Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 950 1981497 1981298 2026-10-02T17:20:12Z Torfifagri 33930 /* Breiðskífur */ 1981497 wikitext text/x-wiki [[Image:megas_DSC07085_NY.jpg|thumb|right|260px|Megas á Sjómannadaginn í Reykjavík (2011)]] '''Magnús Þór Jónsson''' ([[fæðing|fæddur]] [[7. apríl]] [[1945]] í [[Reykjavík]] á [[Ísland]]i, d. [[6. júlí]] [[2026]]) var [[Ísland|íslenskur]] [[tónlistarmaður]], dægurlagahöfundur, [[rithöfundur]] og [[myndlistarmaður]], hann var best þekktur undir [[listamannsnafn]]inu '''Megas'''. Megas var sonur skáldkonunnar [[Þórunn Elfa Magnúsdóttir|Þórunnar Elfu Magnúsdóttur]] og Jóns Þórðarsonar kennara og rithöfundar. Magnús Magnússon nafni hans og móðurafi var verkamaður í [[Reykjavík]] og sjómaður. Margrét, amma Megasar, var frá Horni í [[Skorradalur|Skorradal]] en föðurforeldrarnir [[Snæfellsnes|Snæfellingar]]. Megas ólst upp í [[Norðurmýri]]nni í Reykjavík og gekk í [[Austurbæjarskóli|Austurbæjarskólann]] og svo í [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólann í Reykjavík]], þaðan sem hann lauk stúdentsprófi árið 1965. Þá vann hann um hríð sem gjaldkeri í Landsbankanum, en hélt svo til Noregs til að stunda nám í þjóðháttafræði við Háskólann í [[Osló]]. Megas byrjaði snemma að fást við lagasmíðar og textagerð, lærði á píanó og samdi meðal annars lagið „Gamli sorrí Gráni“ fyrir fermingu. Á gagnfræðaskólaárunum samdi hann menúetta áður en hann hellti sér út í þjóðlagapælingar, keypti sér nótnabók með amerískri alþýðutónlist og lagði sig eftir skandinavískum þjóðlögum. Helstu áhrifavaldar Megasar á æskuárum hans voru [[Halldór Laxness]] og [[Elvis Presley]]. Á menntaskólaárunum tók Megas þátt í að mála leiktjöld fyrir hundrað ára afmælissýningu [[Skugga-Sveinn|Útilegumannanna]] eftir Matthías Jochumsson, gerði myndskreytingar í skólablaðið og fékk nokkur ljóða sinna birt í blaðinu og smásögur. Hann hlustaði á klassík, einkum þungmelta tónlist og [[Bob Dylan]] sem hafði mikil áhrif á hann. Að loknu stúdentsprófi innritaðist Megas í [[Háskóli Íslands|Háskólann]]. Þar rakst hann á nafnið Megas í grískri orðabók og ætlaði að nota það sem skáldanafn þegar hann fékk birta eftir sig smásögu í Lesbók [[Morgunblaðið|Morgunblaðsins]]. Hann varð að birta söguna undir eigin nafni en notaði listamannsnafnið Megas eftir þetta.<ref>{{cite web|url=https://www.ismus.is/einstaklingar/1006899|title=Magnús Þór Jónsson - Megas|website=Ísmús}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Áður en fyrsta [[hljómplata]] hans kom út í Noregi árið 1972 komu út eftir hann þrjú hefti með textum, nótum og teikningum. Þau hétu einfaldlega ''Megas I'' (1968), ''Megas II'' (1969) og ''Megas III'' (1970). Árið 1973 gaf hann heftin þrjú út aftur, endurskoðuð, og bætti fjórða heftinu við, ''Megas IV''. Fyrsta nótnaheftið innihélt lögin „Dauði Snorra Sturlusonar“, „Jón Sigurðsson & sjálfstæðisbarátta Íslendinga“, „Með gati“, „Ófelía“, „Ragnheiður biskupsdóttir“, „Silfur Egils“, „Um óheppilega fundvísi Ingólfs Arnarsonar“, „Um skáldið Jónas“, „Um grimman dauða Jóns Arasonar“ og „Vertu mér samferða inní blómalandið, amma“. Margt af því efni sem birtist í heftunum átti síðar eftir að rata inn á plöturnar hans. Á tónlistarferli sínum urðu ein vinsælustu lögin Megasar: „Spáðu í mig“, „Tvær stjörnur“, „Reykjavíkurnætur“ og „Fatlafól“. <ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/07/07/andlat_megas/?origin=helstu|title=Andlát: Megas|website=Mbl.is|access-date=7. júlí 2026}}</ref> Hann vann með fjölda listamanna á ferli sínum. Þeirra á meðal eru [[Bubbi Morthens]], [[Nýdönsk]], [[Spilverk þjóðanna]] og [[KUKL]]. Viðurkenningar sem hann hlaut á ævinni voru m.a. [[heiðurslaun listamanna]] og [[verðlaun Jónasar Hallgrímssonar]] fyrir framlag sitt til íslenskrar tungu.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20262906323d/megas-er-latinn|title=Megas er látinn|website=Vísir.is|date=7. júlí 2026|author=Eiður Þór Árnason}}</ref> Megas var umdeildur og vakti umtal fyrir líferni sitt og hegðun. Hann var um tíma í sambandi við ungan taílenskan [[kynsegin]] mann sem heimsótti hann til Íslands. Hann samdi til hans ástarlögin „Fílahirðirinn frá Súrín“ og „Tvær stjörnur“. Lagið „Litlir sætir strákar“ sem vakti umtal, var líka innblásið af sambandi þeirra sem stóð stutt.<ref>{{cite web|url=https://heimildin.is/frett/forbodid-samband-megasar-vid-ladyboy/|title=Fjallað um forboðið samband Megasar við „ladyboy“|website=Heimildin|date=16. apríl 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://glatkistan.com/2022/11/16/litlir-saetir-strakar/|title=Litlir sætir strákar|website=Glatkistan|author=Helgi Jónsson|date=16.11.2022}}</ref> Kona sem kynntist honum tvítug sakaði hann um kynferðisbrot og að hafa stráð salti í sárið með laginu „Litla ljót“ sem samsvaraði hennar reynslu um atvikið.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20212188353d/-kominn-timi-til-ad-hann-se-opin-beradur-|title=Kominn tími til að hann sé opin­beraður|website=Vísir|date=26. nóvember 2021|author=Hallgerður Kolbrún E. Jónsdóttir}}</ref> Eftir andlát hans fór af stað umræða um að honum hefði verið [[slaufun|slaufað]] af [[Ríkisútvarpið|Ríkisútvarpinu]], en starfsfólk þar neitaði því alfarið.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20262907959d/sar-reidir-ruvar-ar-hafna-thvi-ad-megasi-hafi-verid-slaufad|title=Sár­reiðir Rúvar-ar hafna því að Megasi hafi verið slaufað|author=Jakob Bjarnar|date=10. júlí 2026|website=Vísir}}</ref> == Útgefin verk == === Breiðskífur === *1972 - ''[[Megas (hljómplata)|Megas]]'' *1975 - ''[[Millilending]]'' *1976 - ''[[Fram og aftur blindgötuna]]'' *1977 - ''[[Á bleikum náttkjólum]]'' (með Spilverki þjóðanna) *1978 - ''[[Nú er ég klæddur og kominn á ról]]'' *1986 - ''[[Í góðri trú]]'' *1987 - ''[[Loftmynd (hljómplata)|Loftmynd]]'' *1988 - ''[[Höfuðlausnir]]'' *1988 - ''[[Bláir draumar]]'' (með Bubba) *1990 - ''[[Hættuleg hljómsveit og glæpakvendið Stella]]'' *1992 - ''[[Þrír blóðdropar]]'' *1996 - ''[[Til hamingju með fallið]]'' *1997 - ''[[Fláa veröld]]'' *2000 - ''[[Svanasöngur á leiði]]'' *2001 - ''[[Far ... þinn veg]]'' *2002 - ''[[Englaryk í tímaglasi]]'' *2005 - ''[[Hús datt]]'' (með Súkkat) *2007 - ''[[Frágangur]]'' (ásamt Senuþjófunum) *2007 - ''[[Hold er mold (hljómplata)|Hold er mold]]'' (ásamt Senuþjófunum) *2008 - ''[[Á morgun]]'' (ásamt Senuþjófunum) *2011 - ''[[(Hugboð um) Vandræði]]'' (ásamt Senuþjófunum) *2011 - ''[[Aðför að lögum]]'' (ásamt Strengjum) *2017 - ''[[Ósómaljóð]]'' (Megas syngur Ósómaljóð [[Þorvaldur Þorsteinsson|Þorvaldar Þorsteinssonar]]) === Tónleikaplötur === *1979 - ''[[Drög að sjálfsmorði]]'' - tónleikar í [[Menntask%C3%B3linn_vi%C3%B0_Hamrahl%C3%AD%C3%B0|MH]] (með Sjálfsmorðssveitinni) *1994 - ''[[Drög að upprisu]]'' - tónleikar í MH (með Nýdönsk) *2006 - ''[[Greinilegur púls]]'' - upptaka frá 1991 *2006 - ''[[Passíusálmar í Skálholti]]'' - upptaka frá 2001 *2009 - ''[[Segðu ekki frá (með lífsmarki)]]'' - tvöföld tónleikaplata (ásamt Senuþjófum) === Safnplötur === *1993 - ''[[Paradísarfuglinn (hljómplata)|Paradísarfuglinn]]'' *2002 - ''[[Megas 1972–2002]]'' *2002 - ''[[(Kristilega kærleiksblómin spretta í kringum) Hitt og þetta]]'' *2012 - ''[[Megas raular lögin sín]]'' *2020 - ''[[Syngdu eitthvað gamalt!]]'' === Safnkassar === *1986 - ''[[Megas allur]]'' - safnkassi með öllum plötum Megasar fram til 1986, ásamt tveimur plötum með óútgefnu efni og efni af plötum með öðrum listamönnum === Aðrar hljómplötur === *2001 - ''[[Haugbrot]]'' - hljómorð (Megas les úr verkum sínum við undirleik) *2013 - ''[[Jeppi á fjalli]]'' - lög úr samnefndu leikriti, lög og textar eftir Megas og Braga Valdimar Skúlason === Smáskífur === *1975 - ''[[Spáðu í mig / Komdu og skoðaðu í kistuna mína]]'' === Aðrir listamenn flytja lög Megasar === *1997 - ''Megasarlög'' - ýmsir flytjendur *2006 - ''Pældu í því sem pælandi er í'' - ýmsir flytjendur *2006 - ''Magga Stína syngur Megas'' === Bækur === *1968 - ''[[Megas I]]'', ljóðabók, endurútg. 1973 *1968 - ''[[Megas II]]'', ljóðabók, endurútg. 1973 *1973 - ''[[Megas III]]'', ljóðabók]] *1985 - ''[[Þríhyrningur með afar hvössu horni]], myndasaga'' *1990 - ''[[Sól í Norðurmýri: píslarsaga úr Austurbæ]]'' ásamt [[Þórunn Valdimarsdóttir|Þórunni Valdimarsdóttur]] *1991 - ''[[Textar]]'' *1994 - ''[[Björn og Sveinn eða makleg málagjöld]]'' *2001 - ''[[Megas. Greinasafn eftir ýmsa höfunda, myndir, nótur, viðtöl]]'' *2009/2010 - ''Megas I-III Pjáturútgáfa'' (í fyrst 20, svo 100 eintökum númeruð og árituð) *2010 - ''[[Dagur kvennanna: nóvella í fjórum hlutum]]'' ásamt [[Þórunn Valdimarsdóttir|Þórunni Valdimarsdóttur]] *2012 - ''[[Megas: Textar 1966-2011]]'' *2015 - ''[[(Esenis tesenis tera) Viðrini veit ég mig vera: Megas og dauðasyndirnar]]'' eftir Óttar Guðmundsson *2017 - ''[[Geitungabúið mitt : (ekki er allt sem sýnist þó sjáist)]]'', ljóðabók [[Flokkur:Megas]] {{fd|1945|2026}} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Heimildir == * Þórunn Valdimarsdóttir. 1993. ''Sól í Norðurmýri: píslarsaga úr Austurbæ''. Mál og menning, Reykjavík. * Jónatan Garðarsson. 2002. „Megas 1972-2002“. Æviágrip í bæklingi plötunnar ''Kristilega kærleiksblómin spretta í kringum) Hitt og þetta''. Íslenskir tónar, Reykjavík. * Óttar Guðmundsson. 2015. ''(Esenis tesenis tera) Viðrini tel ég mig vera: Megas og dauðasyndirnar''. Skrudda. bg81xubor2wiucofzmp2dl42pwzvv7f 0 6681 1981426 1981344 2026-10-02T12:32:00Z Akigka 183 1981426 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|höfuðborg landsins|Brasilía (borg)}} {{Land | nafn = Sambandslýðveldið Brasilía | nafn_á_frummáli = República Federativa do Brasil | nafn_í_eignarfalli = Brasilíu | fáni = Flag of Brazil.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Brazil.svg | kjörorð = Ordem e Progresso | kjörorð_tungumál = portúgalska | kjörorð_þýðing = Regla og framfarir | staðsetningarkort = BRA orthographic.svg | tungumál = [[Portúgalska]] | höfuðborg = [[Brasilía (borg)|Brasilía]]<br /> | stjórnarfar = [[Forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Brasilíu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Luiz Inácio Lula da Silva]] | titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Brasilía|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[Geraldo Alckmin]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Portúgal]] | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = 7. september 1822 | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = 29. ágúst 1825 | atburður3 = Lýðveldi | dagsetning3 = 15. nóvember 1889 | flatarmál = 8.510.346 | hlutfall_vatns = 0,65 | stærðarsæti = 5 | fólksfjöldi = 214.211.951 | mannfjöldaár = 2026 | mannfjöldasæti = 7 | íbúar_á_ferkílómetra = 24 | VLF = 5.230 | VLF_sæti = 8 | VLF_ár = 2026 | VLF_á_mann = 24.428 | VLF_á_mann_sæti = 82 | VÞL = {{hækkun}} 0.786 | VÞL_sæti = 84 | VÞL_ár = 2023 | gjaldmiðill = [[brasilískur ríal|ríal]] | tímabelti = [[UTC-2]] til [[UTC-5]] | þjóðsöngur = [[Hino Nacional Brasileiro]] | tld = br | símakóði = 55 }} '''Brasilía''' ([[portúgalska]]: ''Brasil''), opinberlega '''Sambandslýðveldið Brasilía''' (portúgalska: ''República Federativa do Brasil''), er stærsta og fjölmennasta land [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] og hið fimmta stærsta í heiminum bæði að flatarmáli og fólksfjölda. Landið er 8.514.877 km² að flatamáli og teygir sig frá ströndum [[Atlantshaf]]sins að rótum [[Andesfjöll|Andesfjalla]] og innan landamæra þess er megnið af [[Amasónfrumskógurinn|Amasónregnskóginum]], stærsta regnskógi heims, en