heimildir == ==Tilvísanir== <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] equ9xv7ajmv6o2aaayyxhgk30tk4fgm 2 193039 1981314 2026-10-01T13:41:31Z Axel Örn Heimisson 120400 Axel Örn Heimisson færði [[Notandi:Axel Örn Heimisson/sandkassi/Joseph Schmpeter]] á [[Notandi:Axel Örn Heimisson/sandkassi/Joseph Schumpeter]] 1981314 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Notandi:Axel Örn Heimisson/sandkassi/Joseph Schumpeter]] bwubzfgzckjptckn9r9z4ndpyvf4tjo 0 193040 1981318 2026-10-01T14:42:38Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Ryūnosuke Akutagawa]] 1981318 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Ryūnosuke Akutagawa]] h4in6n748bfqphn07622euzg5vfcvhb 2 193041 1981321 2026-10-01T15:21:31Z Katrín S. Scheving Thorsteinsson 120444 Uppfærð grein um Böhm-Bawerk 1981321 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Eugen von Böhm-Bawerk | mynd = 1Bawerk.png | myndatexti = Eugen von Böhm-Bawerk | fæðingardagur = [[12. febrúar]] [[1851]] | fæðingarstaður = [[Brünn]], [[Austurríska keisaradæmið|austurríska keisaradæminu]] (nú [[Brno]], [[Tékkland]]i) | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1914|8|27|1851|2|12}} | dauðastaður = [[Kramsach]], [[Austurríki-Ungverjaland]]i | þjóðerni = [[Austurríki|Austurrískur]] | starf = Hagfræðingur, prófessor og fjármálaráðherra | hagfræðistefna = [[Austurrísku hagfræðingarnir|Austurríski skólinn]] | áhrifavaldar = [[Carl Menger]] | hafði_áhrif_á = [[Joseph Schumpeter]], [[Ludwig von Mises]], [[Henryk Grossman]] }} Eugen von Böhm-Bawerk (1851–1914) var austurrískur hagfræðingur og einn af helstu fulltrúum [[Austurríski hagfræðiskólinn|austurríska hagfræðiskólans]]. Hann byggði á hugmyndum [[Carl Menger|Carls Mengers]] og er einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um fjármagn og vexti.<ref>Harry Landreth og David C. Colander, ''History of Economic Thought'', 4. útg. (Boston: Houghton Mifflin, 2002), 248.</ref> Í kenningum sínum lagði Böhm-Bawerk sérstaka áherslu á hlutverk tíma í framleiðslu og á það hvernig einstaklingar meta verðmæti í nútíð samanborið við sambærileg verðmæti í framtíðinni.<ref>Steven Horwitz, „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), 274–275; Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak, ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. (Abingdon og New York: Routledge, 2014), 58–59.</ref> Hann þróaði meðal annars kenningar um tengsl tíma, fjármagns og framleiðslu og setti fram skýringu á því hvers vegna vextir myndast.<ref>Horwitz, „The Austrian Marginalists,“ 274–275; Sandelin, Trautwein og Wundrak, ''A Short History of Economic Thought'', 58–59.</ref> Böhm-Bawerk gegndi jafnframt akademískum störfum og opinberum embættum og var meðal annars fjármálaráðherra Austurríkis. Auk framlags síns til fjármagns- og vaxtakenninga varð hann þekktur fyrir gagnrýni sína á hagfræðikenningar [[Karl Marx|Karls Marx]]. == Ævi og menntun == Eugen von Böhm-Bawerk fæddist 12. febrúar 1851 í [[Brno|Brünn]] í Mæri, sem þá tilheyrði [[Austurríska keisaradæmið|austurríska keisaradæminu]].<ref>Universität Wien, „Eugen Böhm Ritter von Bawerk, o. Univ.-Prof. Dr.,“ ''650 plus – Geschichte der Universität Wien''.</ref> Hann stundaði nám í lögfræði og stjórnsýslufræðum við [[Háskólinn í Vín|Háskólann í Vín]] á árunum 1868–1872. Að námi loknu hóf hann störf við fjármálastjórn Neðra-Austurríkis og lauk doktorsprófi í lögfræði frá Háskólanum í Vín árið 1875.<ref>Christoph Limbeck-Lilienau og Dieter Schweizer, „Von der Kapitaltheorie zur Einkommenssteuer,“ ''650 plus – Geschichte der Universität Wien'' (Universität Wien, 2021).</ref> Að loknu doktorsprófi hélt Böhm-Bawerk áfram námi og rannsóknum við háskólana í Heidelberg, Leipzig og Jena. Þar kynnti hann sér meðal annars stjórnmálahagfræði og félagsvísindi.<ref>Limbeck-Lilienau og Schweizer, „Von der Kapitaltheorie zur Einkommenssteuer.“</ref> Á þessum tíma kynntist hann hugmyndum Carls Mengers, sem urðu mikilvægur grundvöllur að síðari hagfræðikenningum hans. Böhm-Bawerk varð síðar einn af helstu fulltrúum austurríska hagfræðiskólans ásamt Menger og [[Friedrich von Wieser]].<ref>Landreth og Colander, ''History of Economic Thought'', 248.</ref> Böhm-Bawerk og Wieser voru nánir vinir og urðu síðar mágar. Báðir byggðu áfram á hugmyndum Mengers og gegndu mikilvægu hlutverki í þróun annarrar kynslóðar austurríska hagfræðiskólans.<ref>Landreth og Colander, ''History of Economic Thought'', 248.</ref> Árið 1880 öðlaðist Böhm-Bawerk kennsluréttindi á háskólastigi í stjórnmálahagfræði við Háskólann í Vín, sem markaði upphaf akademísks starfsferils hans.<ref>Universität Wien, „Eugen Böhm Ritter von Bawerk, o. Univ.-Prof. Dr.“</ref> == Störf og opinber ferill == Böhm-Bawerk starfaði bæði innan háskólasamfélagsins og í opinberri stjórnsýslu. Árið 1881 hóf hann kennslu við Háskólann í Innsbruck. Þar varð hann prófessor árið 1884 og starfaði til ársins 1889. Á þessum árum þróaði hann jafnframt hugmyndir sínar um fjármagn og vexti og vann að verkinu ''Kapital und Kapitalzins'', sem varð eitt helsta verk hans.<ref>Limbeck-Lilienau og Schweizer, „Von der Kapitaltheorie zur Einkommenssteuer.“</ref> Árið 1889 yfirgaf Böhm-Bawerk háskólastarfið og hóf störf í austurríska fjármálaráðuneytinu. Þar tók hann meðal annars þátt í undirbúningi umbóta á beinum sköttum. Hann gegndi síðar embætti fjármálaráðherra þrisvar sinnum, fyrst árið 1895, síðan á árunum 1897–1898 og loks frá 1900 til 1904.<ref>Limbeck-Lilienau og Schweizer, „Von der Kapitaltheorie zur Einkommenssteuer.“</ref> Í störfum sínum í ríkisfjármálum lagði hann áherslu á jafnvægi í ríkisfjármálum og kom að undirbúningi skattbreytinga sem meðal annars fólu í sér stighækkandi tekjuskatt.<ref>Limbeck-Lilienau og Schweizer, „Von der Kapitaltheorie zur Einkommenssteuer.“</ref> Árið 1904 lét Böhm-Bawerk af embætti fjármálaráðherra og sneri aftur til fræðistarfa. Hann tók þá við prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði við Háskólann í Vín, þar sem hann kenndi til dauðadags árið 1914.<ref>Universität Wien, „Eugen Böhm Ritter von Bawerk, o. Univ.-Prof. Dr.“</ref> Á síðari hluta starfsferils síns gegndi hann jafnframt áberandi hlutverki innan austurrísks fræðasamfélags og var forseti austurrísku vísindaakademíunnar frá 1911 til 1914.<ref>Österreichische Akademie der Wissenschaften, „Eugen von Böhm-Bawerk,“ ''175 Jahre Österreichische Akademie der Wissenschaften''.</ref> == Hagfræðikenningar og framlag == Böhm-Bawerk var einn af helstu hagfræðingum annarrar kynslóðar austurríska hagfræðiskólans. Hann byggði á hugmyndum Carls Mengers og er einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um fjármagn og vexti.<ref>Landreth og Colander, ''History of Economic Thought'', 248.</ref> Tími gegnir lykilhlutverki í kenningum hans, bæði vegna þess að framleiðsla tekur tíma og vegna þess að einstaklingar geta metið verðmæti í nútíð öðruvísi en sambærileg verðmæti í framtíðinni.<ref>Sandelin, Trautwein og Wundrak, ''A Short History of Economic Thought'', 58–59.</ref> === Fjármagnskenning === Mikilvægur þáttur í fjármagnskenningu Böhm-Bawerks var sú hugmynd að lengri og óbeinni framleiðsluaðferðir gætu verið afkastameiri en styttri og beinni aðferðir. Með óbeinum framleiðsluaðferðum er átt við að tíma og auðlindum sé fyrst varið í að framleiða tæki eða önnur aðföng sem síðan eru notuð við framleiðslu endanlegra gæða. Lengri framleiðsluferli fela því í sér fleiri framleiðslustig og meiri notkun fjármagns. Slík framleiðsluferli gætu aukið endanlega framleiðslu.<ref>Horwitz, „The Austrian Marginalists,“ 274–275.</ref> Einfalt dæmi um þessa hugmynd eru fiskveiðar. Í stað þess að reyna að veiða fisk strax með höndunum getur einstaklingur fyrst varið tíma í að útbúa veiðistöng eða net. Framleiðsla veiðitækisins seinkar neyslu í upphafi en getur aukið afköst síðar. Dæmið sýnir þannig hvernig notkun fjármagns og lengra framleiðsluferli geta aukið framleiðni.<ref>Sandelin, Trautwein og Wundrak, ''A Short History of Economic Thought'', 58.</ref> Böhm-Bawerk reyndi einnig að setja fram mælikvarða á lengd framleiðsluferlisins með hugtakinu „meðalframleiðslutími“. Hugtakið sætti þó gagnrýni, meðal annars vegna erfiðleika við að ákvarða lengd framleiðsluferlis og hvernig vega ætti mismunandi aðföng innan þess.<ref>Horwitz, „The Austrian Marginalists,“ 275–276.</ref> === Vaxtakenning === Vaxtakenning Böhm-Bawerks tengdist fjármagnskenningu hans náið. Hann taldi að núverandi verðmæti væru að jafnaði metin meira en sambærileg verðmæti sem yrðu aðeins tiltæk í framtíðinni. Mismunurinn á mati núverandi verðmæta og framtíðarverðmæta var því mikilvægur þáttur í skýringu hans á tilvist vaxta.<ref>Sandelin, Trautwein og Wundrak, ''A Short History of Economic Thought'', 58.</ref> Böhm-Bawerk nefndi þrjár meginástæður fyrir þessum mun. Í fyrsta lagi gæti fólk vænst þess að hafa meira af verðmætum til ráðstöfunar í framtíðinni og jaðarnyt þeirra því orðið minna. Í öðru lagi taldi hann að fólk legði almennt minna vægi á þarfir og ánægju í framtíðinni en í nútíð. Í þriðja lagi tengdi hann muninn við framleiðslu: tímafrekari og óbeinni framleiðsluaðferðir gætu verið afkastameiri.<ref>Sandelin, Trautwein og Wundrak, ''A Short History of Economic Thought'', 58.</ref> Þannig tengdi Böhm-Bawerk skýringu sína á vöxtum bæði við mat einstaklinga á verðmætum í nútíð og framtíð og við framleiðslu yfir lengri tíma.<ref>Sandelin, Trautwein og Wundrak, ''A Short History of Economic Thought'', 58–59.</ref> == Gagnrýni á Karl Marx == Böhm-Bawerk er einnig þekktur fyrir gagnrýni sína á hagfræðikenningar Karls Marx. Gagnrýni hans beindist einkum að vinnugildiskenningu Marx og tengslum hennar við kenningar hans um verð, hagnað og arðrán. Samkvæmt Marx réðst verðmæti vöru af þeim vinnutíma sem þurfti til að framleiða hana. Marx hélt því jafnframt fram að vinnuafl gæti skapað meira verðmæti en sem næmi launum verkafólks. Þessi mismunur myndaði það sem Marx nefndi umframvirði og var grundvöllur kenningar hans um arðrán verkafólks.<ref>Sandelin, Trautwein og Wundrak, ''A Short History of Economic Thought'', 33–35.</ref> Gagnrýni Böhm-Bawerks beindist meðal annars að sambandi fyrsta og þriðja bindis ''Das Kapital''. Hann taldi að ósamræmi væri á milli vinnugildiskenningarinnar sem sett var fram í fyrsta bindinu og skýringar Marx á verði og hagnaði í þriðja bindinu. Að mati Böhm-Bawerks hafði Marx ekki sýnt með fullnægjandi hætti hvernig verðmæti, sem samkvæmt vinnugildiskenningunni byggðist á vinnu, samræmdist verði og hagnaðarhlutföllum í raunverulegum viðskiptum.<ref>Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'' (New York: Oxford University Press, 1954), 597–598.</ref> [[Joseph Schumpeter]] fjallaði síðar um þessa gagnrýni og taldi að Böhm-Bawerk hefði túlkað gildiskenningu Marx um of í anda [[David Ricardo|Davids Ricardo]]. Að mati Schumpeters leiddi sú túlkun til þess að Böhm-Bawerk næði ekki að fullu utan um samband verðmætis og verðs í kenningu Marx. Schumpeter taldi þó ekki að það gerði öll gagnrýnisatriði Böhm-Bawerks ógild.<ref>Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', 597–598.</ref> Gagnrýni Böhm-Bawerks varð þannig hluti af víðari fræðilegri umræðu um vinnugildiskenningu Marx og samband verðmætis, verðs og hagnaðar. == Áhrif og arfleifð == Böhm-Bawerk hafði veruleg áhrif á þróun austurríska hagfræðiskólans, einkum með kenningum sínum um fjármagn, tíma og vexti. Kenningar hans um tímafrekar og óbeinar framleiðsluaðferðir og tímaval urðu mikilvægur hluti af umræðu austurríska skólans um fjármagn og vexti.<ref>Horwitz, „The Austrian Marginalists,“ 274–276.</ref> Joseph Schumpeter taldi framlag Böhm-Bawerks til vaxtakenninga sérstaklega mikilvægt. Í umfjöllun sinni um kenningu hans lagði Schumpeter áherslu á þá hugmynd að vextir tengdust skiptum á milli verðmæta í nútíð og framtíð og að núverandi verðmæti hefðu að jafnaði yfirverð gagnvart framtíðarverðmætum. Kenning Böhm-Bawerks varð jafnframt mikilvægur útgangspunktur fyrir síðari umræður um eðli vaxta, þar á meðal hjá hagfræðingum sem gagnrýndu einstaka þætti hennar.<ref>Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', 928–929.</ref> Ekki urðu þó allir hlutar kenninga Böhm-Bawerks jafn langlífir. Hugmynd hans um „meðalframleiðslutíma“ sætti gagnrýni vegna erfiðleika við að mæla framleiðslutíma og vega saman mismunandi aðföng. Síðari hagfræðingar innan austurríska skólans yfirgáfu því að miklu leyti þann hluta kenningarinnar.<ref>Horwitz, „The Austrian Marginalists,“ 275–276.</ref> Framlag hans til greiningar á tengslum tíma, fjármagns og vaxta hélt engu að síður áfram að hafa áhrif á þróun austurrískrar hagfræði. == Tilvísanir == {{Reflist}} == Heimildir == * Horwitz, Steven. 2003. „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstýrt af Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 262–277. Oxford: Blackwell Publishing. * Landreth, Harry, og David C. Colander. 2002. ''History of Economic Thought''. 4. útg. Boston: Houghton Mifflin. * Limbeck-Lilienau, Christoph, og Dieter Schweizer. 2021. „Von der Kapitaltheorie zur Einkommenssteuer.“ ''650 plus – Geschichte der Universität Wien''. Universität Wien. [https://geschichte.univie.ac.at/de/artikel/von-der-kapitaltheorie-zur-einkommenssteuer] * Österreichische Akademie der Wissenschaften. „Eugen von Böhm-Bawerk.“ ''175 Jahre Österreichische Akademie der Wissenschaften''. Skoðað 1. október 2026. [https://www.oeaw.ac.at/175-jahre/personen/tafel] * Sandelin, Bo, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak. 2014. ''A Short History of Economic Thought''. 3. útg. Abingdon og New York: Routledge. * Schumpeter, Joseph A. 1954. ''History of Economic Analysis''. New York: Oxford University Press. * Universität Wien. „Eugen Böhm Ritter von Bawerk, o. Univ.-Prof. Dr.“ ''650 plus – Geschichte der Universität Wien''. Skoðað 1. október 2026. [https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/eugen-bohm-ritter-von-bawerk-prof-dr] sq78eizt4ll5b19oxpnfxso4rp08tph 0 193042 1981352 2026-10-01T19:08:27Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Persóna | nafn = Emma Hamilton | mynd = George Romney - Emma Hart in a Straw Hat.jpg | myndatexti = Málverk af Emmu sautján ára eftir [[George Romney]], {{circa}} 1782. | fæðingarnafn = Amy Lyon | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1765|4|26}} | fæðingarstaður = [[Ness]], [[Cheshire]], [[England]]i | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1815|1|15|1765|4|26}} | dánarstaður = [[Calais]], [[Frakkland]]i | þjóðerni...“ 1981352 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Emma Hamilton | mynd = George Romney - Emma Hart in a Straw Hat.jpg | myndatexti = Málverk af Emmu sautján ára eftir [[George Romney]], {{circa}} 1782. | fæðingarnafn = Amy Lyon | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1765|4|26}} | fæðingarstaður = [[Ness]], [[Cheshire]], [[England]]i | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1815|1|15|1765|4|26}} | dánarstaður = [[Calais]], [[Frakkland]]i | þjóðerni = [[Bretland|Bresk]] | þekkt_fyrir = Að vera ástkona [[Horatio Nelson]]s | maki = {{gifting|[[Sir William Hamilton]]|1791|1803|orsök=dó}} | börn = Emma Carew<br>[[Horatia Nelson]] }} '''Emma, lafði Hamilton''' (fædd undir nafninu '''Amy Lyon'''; 26. apríl 1765 – 15. janúar 1815), var ensk fylgdarkona sem varð fræg sem ástkona flotaforingjans [[Horatio Nelson]]s og sem fyrirsæta listamannsins [[George Romney]]. ==Æviágrip== Emma Hamilton fæddist undir nafninu Amy Lyon árið 1765 í [[Ness]] í [[Cheshire]] á Englandi. Faðir hennar, sem var fátækur smiður, lést innan við ári eftir að hún fæddist. Móðir hennar vann fyrir sér sem heimilishjálp og kokkur. Þegar Amy varð 13 ára byrjaði hún að vinna sem stofustúlka hjá lækni að nafni Honoratus Leigh Thomas. Tveimur árum síðar fluttu mæðgurnar til [[London]], þar sem Amy varð fljótt ástkona ríks aðalsmanns. Þegar hún varð ólétt sleit hann sambandi þeirra og hún varð að flytja til móðursystur sinnar til að fæða barnið í heimaþorpi hennar.