einnig víðáttumikil [[landbúnaður|landbúnaðarsvæði]]. Brasilía er [[sambandsríki]] 26 fylkja og eins alríkisumdæmis þar sem höfuðborgin [[Brasilía (borg)|Brasilía]] er staðsett. Fjölmennasta borg landsins er [[São Paulo]] og sú næstfjölmennasta er [[Río de Janeiro]]. Brasilía er fjölmennasta [[portúgalska|portúgölskumælandi]] land heims og eina landið í [[Ameríka|Ameríku]] þar sem portúgalska er [[opinbert tungumál]]. Strandlengja Brasilíu við Atlantshaf í austri er 7367 km löng. Landið nær yfir um helming landsvæðis Suður-Ameríku. Brasilía á landamæri að öllum öðrum ríkjum á meginlandi álfunnar, nema [[Ekvador]] og [[Síle]]. Landslag í Brasilíu er mjög fjölbreytt og nær yfir [[hitabelti]] og hlýtempruð belti, með [[votlendi]], [[gresja|gresjum]], [[háslétta|hásléttum]] og [[fjall|fjöllum]]. Megnið af vatnasviði [[Amasónfljót]]s er innan landamæra Brasilíu. Þar er mjög fjölbreytt dýralíf, fjölbreytt [[vistkerfi]], miklar náttúruauðlindir og mörg [[náttúruverndarsvæði]]. Brasilía situr efst á lista yfir lönd eftir [[líffjölbreytni]]. Staða umhverfismála í Brasilíu, þar á meðal hnignun náttúrulegs umhverfis og [[skógeyðing]], er talin hafa miklar afleiðingar fyrir [[loftslagsbreytingar]] og minnkandi líffjölbreytni á heimsvísu. ==Saga== [[Frumbyggjar Ameríku|Frumbyggjar]] hafa búið á svæðinu sem nú er Brasilía í meira en 11.000 ár. Árið 1500 gerði [[Pedro Alvares Cabral]] tilkall til landsins þegar hann kom þangað með flota sínum. Fyrsta fasta búseta [[Portúgal]]a var um 1532 og [[nýlendustefna]] hófst þegar [[Jóhann 3. Portúgalskonungur]] skipti landinu í 15 sjálfstæð [[Nýlenda|nýlendusvæði]]. Þessi skipting skapaði óskipulag og deilur og því lét konungurinn svæðin lúta [[miðstýring|miðstýrðu]] valdi. Fyrstu tvær aldir á nýlendutímanum einkenndust af átökum og stríðum milli frumbyggja og Portúgala. Um miðja 16. öld var [[sykur]] orðinn mikilvægasta útflutningsvara Brasilíu og þrælar frá [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] mikilvæg innflutningsvara en þeir unnu á sykurplantekrum. Árið 1808 flutti [[Jóhann 6. Portúgalskonungur]] til Brasilíu tímabundið vegna [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]]. Í byrjun 19. aldar varð spenna á milli brasilískra Portúgala og stjórnvalda í Portúgal sem varð til þess að árið [[1822]] lýsti Brasilía yfir sjálfstæði og síðar var stofnað keisaradæmi með [[Dom Pedro]] sem keisara. Portúgal viðurkenndi sjálfstæði Brasilíu árið 1825. Árið 1888 var [[þrælahald]] afnumið í landinu. Ári síðar var Dom [[Pedro II]] komið frá völdum og lýðveldi stofnað. Í lok 19. aldar átti Brasilía í stríðum við nágrannaríki sín, [[Argentína|Argentínu]], [[Úrúgvæ]] og [[Paragvæ]] um áhrif og landsvæði. Stríðið við Paragvæ (1864-1870) er það mannskæðasta í sögu Suður-Ameríku. Í [[fyrri heimstyrjöld]] var Brasilía hlutlaust ríki þar til þýskir kafbátar sökktu skipum þeirra á [[Atlantshaf]]i árið 1917 en þá lýsti Brasilía yfir stríði við [[Miðveldin]]. Hlutverk Brasilíu var aðallega eftirlitshlutverk á Atlantshafi. Árið 1930 náði [[Getúlio Vargas]] völdum með aðstoð hersins. Stöðug átök og tilraunir til að taka aftur völdin frá Vargas leiddu til þess að Vargas varð einræðisherra og Estado novo tímabilið hófst þar sem stjórnvöld voru annáluð fyrir ofbeldi og kúgun. Í [[seinni heimstyrjöldin|seinni heimstyrjöld]] var Brasilía fyrst um sinn hlutlaust ríki til ársins 1942 þegar landið gekk til liðs við [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamenn]] eftir að hafa slitið diplómatísk tengsl við [[Öxulveldin]]. Eftir heimstyrjöldina vék Vargas vegna þrýstings og lýðræði var komið á. Vargas var kosinn síðar, árið 1951 en eftir stjórnarkreppu framdi hann sjálfsmorð. Lýðræði var viðkvæmt næstu áratugi og árið 1964 [[Valdaránið í Brasilíu 1964|frömdu brasilískir herforingjar valdarán]] gegn stjórn [[João Goulart]] forseta undir því yfirskyni að koma í veg fyrir að Brasilía yrði kommúnismanum að bráð. Í Brasilíu ríkti [[herforingjastjórn]] til ársins 1985 en á 9. áratugnum var lýðræði smám saman komið aftur á. [[Luiz Inácio Lula da Silva]] var forseti frá 2002 til 2010 þegar fyrsta konan, Dilma Rousseff, varð forseti. Rannsókn á peningaþvætti og spillingu í kringum ríkisrekna olíufyrirtækið [[Petrobras]] hefur tekið sinn toll í Brasilísku ríkisstjórninni. Lula da Silva var yfirheyrður vegna málsins og síðar ákærður og fangelsaður. Tugir stjórnmálamanna voru bendlaðir við málið.<ref>[http://www.ruv.is/frett/tugir-sakadir-um-spillingu-i-brasiliu Tugir sakaðir um spillingu í Brasilíu] Rúv, skoðað 12. maí, 2016.</ref> Árið 2016 var [[Dilma Rousseff|Dilmu Rousseff]] vikið úr embætti af öldungadeild þingsins. Samþykkt var að hún sæti ákæru til embættismissis fyrir spillingu. Var hún sökuð um að hafa fegrað efnahagstölur landsins fyrir kosningar. [[Michel Temer]] varaforseti tók við embætti forseta.<ref>[http://www.ruv.is/frett/forseta-brasiliu-vikid-ur-embaetti Forseta Brasilíu vikið úr embætti] Rúv. Skoðað 12. maí, 2016</ref> Árið 2014 var haldin [[Heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu]] í Brasilíu og árið 2016 voru [[Sumarólympíuleikarnir 2016|Ólympíuleikarnir]] í Río de Janeiro. Barátta vinstri og hægri afla kristallaðist í [[Árásin á Brasilíuþing 2023|árás á brasilíska þingið árið 2023]] þegar fylgismenn íhaldsforsetans fráfarandi [[Jair Bolsonaro]] réðust þar inn. Árásin minnti á árásina á bandaríkjaþing 2020. Bolsonaro tapaði kosningum fyrir fyrrum forsetanum Lula og flutti til Bandaríkjanna. == Landfræði == === Náttúra === Lífríki Brasilíu er gríðarlega fjölbreytt og það er það ríki sem hefur flestar tegundir lífvera (bæði úr dýra- og plönturíkinu) innan sinna landamæra. Vísindamenn telja að um 9,5% allra tegunda á jörðinni finnist í landinu (T.d. 9,3% þekktra [[spendýr]]a og 16% þekktra [[fugl]]a). Af stórum spendýrum má nefna [[jagúar]] og [[fjallaljón]], [[tapír]]a, [[mauraætur]], [[letidýr]], pekkaríusvín, [[beltisdýr]], fjölmargar tegundir [[hjartardýr]]a og margar tegundir [[prímatar|prímata]]. Tegundaauðgi [[froskdýr]]a er einstæð og líklega er Brasilía líka það land heims þar sem flestar tegundir [[skordýr]]a og [[áttfætlur|áttfætlna]] lifa. Erfitt er að áætla þann fjölda skordýrategunda sem þar er að finna, en sumir fræðimenn telja að þær séu yfir 70 þúsund. <ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=5393 Hvaða dýr búa í Brasilíu og hver þeirra eru í útrýmingarhættu?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Ein af hverjum fjórum tegundum plantna sem fundist hafa á jörðinni í Brasilíu. Þessari fjölbreytni má þakka regnskógum [[Amasónfrumskógurinn|Amason]], miklum ám og [[votlendi]]ssvæðum. Einnig eru strandskógar við ströndina og [[grasslétta|grassléttur]] í austurhluta landsins.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=60387 Í hvaða landi lifa flestar dýrategundir?] Vísindavefur. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> [[Amasonfljót]]ið í Suður-Ameríku er annað lengsta vatnsfall í heimi á eftir ánni [[Níl]]. Það er vatnsmesta fljót í heimi og [[vatnasvið]] þess er það stærsta í heimi, í kringum 7 milljónir km2. Um 20% alls ferskvatns sem berst í heimshöfin með vatnsföllum kemur með Amasonfljótinu.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=6633 Hvað veist þú um Amasonfljótið?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Hæsti punktur landsins er Pico da Neblina sem er 2994 metra yfir sjávarmáli. == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === [[Mynd:Congresso do Brasil.jpg|thumb|Þjóðþingið]] [[Mynd:Mapa do Brasil atualmente.png|thumb|Kort af fylkjunum.]] Brasilía skiptist í 27 fylki sem hér segir: {| class="wikitable" |- ! Nr. !! Nafn !! Lykill !! Höfuðborg |- |1. || [[Acre (fylki)|Acre]] || AC || [[Rio Branco]] |- |2. || [[Alagoas]] || AL || [[Maceió]] |- |3. || [[Amapá]] || AP || [[Macapá]] |- |4. || [[Amazonas]] || AM || [[Manaus]] |- |5. || [[Bahia]] || BA || [[Salvador]] |- |6. || [[Ceará]] || CE || [[Fortaleza]] |- |7. || [[Espírito Santo]] || ES || [[Vitória]] |- | 8. || [[Goiás]] || GO || [[Goiânia]] |- | 9. || [[Maranhão]] || MA || [[São Luís]] |- | 10. || [[Mato Grosso]] || MT || [[Cuiabá]] |- | 11. || [[Mato Grosso do Sul]] || MS || [[Campo Grande]] |- | 12. || [[Minas Gerais]] || MG || [[Belo Horizonte]] |- | 13. || [[Pará]] || PA || [[Belém]] |- | 14. || [[Paraíba]] || PB || [[João Pessoa]] |- | 15. || [[Paraná (fylki)|Paraná]] || PR || [[Curitiba]] |- | 16. || [[Pernambuco]] || PE || [[Recife]] |- | 17. || [[Piauí]] || PI || [[Teresina]] |- | 18. || [[Rio de Janeiro (fylki)|Rio de Janeiro]] || RJ || [[Rio de Janeiro]] |- | 19. || [[Rio Grande do Norte]] || RN || [[Natal]] |- | 20. || [[Rio Grande do Sul]] || RS || [[Porto Alegre]] |- | 21. || [[Rondônia]] || RO || [[Porto Velho]] |- | 22. || [[Roraima]] || RR || [[Boa Vista]] |- | 23. || [[Santa Catarina (fylki)|Santa Catarina]] || SC || [[Florianópolis]] |- | 24. || [[São Paulo (fylki)|São Paulo]] || SP || [[São Paulo]] |- | 25. || [[Sergipe]] || SE || [[Aracaju]] |- | 26. || [[Tocantins]] || TO || [[Palmas]] |- | 27. || [[Distrito Federal]] || DF || [[Brasilía (borg)|Brasilía]] |} ==Íbúar== Brasilía fimmta fjölmennasta ríki heims og hefur rúmlega 213 milljónir (2025). Tæplega helmingur íbúa Brasilíu eru hvítir, 43% eru af blönduðum uppruna hvítra og svartra, rúm 7% eru blökkumenn en 1-2% eru frumbyggjar eða fólk af asískum uppruna. Um 85% Brasilíumanna búa í þéttbýli. Stærsta borg landsins er São Paulo og næst kemur Ríó de Janeiró.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=18250 Hvað er Brasilía stór og hvað búa margir þar?] Vísindavefurinn. Skoðað 1. október, 2016.</ref> == Menning == [[Mynd:Heitor Villa-Lobos (c. 1922).jpg|thumb|upright|right|[[Heitor Villa-Lobos]] var einn áhrifamesti tónlistarmaður Brasilíu á 20. öldinni.]] {{Aðalgrein|Brasilísk menning}} Kjarni brasilískrar menningar er kominn úr [[Portúgölsk menning|portúgalskri menningu]] vegna sterkra tengsla Brasilíu við móðurríkið á nýlendutímanum. Portúgalar breiddu út tungu sína, portúgölsku, byggingarlist sína og [[Kaþólsk trú|kaþólska trú]]. En menning Brasilíu varð einnig fyrir sterkum áhrifum frá aðfluttu fólki frá öðrum Evrópuríkjum og [[Afríka|Afríku]] auk þess sem eftir leifir af menningu innfæddra [[Frumbyggjar Brasilíu|frumbyggja]]. Meðal annarra má nefna nýbúa frá [[Ítalía|Ítalíu]], [[Þýskaland]]i, [[Japan]] og arabalöndum, sem fluttust í stórum stíl til Suður- og Suðuaustur-Brasilíu. Áhrifa frá brasilískum frumbyggjum gætir á bæði tungu og matarhefðir Brasilíu. Þar gætir einnig áhrifa frá afrískum innflytjendum, sem einnig höfðu áhrif á brasilíska [[tónlist]], [[dans]] og [[trúarbrögð]].