<ref name=heb>{{Tímarit.is|7943848|Lady Hamilton|blað=[[Heima er bezt]]|útgáfudagsetning=1. maí 2009|blaðsíða=206–210|höfundur=Ólafur Ragnarsson}}</ref> Amy hóf bréfaskipti við [[Charles Francis Greville|Charles Greville]], annan aðalsmann sem hún hafði kynnst á meðan á fyrra sambandinu stóð, og svo fór að hann tók Amy fyrir ástkonu og tók þær mæðgurnar inn á heimili sitt. Hjá Greville tók hún upp nafnið Emma Hart og hlaut þjálfun í siðum hefðardama. Greville kynnti hana fyrir andlitsmálaranum [[George Romney]], sem heillaðist af fegurð hennar og málaði fjölda mynda með hana sem fyrirsætu.<ref name=heb/> Romney málaði fleiri en 23 myndir af Emmu, þar sem hún birtist í margvíslegum hlutverkum, meðal annars sem [[völva]], [[Jóhanna af Örk]], [[María Magdalena]] og [[Bakkynjur|bakkynja]].<ref>{{Tímarit.is|3615324|Spunakonan|blað=[[Sunnudagsblaðið]]|útgáfudagsetning=11. september 1960|blaðsíða=2–3}}</ref><ref>{{Tímarit.is|8006710|Hin guðdómlega kona|blað=[[Úrval]]|útgáfudagsetning=1. ágúst 1969|blaðsíða=25–28}}</ref> Greville hafði hug á að eignast auðuga eiginkonu til að fjármagna listaverkasöfnun sína og bjó því svo um hnútana að Emma flutti til frænda hans, [[Sir William Hamilton|Sir Williams Hamilton]], sem var sendiherra Breta í [[Konungsríkið Napólí|Konungsríkinu Napólí]]. Emma fór óviljug til Sir Williams en gerðist fljótt ástkona hans. Fimm árum síðar, árið 1791, giftist Emma Sir William í Marylebone-kirkjunni í London með leyfi [[Georg 3.|Georgs 3. Bretakonungs]]. Emma var þaðan af þekkt sem lafði Hamilton.<ref name=heb/> Sir William hafði mikil not af Emmu við hirðina í Napólí. Hún varð trúnaðarvinkona [[María Karólína af Austurríki|Maríu Karólínu drottningar]] og öðlaðist viss pólitísk áhrif.<ref name=vikan>{{Tímarit.is|4483450|Lafðin og lávarðurinn|blað=[[Vikan]]|útgáfudagsetning=10. nóvember 1977|blaðsíða=48–51}}</ref> Emma kynntist [[Horatio Nelson]], þá skipstjóra í [[Konunglegi breski sjóherinn|breska sjóhernum]], í september árið 1793 þegar hann sigldi á herskipi sínu, ''Agamemnon'', til Napólí á tíma [[Fyrsta bandalagsstríðið|fyrsta bandalagsstríðs]] [[Frönsku byltingarstríðin|frönsku byltingarstríðanna]].<ref name=heb/> Emma hjálpaði Nelson að telja [[Ferdinand 1. af Sikileyjunum tveimur|Ferdinand 1.]], konung Napólí, á að veita Bretum aðstoð í stríðinu gegn Frökkum. Nelson dvaldi í tólf daga í Napólí og á þeim tíma felldu þau Emma hugi saman.<ref name=ht>{{Tímarit.is|3580674|Aðmírállinn og Emma Hamilton|blað=[[Heimilistíminn]]|útgáfudagsetning=29. júlí 1976|blaðsíða=4–7}}</ref> ===Samband við Nelson=== [[Mynd: Admiral Nelson und Lady Hamilton in Neapel.jpg|thumb|right|Ímynduð mynd af Nelson og Emmu Hamilton í Napólí.]] Næstu árin eftir kynni þeirra varð Nelson ein þekktasta stríðshetja Bretlands vegna sigra sinna gegn Frökkum, sér í lagi vegna sigursins í [[Orrustan um Níl|orrustunni um Níl]] 1798.<ref name=ht/> Þau Emma hittust næst þegar Nelson kom til Napólí á ný árið 1798. Þegar her Frakka nálgaðist Napólí urðu konungshjónin Ferdinand og María Karólína að flýja til [[Palermó]]. Það var Emma sem leiðbeindi konungshjónunum gegnum leynigöng í höll þeirra niður að höfninni en Nelson skipulagði flótta þeirra til [[Sikiley]]jar.<ref name=heb/> Emma taldi Nelson á að reyna að vinna krúnuna aftur fyrir Ferdinand, jafnvel þótt það bryti í bága við skipanir hans.<ref name=ht/> Í Palermó taldi Emma eiginmann sinn á að leyfa Nelson að búa með þeim. Ástarsamband þeirra Nelsons hófst fyrir alvöru á meðan hann var gestur hjá Hamilton-hjónunum í tvo mánuði í Palermó og varð opið leyndarmál.<ref name=heb/> Árið 1799 gerði Konungsríkið Napólí friðarsamning við Frakkland og því fengu konungshjónin að snúa heim. Nelson óhlýðnaðist skipunum um að verja eyjuna [[Minorca]] og fór þess í stað með konungshjónunum til Napólí, að því er virðist til að vera með Emmu. Emma var þarna orðin ófrísk og á allra vörum var að Nelson væri faðirinn.<ref name=heb/> Árið 1800 var Sir William Hamilton kallaður heim til Bretlands frá sendiherrastörfum. Hamilton-hjónin fóru, ásamt Nelson, landleiðina gegnum [[Vín (Austurríki)|Vín]] og [[Hamborg]] til Bretlands á kostnað Nelsons. Í London hittu Hamilton-hjónin Fanny, eiginkonu Nelsons. Opinskátt samband þeirra Nelsons og Emmu leiddi til þess að Fanny yfirgaf heimili hans, án þess þó að skilja formlega við hann. Þegar Emma fæddi dóttur 29. janúar 1801 var hún nefnd [[Horatia Nelson|Horatia]] og alkunna var að hún var dóttir Nelsons.<ref name=vikan/> Sir William Hamilton lést árið 1803 og arfleiddi Emmu af öllum eignum sínum. Í erfðaskrá sinni gaf hann í skyn tryggð Emmu við sig þrátt fyrir samband þeirra Nelsons. Emma og Nelson gátu þó ekki gifst þar sem Fanny neitaði að fallast á að veita Nelson lögskilnað.<ref name=heb/> Nelson féll í valinn eftir frægasta sigur sinn í [[Orrustan við Trafalgar|orrustunni við Trafalgar]] 21. október 1805. Bresk yfirvöld virtu ekki erfðaskrá hans hvað varðaði Emmu Hamilton, enda voru þau aldrei gift. Fjárhagur Emmu versnaði mikið eftir dauða Nelsons og hún varð svo skuldum vafin að hún varð að dvelja í skuldafangelsi um skeið. Eftir að henni var sleppt flutti hún í kyrrþey til Frakklands og settist að í [[Calais]]. Þar lagðist hún í drykkju og ópíumneyslu og lést þann 15. janúar árið 1815.<ref name=heb/> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Hamilton, Emma}} {{fd|1765|1815}} [[Flokkur:Breskar fyrirsætur]] amkpxgaoz2uq5oo1ip5juout4h9gxh0 1981357 1981352 2026-10-01T19:27:48Z TKSnaevarr 53243 1981357 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Emma Hamilton | mynd = George Romney - Emma Hart in a Straw Hat.jpg | myndatexti = Málverk af Emmu sautján ára eftir [[George Romney]], {{circa}} 1782. | fæðingarnafn = Amy Lyon | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1765|4|26}} | fæðingarstaður = [[Ness]], [[Cheshire]], [[England]]i | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1815|1|15|1765|4|26}} | dánarstaður = [[Calais]], [[Frakkland]]i | þjóðerni = [[Bretland|Bresk]] | þekkt_fyrir = Að vera ástkona [[Horatio Nelson]]s | maki = {{gifting|[[Sir William Hamilton]]|1791|1803|orsök=dó}} | börn = Emma Carew<br>[[Horatia Nelson]] }} '''Emma, lafði Hamilton''' (fædd undir nafninu '''Amy Lyon'''; 26. apríl 1765 – 15. janúar 1815), var ensk fylgdarkona sem varð fræg sem [[Frilla|ástkona]] flotaforingjans [[Horatio Nelson]]s og sem fyrirsæta listamannsins [[George Romney]]. ==Æviágrip== Emma Hamilton fæddist undir nafninu Amy Lyon árið 1765 í [[Ness]] í [[Cheshire]] á Englandi. Faðir hennar, sem var fátækur smiður, lést innan við ári eftir að hún fæddist. Móðir hennar vann fyrir sér sem heimilishjálp og kokkur. Þegar Amy varð 13 ára byrjaði hún að vinna sem stofustúlka hjá lækni að nafni Honoratus Leigh Thomas. Tveimur árum síðar fluttu mæðgurnar til [[London]], þar sem Amy varð fljótt ástkona ríks aðalsmanns. Þegar hún varð ólétt sleit hann sambandi þeirra og hún varð að flytja til móðursystur sinnar til að fæða barnið í heimaþorpi hennar.<ref name=heb>{{Tímarit.is|7943848|Lady Hamilton|blað=[[Heima er bezt]]|útgáfudagsetning=1. maí 2009|blaðsíða=206–210|höfundur=Ólafur Ragnarsson}}</ref> Amy hóf bréfaskipti við [[Charles Francis Greville|Charles Greville]], annan aðalsmann sem hún hafði kynnst á meðan á fyrra sambandinu stóð, og svo fór að hann tók Amy fyrir ástkonu og tók þær mæðgurnar inn á heimili sitt. Hjá Greville tók hún upp nafnið Emma Hart og hlaut þjálfun í siðum hefðardama. Greville kynnti hana fyrir andlitsmálaranum [[George Romney]], sem heillaðist af fegurð hennar og málaði fjölda mynda með hana sem fyrirsætu.<ref name=heb/> Romney málaði fleiri en 23 myndir af Emmu, þar sem hún birtist í margvíslegum hlutverkum, meðal annars sem [[völva]], [[Jóhanna af Örk]], [[María Magdalena]] og [[Bakkynjur|bakkynja]].