<ref>{{cite news |last=Freyre |first=Gilberto |title=The Afro-Brazilian experiment: African influence on Brazilian culture |publisher=UNESCO |year=1986 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022 |accessdate=8. júní 2008 |archiveurl=https://archive.today/20120530050909/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022/ |archivedate=2012-05-30 }}</ref> === Listasaga === [[Brasilísk list]] hefur frá því á 16. öld þróast í ólíkar áttir, meðal annars [[Barokk í Brasilíu|Barokk]], sem var ríkjandi stíll í landinu fram á 19. öldina, [[rómantík]], [[nútímalist]], [[expressjónismi|expressjónisma]], [[kúbismi|kúbisma]], [[súrrealismi|súrrealisma]] og [[abstrakt list]]. Brasilísk kvikmyndasaga á rætur að rekja til upphafs kvikmyndalistar seint á 19. öldinni. === Tónlist === {{Aðalgrein|Brasilísk tónlist}} Innan brasilískrar tónlistar eru ýmis afbrigði og mörg þeirra eru einkennandi fyrir tiltekna landshluta. Áhrifa gætir frá afrískri og evrópskri tónlist en einnig frá frumbyggjum Brasilíu. Meðal tónlistargreina má nefna [[samba]], [[Música Popular Brasileira|MPB]], [[choro]], [[Sertanejo]], [[brega (tónlist)|brega]], [[forró]], [[frevo]], [[maracatu]], [[bossa nova]] og [[Axé-tónlist]]. [[Mynd:Machado de Assis aos 57 anos.jpg|thumb|upright|right|[[Machado de Assis]], skáld og rithöfundur er oft talinn merkasti rithöfundur Brasilíu.]] Meðal þekktra tónlistarmanna má nefna [[Francisco Manuel da Silva]], [[Antônio Carlos Gomes]], [[Elias Álvares Lobo]], [[Brasílio Itiberê da Cunha]], [[Luciano Gallet]], [[Alexandre Levy]], [[Alberto Nepomuceno]], [[Oscar Lorenzo Fernández]], [[Henrique Oswald]], [[Francisco Mignone]], [[Heitor Villa-Lobos]], [[Camargo Guarnieri]], [[Pixinguinha]], [[Hermeto Pascoal]], [[Antônio Carlos Jobim]], [[Edson Zampronha]], [[João Gilberto]], [[Nara Leão]], [[Elis Regina]], [[Caetano Veloso]], [[Maria Bethânia]], [[Chico Buarque]], [[Jorge Ben Jor]], [[Pato Fu]], [[Marisa Monte]], [[Pitty]] og [[Amon Tobin]]. === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Brasilískar bókmenntir}} Saga [[Brasilískar bókmenntir|brasilískra bókmennta]] nær aftur til 16. aldar, til skrifa fyrstu portúgölsku landkönnuðanna. Þeirra á meðal var [[Pêro Vaz de Caminha]]. Skrif þeirra voru uppfull af lýsingum á dýraríki og gróðurfari landsins og á háttum innfæddra frumbyggja, sem vöktu mikla furðu meðal evrópskra lesenda og innflytjenda. Í Brasilíu urðu til mikilvægar bókmenntir innan rómantíkurinnar og skáldsagnahöfundar á borð við [[Joaquim Manuel de Macedo]] og [[José de Alencar]] skrifuðu bækur um ástir og sorgir. Alencar gerði einnig á löngum ferli sínum frumbyggja Brasilíu að söguhetjum í skáldsögunum ''[[O Guarany]]'', ''[[Iracema]]'', ''[[Ubirajara]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20110725100730/http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html „Brazilian Literature: An Introduction“]; afrit af [http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html upphaflegu eintaki]. Skoðað 2. nóvember 2009.</ref> === Matarmenning === [[Mynd:Feijoada 01.jpg|thumb|left|[[Feijoada]], réttur úr svínakjöti, svörtum baunum og hrísgrjónum]] {{Aðalgrein|Brasilískur matur}} Brasilískur matur er afar fjölbreytilegur og mikill munur eftir landshlutum. [[Feijoada]] er talinn þjóðarréttur en einnig má minnast á [[vatapá]], [[moqueca]], [[polenta]] og [[acarajé]], sem eru allt hefðbundnir brasilískir réttir. Hversdagslega borða Brasilíumenn mikið af hrísgrjónum og baunum, gjarnan með nautakjöti og salati og er oft blandað með kassava-hveiti. Oft eru hafðar steiktar kartöflur, steikt kassava eða steiktir bananar í hádegismatur, jafnvel kjötréttir eða steiktur ostur. Þjóðardrykkir Brasilíu er [[kaffi]] og [[cachaça]], sem er [[áfengur drykkur]] gerður úr [[sykurreyr]] og er megin uppistaðan í þjóðarkokteilnum, [[caipirinha]]. Margvíslegt [[sælgæti]] er til í Brasilíu, svo sem [[brigadeiro]], sem eru [[súkkulaði]]frauðkúlur; [[cocada]] og [[beijinho]] sem er hvort tveggja [[Kókoshneta|kókoshnetusælgæti]]; og sælgæti, sem kallast „romeu e julieta“ (Rómeó og Júlía) og er gert úr [[Ostur|osti]] með guavasultu, sem kallast [[goiabada]]. Úr [[Hneta|hnetum]] er gert [[paçoca]], [[rapadura]] og [[pé-de-moleque]]. Meðal [[ávöxtur|ávaxta]], sem vaxa í Brasilíu, má nefna [[açaí]], [[cupuaçu]], [[mangó]], [[papaja]], [[kókóbaun]]ir, [[Kasjúhneta|kasjúhnetur]], [[guava]], [[appelsína|appelsínur]], [[ástaraldin]] og [[ananas]]. Úr ávöxtum eru gerðir ýmsir blandaðir ávaxtasafar. ==Heimild== Söguágrip var unnið úr ensku Wikipedia: {{wpheimild|tungumál= en|titill= Brazil|mánuðurskoðað= 12. maí|árskoðað= 2016 }} == Tilvísanir == {{reflist}} == Ítarefni == * Bellos, Alex (2003). ''Futebol: The Brazilian Way of Life''. London: Bloomsbury Publishing plc. * Bethell, Leslie (1991). ''Colonial Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Fausto, Boris (1999). ''A Concise History of Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Skidmore, Thomas E. (1974). ''Black Into White: Race and Nationality in Brazilian Thought''. Oxford: Oxford University Press. * Wagley, Charles (1963). ''An Introduction to Brazil''. New York, New York: Columbia University Press. == Tenglar == * [http://www.brasil.gov.br/ Brasilía Portal] * [http://www.planalto.gov.br/ Formennska Brasilíu] * [http://www.camara.leg.br/ Þing Brasilíu] * [http://www.senado.leg.br/ Öldungadeild Brasilíu] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1489513 „Íslendingar í Brasilíu“; grein í ''Morgunblaðinu'' 1977] {{Fylki Brasilíu}} {{Suður-Ameríka}} {{G-20}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Brasilía| ]] hhjbpc7mo37a43mabdobjvyqnuktzmq 1981433 1981426 2026-10-02T12:49:06Z Akigka 183 1981433 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|höfuðborg landsins|Brasilía (borg)}} {{Land | nafn = Sambandslýðveldið Brasilía | nafn_á_frummáli = República Federativa do Brasil | nafn_í_eignarfalli = Brasilíu | fáni = Flag of Brazil.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Brazil.svg | kjörorð = Ordem e Progresso | kjörorð_tungumál = portúgalska | kjörorð_þýðing = Regla og framfarir | staðsetningarkort = BRA orthographic.svg | tungumál = [[Portúgalska]] | höfuðborg = [[Brasilía (borg)|Brasilía]]<br /> | stjórnarfar = [[Forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Brasilíu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Luiz Inácio Lula da Silva]] | titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Brasilía|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[Geraldo Alckmin]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Portúgal]] | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = 7. september 1822 | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = 29. ágúst 1825 | atburður3 = Lýðveldi | dagsetning3 = 15. nóvember 1889 | flatarmál = 8.510.346 | hlutfall_vatns = 0,65 | stærðarsæti = 5 | fólksfjöldi = 214.211.951 | mannfjöldaár = 2026 | mannfjöldasæti = 7 | íbúar_á_ferkílómetra = 24 | VLF = 5.230 | VLF_sæti = 8 | VLF_ár = 2026 | VLF_á_mann = 24.428 | VLF_á_mann_sæti = 82 | VÞL = {{hækkun}} 0.786 | VÞL_sæti = 84 | VÞL_ár = 2023 | gjaldmiðill = [[brasilískur ríal|ríal]] | tímabelti = [[UTC-2]] til [[UTC-5]] | þjóðsöngur = [[Hino Nacional Brasileiro]] | tld = br | símakóði = 55 }} '''Brasilía''' ([[portúgalska]]: ''Brasil''), opinberlega '''Sambandslýðveldið Brasilía''' (portúgalska: ''República Federativa do Brasil''), er stærsta og fjölmennasta land [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] og hið fimmta stærsta í heiminum bæði að flatarmáli og fólksfjölda. Landið er 8.514.877 km² að flatamáli og teygir sig frá ströndum [[Atlantshaf]]sins að rótum [[Andesfjöll|Andesfjalla]] og innan landamæra þess er megnið af [[Amasónfrumskógurinn|Amasónregnskóginum]], stærsta regnskógi heims, en einnig víðáttumikil [[landbúnaður|landbúnaðarsvæði]]. Brasilía er [[sambandsríki]] 26 fylkja og eins alríkisumdæmis þar sem höfuðborgin [[Brasilía (borg)|Brasilía]] er staðsett. Fjölmennasta borg landsins er [[São Paulo]] og sú næstfjölmennasta er [[Rio de Janeiro]]. Brasilía er fjölmennasta [[portúgalska|portúgölskumælandi]] land heims og eina landið í [[Ameríka|Ameríku]] þar sem portúgalska er [[opinbert tungumál]]. Strandlengja Brasilíu við Atlantshaf í austri er 7367 km löng. Landið nær yfir um helming landsvæðis Suður-Ameríku. Brasilía á landamæri að öllum öðrum ríkjum á meginlandi álfunnar, nema [[Ekvador]] og [[Síle]]. Landslag í Brasilíu er mjög fjölbreytt og nær yfir [[hitabelti]] og hlýtempruð belti, með [[votlendi]], [[gresja|gresjum]], [[háslétta|hásléttum]] og [[fjall|fjöllum]]. Megnið af vatnasviði [[Amasónfljót]]s er innan landamæra Brasilíu. Þar er mjög fjölbreytt dýralíf, fjölbreytt [[vistkerfi]], miklar náttúruauðlindir og mörg [[náttúruverndarsvæði]]. Brasilía situr efst á lista yfir lönd eftir [[líffjölbreytni]]. Staða umhverfismála í Brasilíu, þar á meðal hnignun náttúrulegs umhverfis og [[skógeyðing]], er talin hafa miklar afleiðingar fyrir [[loftslagsbreytingar]] og minnkandi líffjölbreytni á heimsvísu. ==Saga== [[Frumbyggjar Ameríku|Frumbyggjar]] hafa búið á svæðinu sem nú er Brasilía í meira en 11.000 ár. Árið 1500 gerði [[Pedro Alvares Cabral]] tilkall til landsins þegar hann kom þangað með flota sínum. Fyrsta fasta búseta [[Portúgal]]a var um 1532 og [[nýlendustefna]] hófst þegar [[Jóhann 3. Portúgalskonungur]] skipti landinu í 15 sjálfstæð [[Nýlenda|nýlendusvæði]]. Þessi skipting skapaði óskipulag og deilur og því lét konungurinn svæðin lúta [[miðstýring|miðstýrðu]] valdi. Fyrstu tvær aldir á nýlendutímanum einkenndust af átökum og stríðum milli frumbyggja og Portúgala. Um miðja 16. öld var [[sykur]] orðinn mikilvægasta útflutningsvara Brasilíu og þrælar frá [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] mikilvæg innflutningsvara en þeir unnu á sykurplantekrum. Árið 1808 flutti [[Jóhann 6. Portúgalskonungur]] til Brasilíu tímabundið vegna [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]]. Í byrjun 19. aldar varð spenna á milli brasilískra Portúgala og stjórnvalda í Portúgal sem varð til þess að árið [[1822]] lýsti Brasilía yfir sjálfstæði og síðar var stofnað keisaradæmi með [[Dom Pedro]] sem keisara. Portúgal viðurkenndi sjálfstæði Brasilíu árið 1825. Árið 1888 var [[þrælahald]] afnumið í landinu. Ári síðar var Dom [[Pedro II]] komið frá völdum og lýðveldi stofnað. Í lok 19. aldar átti Brasilía í stríðum við nágrannaríki sín, [[Argentína|Argentínu]], [[Úrúgvæ]] og [[Paragvæ]] um áhrif og landsvæði. Stríðið við Paragvæ (1864-1870) er það mannskæðasta í sögu Suður-Ameríku. Í [[fyrri heimstyrjöld]] var Brasilía hlutlaust ríki þar til þýskir kafbátar sökktu skipum þeirra á [[Atlantshaf]]i árið 1917 en þá lýsti Brasilía yfir stríði við [[Miðveldin]]. Hlutverk Brasilíu var aðallega eftirlitshlutverk á Atlantshafi. Árið 1930 náði [[Getúlio Vargas]] völdum með aðstoð hersins. Stöðug átök og tilraunir til að taka aftur völdin frá Vargas leiddu til þess að Vargas varð einræðisherra og Estado novo tímabilið hófst þar sem stjórnvöld voru annáluð fyrir ofbeldi og kúgun. Í [[seinni heimstyrjöldin|seinni heimstyrjöld]] var Brasilía fyrst um sinn hlutlaust ríki til ársins 1942 þegar landið gekk til liðs við [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamenn]] eftir að hafa slitið diplómatísk tengsl við [[Öxulveldin]]. Eftir heimstyrjöldina vék Vargas vegna þrýstings og lýðræði var komið á. Vargas var kosinn síðar, árið 1951 en eftir stjórnarkreppu framdi hann sjálfsmorð. Lýðræði var viðkvæmt næstu áratugi og árið 1964 [[Valdaránið í Brasilíu 1964|frömdu brasilískir herforingjar valdarán]] gegn stjórn [[João Goulart]] forseta undir því yfirskyni að koma í veg fyrir að Brasilía yrði kommúnismanum að bráð. Í Brasilíu ríkti [[herforingjastjórn]] til ársins 1985 en á 9. áratugnum var lýðræði smám saman komið aftur á. [[Luiz Inácio Lula da Silva]] var forseti frá 2002 til 2010 þegar fyrsta konan, Dilma Rousseff, varð forseti. Rannsókn á peningaþvætti og spillingu í kringum ríkisrekna olíufyrirtækið [[Petrobras]] hefur tekið sinn toll í Brasilísku ríkisstjórninni. Lula da Silva var yfirheyrður vegna málsins og síðar ákærður og fangelsaður. Tugir stjórnmálamanna voru bendlaðir við málið.<ref>[http://www.ruv.is/frett/tugir-sakadir-um-spillingu-i-brasiliu Tugir sakaðir um spillingu í Brasilíu] Rúv, skoðað 12. maí, 2016.</ref> Árið 2016 var [[Dilma Rousseff|Dilmu Rousseff]] vikið úr embætti af öldungadeild þingsins. Samþykkt var að hún sæti ákæru til embættismissis fyrir spillingu. Var hún sökuð um að hafa fegrað efnahagstölur landsins fyrir kosningar. [[Michel Temer]] varaforseti tók við embætti forseta.<ref>[http://www.ruv.is/frett/forseta-brasiliu-vikid-ur-embaetti Forseta Brasilíu vikið úr embætti] Rúv. Skoðað 12. maí, 2016</ref> Árið 2014 var haldin [[Heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu]] í Brasilíu og árið 2016 voru [[Sumarólympíuleikarnir 2016|Ólympíuleikarnir]] í Río de Janeiro. Barátta vinstri og hægri afla kristallaðist í [[Árásin á Brasilíuþing 2023|árás á brasilíska þingið árið 2023]] þegar fylgismenn íhaldsforsetans fráfarandi [[Jair Bolsonaro]] réðust þar inn. Árásin minnti á árásina á bandaríkjaþing 2020. Bolsonaro tapaði kosningum fyrir fyrrum forsetanum Lula og flutti til Bandaríkjanna. == Landfræði == === Náttúra === Lífríki Brasilíu er gríðarlega fjölbreytt og það er það ríki sem hefur flestar tegundir lífvera (bæði úr dýra- og plönturíkinu) innan sinna landamæra. Vísindamenn telja að um 9,5% allra tegunda á jörðinni finnist í landinu (T.d. 9,3% þekktra [[spendýr]]a og 16% þekktra [[fugl]]a). Af stórum spendýrum má nefna [[jagúar]] og [[fjallaljón]], [[tapír]]a, [[mauraætur]], [[letidýr]], pekkaríusvín, [[beltisdýr]], fjölmargar tegundir [[hjartardýr]]a og margar tegundir [[prímatar|prímata]]. Tegundaauðgi [[froskdýr]]a er einstæð og líklega er Brasilía líka það land heims þar sem flestar tegundir [[skordýr]]a og [[áttfætlur|áttfætlna]] lifa. Erfitt er að áætla þann fjölda skordýrategunda sem þar er að finna, en sumir fræðimenn telja að þær séu yfir 70 þúsund. <ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=5393 Hvaða dýr búa í Brasilíu og hver þeirra eru í útrýmingarhættu?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Ein af hverjum fjórum tegundum plantna sem fundist hafa á jörðinni í Brasilíu. Þessari fjölbreytni má þakka regnskógum [[Amasónfrumskógurinn|Amason]], miklum ám og [[votlendi]]ssvæðum. Einnig eru strandskógar við ströndina og [[grasslétta|grassléttur]] í austurhluta landsins.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=60387 Í hvaða landi lifa flestar dýrategundir?] Vísindavefur. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> [[Amasonfljót]]ið í Suður-Ameríku er annað lengsta vatnsfall í heimi á eftir ánni [[Níl]]. Það er vatnsmesta fljót í heimi og [[vatnasvið]] þess er það stærsta í heimi, í kringum 7 milljónir km2. Um 20% alls ferskvatns sem berst í heimshöfin með vatnsföllum kemur með Amasonfljótinu.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=6633 Hvað veist þú um Amasonfljótið?] Vísindavefurinn. Skoðað 13. maí, 2016.</ref> Hæsti punktur landsins er Pico da Neblina sem er 2994 metra yfir sjávarmáli. == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === [[Mynd:Congresso do Brasil.jpg|thumb|Þjóðþingið]] [[Mynd:Mapa do Brasil atualmente.png|thumb|Kort af fylkjunum.]] Brasilía skiptist í 27 fylki sem hér segir: {| class="wikitable" |- ! Nr. !! Nafn !! Lykill !! Höfuðborg |- |1. || [[Acre (fylki)|Acre]] || AC || [[Rio Branco]] |- |2. || [[Alagoas]] || AL || [[Maceió]] |- |3. || [[Amapá]] || AP || [[Macapá]] |- |4. || [[Amazonas]] || AM || [[Manaus]] |- |5. || [[Bahia]] || BA || [[Salvador]] |- |6. || [[Ceará]] || CE || [[Fortaleza]] |- |7. || [[Espírito Santo]] || ES || [[Vitória]] |- | 8. || [[Goiás]] || GO || [[Goiânia]] |- | 9. || [[Maranhão]] || MA || [[São Luís]] |- | 10. || [[Mato Grosso]] || MT || [[Cuiabá]] |- | 11. || [[Mato Grosso do Sul]] || MS || [[Campo Grande]] |- | 12. || [[Minas Gerais]] || MG || [[Belo Horizonte]] |- | 13. || [[Pará]] || PA || [[Belém]] |- | 14. || [[Paraíba]] || PB || [[João Pessoa]] |- | 15. || [[Paraná (fylki)|Paraná]] || PR || [[Curitiba]] |- | 16. || [[Pernambuco]] || PE || [[Recife]] |- | 17. || [[Piauí]] || PI || [[Teresina]] |- | 18. || [[Rio de Janeiro (fylki)|Rio de Janeiro]] || RJ || [[Rio de Janeiro]] |- | 19. || [[Rio Grande do Norte]] || RN || [[Natal]] |- | 20. || [[Rio Grande do Sul]] || RS || [[Porto Alegre]] |- | 21. || [[Rondônia]] || RO || [[Porto Velho]] |- | 22. || [[Roraima]] || RR || [[Boa Vista]] |- | 23. || [[Santa Catarina (fylki)|Santa Catarina]] || SC || [[Florianópolis]] |- | 24. || [[São Paulo (fylki)|São Paulo]] || SP || [[São Paulo]] |- | 25. || [[Sergipe]] || SE || [[Aracaju]] |- | 26. || [[Tocantins]] || TO || [[Palmas]] |- | 27. || [[Distrito Federal]] || DF || [[Brasilía (borg)|Brasilía]] |} ==Íbúar== Brasilía fimmta fjölmennasta ríki heims og hefur rúmlega 213 milljónir (2025). Tæplega helmingur íbúa Brasilíu eru hvítir, 43% eru af blönduðum uppruna hvítra og svartra, rúm 7% eru blökkumenn en 1-2% eru frumbyggjar eða fólk af asískum uppruna. Um 85% Brasilíumanna búa í þéttbýli. Stærsta borg landsins er São Paulo og næst kemur Ríó de Janeiró.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=18250 Hvað er Brasilía stór og hvað búa margir þar?] Vísindavefurinn. Skoðað 1. október, 2016.</ref> == Menning == [[Mynd:Heitor Villa-Lobos (c. 1922).jpg|thumb|upright|right|[[Heitor Villa-Lobos]] var einn áhrifamesti tónlistarmaður Brasilíu á 20. öldinni.]] {{Aðalgrein|Brasilísk menning}} Kjarni brasilískrar menningar er kominn úr [[Portúgölsk menning|portúgalskri menningu]] vegna sterkra tengsla Brasilíu við móðurríkið á nýlendutímanum. Portúgalar breiddu út tungu sína, portúgölsku, byggingarlist sína og [[Kaþólsk trú|kaþólska trú]]. En menning Brasilíu varð einnig fyrir sterkum áhrifum frá aðfluttu fólki frá öðrum Evrópuríkjum og [[Afríka|Afríku]] auk þess sem eftir leifir af menningu innfæddra [[Frumbyggjar Brasilíu|frumbyggja]]. Meðal annarra má nefna nýbúa frá [[Ítalía|Ítalíu]], [[Þýskaland]]i, [[Japan]] og arabalöndum, sem fluttust í stórum stíl til Suður- og Suðuaustur-Brasilíu. Áhrifa frá brasilískum frumbyggjum gætir á bæði tungu og matarhefðir Brasilíu. Þar gætir einnig áhrifa frá afrískum innflytjendum, sem einnig höfðu áhrif á brasilíska [[tónlist]], [[dans]] og [[trúarbrögð]].<ref>{{cite news |last=Freyre |first=Gilberto |title=The Afro-Brazilian experiment: African influence on Brazilian culture |publisher=UNESCO |year=1986 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022 |accessdate=8. júní 2008 |archiveurl=https://archive.today/20120530050909/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022/ |archivedate=2012-05-30 }}</ref> === Listasaga === [[Brasilísk list]] hefur frá því á 16. öld þróast í ólíkar áttir, meðal annars [[Barokk í Brasilíu|Barokk]], sem var ríkjandi stíll í landinu fram á 19. öldina, [[rómantík]], [[nútímalist]], [[expressjónismi|expressjónisma]], [[kúbismi|kúbisma]], [[súrrealismi|súrrealisma]] og [[abstrakt list]]. Brasilísk kvikmyndasaga á rætur að rekja til upphafs kvikmyndalistar seint á 19. öldinni. === Tónlist === {{Aðalgrein|Brasilísk tónlist}} Innan brasilískrar tónlistar eru ýmis afbrigði og mörg þeirra eru einkennandi fyrir tiltekna landshluta. Áhrifa gætir frá afrískri og evrópskri tónlist en einnig frá frumbyggjum Brasilíu. Meðal tónlistargreina má nefna [[samba]], [[Música Popular Brasileira|MPB]], [[choro]], [[Sertanejo]], [[brega (tónlist)|brega]], [[forró]], [[frevo]], [[maracatu]], [[bossa nova]] og [[Axé-tónlist]]. [[Mynd:Machado de Assis aos 57 anos.jpg|thumb|upright|right|[[Machado de Assis]], skáld og rithöfundur er oft talinn merkasti rithöfundur Brasilíu.]] Meðal þekktra tónlistarmanna má nefna [[Francisco Manuel da Silva]], [[Antônio Carlos Gomes]], [[Elias Álvares Lobo]], [[Brasílio Itiberê da Cunha]], [[Luciano Gallet]], [[Alexandre Levy]], [[Alberto Nepomuceno]], [[Oscar Lorenzo Fernández]], [[Henrique Oswald]], [[Francisco Mignone]], [[Heitor Villa-Lobos]], [[Camargo Guarnieri]], [[Pixinguinha]], [[Hermeto Pascoal]], [[Antônio Carlos Jobim]], [[Edson Zampronha]], [[João Gilberto]], [[Nara Leão]], [[Elis Regina]], [[Caetano Veloso]], [[Maria Bethânia]], [[Chico Buarque]], [[Jorge Ben Jor]], [[Pato Fu]], [[Marisa Monte]], [[Pitty]] og [[Amon Tobin]]. === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Brasilískar bókmenntir}} Saga [[Brasilískar bókmenntir|brasilískra bókmennta]] nær aftur til 16. aldar, til skrifa fyrstu portúgölsku landkönnuðanna. Þeirra á meðal var [[Pêro Vaz de Caminha]]. Skrif þeirra voru uppfull af lýsingum á dýraríki og gróðurfari landsins og á háttum innfæddra frumbyggja, sem vöktu mikla furðu meðal evrópskra lesenda og innflytjenda. Í Brasilíu urðu til mikilvægar bókmenntir innan rómantíkurinnar og skáldsagnahöfundar á borð við [[Joaquim Manuel de Macedo]] og [[José de Alencar]] skrifuðu bækur um ástir og sorgir. Alencar gerði einnig á löngum ferli sínum frumbyggja Brasilíu að söguhetjum í skáldsögunum ''[[O Guarany]]'', ''[[Iracema]]'', ''[[Ubirajara]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20110725100730/http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html „Brazilian Literature: An Introduction“]; afrit af [http://www.brasembottawa.org/en/culture_academic/literature.html upphaflegu eintaki]. Skoðað 2. nóvember 2009.</ref> === Matarmenning === [[Mynd:Feijoada 01.jpg|thumb|left|[[Feijoada]], réttur úr svínakjöti, svörtum baunum og hrísgrjónum]] {{Aðalgrein|Brasilískur matur}} Brasilískur matur er afar fjölbreytilegur og mikill munur eftir landshlutum. [[Feijoada]] er talinn þjóðarréttur en einnig má minnast á [[vatapá]], [[moqueca]], [[polenta]] og [[acarajé]], sem eru allt hefðbundnir brasilískir réttir. Hversdagslega borða Brasilíumenn mikið af hrísgrjónum og baunum, gjarnan með nautakjöti og salati og er oft blandað með kassava-hveiti. Oft eru hafðar steiktar kartöflur, steikt kassava eða steiktir bananar í hádegismatur, jafnvel kjötréttir eða steiktur ostur. Þjóðardrykkir Brasilíu er [[kaffi]] og [[cachaça]], sem er [[áfengur drykkur]] gerður úr [[sykurreyr]] og er megin uppistaðan í þjóðarkokteilnum, [[caipirinha]]. Margvíslegt [[sælgæti]] er til í Brasilíu, svo sem [[brigadeiro]], sem eru [[súkkulaði]]frauðkúlur; [[cocada]] og [[beijinho]] sem er hvort tveggja [[Kókoshneta|kókoshnetusælgæti]]; og sælgæti, sem kallast „romeu e julieta“ (Rómeó og Júlía) og er gert úr [[Ostur|osti]] með guavasultu, sem kallast [[goiabada]]. Úr [[Hneta|hnetum]] er gert [[paçoca]], [[rapadura]] og [[pé-de-moleque]]. Meðal [[ávöxtur|ávaxta]], sem vaxa í Brasilíu, má nefna [[açaí]], [[cupuaçu]], [[mangó]], [[papaja]], [[kókóbaun]]ir, [[Kasjúhneta|kasjúhnetur]], [[guava]], [[appelsína|appelsínur]], [[ástaraldin]] og [[ananas]]. Úr ávöxtum eru gerðir ýmsir blandaðir ávaxtasafar. ==Heimild== Söguágrip var unnið úr ensku Wikipedia: {{wpheimild|tungumál= en|titill= Brazil|mánuðurskoðað= 12. maí|árskoðað= 2016 }} == Tilvísanir == {{reflist}} == Ítarefni == * Bellos, Alex (2003). ''Futebol: The Brazilian Way of Life''. London: Bloomsbury Publishing plc. * Bethell, Leslie (1991). ''Colonial Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Fausto, Boris (1999). ''A Concise History of Brazil''. Cambridge: Cambridge University Press. * Skidmore, Thomas E. (1974). ''Black Into White: Race and Nationality in Brazilian Thought''. Oxford: Oxford University Press. * Wagley, Charles (1963). ''An Introduction to Brazil''. New York, New York: Columbia University Press. == Tenglar == * [http://www.brasil.gov.br/ Brasilía Portal] * [http://www.planalto.gov.br/ Formennska Brasilíu] * [http://www.camara.leg.br/ Þing Brasilíu] * [http://www.senado.leg.br/ Öldungadeild Brasilíu] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1489513 „Íslendingar í Brasilíu“; grein í ''Morgunblaðinu'' 1977] {{Fylki Brasilíu}} {{Suður-Ameríka}} {{G-20}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Brasilía| ]] p3e7upeam2n3seq8bmzqqu5mo6tqkn8 0 11222 1981564 1972283 2026-10-03T10:43:01Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1981564 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Íslamska lýðveldið Íran | nafn_á_frummáli = {{nobold|جمهوری اسلامی ایران<br />Jomhuri-ye Eslami-ye Iran}} | fáni = Flag of Iran.