<ref>{{Tímarit.is|3615324|Spunakonan|blað=[[Sunnudagsblaðið]]|útgáfudagsetning=11. september 1960|blaðsíða=2–3}}</ref><ref>{{Tímarit.is|8006710|Hin guðdómlega kona|blað=[[Úrval]]|útgáfudagsetning=1. ágúst 1969|blaðsíða=25–28}}</ref> Greville hafði hug á að eignast auðuga eiginkonu til að fjármagna listaverkasöfnun sína og bjó því svo um hnútana að Emma flutti til frænda hans, [[Sir William Hamilton|Sir Williams Hamilton]], sem var sendiherra Breta í [[Konungsríkið Napólí|Konungsríkinu Napólí]]. Emma fór óviljug til Sir Williams en gerðist fljótt ástkona hans. Fimm árum síðar, árið 1791, giftist Emma Sir William í Marylebone-kirkjunni í London með leyfi [[Georg 3.|Georgs 3. Bretakonungs]]. Emma var þaðan af þekkt sem lafði Hamilton.<ref name=heb/> Sir William hafði mikil not af Emmu við hirðina í Napólí. Hún varð trúnaðarvinkona [[María Karólína af Austurríki|Maríu Karólínu drottningar]] og öðlaðist viss pólitísk áhrif.<ref name=vikan>{{Tímarit.is|4483450|Lafðin og lávarðurinn|blað=[[Vikan]]|útgáfudagsetning=10. nóvember 1977|blaðsíða=48–51}}</ref> Emma kynntist [[Horatio Nelson]], þá skipstjóra í [[Konunglegi breski sjóherinn|breska sjóhernum]], í september árið 1793 þegar hann sigldi á herskipi sínu, ''Agamemnon'', til Napólí á tíma [[Fyrsta bandalagsstríðið|fyrsta bandalagsstríðs]] [[Frönsku byltingarstríðin|frönsku byltingarstríðanna]].<ref name=heb/> Emma hjálpaði Nelson að telja [[Ferdinand 1. af Sikileyjunum tveimur|Ferdinand 1.]], konung Napólí, á að veita Bretum aðstoð í stríðinu gegn Frökkum. Nelson dvaldi í tólf daga í Napólí og á þeim tíma felldu þau Emma hugi saman.<ref name=ht>{{Tímarit.is|3580674|Aðmírállinn og Emma Hamilton|blað=[[Heimilistíminn]]|útgáfudagsetning=29. júlí 1976|blaðsíða=4–7}}</ref> ===Samband við Nelson=== [[Mynd: Admiral Nelson und Lady Hamilton in Neapel.jpg|thumb|right|Ímynduð mynd af Nelson og Emmu Hamilton í Napólí.]] Næstu árin eftir kynni þeirra varð Nelson ein þekktasta stríðshetja Bretlands vegna sigra sinna gegn Frökkum, sér í lagi vegna sigursins í [[Orrustan um Níl|orrustunni um Níl]] 1798.<ref name=ht/> Þau Emma hittust næst þegar Nelson kom til Napólí á ný árið 1798. Þegar her Frakka nálgaðist Napólí urðu konungshjónin Ferdinand og María Karólína að flýja til [[Palermó]]. Það var Emma sem leiðbeindi konungshjónunum gegnum leynigöng í höll þeirra niður að höfninni en Nelson skipulagði flótta þeirra til [[Sikiley]]jar.<ref name=heb/> Emma taldi Nelson á að reyna að vinna krúnuna aftur fyrir Ferdinand, jafnvel þótt það bryti í bága við skipanir hans.<ref name=ht/> Í Palermó taldi Emma eiginmann sinn á að leyfa Nelson að búa með þeim. Ástarsamband þeirra Nelsons hófst fyrir alvöru á meðan hann var gestur hjá Hamilton-hjónunum í tvo mánuði í Palermó og varð opið leyndarmál.<ref name=heb/> Árið 1799 gerði Konungsríkið Napólí friðarsamning við Frakkland og því fengu konungshjónin að snúa heim. Nelson óhlýðnaðist skipunum um að verja eyjuna [[Minorca]] og fór þess í stað með konungshjónunum til Napólí, að því er virðist til að vera með Emmu. Emma var þarna orðin ófrísk og á allra vörum var að Nelson væri faðirinn.<ref name=heb/> Árið 1800 var Sir William Hamilton kallaður heim til Bretlands frá sendiherrastörfum. Hamilton-hjónin fóru, ásamt Nelson, landleiðina gegnum [[Vín (Austurríki)|Vín]] og [[Hamborg]] til Bretlands á kostnað Nelsons. Í London hittu Hamilton-hjónin Fanny, eiginkonu Nelsons. Opinskátt samband þeirra Nelsons og Emmu leiddi til þess að Fanny yfirgaf heimili hans, án þess þó að skilja formlega við hann. Þegar Emma fæddi dóttur 29. janúar 1801 var hún nefnd [[Horatia Nelson|Horatia]] og alkunna var að hún var dóttir Nelsons.<ref name=vikan/> Sir William Hamilton lést árið 1803 og arfleiddi Emmu af öllum eignum sínum. Í erfðaskrá sinni gaf hann í skyn tryggð Emmu við sig þrátt fyrir samband þeirra Nelsons. Emma og Nelson gátu þó ekki gifst þar sem Fanny neitaði að fallast á að veita Nelson lögskilnað.<ref name=heb/> Nelson féll í valinn eftir frægasta sigur sinn í [[Orrustan við Trafalgar|orrustunni við Trafalgar]] 21. október 1805. Bresk yfirvöld virtu ekki erfðaskrá hans hvað varðaði Emmu Hamilton, enda voru þau aldrei gift. Fjárhagur Emmu versnaði mikið eftir dauða Nelsons og hún varð svo skuldum vafin að hún varð að dvelja í skuldafangelsi um skeið. Eftir að henni var sleppt flutti hún í kyrrþey til Frakklands og settist að í [[Calais]]. Þar lagðist hún í drykkju og ópíumneyslu og lést þann 15. janúar árið 1815.<ref name=heb/> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Hamilton, Emma}} {{fd|1765|1815}} [[Flokkur:Breskar fyrirsætur]] 5i3280f6y3ntqven83hjtfzog7t93fx 0 193043 1981353 2026-10-01T19:09:13Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Emma, lafði Hamilton]] 1981353 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Emma, lafði Hamilton]] tbm4n3yii6xa1sphumzldacx2lqrnz3 0 193044 1981354 2026-10-01T19:09:32Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Emma, lafði Hamilton]] 1981354 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Emma, lafði Hamilton]] tbm4n3yii6xa1sphumzldacx2lqrnz3 14 193045 1981355 2026-10-01T19:10:22Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Bretar|Fyrirsætur]] [[Flokkur:Fyrirsætur]]“ 1981355 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Bretar|Fyrirsætur]] [[Flokkur:Fyrirsætur]] tb4a92chwygtprdq5u2wne0xso0nrzg 0 193046 1981361 2026-10-01T19:58:59Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Emma, lafði Hamilton]] 1981361 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Emma, lafði Hamilton]] tbm4n3yii6xa1sphumzldacx2lqrnz3 2 193047 1981399 2026-10-02T01:26:50Z MatthiasArmann 120431 Bjó til síðu með „{{Hagfræðingur | nafn = Richard Cantillon | mynd = Richardcantillonsignature.png | myndatexti = Undirskrift Cantillons | fæðingardagur = um [[1687]] | fæðingarstaður = Ballyheigue-sókn í Kerry-sýslu á [[Írland]]i | dauðadagur = talinn hafa látist [[14. maí]] [[1734]] | dauðastaður = [[London]] | þjóðerni = Írskur (franskur ríkisborgari frá 1708) | fræðasvið = [[Hagfræði]], bankastarfsemi | haf...“ 1981399 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Richard Cantillon | mynd = Richardcantillonsignature.png | myndatexti = Undirskrift Cantillons | fæðingardagur = um [[1687]] | fæðingarstaður = Ballyheigue-sókn í Kerry-sýslu á [[Írland]]i | dauðadagur = talinn hafa látist [[14. maí]] [[1734]] | dauðastaður = [[London]] | þjóðerni = Írskur (franskur ríkisborgari frá 1708) | fræðasvið = [[Hagfræði]], bankastarfsemi | hafði_áhrif_á = Victor de Riqueti, markgreifi af Mirabeau, [[François Quesnay]], [[Adam Smith]] | framlög = ''Essai sur la nature du commerce en général'' (1755) }} '''Richard Cantillon''' (f. um [[1687]], d. líklega [[14. maí]] [[1734]]) var [[Írland|írskur]] bankamaður og [[Hagfræði|hagfræðingur]] sem gegndi veigamiklu hlutverki í þróun hagfræðinnar.<ref name="Woods2009">Woods 2009.</ref><ref name="Hayek1985-222">Hayek 1985, bls. 222.</ref> Í þekktasta riti sínu reyndi hann að skilgreina eðli hagkerfisins í heild og útskýra hvernig það virkaði. Hann setti fram kenningar um verðlag, [[laun]] og [[Vextir|vexti]] og um áhrif breytinga á peningamagni á verðlag og [[gengi]].<ref name="Woods2009" /> Hann fjallaði einnig um utanríkisviðskipti og greiðslujöfnuð.<ref name="Schumpeter1954-223">Schumpeter 1954, bls. 223.</ref> Hann var bankamaður í [[París]] og hagnaðist mjög á fjármálaviðskiptum í tengslum við Mississippi-kerfi [[John Law|Johns Laws]] á árunum 1718–1720.<ref name="Murphy1985-186">Murphy 1985, bls. 186.</ref> Ritið, ''Essai sur la nature du commerce en général'', kom út árið 1755, 21 ári eftir dauða hans. [[William Stanley Jevons]] kallaði það fyrsta kerfisbundna ritið um hagfræði.<ref name="Murphy1985-186" /> == Ævi og störf == === Uppruni === Lítið er vitað með vissu um ævi Cantillons.<ref name="Murphy1985-186" /> Jafnvel fæðingarár hans er óþekkt. Ýmist hefur verið miðað við árið 1680 eða 1697, en Antoin E. Murphy telur hvorugt ártalið nægilega vel rökstutt.<ref name="Murphy1985-198-199">Murphy 1985, bls. 198–199.</ref> Samkvæmt ''Dictionary of Irish Biography'' fæddist hann á árunum 1680–1690, líklegast árið 1687.<ref name="Woods2009" /> Cantillon var af [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskri]] ætt sem átti uppruna sinn að rekja til [[Normannar|norðmannsks]] riddara. Faðir hans, sem einnig hét Richard Cantillon, var frá Ballyheigue í Kerry-sýslu og móðir hans, Bridget Cantillon, frá Kilgobbin í Limerick-sýslu. Þau voru skyld og þurftu undanþágu kirkjunnar til að ganga í hjónaband.<ref name="Murphy1985-194og196">Murphy 1985, bls. 194 og 196.</ref><ref name="Woods2009" /> Ættin átti fjölda jarða í Kerry en missti þær við eignaupptökur [[Oliver Cromwell|Cromwells]] og [[Vilhjálmur 3. Englandskonungur|Vilhjálms 3.]] á 17. öld.<ref name="Murphy1985-186og197">Murphy 1985, bls. 186 og 197.</ref> Líkt og margir írskir kaþólikkar af hans stétt leitaði Cantillon eftir starfstækifærum í [[Frakkland]]i og fékk franskan [[Ríkisborgararéttur|ríkisborgararétt]] árið 1708.<ref name="Woods2009" /> === Fjármálastörf á Spáni og í París === Í [[Spænska erfðastríðið|spænska erfðastríðinu]] starfaði Cantillon á [[Spánn|Spáni]] á vegum féhirðis breska hersins. Í desember 1711 var hann orðinn ritari hjá aðstoðarféhirði sem heyrði undir James Brydges, féhirði breska hersins erlendis. Brydges mat hæfni hans í bókhaldi og þekkingu hans á frönskum fjármálum til mikils og kynnti hann fyrir bankamönnum í [[London]] og [[Amsterdam]].<ref name="Woods2009" /> Árið 1714 sneri Cantillon aftur til Frakklands og settist að í París, þar sem hann varð fljótt farsæll í bankarekstri.<ref name="Woods2009" /><ref name="Murphy1985-199-200">Murphy 1985, bls. 199–200.</ref> Í september sama ár fékk hann umboð til að stýra [[Banki|banka]] frænda síns í borginni. Viðskipti hans við stjórnmálamanninn Bolingbroke árið 1715 benda til þess að hann hafi þá þegar notið mikils trausts í fjármálaheimi Parísar og í febrúar 1716 keypti hann bankann gegn því að greiða frænda sínum árlegan lífeyri.<ref name="Murphy1985-200">Murphy 1985, bls. 200.</ref> Eftir andlát frændans árið 1717 hélt Cantillon rekstrinum áfram. Bankinn þjónaði útlægri hirð Stuart-ættarinnar og breskum og írskum útlögum í París. Meðal viðskiptavina voru Bolingbroke og skáldin [[Alexander Pope]] og Matthew Prior.<ref name="Murphy1985-201">Murphy 1985, bls. 201.</ref> === Mississippi-bólan === Tengsl Cantillons við [[Skotland|skoska]] hagfræðinginn John Law og franska Mississippi-félagið, sem Law stýrði, voru stór þáttur í bankaferli hans. Cantillon kynntist Law í gegnum Brydges árið 1718. Í nóvember sama ár stofnuðu þeir félag um landnám í [[Louisiana]], sem Bernard, bróðir Cantillons, stýrði.<ref name="Woods2009" /> Þriðji maðurinn í félaginu var Englendingurinn Joseph Gage. Cantillon tók þátt í viðskiptaævintýrum Laws, jafnvel þótt hann vantreysti honum.<ref name="Murphy1985-201-202">Murphy 1985, bls. 201–202.</ref> Cantillon átti hlut í Mississippi-félaginu og hagnaðist á spákaupmennsku með bréf þess í Mississippi-bólunni. Sumarið 1719 græddi hann mikið á viðskiptum með [[hlutabréf]] og valrétti. Hann yfirgaf síðan Frakkland, líklega af ótta við að kerfi Laws myndi hrynja.<ref name="Woods2009" /> Áður en hann yfirgaf Frakkland kom hann skjölum sínum fyrir í læstri kistu til geymslu.<ref name="Murphy1985-201" /> Árið 1720 hagnaðist hann einnig á viðskiptum með bréf í Suðurhafsfélaginu (e. ''South Sea Company'') og stundaði síðan viðskipti í Amsterdam.<ref name="Woods2009" /> Í mars sama ár lánaði banki hans viðskiptavinum háar fjárhæðir gegn hlutabréfum í Mississippi-félaginu sem veði. Lántakendurnir sökuðu hann um [[Okur|okurvexti]] og um að hafa selt veðin strax, en eftir hrunið krafði hann þá engu að síður um endurgreiðslu.<ref name="Murphy1985-202">Murphy 1985, bls. 202.</ref> Af þessu spruttu málaferli sem hann stóð í allt fram til dauðadags árið 1734.<ref name="Murphy1985-202" /><ref name="Woods2009" /> === Einkalíf og dauði === Í febrúar 1722 kvæntist Cantillon Mary Anne O'Mahony, dóttur Daniels O'Mahony greifa, sem varð hershöfðingi í her Frakka. Hún fylgdi honum í ferð til [[Ítalía|Ítalíu]] árið 1723.<ref name="Woods2009" /> Cantillon er talinn hafa látist í eldsvoða í London 14. maí 1734. Eldurinn kom upp í húsi hans við Albemarle Street. Fljótt vaknaði grunur um að þjónar hans hefðu myrt hann og kveikt í húsinu til að hylja glæpinn.<ref name="Murphy1985-185">Murphy 1985, bls. 185.</ref> Þrír þjónar voru ákærðir fyrir morðið en sýknaðir í desember sama ár. Matreiðslumaður hans, sem hafði verið rekinn um þremur vikum fyrr, flúði land.<ref name="Murphy1985-185-186">Murphy 1985, bls. 185–186.</ref> Samkvæmt ''Dictionary of Irish Biography'' hefur ævisöguritari hans, Antoin E. Murphy, sett fram þá tilgátu að Cantillon hafi sviðsett dauða sinn til að hverfa frá Evrópu. Tilgátan byggist meðal annars á því að í desember 1734 birtist í [[Holland|hollensku]] nýlendunni [[Súrínam]] grunsamlegur útlendingur sem hafði með sér skjöl í eigu Cantillons.<ref name="Woods2009" /> == ''Essai sur la nature du commerce en général'' == [[Mynd:An Essay on Economic Theory.jpg|thumb|''Essai sur la nature du commerce en général'']] === Tilurð og útgáfa === Eina hagfræðirit Cantillons sem varðveist hefur er ''Essai sur la nature du commerce en général'' (e. ''Essay on the Nature of Trade in General''). Talið er að hann hafi skrifað það um 1730.<ref name="Schumpeter1954-217nm4">Schumpeter 1954, bls. 217, nm. 4.</ref> Að sögn franska hagfræðingsins Mirabeaus skrifaði Cantillon einnig fjölda annarra rita og greina um hagfræði og efnahagsmál, en þau glötuðust öll í brunanum á heimili hans árið 1734.<ref name="Hayek1985-231">Hayek 1985, bls. 231.</ref> Á sjö stöðum í fyrsta hluta ''Essai'' vísar Cantillon til viðauka með útreikningum sem hann byggði niðurstöður sínar á. Viðaukinn hefur aldrei fundist og uppi eru ýmsar kenningar um hvað í honum stóð, eða jafnvel hvort hann var skrifaður.<ref name="Hayek1985-227">Hayek 1985, bls. 227.</ref><ref name="Schumpeter1954-218">Schumpeter 1954, bls. 218.</ref> Handritið gekk á milli manna í um aldarfjórðung og hafði áhrif áður en það var loks prentað árið 1755, 21 ári eftir dauða Cantillons.<ref name="Schumpeter1954-217nm4" /><ref name="Hayek1985-217">Hayek 1985, bls. 217.</ref> Í bréfi til [[Jean-Jacques Rousseau|Jean-Jacques Rousseaus]], eins áhrifamesta hugsuðar [[Upplýsingin|upplýsingarinnar]], árið 1767 segist Mirabeau hafa haft ''Essai'' „í handriti í nær sextán ár“ og að allar hugmyndir sínar um [[Mannfjöldi|mannfjölda]] séu þaðan komnar.<ref name="Hayek1985-219">Hayek 1985, bls. 219.</ref> Síðar fannst styttri útgáfa ritsins í skjalasafni Mirabeaus, þar sem hann virðist kynna verkið sem sitt eigið.<ref name="Hayek1985-231-232">Hayek 1985, bls. 231–232.</ref> Ritið kom út í tveimur öðrum frönskum útgáfum og ítalskri þýðingu (1767), og margir franskir höfundar vitnuðu í það.<ref name="Hayek1985-219" /><ref name="Woods2009" /><ref name="Hayek1985-220">Hayek 1985, bls. 220.</ref> Fjallað er um rit Cantillons í ''L'Ami des hommes'' eftir Mirabeau, sem kom fyrst út á árunum 1756–1757 og var gefið út yfir 40 sinnum á fáum árum.<ref name="Roncaglia2017-45nm5">Roncaglia 2017, bls. 45, nm. 5.</ref><ref name="Hayek1985-231" /> Bókin leiddi til kynna Mirabeaus og [[François Quesnay|Quesnays]], og í kringum þá myndaðist [[Búauðgisstefnan|búauðgisskólinn]].<ref name="Hayek1985-219" /> Í 8. kafla fyrstu bókar ''[[Auðlegð þjóðanna|Auðlegðar þjóðanna]]'' vitnar [[Adam Smith]] í kenningu Cantillons um að verkamaður þurfi að vinna sér inn að minnsta kosti tvöfalda framfærslu sína.<ref name="Hayek1985-217-218">Hayek 1985, bls. 217–218.</ref> Eftir 1776 fór nafn Cantillons að hverfa úr ritum og á fyrri hluta 19. aldar var verkið að mestu gleymt.<ref name="Hayek1985-220" /><ref name="Woods2009" /> Undir lok aldarinnar enduruppgötvaði William Stanley Jevons það, en að hans sögn má finna „vöggu stjórnmálahagfræðinnar“ (e. ''the cradle of political economy'') í ritinu.<ref name="Hayek1985-221">Hayek 1985, bls. 221.</ref> Austurríski hagfræðingurinn [[Joseph Schumpeter|Schumpeter]] hafnar þó þessu mati.<ref name="Schumpeter1954-217nm4" /> Ritið kom fyrst út í fræðilegri enskri þýðingu hagfræðingsins Henrys Higgs árið 1931.<ref name="Woods2009" /> Jevons, [[Charles Gide|Gide]] og Schumpeter (1914) kölluðu það fyrsta kerfisbundna ritið um hagfræði.