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Iran.svg | nafn_í_eignarfalli = Írans | staðsetningarkort = Iran_(orthographic_projection).svg | kjörorð = Sjálfstæði, frelsi, íslamska lýðveldið<br />([[persneska]]: Esteghlâl, âzâdi, jomhoorie eslâmi) | þjóðsöngur = [[Sorood-e Melli-e Jomhoori-e Eslami]] | tungumál = [[persneska]] | höfuðborg = [[Teheran]] | stjórnarfar = [[Íslamskt lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Æðsti leiðtogi Írans|Leiðtogi]] | titill_leiðtoga2 = [[Forseti Írans|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Mojtaba Khamenei]] | nafn_leiðtoga2 = [[Masoud Pezeshkian]] | flatarmál = 1.648.195 | stærðarsæti = 17 | hlutfall_vatns = 1,63 | fólksfjöldi = 89.819.750 | mannfjöldaár = 2024 | mannfjöldasæti = 17 | íbúar_á_ferkílómetra = 55 | VLF = 1.855 | VLF_sæti = 19 | VLF_ár = 2024 | VLF_á_mann = 21.220 | VLF_á_mann_sæti = 78 | VÞL = {{hækkun}} 0.780 | VÞL_ár = 2022 | VÞL_sæti = 78 | gjaldmiðill = [[íranskt ríal]] (ریال) (IRR) | tímabelti = [[UTC]]+3:30 (+4:30 á sumrin) | tld = ir | símakóði = 98 | staða = Stofnun | atburður1 = [[Medaveldið]] | dagsetning1 = um 678 f.o.t. | atburður2 = [[Akkamenídar]] | dagsetning2 = 550 f.o.t. | atburður3 = [[Parþaveldið]] | dagsetning3 = 247 f.o.t. | atburður4 = [[Sassanídar]] | dagsetning4 = 224 | atburður5 = [[Buyídar]] | dagsetning5 = 934 | atburður6 = [[Safavídar]] | dagsetning6 = 1501 | atburður7 = [[Afsjarídar]] | dagsetning7 = 1736 | atburður8 = [[Zand-ætt]] | dagsetning8 = 1751 | atburður9 = [[Kadjar-veldið]] | dagsetning9 = 1796 | atburður10 = [[Pahlavi-ætt]] | dagsetning10 = 15. desember 1925 | atburður11 = [[Byltingin í Íran|Bylting]] | dagsetning11 = [[11. febrúar]], [[1979]] }} '''Íran''' ([[persneska]] ایران, opinbert heiti '''Íslamska lýðveldið Íran''') er land í [[Mið-Austurlönd]]um með landamæri að [[Aserbaísjan]], [[Armenía|Armeníu]] og [[Túrkmenistan]] í norðri, [[Pakistan]] og [[Afganistan]] í austri, [[Tyrkland]]i og [[Írak]] í vestri og strandlengju að [[Persaflói|Persaflóa]] í suðri og [[Kaspíahaf]]i í norðri. Íran er eina landið sem á bæði land að Kaspíahafi og [[Indlandshaf]]i. Þótt landið hafi verið kallað Íran að minnsta kosti frá tímum [[Akkamenídar|Akkamenída]] var það allt til ársins [[1935]] nefnt [[Grikkland|gríska]] nafninu [[Persía]] á [[Vesturlönd]]um. Árið [[1959]] tilkynnti [[Múhameð Resa Pahlavi]] að bæði nöfnin skyldu notuð. Árið [[1979]] var gerð [[bylting]] í landinu sem leiddi til [[klerkastjórn]]ar [[Ayatollah Khomeini]]s og stofnunar [[íslamskt lýðveldi|íslamska lýðveldisins]] Íran (جمهوری اسلامی ایران). Nafnið Íran þýðir „land [[Aríi|aríanna]]“. Eitt af elstu menningarríkjum heims, [[Elam]], varð til í Íran og hóf að myndast um 3200 f.Kr. Árið [[625 f.Kr.]] stofnuðu [[Medar]] hið fyrsta af mörgum keisaradæmum í sögu Írans og eftir það varð landið ríkjandi menningarlegt afl í sínum heimshluta. Það náði hátindi sínum með veldi [[Akkamenídaríkið|Akkamenída]] sem [[Kýros mikli]] stofnaði um [[550 f.Kr.]] Þá náði ríkið frá [[Indusdalur|Indusdal]] í austri að [[Þrakía|Þrakíu]] og [[Makedónía (fornöld)|Makedóníu]] í vestri. Þetta heimsveldi hrundi í kjölfar landvinninga [[Alexander mikli|Alexanders mikla]] árið [[330 f.Kr.]] Eftir það risu þar veldi [[Parþar|Parþa]] og síðar [[Sassanídar|Sassanída]]. Múslimar lögðu landið undir sig árið 651 og [[Íslam]] tók þá við af [[manikeismi|manikeisma]] og [[sóróismi|sóróisma]] sem ríkjandi trúarbrögð. Árið [[1501]] hófst veldi [[Safavídaríkið|Safavída]] sem studdu [[tólfungaútgáfa íslam|tólfungaútgáfu íslam]]. Eftir [[persneska stjórnarskrárbyltingin|persnesku stjórnarskrárbyltinguna]] [[1906]] var fyrsta [[þing Írans]] stofnað og [[þingbundin konungsstjórn]] tók við. Í kjölfar [[Valdaránið í Íran 1953|stjórnarbyltingar]] sem [[Bretland|Bretar]] og [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]] studdu árið [[1953]] varð stjórn landsins í vaxandi mæli [[alræði]]sstjórn. Óánægja með stjórnina og erlend áhrif leiddi til [[íranska byltingin|írönsku byltingarinnar]] og stofnunar [[íslamskt lýðveldi|íslamsks lýðveldis]] árið [[1979]]. Íran býr yfir miklum [[Jarðolía|olíuauðlindum]] og á stærstu [[jarðgas|gaslindir]] heims. Olíuiðnaður landsins stendur undir 15% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]] og 45% af tekjum ríkisins. Landið er stofnaðili að [[Samtök olíuframleiðsluríkja|Samtökum olíuframleiðsluríkja]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]] og [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]]. Stjórnarfar landsins er blanda af [[lýðræði]] og [[klerkastjórn]] þar sem æðstiklerkur hefur mikil pólitísk áhrif. Íran er annað fjölmennasta ríki Mið-Austurlanda og 17. fjölmennasta ríki heims með tæplega 90 milljónir íbúa. Íran er fjölmenningarríki en [[Persar]] eru rúm 60% þjóðarinnar. Að auki búa þar [[Aserar]], [[Kúrdar]], [[Mazanderar]] og [[Lúrar]].<ref name="CIA">{{cite web|title=Iran|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/|access-date=24 May 2018|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency (United States)|archive-date=5 maí 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505102855/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/|url-status=dead}}</ref> [[Persneska]] er opinbert tungumál landsins og [[sjía íslam]] er ríkistrú. == Heiti == [[File:Irnp105-Grobowce Naqsh-E Rustam.jpg|thumb|Lágmynd af [[Ardashir 1.]] (224–242 AD) í [[Naqsh-e Rostam]], með áletruninni „Þetta er mynd af Mazdadýrkandanum Ardashir, konungi Írans.“]] Heitið ''Íran'' kemur úr [[miðpersneska|miðpersnesku]], ''Ērān'', sem kemur fyrst fyrir í áletrun í [[Naqsh-e Rostam]], ásamt [[parþíska|parþísku]] útgáfunni ''Aryān'', sem heiti yfir Írana.<ref name="mackenzie">{{Cite encyclopedia |year=1998 |title=Ērān, Ērānڑahr |encyclopedia=Encyclopedia Iranica |publisher=Mazda |location=Costa Mesa |url=http://www.iranicaonline.org/articles/eran-eransah |last=MacKenzie |first=David Niel |volume=8 |access-date=8 August 2011 |archive-date=13 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170313095654/http://www.iranicaonline.org/articles/eran-eransah |url-status=live }}</ref> ''Ērān'' og ''Aryān'' eru óbeinar fleirtölumyndir þjóðaheitisins ''ēr-'' (miðpersneska) eða ''ary-'' (parþíska), sem eru dregin af [[frumíranska]] orðinu ''*arya-'' („[[Aríar|arískur]]“, það er íranskur),<ref name="mackenzie" /><ref>{{Cite encyclopedia |year=1987 |title=Aryans |encyclopedia=Encyclopedia Iranica |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=New York |url=http://www.iranicaonline.org/articles/aryans |last=Schmitt |first=Rüdiger |volume=2 |pages=684–687 |access-date=11 March 2016 |archive-date=20 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420222159/http://www.iranicaonline.org/articles/aryans |url-status=live}}</ref> sem er talið dregið af [[frumindóevrópska]] oriðnu ''*ar-yo-'', sem merkir „sá sem setur saman (af list)“.<ref>Laroche. 1957</ref> Samkvæmt [[persnesk goðafræði|persneskri goðafræði]] er nafnið dregið af sagnkonunginum [[Iraj]].<ref>{{Cite encyclopedia |title=IRAJ |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iraj |last=Shahbazi |first=Alireza Shapour |date=2004 |access-date=26 January 2024 |archive-date=24 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224030714/https://www.iranicaonline.org/articles/iraj |url-status=live}}</ref> Heitið Íran er borið fram /{{IPA|ʔiːˈɾɒːn}}/ á nútímapersnesku. Á [[Vesturlönd]]um var Íran þekkt sem „Persía“, vegna grískra sagnaritara sem kölluðu allt Íran ''Persis'', sem merkir „land Persa“.<ref name="Arnold Wilson">{{Cite book |last=Wilson, Arnold |title=The Persian Gulf (RLE Iran A) |date=2012 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-136-84105-7 |page=71 |chapter=The Middle Ages: Fars |chapter-url=https://books.google.com/books?id=FocirvdZKjcC}}</ref><ref name="Fishman">{{Cite book |last1=Borjian |first1=Maryam |title=Handbook of Language and Ethnic Identity: Volume 2: The Success-Failure Continuum in Language and Ethnic Identity Efforts |last2=Borjian |first2=Habib |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-19-539245-6 |editor-last=Fishman |editor-first=Joshua A |location=New York |page=266 |language=en |chapter=Plights of Persian in the Modernization Era |editor-last2=García |editor-first2=Ofelia}}</ref><ref name="Lewis1984">{{Cite journal |last=Lewis |first=Geoffrey |year=1984 |title=The naming of names |journal=British Society for Middle Eastern Studies Bulletin |volume=11 |issue=2 |pages=121–124 |doi=10.1080/13530198408705394 |issn = 0305-6139}}</ref><ref>[https://www.britannica.com/place/Persia Persia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220615050900/https://www.britannica.com/place/Persia |date=15 June 2022 }}, ''[[Encyclopædia Britannica]]''</ref> Heitið Persía er dregið af [[Farshérað]]i í suðvesturhluta Írans og er líka þekkt sem ''Pârs''.<ref name="Your Gateway to Knowledge">{{Cite web |title=Your Gateway to Knowledge |url=https://knowledgezon.co.in/ |access-date=3 April 2024 |website=Knowledge Zone |language=en |archive-date=15 febrúar 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250215155355/https://knowledgezon.co.in/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Fars Province, Iran |url=https://www.persiaadvisor.com/about-persia/fars-province/ |access-date=2 May 2024 |website=Persia Advisor |language=en-US |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502233108/https://www.persiaadvisor.com/about-persia/fars-province/ |url-status=live }}</ref> [[Persneska]] orðið ''Fârs'' (فارس) er dregið af eldri orðmynd, ''Pârs'' (پارس), sem aftur er dregin af ''Pârsâ'' ([[fornpersneska]]: 𐎱𐎠𐎼𐎿). Vegna hins sögulega mikilvægis héraðsins<ref>{{Cite web |last=Foundation |first=Encyclopaedia Iranica |title=Welcome to Encyclopaedia Iranica |url=https://iranicaonline.org/ |access-date=3 April 2024 |website=iranicaonline.org |language=en-US |archive-date=10 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410171658/https://iranicaonline.org/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=12 May 2005 |title=Eight Thousand Years of History in Fars Province, Iran |url=https://www.researchgate.net/publication/297866767 |access-date=3 April 2024 |website=Research Gate}}</ref> varð Persía heiti alls landsins í grísku um 550 f.o.t.,<ref>{{Cite web |title=From Cyrus to Alexander : a history of the Persian Empire {{!}} WorldCat.org |url=https://search.worldcat.org/title/733090738 |access-date=3 April 2024 |website=search.worldcat.org |language=en |archive-date=3 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403133123/https://search.worldcat.org/title/733090738 |url-status=live }}</ref> sem Vesturlandabúar tóku svo upp.<ref>{{Cite book |last=Austin |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=Q3tAqIU0dPsC&q=original+homeland+of+the+Persians.