<ref name="Hayek1985-221-223">Hayek 1985, bls. 221–223.</ref> === Aðferðafræði === ''Essai'' skiptist í þrjá hluta. Sá fyrsti fjallar um innra skipulag hagkerfisins og framleiðslu, annar um [[Peningar|peninga]] og peningaflæði og sá þriðji um utanríkisviðskipti.<ref name="Roncaglia2017-46">Roncaglia 2017, bls. 46.</ref><ref name="Hayek1985-223">Hayek 1985, bls. 223.</ref> Cantillon leitast markvisst við að skýra hagræn fyrirbæri án gildismats og setur hvorki fram umbótatillögur né siðferðileg sjónarmið.<ref name="Hayek1985-224">Hayek 1985, bls. 224.</ref> Orðið „náttúrulegur“ kemur um 30 sinnum fyrir í ritinu og er ávallt notað til að lýsa orsakasamhengi.<ref name="Hayek1985-223" /> Mirabeau þótti ritið þurrt aflestrar og kann það að hafa takmarkað lesendahóp þess.<ref name="Hayek1985-231" /><ref name="Hayek1985-224" /> Cantillon sótti innblástur í tölulega útreikninga [[William Petty|Williams Pettys]] og beitti einföldunarforsendum í greiningu sinni, svo sem að halda öðrum þáttum óbreyttum (''ceteris paribus''), gera ráð fyrir einangruðu ríki og byrja á einföldum tilvikum en auka flækjustigið smám saman.<ref name="Schumpeter1954-218" /><ref name="Hayek1985-224" /> Joseph Schumpeter taldi að Cantillon hefði gert sér grein fyrir því að í öllum [[Félagsvísindi|félagsvísindum]] mætti greina tvo aðferðafræðilega ólíka flokka spurninga: annars vegar hvernig hegðun fólks skapar þau félagslegu fyrirbæri sem blasa við og hins vegar hvernig sú hegðun hefur mótast.<ref name="Schumpeter1954-219">Schumpeter 1954, bls. 219.</ref> == Hagfræðikenningar == Framlag Richards Cantillons til hagfræðinnar er margþætt. Ritið var mikilvægt framlag til kenninga um óvissu og til þróunar á hagfræðilegri landafræði.<ref name="Schumpeter1954-219og222">Schumpeter 1954, bls. 219 og 222.</ref> Þá má nefna greiningar á verðþróun, launum, milliríkjaviðskiptum og viðskiptajöfnuði.<ref name="Woods2009" /> === Verðmæta- og landvirðiskenning === Í fyrstu setningu ritsins ''Essai'' er auður skilgreindur sem „ekkert annað en viðhald, þægindi og munaður lífsins“.<ref name="Hayek1985-224" /> Cantillon taldi auðinn eiga sér tvær uppsprettur, land og vinnu: landið er efniviðurinn en vinnan gefur honum form.<ref name="Schumpeter1954-218" /> Hann greinir á milli innra virðis (fr. ''valeur intrinsèque'') og markaðsverðs. Innra virði vöru mælist í því magni lands og vinnu sem fer í framleiðslu hennar, en þá hugmynd sótti Cantillon til Williams Pettys.<ref name="Roncaglia2017-46" /><ref name="Schumpeter1954-219" /> Markaðsverð ræðst hins vegar af [[Framboð og eftirspurn|framboði og eftirspurn]] og getur vikið frá innra virði.<ref name="Schumpeter1954-220">Schumpeter 1954, bls. 220.</ref> Petty hafði glímt við þann vanda að ef virði réðist bæði af landi og vinnu þyrfti að finna leið til að umreikna annað í hitt.<ref name="Schumpeter1954-219" /> Lausn Cantillons fólst í því að umreikna vinnu í land. Dagsverk fátækasta fullorðna [[Þrælahald|þrælsins]] er að mati Cantillons jafnvirði tvöfaldrar afurðar þess lands sem þarf til að framfleyta honum.<ref name="Roncaglia2017-46" /><ref name="Schumpeter1954-219-220">Schumpeter 1954, bls. 219–220.</ref> Ástæðan er sú að um helmingur barna lést fyrir 17 ára aldur og því þarf hver verkamaður að framfleyta tveimur börnum til að einhver taki við af honum.<ref name="Schumpeter1954-220" /><ref name="Roncaglia2017-46" /> Adam Smith vitnaði til þessarar röksemdar í ''Auðlegð þjóðanna''.<ref name="Hayek1985-219" /> Aðrir verkamenn fá hærri laun, annaðhvort vegna þess að þjálfun þeirra krefst meira lands eða vegna áhættunnar sem fylgir störfum þeirra.<ref name="Schumpeter1954-220" /> Þar með verður land eini upphaflegi [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþátturinn]] sem skapar virði og hallast Cantillon því að hreinni landvirðiskenningu.<ref name="Roncaglia2017-46-47">Roncaglia 2017, bls. 46–47.</ref> Hún var bakgrunnur hugmynda búauðgismanna.<ref name="Roncaglia2017-47">Roncaglia 2017, bls. 47.</ref> Fræðimenn eru ósammála um hvernig túlka beri verðkenningu Cantillons. Joseph Schumpeter heldur því fram að Cantillon hafi aldrei spurt hvernig eðlilegt verð myndist út frá framboði og eftirspurn. Þannig hafi orðið til „villandi formúla“ sem lifði fram á daga [[John Stuart Mill|J. S. Mills]]: að kostnaður ráði eðlilegu verði en framboð og eftirspurn markaðsverði.<ref name="Schumpeter1954-220" /> [[Friedrich Hayek]], sem vísar til Gaëtans Pirou, telur hins vegar að Cantillon hafi einmitt sýnt fram á hvaða öfl draga markaðsverð aftur að eðlilegu virði og því megi líta á hann sem undanfara jafnvægiskenninga.<ref name="Hayek1985-225">Hayek 1985, bls. 225.</ref> === Stéttirnar þrjár og hringrás tekna === Kenningar Cantillons um stéttaskiptingu byggjast á eignarhaldi á landi.<ref name="Schumpeter1954-218" /> Hann skipti samfélaginu í þrjár stéttir: landeigendur, leiguliða (bændur) og verkamenn. Auk þess fjallaði hann um kaupmenn og handverksmenn sem bjuggu í borgum.<ref name="Schumpeter1954-218-219">Schumpeter 1954, bls. 218–219.</ref> Cantillon taldi að afurðir landsins skiptust í þrjá nokkurn veginn jafna hluta, sem hann kallaði „renturnar þrjár“ (fr. ''les trois rentes''): kostnað bóndans, þar með talin laun verkamanna og hans eigin framfærsla, hagnað bóndans og leigu til landeigandans.<ref name="Schumpeter1954-222">Schumpeter 1954, bls. 222.</ref><ref name="Roncaglia2017-47" /> Tekjur verkamanns og bónda eru „bundnar“. Verkamaðurinn þarf launin sín til að lifa og bóndinn þarf sinn hlut til að halda búinu gangandi. Landeigandinn er sá eini sem getur eytt tekjunum eins og honum sýnist.<ref name="Schumpeter1954-221">Schumpeter 1954, bls. 221.</ref> Það sem hann ákveður að kaupa ræður því hvað er framleitt og hversu margir fá vinnu.<ref name="Schumpeter1954-221" /> Þess vegna segir Cantillon að allar stéttir lifi „á kostnað landeigenda“.<ref name="Schumpeter1954-221" /> Landeigandinn og bóndinn kaupa vörur af kaupmanninum og kaupmaðurinn notar peningana til að kaupa mat af bóndanum. Bóndinn fær þannig tekjur aftur, greiðir leiguna næsta ár og ferlið byrjar upp á nýtt. Peningarnir fara því í hringrás frá sveitinni til borgarinnar og aftur til baka.<ref name="Schumpeter1954-222" /> Schumpeter telur Cantillon hafa verið fyrstan til að lýsa hringrásinni á skýran og áþreifanlegan hátt.<ref name="Schumpeter1954-222" /> Quesnay gerði hugmyndina síðan þekkta árið 1758 með ''Tableau économique'', töflu sem sýndi flæðið myndrænt.<ref name="Roncaglia2017-48">Roncaglia 2017, bls. 48.</ref> Að mati Schumpeters er tafla Quesnays í grunnatriðum sú sama og lýsing Cantillons.<ref name="Schumpeter1954-222" /> Hayek segir að Quesnay og búauðgismennirnir hafi í raun gert hugmyndir Cantillons kerfisbundnari og myndrænni.<ref name="Hayek1985-228">Hayek 1985, bls. 228.</ref> Munurinn liggur þó í því að búauðgismenn tóku ekki upp renturnar þrjár.<ref name="Roncaglia2017-47" /> === Frumkvöðullinn === Cantillon er einnig þekktur fyrir að hafa fyrstur fjallað ítarlega um efnahagslegt hlutverk [[Frumkvöðull|frumkvöðulsins]] (fr. ''entrepreneur'').<ref name="Schumpeter1954-222" /><ref name="Woods2009" /><ref name="Hayek1985-226">Hayek 1985, bls. 226.</ref> Hann hélt því fram að frumkvöðlar byggju við mikla óvissu um tekjur og hagnað, þar sem þeir væru hvorki í föstu starfi né hefðu fastar tekjur af landi eins og landeigendur.<ref name="Schumpeter1954-222" /><ref name="Hayek1985-226" /> Kjarninn í hugmynd Cantillons er að frumkvöðullinn tekur á sig áhættu: hann skuldbindur sig til að greiða ákveðnar upphæðir áður en hann veit hverjar tekjur hans verða.<ref name="Schumpeter1954-222" /><ref name="Hayek1985-226" /> Sem dæmi nefndi Cantillon bónda sem veit nákvæmlega hvað hann þarf að greiða í leigu og laun en veit ekki hvort uppskeran verður góð eða hvaða verð fæst fyrir hana.<ref name="Schumpeter1954-222" /> Hagnaður bóndans er einmitt það sem hann ber úr býtum sem frumkvöðull.<ref name="Roncaglia2017-47" /><ref name="Hayek1985-226" /> Cantillon einskorðaði hugtakið þó ekki við bændur, því að kaupmenn, klæðasalar og handverksmenn eru allir frumkvöðlar samkvæmt sömu skilgreiningu.<ref name="Schumpeter1954-222" /> [[Samkeppni]] milli frumkvöðla heldur hagnaði þeirra að jafnaði nálægt eðlilegu virði þjónustunnar.<ref name="Schumpeter1954-222" /> === Fólksfjöldi === Cantillon fjallar um fólksfjölda í 15. kafla fyrsta hluta ''Essai''.<ref name="Hayek1985-224" /> Hann taldi að íbúafjöldi lands réðist af því hve mikið væri hægt að framleiða á landi og líkti mönnum við mýs í hlöðu sem halda áfram að fjölga sér á meðan nóg er að éta.<ref name="Hayek1985-243nm53">Hayek 1985, bls. 243, nm. 53.</ref><ref name="Spengler1954-290">Spengler 1954, bls. 290.</ref> Þar sem landeigendur ráða því hvernig jörðin er nýtt, ráða þeir í raun líka fólksfjöldanum.<ref name="Schumpeter1954-221" /> Ef þeir leggja land undir hesta og skrúðgarða, eða nota afurðir þess til að greiða fyrir innfluttan munaðarvarning, verða íbúarnir færri en ef landið er nýtt til að framleiða mat handa vinnandi fólki.<ref name="Spengler1954-290-291">Spengler 1954, bls. 290–291.</ref> Sama land getur því ýmist framfleytt mörgum sem lifa fábrotnu lífi eða færri sem búa við betri kjör, en Cantillon tók ekki afstöðu til þess hvort væri æskilegra.<ref name="Schumpeter1954-257">Schumpeter 1954, bls. 257.</ref><ref name="Hayek1985-224" /> Að mati Hayeks er kjarninn í kenningu [[Thomas Malthus|Thomasar Malthusar]] þegar fólginn í kenningu Cantillons um fólksfjölda.<ref name="Hayek1985-224-225">Hayek 1985, bls. 224–225.</ref> === Staðsetning og rúm === Í fyrstu köflum ''Essai'' lýsir Cantillon því hvernig byggð þróast. Fyrst myndast þorp, síðan markaðsbæir, borgir og loks höfuðborg.<ref name="Schumpeter1954-219" /> Þorp rísa við ræktunarlandið, því að þeir sem vinna jörðina þurfa að búa nálægt henni.<ref name="Spengler1954-294">Spengler 1954, bls. 294.</ref> Bæir verða hins vegar til í kringum markaði, fyrst markaði sem haldnir eru með reglulegu millibili og síðar fasta markaði.<ref name="Schumpeter1954-219" /> Schumpeter telur umfjöllun Cantillons um staðsetningu ef til vill fyrstu raunverulegu tilraunina á sviði staðsetningarhagfræði. Hann bendir einnig á að upphafskaflar ritsins hafi orðið fyrirmynd margra kennslubóka í hagfræði á 19. öld.<ref name="Schumpeter1954-219" /> === Peningar og Cantillon-áhrifin === Peningar, lánsfé og vextir eru meginefni annars hluta ''Essai'' og stórs hluta þess þriðja. Að mati Schumpeters stóð greining Cantillons á þessu sviði að flestu leyti óhögguð í um heila öld.<ref name="Schumpeter1954-223" /> Cantillon gekk út frá því að aukið peningamagn hækkaði verðlag, en hafnaði því að verð hækkaði í réttu hlutfalli við það: tvöfalt meira peningamagn tvöfaldar ekki endilega verð allra vara.<ref name="Murphy1985-207">Murphy 1985, bls. 207.</ref><ref name="Thornton2006-48">Thornton 2006, bls. 48.</ref> Hvernig verðlag breytist ræðst af því hvaðan nýju peningarnir koma og hverjir fá þá fyrst í hendur.<ref name="Thornton2006-48-49">Thornton 2006, bls. 48–49.</ref> Í dæmi hans um aukna framleiðslu gull- og silfurnáma eru það námueigendur og námumenn sem auka fyrst útgjöld sín. Verð þeirra vara sem þeir kaupa hækkar fyrst og hækkanirnar berast síðan smám saman um hagkerfið. Þeir sem tapa eru þeir sem búa við fastar tekjur, fyrst landeigendur á meðan leigusamningar þeirra gilda og síðan þjónustufólk og launamenn á föstum launum.<ref name="Thornton2006-49">Thornton 2006, bls. 49.</ref> Aukið peningamagn breytir því ekki aðeins almennu verðlagi heldur einnig hlutfallslegu verði og tekjuskiptingu. Þessi hugmynd hefur síðar verið kennd við Cantillon-áhrif.<ref name="Thornton2006-52">Thornton 2006, bls. 52.</ref> Hayek tók undir með Jevons, sem taldi lýsingu hans á því hvernig aukið peningamagn hefur smám saman áhrif á verð ólíkra vara eitt það merkilegasta í ritinu.<ref name="Hayek1985-226" /> Að sögn Schumpeters var Cantillon einnig fyrstur til að nota hugtakið veltuhraði peninga (fr. ''vitesse de la circulation'') og benda á að aukinn veltuhraði hefði sömu áhrif og aukið peningamagn.<ref name="Schumpeter1954-317">Schumpeter 1954, bls. 317.</ref> === Vextir === Sama hugsun liggur að baki greiningu Cantillons á vöxtum. Algengt var að líta svo á að meira peningamagn lækkaði vexti, en Cantillon taldi það ekki alltaf rétt: gnægð eða skortur peninga hefði áhrif á verðlag en þyrfti ekki að hafa áhrif á vaxtastigið.<ref name="Murphy1985-206">Murphy 1985, bls. 206.</ref> Að sögn Hayeks hrakti hann þá skoðun að peningar sem slíkir sköpuðu vexti, en það framlag er yfirleitt eignað [[David Hume|Hume]].<ref name="Hayek1985-227" /> Vextir ráðast fremur af framboði og eftirspurn eftir lánsfé, og þar skiptir aftur máli hvar nýju peningarnir lenda. Berist þeir fyrst til banka og sparifjáreigenda, eykst framboð lánsfjár og vextir lækka, en fari þeir fyrst til neytenda, geta vextir hækkað.<ref name="Roncaglia2017-47" /><ref name="Thornton2006-51">Thornton 2006, bls. 51.</ref> Bankar eru í greiningu hans milliliðir sem lána út innstæður sem eigendurnir þurfa ekki að nota í bili og lækka þannig vexti. Schumpeter telur þessa sýn hafa verið ríkjandi bankakenningu allt fram að [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöld]].<ref name="Schumpeter1954-319">Schumpeter 1954, bls. 319.</ref> === Utanríkisviðskipti og greiðslujöfnuður === Í þriðja hluta ''Essai'' tengir Cantillon peningagreininguna við viðskipti milli landa. Jákvæður viðskiptajöfnuður leiðir til innstreymis gulls og silfurs, en líkt og námuféð hækkar það verðlag innanlands. Innfluttar vörur verða þá hlutfallslega ódýrari, peningar streyma aftur úr landi og afgangurinn snýst smám saman upp í halla.<ref name="Thornton2006-52" /> Þessi sjálfvirki aðlögunarferill er yfirleitt eignaður David Hume, sem birti ritgerð sína um viðskiptajöfnuð árið 1752, en ''Essai'' var skrifað um 1730 og gekk skömmu síðar manna á milli í handriti. Schumpeter segir Cantillon hafa lýst ferlinum „nánast gallalaust“.<ref name="Schumpeter1954-217nm4og223">Schumpeter 1954, bls. 217, nm. 4, og 223.</ref><ref name="Schumpeter1954-366_Murphy1985-203">Schumpeter 1954, bls. 366; Murphy 1985, bls. 203.</ref> Murphy gengur lengra og telur að Cantillon, fremur en Hume, eigi að teljast upphafsmaður peningalegrar nálgunar á greiðslujöfnuð, enda byggði hann bæði á áhrifum hlutfallslegs verðs og áhrifum peningaeignar.<ref name="Murphy1985-203-204">Murphy 1985, bls. 203–204.</ref> Hvað hlutfallslegt verð varðar greindi Cantillon á milli vara sem ganga kaupum og sölum milli landa, eins og korns, þar sem verð ræðst að mestu á alþjóðamarkaði, og vara sem gera það ekki, eins og kjöts.<ref name="Murphy1985-207-208">Murphy 1985, bls. 207–208.</ref> === Bankar og hagsveiflur === Cantillon greindi á milli tvenns konar sveiflna. Annars vegar er langtímasveifla í viðskiptum milli landa, þar sem velmegun ríkis vex og hnignar á mörgum áratugum. Dæmi hans var Frakkland, sem dafnaði frá 1646 til 1684 en hnignaði eftir það, meðal annars vegna brottreksturs [[Húgenottar|húgenotta]]. Hins vegar eru styttri sveiflur sem eiga rætur í peningamálum.<ref name="Thornton2006-52-53">Thornton 2006, bls. 52–53.</ref> Hann taldi að hvorki peningar, vextir né gengi ollu slíkum sveiflum af sjálfu sér, enda leituðu þessar stærðir jafnvægis í eðlilegu ástandi sínu.<ref name="Thornton2006-53og58">Thornton 2006, bls. 53 og 58.</ref> Í síðustu köflum þriðja hluta ''Essai'' tekur Cantillon dæmi af því þegar [[Frakkakonungur]] lét lækka nafnverð silfurmyntar um 1% á mánuði í 20 mánuði. Skuldarar flýttu sér að greiða skuldir sínar, lánsfé varð ódýrt og jafnvel þeir frumkvöðlar sem nutu minnst trausts juku umsvif sín og fluttu inn vörur. Þeir sem best þekktu til og Cantillon kallar „upplýsta“ tóku þá að safna mynt, og konungurinn gerði slíkt hið sama með því að fresta greiðslum á skuldum, eftirlaunum og herlaunum. Á sama tíma streymdi mynt úr landi til að greiða fyrir innflutninginn og afleiðingin varð peningaskortur. Kaupmenn seldu þá vörur sínar á undirverði og margir urðu [[Gjaldþrot|gjaldþrota]]. Konungurinn hagnaðist á aðgerðunum en hagkerfið í heild tapaði.