&pg=PA140 |title=One Thousand Languages: Living, Endangered, and Lost |date=2008 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-25560-9 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dandamaev |first=M. A. |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&q=Fars+or+Persis&pg=PA4 |title=A Political History of the Achaemenid Empire |date=1989 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-09172-6 |language=en}}</ref> Þetta tók að breytast eftir 1935, þegar [[Reza Shah]] óskaði eftir því við alþjóðasamfélagið að nota heldur innlenda heitið Íran.<ref>{{Cite news |date=1 January 1935 |title=Persia Changes Its Name; To Be 'Iran' From Mar. 22 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/1935/01/01/archives/persia-changes-its-name-to-be-iran-from-mar-22.html |access-date=26 December 2018 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225141734/https://www.nytimes.com/1935/01/01/archives/persia-changes-its-name-to-be-iran-from-mar-22.html |url-status=live }}</ref> Íranar hafa kallað landið Íran að minnsta kosti frá 1000 f.o.t.<ref name="Your Gateway to Knowledge"/> Í dag eru bæði heitin, Íran og Persía, notuð í almennu samhengi, en Íran er opinbera heitið.<ref name="artarena">{{Cite web |title=Persia or Iran, a brief history |url=http://www.art-arena.com/history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130523020103/http://www.art-arena.com/history.html |archive-date=23 May 2013 |access-date=21 June 2013 |publisher=Art-arena.com}}</ref><ref>{{Cite book |last=Christoph Marcinkowski |url=https://books.google.com/books?id=F9khRsDDuX8C&pg=PA83 |title=Shi'ite Identities: Community and Culture in Changing Social Contexts |publisher=LIT Verlag Münster |year=2010 |isbn=978-3-643-80049-7 |page=83|access-date=21 June 2013}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Frye |first=Richard Nelson |date=October 1962 |title=Reitzenstein and Qumrân Revisited by an Iranian |url=https://archive.org/details/harvard-theological-review_1962-10_55_4/page/267 |journal=The Harvard Theological Review |volume=55 |issue=4 |pages=261–268 |doi=10.1017/S0017816000007926 |jstor=1508723 |s2cid=162213219}}</ref><ref>{{Cite book |last=Richard Frye |url=https://books.google.com/books?id=9QOfAvCP1jkC&pg=PA13 |title=Persia (RLE Iran A) |publisher=Routledge |year=2012 |isbn=978-1-136-84154-5 |page=13|access-date=21 June 2013}}</ref><ref>Farrokh, Kaveh. Shadows in the Desert: Ancient Persia at War. {{ISBN|1-84603-108-7}}</ref> == Saga == [[File:Choqa Zanbil Darafsh 1 (36).JPG|thumb|[[Chogha Zanbil]] er einn af fáum [[musterispíramídi|musterispíramídum]] heims sem finnast utan [[Mesópótamía|Mesópótamíu]] og einn af þeim best varðveittu.]] Íran er eitt af elstu samfelldu menningarsvæðum heims, með borgir sem rekja sögu sína allt til 4000 f.o.t.<ref name="People.cn">[http://en.people.cn/90001/90782/90874/6236885.html People, "New evidence: modern civilization began in Iran", 10 Aug 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224223600/http://en.people.cn/90001/90782/90874/6236885.html |date=24. febrúar 2021 }}, sótt 1. október 2007</ref> Vesturhluti írönsku hásléttunnar var ein af [[vöggur siðmenningar|vöggum siðmenningar]], fyrst með ríkinu [[Elam]] (3200-539 f.o.t.) og síðar með fleiri þjóðum, eins og [[Kassítar|Kassítum]], [[Mannear|Manneum]] og [[Gutiar|Gutium]]. [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] hélt því fram að Persar væru „fyrsta sögulega þjóðin“.<ref name="IRHEGEL">{{cite encyclopedia |last=Azadpour |first=M |title=HEGEL, GEORG WILHELM FRIEDRICH |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |access-date=2015-04-11 |url=http://www.iranicaonline.org/articles/hegel-georg-wilhelm-friedrich |archive-date=2015-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150411142730/http://www.iranicaonline.org/articles/hegel-georg-wilhelm-friedrich |url-status=live }}</ref> Á [[járnöld]] varð íranska keisaraveldið til þegar [[Medar]] sameinuðu landið í eitt ríki árið 625 f.o.t.<ref name="Encyclopædia Britannica Concise Encyclopedia Article: Media">https://www.britannica.com/ebc/article-9371723 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429175334/https://www.britannica.com/ebc/article-9371723 |date=2008-04-29 }} Encyclopædia Britannica Concise Encyclopedia Article: Media</ref> [[Akkamenídar]] (550-330 f.o.t.) komust til valda undir [[Kýros mikli|Kýrosi mikla]] og stofnuðu stærsta ríki sem þá hafði verið til, og náði frá Balkanskaga til Norður-Afríku til Mið-Asíu. Á eftir þeim fylgdu [[Selevkídaríkið|Selevkídar]], [[Parþaveldið|Parþar]] og [[Sassanídar]], sem ríktu yfir Íran í næstum 1000 ár og gerðu landið að forysturíki að nýju. Erkióvinir Persíu á þeim tíma voru [[Rómaveldi]] og arftaki þess, [[Austrómverska ríkið]]. Þrátt fyrir innrásir [[Makedónía til forna|Makedóna]], [[Innrás múslima í Persíu|Araba]], [[Tyrkjar|Tyrkja]] og [[Mongólaveldið|Mongóla]], hélt Íran í menningarlega og pólitíska sérstöðu sína. Innrás múslima (632-654) batt enda á yfirráð Sassanída og leiddi til [[íslam|íslamsvæðingar]] frá 8. öld til 10. aldar, samhliða hnignun [[sóróismi|sóróisma]]. Hið nýja ríki leit þó á sig sem arftaka hinna fyrri. Hirðingjaþjóðir gerðu innrásir í Íran á [[síðfornöld]] og [[árnýöld]].<ref>{{cite book|last=Baten |first=Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/214 214]|isbn=978-1-107-50718-0}}</ref> Íran varð aftur sjálfstætt ríki 1501 undir stjórn [[Safavídar|Safavída]], sem gerðu [[sjía íslam]] að ríkistrú <ref name="savoryeiref">R. M. Savory, "Safavids", ''[[Encyclopedia of Islam]]'', 2nd edition</ref> og ollu þannig straumhvörfum í [[saga íslams|sögu íslams]].<ref name="islamic1600">[https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html "The Islamic World to 1600"], Applied History Research Group, University of Calgary, 1998 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |date=2008-06-12 }}, sótt 1. október 2007</ref> Undir stjórn þeirra varð Íran forysturíki á ný og átti í samkeppni við [[Tyrkjaveldi]] í vestri. Á 19. öld missti Íran lönd sín í [[Kákasus]] til [[Rússaveldi]]s, eftir ósigra í [[stríð Rússa og Persa|stríðum Rússa og Persa]].<ref name="books.google.nl1">{{Cite book|last=Dowling|first=Timothy C.|url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728|title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |year=2014|pages = 728–729 | series= 2 volumes|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-948-6|language=en}}</ref> Íran var einveldi til 1979 þegar [[íranska byltingin]] var gerð og lýst yfir stofnun [[íslamskt lýðveldi|íslamsks lýðveldis]].<ref>[https://www.britannica.com/ebi/article-202892 "Iran Islamic Republic"], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060316040030/https://www.britannica.com/ebi/article-202892 |date=2006-03-16 }}, ''Encyclopædia Britannica'', sótt 23. janúar 2008</ref><ref name="Britannica">{{cite encyclopedia | url=https://www.britannica.com/eb/article-32981 | title=International relations / The Iranian revolution | encyclopedia=Encyclopædia Britannica | date=23 January 2008 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20071215140348/https://www.britannica.com/eb/article-32981 |archivedate=15 December 2007 | accessdate=26. september 2024 }}</ref> Síðan þá hefur Íran gengið í gegn um miklar pólitískar, samfélagslegar og efnahagslegar breytingar. Stofnun íslamsks lýðveldis varð til þess að umbylta stjórnkerfi landsins, þar sem erkiklerkurinn [[Ayatollah Khomeini]] var æðsti leiðtogi. Utanríkisstefna Írans mótaðist af [[stríð Írans og Íraks|stríði Írans og Íraks]] 1980-1988, spennu í samskiptum við [[Bandaríkin]] og [[kjarnorkuáætlun Írans]], sem olli deilum á alþjóðavettvangi. Árið 1989 tók [[Akbar Rafsanjani]] við forsetaembættinu. Rafsanjani einbeitti sér að endurreisn efnahagslífsins án þess að hverfa frá markmiðum byltingarinnar. Hann studdi [[frjáls markaður|frjálsan markað]] og [[einkavæðing]]u ríkisfyrirtækja heima fyrir, og stillingu í alþjóðasamskiptum. Árið 1997 tók umbótasinninn [[Mohammad Khatami]] við. Khatami jók [[tjáningarfrelsi]] og samskipti við ríki í Asíu og Evrópu, studdi frjálsa markaði og erlendar fjárfestingar. Í forsetakosningum 2005 komst popúlistinn og þjóðernissinninn [[Mahmoud Ahmadinejad]] til valda. Hann varð þekktur fyrir harðlínustefnu, kjarnorkuvæðingu og andúð á [[Ísrael]], [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]], [[Bretland]]i, Bandaríkjunum og fleiri ríkjum. Hann var fyrsti forsetinn sem þurfti að svara fyrir embættisverk sín fyrir íranska þinginu.<ref>{{Cite news |date=5 June 2012 |title=Ahmadinejad critic Larijani re-elected Iran speaker |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-18328882 |access-date=10 May 2024 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=10 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240510171821/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-18328882 |url-status=live }}</ref> Árið 2013 var umbótasinninn [[Hassan Rouhani]] kjörinn forseti. Hann hvatti til aukins persónufrelsis, upplýsingafrelsis og kvenfrelsis. Hann bætti samskipti Írans við önnur ríki.<ref>{{Cite news |last1=Borger |first1=Julian |last2=Dehghan |first2=Saeed Kamali |date=19 September 2013 |title=Hassan Rouhani sets out his vision for a new and free Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2013/sep/19/hassan-rouhani-vision-iran-free |access-date=10 May 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=12 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112101132/https://www.theguardian.com/world/2013/sep/19/hassan-rouhani-vision-iran-free |url-status=live }}</ref> Árið 2015 komst Íran að samkomulagi við fastafulltrúa [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna]] um að hætta framleiðslu auðgaðs úrans gegn afnámi viðskiptaþvingana.<ref name=":2">{{cite web |author=Kutsch, Tom |date=14 July 2015 |title=Iran, world powers strike historic nuclear deal |url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/7/14/iran-world-powers-strike-historic-nuclear-deal.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715175516/http://america.aljazeera.com/articles/2015/7/14/iran-world-powers-strike-historic-nuclear-deal.html |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=Aljazeera America}}</ref> Árið 2018 dró [[ríkisstjórn Donald Trump]] sig út úr samkomulaginu og hóf viðskiptaþvinganir að nýju. <ref>{{Cite news |last=Brewer |first=Eric |date=2024-06-25 |title=Iran's New Nuclear Threat |url=https://www.foreignaffairs.com/iran/irans-new-nuclear-threat |access-date=2024-07-02 |work=Foreign Affairs |language=en-US |issn=0015-7120}}</ref> Árið 2020 myrti [[Bandaríkjaher]] íranska herforingjann [[Qasem Soleimani]], annan valdamesta mann Írans,<ref>{{Cite web |date=4 January 2020 |title=U.S. killing of Iran's second most powerful man risks regional conflagration |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-blast-soleimani-analysi/u-s-killing-of-irans-second-most-powerful-man-risks-regional-conflagration-idUSKBN1Z21TJ/ |website=Reuters |access-date=7 May 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418120615/https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-blast-soleimani-analysi/u-s-killing-of-irans-second-most-powerful-man-risks-regional-conflagration-idUSKBN1Z21TJ/ |url-status=live }}</ref> sem jók mikið á spennu í samskiptum ríkjanna.<ref name="Roelants">Carolien Roelants, Iran expert of ''[[NRC Handelsblad]]'', in a debate on ''[[Buitenhof (TV series)|Buitenhof]]'' on Dutch television, 5 January 2020.