<ref name="Thornton2006-53-55">Thornton 2006, bls. 53–55.</ref> Cantillon þekkti bankastarfsemi af eigin raun. Hann benti á að bankar yrðu ávallt að geta innleyst seðla sína og að flestir bankamenn héldu að minnsta kosti helmingi innstæðna í varasjóði. Þjóðbanki sem nyti mikils trausts gæti hins vegar komist af með mun minni varasjóð. Að mati Cantillons hefur slík gnægð „ímyndaðra peninga“ sömu áhrif og aukið magn raunverulegra peninga og hækkar verð á landi og vinnu, en hún hverfur við fyrstu merki um vantraust.<ref name="Thornton2006-56">Thornton 2006, bls. 56.</ref> Hann tók [[Suðursjávarbólan|Suðurhafsbóluna]] 1720, sem hann hafði sjálfur hagnast á, sem dæmi. Seðlaútgáfa gerði þá kleift að versla með hlutabréf fyrir gríðarlegar upphæðir, en þegar fólk tók að auka neyslu sína í trú á mikinn auð þurfti reiðufé og kerfið hrundi. Banki gæti, með samþykki ráðherra, haldið uppi verði [[Ríkisskuldabréf|ríkisskuldabréfa]] og lækkað vexti til að greiða niður skuldir ríkisins, en slíkar aðgerðir spilltu yfirleitt þeim sem tóku þátt í þeim.<ref name="Thornton2006-57-58">Thornton 2006, bls. 57–58.</ref> Thornton telur kjarnann í kenningu Cantillons vera þann að afskipti stjórnvalda, annaðhvort af peningamagni eða í gegnum þjóðbanka, séu upphafleg orsök [[Hagsveiflur|hagsveiflunnar]].<ref name="Thornton2006-58">Thornton 2006, bls. 58.</ref> == Áhrif og arfleifð == Schumpeter telur Cantillon hafa haft mun meiri áhrif á franska hagfræðinga en enska og leggur áherslu á röðina Petty–Cantillon–Quesnay, þar sem hver byggði á verkum forvera síns án þess að vera aðeins lærisveinn hans.<ref name="Schumpeter1954-217nm4og218">Schumpeter 1954, bls. 217, nm. 4, og 218.</ref> Hayek segir að grunnhugmyndir búauðgisstefnunnar sé að finna hjá Cantillon og að Quesnay hafi sjálfur talið hann helstu fyrirmynd sína.<ref name="Hayek1985-227" /> Adam Smith vitnar til hans með nafni í umfjöllun sinni um laun í ''Auðlegð þjóðanna'',<ref name="Hayek1985-217-218" /> en í [[England]]i féll hann síðan að mestu í gleymsku þar til Jevons enduruppgötvaði hann árið 1881.<ref name="Schumpeter1954-217nm4" /><ref name="Hayek1985-221" /> Mat á mikilvægi hans hefur verið misjafnt. Hayek taldi Jevons varla ýkja þegar hann kallaði ''Essai'' „vöggu stjórnmálahagfræðinnar“, en Schumpeter taldi þá nafngift beinlínis ranga, þótt hann teldi peningafræðina sterkustu hlið Cantillons.<ref name="Hayek1985-217" /><ref name="Schumpeter1954-217nm4og223" /> Síðari fræðimenn hafa gjarnan lesið hann í ljósi eigin kenninga: Murphy kallar hann „fágaðan peningahyggjumann“ (e. ''refined monetarist'') og ber hann saman við [[Milton Friedman|Friedman]],<ref name="Murphy1985-201og206-207">Murphy 1985, bls. 201 og 206–207.</ref> og [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurrískir hagfræðingar]] á borð við [[Murray Newton Rothbard|Rothbard]] hafa séð hjá honum fyrsta vísi að austurrísku hagsveiflukenningunni.<ref name="Thornton2006-46">Thornton 2006, bls. 46.</ref> Schumpeter bendir þó á að Cantillon skrifaði í hagkerfi þar sem greiðslur fóru að langmestu leyti fram í málmmynt.<ref name="Schumpeter1954-319" /> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * Hayek, Friedrich A. (1985). „Richard Cantillon“. Þýð. Micheál Ó Súilleabháin. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 217–247. Upphaflega birt á þýsku 1931. * Murphy, Antoin E. (1985). „Richard Cantillon – Banker and Economist“. ''Journal of Libertarian Studies'' 7 (2): 185–215. * Roncaglia, Alessandro (2017). ''A Brief History of Economic Thought''. Cambridge: Cambridge University Press. * Schumpeter, Joseph A. (1954). ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin. * Spengler, Joseph J. (1954). „Richard Cantillon: First of the Moderns. I“. ''Journal of Political Economy'' 62 (4): 281–295. * Thornton, Mark (2006). „Cantillon on the Cause of the Business Cycle“. ''Quarterly Journal of Austrian Economics'' 9 (3): 45–60. * Woods, C. J. (2009). „Cantillon, Richard“. ''Dictionary of Irish Biography''. Dublin: Royal Irish Academy. [https://doi.org/10.3318/dib.001446.v1 doi:10.3318/dib.001446.v1]. Sótt 27. september 2026 af https://www.dib.ie/biography/cantillon-richard-a1446. == Tenglar == * Cantillon, Richard. ''Essai sur la nature du commerce en général'' (1755). [https://www.econlib.org/library/NPDBooks/Cantillon/cntNT.html Ensk þýðing Henrys Higgs, ''Essay on the Nature of Trade in General'', á Econlib]. * [[:en:Richard Cantillon|Grein um Richard Cantillon á ensku Wikipediu]] {{DEFAULTSORT:Cantillon, Richard}} {{d|1734}} [[Flokkur:Franskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Írskir hagfræðingar]] 681y0da43n09dr10mbec17y44hxbqra 0 193048 1981413 2026-10-02T10:54:07Z Arnastjarna 114982 Bjó til síðu með „Þessi síða er yfirlit yfir óupplýst morðmál á Íslandi þar sem að líkamsleifar hafa fundist, en gerandi hefur ekki verið fundinn eða nefndur opinberlega. Hún er byggð á síðunum: * [[Listi yfir morð á Íslandi frá 1874–1969]] * [[Listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999]] * [[Listi yfir morð á Íslandi frá 2000]]. {| class="wikitable" |+ !Ár !Fórnarlamb !Staður !Mál einnig þekkt sem !Athugasemd |- |1945 |~53 ára maður<ref>{{V...“ 1981413 wikitext text/x-wiki Þessi síða er yfirlit yfir óupplýst morðmál á Íslandi þar sem að líkamsleifar hafa fundist, en gerandi hefur ekki verið fundinn eða nefndur opinberlega. Hún er byggð á síðunum: * [[Listi yfir morð á Íslandi frá 1874–1969]] * [[Listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999]] * [[Listi yfir morð á Íslandi frá 2000]]. {| class="wikitable" |+ !Ár !Fórnarlamb !Staður !Mál einnig þekkt sem !Athugasemd |- |1945 |~53 ára maður<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1073814#page/n1/mode/2up|titill=Maður myrtur í Reykjavík á annan í jólum í bragga við höfnina.|útgefandi=Alþýðublaðið|mánuður=desember|ár=1945|mánuðurskoðað=október|árskoðað=2026}}</ref> |Kveldúlfsportið í Reykjavík |Jólamorðið |Talið vera elsta óupplýsta morðmál Íslands |- |1963 |~48 ára maður<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/2274949#page/n0/mode/2up|titill=Óttazt um líf manns sem brenndist af vítissóta|útgefandi=Alþýðublaðið|mánuður=júní|ár=1963|mánuðurskoðað=október|árskoðað=2026}}</ref> |Hafnarsvæðið í Reykjavík | | |- |1968 |~43 ára leigubílstjóri<ref>{{Cite news |last=Guðrún Gyða Eyþórs Árnadóttir |date=2021-06-14 |title=Gunnar var tekinn af lífi með skammbyssuskoti í hnakkann: „Ég varð of­boðs­lega hræddur" - |url=https://gamla.mannlif.is/frettir/gunnar-var-tekinn-af-lifi-med-skammbyssuskoti-i-hnakkann-eg-vard-ofbodslega-hraeddur/ |access-date=2026-10-02 |work=Mannlíf |language=is-IS}}</ref> |Laugarlækur í Laugarnesi |Morðið á Laugarlæk | |- |1974 |~20 ára maður<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/2842628#page/n2/mode/2up|titill=Fannst látinn eftir ryskingar|höfundur=ÞH|útgefandi=Þjóðviljinn|mánuður=nóvember|ár=1974|mánuðurskoðað=október|árskoðað=2026}}</ref> |Þórskaffi í Reykjavík | | |- |1975 |''Ekki vitað'' |Faxaskjól í Reykjavík | |Beinagrind af óþekktum manni<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/2845761#page/n11/mode/2up|titill=Krakkarnir fundu beinagrind manns|höfundur=GSP|útgefandi=Þjóðviljinn|mánuður=júlí|ár=1975|mánuðurskoðað=október|árskoðað=2026}}</ref> |- |2005 |~20 ára kvenkyns hermaður<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2007250213d/ashley-turner-update|title=Ashley Turner update - Vísir|date=2007-04-16|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-02}}</ref> |Herstöðin á Keflavíkurflugvelli | |Annar hermaður sýknaður af öllum ákærum<ref>{{Vefheimild|url=https://www.af.mil/News/Article-Display/Article/126828/airman-found-not-guilty-of-2005-murder/|titill=Airman found not guilty of 2005 murder|útgefandi=Air Force Legal Services Agency|mánuður=maí|ár=2007|mánuðurskoðað=október|árskoðað=2026}}</ref> |} = Tenglar = <references /> [[Flokkur:Morð á Íslandi]] c0lxscwf818f7jzlin9cj0abuyhfbi1