</ref> Íran gerði hefndarárás með flugskeytum á bandaríska herstöð í Írak<ref>{{Citation |title=Never-before-seen video of the attack on Al Asad Airbase | date=28 February 2021 |url=https://www.youtube.com/watch?v=lGP7hZQuTL0 |access-date=8 January 2024 |language=en |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223104408/https://www.youtube.com/watch?v=lGP7hZQuTL0 |url-status=live }}</ref> þar sem 110 særðust.<ref>{{Cite web |title=109 US troops diagnosed with brain injuries from Iran attack |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/2/10/109-us-troops-diagnosed-with-brain-injuries-from-iran-attack |access-date=7 April 2024 |website=Al Jazeera |language=en |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407113740/https://www.aljazeera.com/news/2020/2/10/109-us-troops-diagnosed-with-brain-injuries-from-iran-attack |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Pentagon admits 109 brain injuries in Iran attack – DW – 02/10/2020 |url=https://www.dw.com/en/109-us-service-members-were-injured-in-the-iran-missile-attack/a-52331039 |access-date=7 April 2024 |website=dw.com |language=en |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407113741/https://www.dw.com/en/109-us-service-members-were-injured-in-the-iran-missile-attack/a-52331039 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Starr |first=Barbara |date=10 February 2020 |title=Over 100 US troops have been diagnosed with traumatic brain injuries following Iran strike {{!}} CNN Politics |url=https://www.cnn.com/2020/02/10/politics/traumatic-brain-injuries-iran-strike/index.html |access-date=7 April 2024 |website=CNN |language=en |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407113740/https://www.cnn.com/2020/02/10/politics/traumatic-brain-injuries-iran-strike/index.html |url-status=live }}</ref> Í forsetakosningum 2021 var harðlínumaðurinn [[Ebrahim Raisi]] kjörinn. Hann jók framleiðslu á auðguðu úrani, hindraði eftirlit erlendra stofnana, gerði Íran að þátttakanda í ríkjasamstarfi [[SCO]] og [[BRICS]], studdi Rússa eftir [[innrás Rússa í Úkraínu]] og endurreisti stjórnmálasamband við Sádi-Arabíu. Í apríl 2024 gerði [[Ísraelsher]] sprengjuárás á sendiráð Írans í Damaskus þar sem nokkrir létu lífið.<ref>{{Cite web |title=Several killed in Israeli strike on Iranian consulate in Damascus |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/1/several-killed-in-israeli-strike-on-iranian-consulate-in-damascus-reports |access-date=1 May 2024 |website=Al Jazeera |language=en |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430180537/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/1/several-killed-in-israeli-strike-on-iranian-consulate-in-damascus-reports |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=1 April 2024 |title=Israeli strike on Iran's consulate in Syria killed 2 generals and 5 other officers, Iran says |url=https://apnews.com/article/israel-syria-airstrike-iranian-embassy-edca34c52d38c8bc57281e4ebf33b240 |access-date=1 May 2024 |website=AP News |language=en |archive-date=19 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240419075609/https://apnews.com/article/israel-syria-airstrike-iranian-embassy-edca34c52d38c8bc57281e4ebf33b240 |url-status=live }}</ref> Íran gerði hefndarárás með [[ómannað loftfar|ómönnuðum loftförum]], [[flugskeyti|flugskeytum]] og [[eldflaug]]um. Níu af þeim náðu skotmörkum í Ísrael.<ref>{{Cite web |last1=center |first1=This aerial view shows Tel Aviv's Ben Gurion International Airport in the |last2=April 5 |first2=the surrounding urban areas in Lodin central Israel on |last3=Images |first3=2024-ROY ISSA/AFP via Getty |date=15 April 2024 |title=How Iran's attack on Israel is disrupting air traffic – Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |url=https://www.al-monitor.com/originals/2024/04/how-irans-attack-israel-disrupting-air-traffic |access-date=1 May 2024 |website=www.al-monitor.com |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://www.al-monitor.com/originals/2024/04/how-irans-attack-israel-disrupting-air-traffic |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Toossi |first=Sina |date=2 May 2024 |title=Iran Has Defined Its Red Line With Israel |url=https://foreignpolicy.com/2024/04/18/iran-has-defined-its-red-line-with-israel/ |access-date=1 May 2024 |website=Foreign Policy |language=en-US |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://foreignpolicy.com/2024/04/18/iran-has-defined-its-red-line-with-israel/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=14 April 2024 |title=What was in wave of Iranian attacks and how were they thwarted? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68811273 |access-date=1 May 2024 |language=en-GB |archive-date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414091527/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68811273 |url-status=live }}</ref> Herir Vesturlanda og Jórdaníu aðstoðuðu Ísraelsher við að skjóta niður íranska dróna.<ref name="Borger">{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=14 April 2024 |title=US and UK forces help shoot down Iranian drones over Jordan, Syria and Iraq |url=https://www.theguardian.com/world/2024/apr/14/us-and-uk-forces-help-shoot-down-iranian-drones-over-jordan-syria-and-iraq |access-date=1 May 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414002629/https://www.theguardian.com/world/2024/apr/14/us-and-uk-forces-help-shoot-down-iranian-drones-over-jordan-syria-and-iraq |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 April 2024 |title=Macron: France intercepted Iranian drones 'at Jordan's request' |url=https://www.politico.eu/article/france-intercepted-iranian-drones-at-jordans-request-emmanuel-macron/ |access-date=1 May 2024 |website=POLITICO |language=en-GB |archive-date=15 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415095405/https://www.politico.eu/article/france-intercepted-iranian-drones-at-jordans-request-emmanuel-macron/ |url-status=live }}</ref> Þetta var mesta drónaárás sögunnar,<ref>{{Cite web |title=The largest drone attack in history |url=https://iranpress.com/aliaspage/277652 |access-date=1 May 2024 |website=iranpress.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415201037/https://iranpress.com/aliaspage/277652 |archive-date=15 apríl 2024 |url-status=dead}}</ref> stærsta flugskeytaárás í sögu Írans,<ref>{{Cite web |last=Motamedi |first=Maziar |title='True Promise': Why and how did Iran launch a historic attack on Israel? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/14/true-promise-why-and-how-did-iran-launch-a-historic-attack-on-israel |access-date=1 May 2024 |website=Al Jazeera |language=en |archive-date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414145020/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/14/true-promise-why-and-how-did-iran-launch-a-historic-attack-on-israel |url-status=live }}</ref> fyrsta beina árás Írans á Ísrael<ref>{{Cite web |date=13 April 2024 |title=Iran launches first-ever direct attack on Israel |url=https://abc7ny.com/israel-gaza-live-updates-iran-launches-dozens-of-drones-in-retaliatory-strike/14656640/ |access-date=1 May 2024 |website=ABC7 New York |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://abc7ny.com/israel-gaza-live-updates-iran-launches-dozens-of-drones-in-retaliatory-strike/14656640/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=18 April 2024 |title=How Israel could respond to Iran's drone and missile assault |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20240418-how-israel-could-respond-to-iran-s-drone-and-missile-assault |access-date=1 May 2024 |website=France 24 |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174029/https://www.france24.com/en/middle-east/20240418-how-israel-could-respond-to-iran-s-drone-and-missile-assault |url-status=live }}</ref> og fyrsta skiptið sem Ísrael varð fyrir beinni árás erlends ríkishers frá 1991.<ref>{{Cite news |last=Johny |first=Stanly |date=14 April 2024 |title=Analysis {{!}} By attacking Israel, Iran turns shadow war into direct conflict |url=https://www.thehindu.com/news/international/analysis-three-takeaways-from-irans-attack-on-israel/article68064678.ece |access-date=1 May 2024 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414203401/https://www.thehindu.com/news/international/analysis-three-takeaways-from-irans-attack-on-israel/article68064678.ece |url-status=live }}</ref> Þetta var á sama tíma og spenna jókst vegna [[innrás Ísraels á Gasaströndina|innrásar Ísraels á Gasaströndina]]. Í maí 2024 fórst Raisi í þyrluslysi. Í júní var fyrrum heilbrigðisráðherra, umbótasinninn [[Masoud Pezeshkian]], kjörinn forseti.<ref>{{Cite web |date=2024-07-06 |title=Masoud Pezeshkian, a heart surgeon who rose to power in parliament, now Iran's president-elect |url=https://apnews.com/article/iran-presidential-runoff-election-masoud-pezeshkian-profile-a07e9921fa8c25b1a05333e128c03916 |access-date=2024-07-06 |website=[[AP News]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Fassihi |first1=Farnaz |last2=Vinograd |first2=Cassandra |date=2024-07-06 |title=Reformist Candidate Wins Iran's Presidential Election |url=https://www.nytimes.com/2024/07/05/world/middleeast/iran-election-reformist-wins.html |access-date=2024-07-06 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ==Stjórnsýslueiningar og borgir== {{Image label begin|image=Blank-Map-Iran-With-Water-Bodies.PNG|width=450|float=right}} {{Image label small|x=0.300|y=0.260|scale={{{width|450}}}|text=[[Alborz-fylki|Alborz]]}} {{Image label small|x=0.176|y=0.102|scale={{{width|450}}}|text=[[Ardabil-fylki|Ardabil]]}} {{Image label small|x=0.327|y=0.704|scale={{{width|450}}}|text=[[Bushehr-fylki|Bushehr]]}} {{Image label small|x=0.251|y=0.487|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Chaharmahal og Bakhtiari-fylki|Chaharmahal<br>og Bakhtiari]]</center>}} {{Image label small|x=0.364|y=0.418|scale={{{width|450}}}|text=[[Isfahan-fylki|Isfahan]]}} {{Image label small|x=0.422|y=0.658|scale={{{width|450}}}|text=[[Fars-fylki|Fars]]}} {{Image label small|x=0.242|y=0.180|scale={{{width|450}}}|text=[[Gilan-fylki|Gilan]]}} {{Image label small|x=0.484|y=0.200|scale={{{width|450}}}|text=[[Golestan-fylki|Golestan]]}} {{Image label small|x=0.176|y=0.311|scale={{{width|450}}}|text=[[Hamadan-fylki|Hamadan]]}} {{Image label small|x=0.556|y=0.780|scale={{{width|450}}}|text=[[Hormozgan-fylki|Hormozgan]]}} {{Image label small|x=0.107|y=0.427|scale={{{width|450}}}|text=[[Ilam-fylki|Ilam]]}} {{Image label small|x=0.620|y=0.620|scale={{{width|450}}}|text=[[Kerman-fylki|Kerman]]}} {{Image label small|x=0.025|y=0.342|scale={{{width|450}}}|text=[[Kermanshah-fylki|Kermanshah]]}} {{Image label small|x=0.173|y=0.538|scale={{{width|450}}}|text=[[Khuzestan-fylki|Khuzestan]]}} {{Image label small|x=0.242|y=0.569|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Kohgiluyeh og Boyer-Ahmad-fylki|Kohgiluyeh og<br>Boyer-Ahmad]]</center>}} {{Image label small|x=0.100|y=0.271|scale={{{width|450}}}|text=[[Kúrdistan-fylki|Kurdistan]]}} {{Image label small|x=0.169|y=0.413|scale={{{width|450}}}|text=[[Lúristan-fylki|Luristan]]}} {{Image label small|x=0.244|y=0.382|scale={{{width|450}}}|text=[[Markazi-fylki|Markazi]]}} {{Image label small|x=0.360|y=0.238|scale={{{width|450}}}|text=[[Mazandaran-fylki|Mazandaran]]}} {{Image label small|x=0.241|y=0.240|scale={{{width|450}}}|text=[[Qazvin-fylki|Qazvin]]}} {{Image label small|x=0.324|y=0.338|scale={{{width|450}}}|text=[[Qom-fylki|Qom]]}} {{Image label small|x=0.689|y=0.260|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Razavi Khorasan-fylki|Razavi<br>Khorasan]]</center>}} {{Image label small|x=0.480|y=0.296|scale={{{width|450}}}|text=[[Semnan-fylki|Semnan]]}} {{Image label small|x=0.802|y=0.740|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Sistan og Baluchestan-fylki|Sistan og<br>Baluchestan]]</center>}} {{Image label small|x=0.349|y=0.284|scale={{{width|450}}}|text=[[Tehran-fylki|Tehran]]}} {{Image label small|x=0.513|y=0.489|scale={{{width|450}}}|text=[[Yazd-fylki|Yazd]]}} {{Image label small|x=0.180|y=0.210|scale={{{width|450}}}|text=[[Zanjan-fylki|Zanjan]]}} {{Image label small|x=0.600|y=0.164|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Norður-Khorasan-fylki|Norður-<br>Khorasan]]</center>}} {{Image label small|x=0.711|y=0.451|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Suður-Khorasan-fylki|Suður-<br>Khorasan]]</center>}} {{Image label small|x=0.038|y=0.184|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Vestur-Aserbaísjan-fylki|Vestur-<br>Aserbaísjan]]</center>}} {{Image label small|x=0.087|y=0.122|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Austur-Aserbaísjan-fylki|Austur-<br>Aserbaísjan]]</center>}} {{Image label small|x=0.300|y=0.100|scale={{{width|450}}}|text=[[Kaspíahaf|<b style="color: #48A3B5">Kaspíahaf</b>]]}} {{Image label small|x=0.325|y=0.850|scale={{{width|450}}}|text=[[Persaflói|<b style="color: #48A3B5">Persaflói</b>]]}} {{Image label small|x=0.8|y=0.1|scale={{{width|450}}}|text=[[Túrkmenistan|<i style="color: #48A3B5">Túrkmenistan</i>]]}} {{Image label small|x=0.87|y=0.4|scale={{{width|450}}}|text=[[Afganistan|<i style="color: #48A3B5">Afganistan</i>]]}} {{Image label small|x=0.90|y=0.66|scale={{{width|450}}}|text=[[Pakistan|<i style="color: #48A3B5">Pakistan</i>]]}} {{Image label small|x=0.15|y=0.02|scale={{{width|450}}}|text=[[Aserbaísjan|<i style="color: #48A3B5">Aserbaísjan</i>]]}} {{Image label small|x=0.04|y=0.02|scale={{{width|450}}}|text=[[Armenía|<i style="color: #48A3B5">Armenía</i>]]}} {{Image label small|x=0.01|y=0.05|scale={{{width|450}}}|text=[[Tyrkland|<i style="color: #48A3B5">T<br>y<br>r<br>k<br>l<br>a<br>n<br>d</i>]]}} {{Image label small|x=0.05|y=0.5|scale={{{width|450}}}|text=[[Írak|<i style="color: #48A3B5">Írak</i>]]}} {{Image label small|x=0.1|y=0.66|scale={{{width|450}}}|text=[[Kúveit|<i style="color: #48A3B5">Kúveit</i>]]}} {{Image label small|x=0.05|y=0.8|scale={{{width|450}}}|text=[[Sádí-Arabía|<i style="color: #48A3B5">Sádí-Arabía</i>]]}} {{Image label end}} Íran er skipt í fimm landshluta sem aftur skiptast í 31 [[fylki]] (''ostān''). Yfir hverju fylki er skipaður landstjóri (''ostāndār''). Fylkin skiptast í [[sýsla|sýslur]] (''shahrestān'') sem aftur skiptast í umdæmi (''bakhsh'') og undirumdæmi (''dehestān''). Íran er það land í heiminum þar sem [[þéttbýlisvæðing]] er hvað hröðust. Frá 1952 til 2002 óx hlutfall íbúa í þéttbýli úr 27% í 60%. Samkvæmt spá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] munu 80% íbúa búa í þéttbýli árið 2030. Þær borgir sem vaxið hafa hraðast eru [[Teheran]], [[Isfahan]], [[Avaz]] og [[Qom]]. Íbúafjöldi í Teheran er um 8,1 milljón. Borgin er bæði efnahagsleg og stjórnsýsluleg höfuðborg landsins auk þess að vera miðstöð samskipta og fólksflutninga. Önnur stærsta borg Írans er [[Mashhad]] með um 2,7 milljón íbúa. Hún er helg borg meðal sjíamúslima því þar er [[helgidómur Reza]]. Á milli 15 og 20 milljónir pílagríma heimsækja borgina árlega. Þriðja stærsta borgin er [[Isfahan]] með um 1,7 milljón íbúa. Isfahan var höfuðborg Persaveldis [[Safavídar|Safavída]] og átti sitt blómaskeið á 17. og 18. öld. Þar er mikið af sögulegum minjum. Í Isfahan er ein stærsta verslunarmiðstöð heims, [[Isfahan City Center]]. Fjórða stærsta borg landsins er iðnaðarborgin [[Karaj]] með um 1,6 milljón íbúa. Borgin stendur við rætur [[Alborzfjöll|Alborzfjalla]]. Þar eru stórar verksmiðjur sem framleiða vefnaðarvöru, sykur, stálvíra og áfengi. [[Tabriz]] er fimmta stærsta borg landsins með um 1,4 milljón íbúa. Borgin var fyrsta höfuðborg Safavída. Tabriz er önnur stærsta iðnaðarborg landsins á eftir Teheran og var önnur fjölmennasta borgin fram undir lok 7. áratugarins. Sjötta stærsta borg Írans er [[Shiraz]] með um 1,4 milljón íbúa. Hún er höfuðborg [[Farsfylki]]s. Hún var höfuðborg landsins á valdatíma [[Zandætt]]ar frá 1750 til 1794. Rústir tveggja helstu borga [[Persaveldi]]s, [[Persepólis]] og [[Pasargadae]] er að finna í nágrenni borgarinnar. == Landfræði == Íran er 18. stærsta land heims, 1.648.195 km² að stærð. Það liggur á milli 24. og 40. breiddargráðu norður og 44. og 64. lengdargráðu austur. Íran á landamæri að [[Aserbaísjan]], [[Armenía|Armeníu]] og útlendunni [[Naxcivan]] í norðvestri, [[Kaspíahaf]]i og [[Túrkmenistan]] í norðri, [[Afganistan]] og [[Pakistan]] í austri og [[Tyrkland]]i og [[Írak]] í vestri. Landið á strönd að [[Persaflói|Persaflóa]] og [[Ómanflói|Ómanflóa]] í suðvestri og suðri. Íran liggur aðallega á [[íranska hásléttan|Írönsku hásléttunni]] nema við Kaspíahaf og í héraðinu [[Khuzestan]] í vestri. Landið er eitt það fjalllendasta í heimi og margir fjallgarðar skipta hásléttunni upp. Flestir þeirra eru í vesturhlutanum sem jafnframt er þéttbýlasti hlutinn. Þar eru [[Kákasusfjöll]], [[Zagrosfjöll]] og [[Alborzfjöll]]. Hæsti tindur Írans er [[Damavandfjall]] sem rís 5610 metra yfir sjávarmáli. Það er jafnframt hæsta fjall [[Evrasía|Evrasíu]] vestan við [[Hindu Kush]]. Í norðurhluta Írans eru þéttir [[regnskógur|regnskógar]], [[Hyrkaníuskógarnir]]. Í austurhlutanum eru aðallega [[eyðimörk|eyðimerkur]] eins og salteyðimörkin [[Dasht-e Kavir]]. Þar er að finna [[saltstöðuvatn|saltstöðuvötn]]. Þar eru fjöllin svo há að regnský ná ekki yfir þau. Einu stóru [[slétta|slétturnar]] er að finna við strönd Kaspíahafs og norðurströnd Persaflóa þar sem landamæri Írans og Íraks liggja við ána [[Arvand Rood]]. Minni sléttur er að finna við strönd Persaflóa, við [[Hormússund]] og Ómanflóa. === Dýralíf === Mörg stór spendýr finnast í Íran, þar á meðal [[bjarndýr]], [[gasella|gasellur]], [[villisvín]], [[úlfur|úlfar]], [[sjakali|sjakalar]], [[hlébarði|hlébarðar]], [[gaupa|gaupur]] og [[refur|refir]]. Íranskir bændur rækta [[hestur|hesta]], [[kind]]ur, [[geit]]ur, [[vatnabuffall|vatnabuffla]], [[asni|asna]] og [[drómedari|drómedara]]. Meðal fugla sem lifa í Íran eru [[fashani|fasanar]], [[lynghæna|lynghænur]], [[storkur|storkar]], [[örn|ernir]] og [[fálki|fálkar]]. Eitt frægasta spendýr Írans er [[asíublettatígur]] sem er [[í bráðri útrýmingarhættu]]. Stofninn hrundi eftir írönsku byltinguna 1979. [[Persneskur hlébarði]] er stærsta undirtegund hlébarða og lifir aðallega í norðurhluta landsins. Hann er líka í útrýmingarhættu. Áður lifðu [[asíuljón]] og [[kaspíahafstígur]] í landinu en þeim var útrýmt snemma á 20. öld. Að minnsta kosti 74 tegundir lífvera í Íran eru á [[rauði listi IUCN|rauðum lista Alþjóðlegu náttúruverndarsamtakanna]]. Iðnaðarþróun, vaxandi þéttbýli og námavinnsla ógna líffræðilegri fjölbreytni landsins. [[Íransþing]] hefur ítrekað heimilað nýtingu náttúruauðlinda án tillits til áhrifa þess á náttúru og dýralíf. ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == {{wikiorðabók}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3299684 ''Brestur í innviðunum''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1978] {{Samtök olíuútflutningsríkja}} {{Asía}} [[Flokkur:Persaflóaríki]] [[Flokkur:Íran]] qbzjllaov2s4jhszedxdg4pglyrgo04 0 21103 1981537 1981123 2026-10-02T20:23:48Z Fyxi 84003 1981537 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Amsterdam | gerð = [[Höfuðborg]] og [[sveitarfélag]] | mynd = Amsterdam airphoto.jpg | mynd_texti = Loftmynd af Amsterdam. Síkin sjást greinilega. | fáni = Flag of Amsterdam.svg | skjaldarmerki = Wapen van Amsterdam.svg | eyða_tákn = Logo of Gemeente Amsterdam.svg | eyða_tákn_gerð = Merki | viðurnefni = | kjörorð = | teiknibóla_kort = Holland | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Hollandi | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Holland}} | undirskipting_gerð1 = [[Fylki Hollands|Fylki]] | undirskipting_nafn1 = {{flag|Norður-Holland}} | stofnun_titill = Stofnuð | stofnun_dagsetning = {{sirka}} {{Start date and age|1275}} | leiðtogi_flokkur = [[GroenLinks|GL]] | leiðtogi_titill = Bæjarstjóri | leiðtogi_nafn = Femke Halsema | heild_gerð = Bæjarfélag | flatarmál_neðan = <ref name="tno_randstad">{{Cite tech report |author1=Anita Bouman–Eijs |author2=Thijmen van Bree |author3=Wouter Jonkhoff |author4=Olaf Koops |author5=Walter Manshanden |author6=Elmer Rietveld |url=https://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |title=De Top 20 van Europese grootstedelijke regio's 1995–2011; Randstad Holland in internationaal perspectief |language=nl |trans-title=Top 20 of European metropolitan regions 1995–2011; Randstad Holland compared internationally |date=17 December 2012 |publisher=[[Netherlands Organisation for Applied Scientific Research|TNO]] |place=Delft |access-date=25 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303212054/http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |archive-date=3 March 2014 |url-status=dead}}</ref> | flatarmál_heild_km2 = 219,32 | flatarmál_land_km2 = 165,76 | flatarmál_vatn_km2 = 53,56 | hæð_neðan = <ref name="AHN">{{Cite web |last=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Postcodetool for 1012JS (Dam Square) |url=https://www.ahn.nl/postcodetool |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053543/http://www.ahn.nl/postcodetool |archive-date=21 September 2013 |access-date=18 February 2014 |website=Actueel Hoogtebestand Nederland |publisher=Het Waterschapshuis |language=nl}}</ref> | hæð_m = -2 | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table |title=Bevolkingsontwikkeling; regio per maand |website=Central Bureau of Statistics |access-date=3 May 2022 |quote=filter region Regio's > Gemeenten per Provincie > Amsterdam (and Regio's > Groot-Amsterdam (CR))}}</ref> | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = 5277 | mannfjöldi_frá_og_með = Júní 2024 | mannfjöldi_heild = 933.680 | mannfjöldi_þéttbýli = 1.477.213 | mannfjöldi_stórborg = 2.480.394 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = 1000–1183 | svæðiskóði = 020 | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} | module = {{infobox mapframe|zoom=9}} | neðan = Smelltu á kortið til að stækka | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 }} '''Amsterdam''' er höfuðborg [[Holland]]s, þó ekki stjórnsýsluleg höfuðborg þar sem að ríkisstjórnin situr í [[Haag]]. Borgin er þekkt fyrir síki sín, gömul hús og frjálsræði. == Lega og lýsing == Amsterdam liggur í héraðinu [[Norður-Holland]], við suðurjaðar Markermeer, sem er syðsti hluti [[IJsselmeer]]. Næstu borgir eru [[Haarlem]] til vesturs (10 km), [[Zaanstad]] til norðurs (10 km), [[Amstelveen]] til suðurs (5 km) og [[Hilversum]] til suðausturs (15 km). Í gegnum Amsterdam renna árnar Ij og Amstel. Borgin er reist á um það bil 5 milljón trjástofnum. Hundruð síki ganga hringin í kringum miðborgina, sem gefur borginni einkennilega ásýnd. Íbúar eru 934 þúsund og fjölgar hratt (2024).<ref name="mannfjöldi" /> Á stórborgarsvæðinu búa um 2,5 milljónir manns. Mikil höfn er í Amsterdam og liggur hún í ánni Ij, sem tengist [[Norðursjór|Norðursjó]] með skipaskurði. == Fáni og skjaldarmerki == [[Skjaldarmerki]] Amsterdam eru þrjár lóðréttar rendur: Rauð, svört, rauð. Í svörtu röndinni eru þrír hvítir krossar, eins og x í laginu. Krossarnir eru svokallaðir Andrésarkrossar, sem vísa til þess að [[Andrés postuli]] var krossfestur á slíkum krossi. Einnig merkja krossarnir hinar þrjár hættur sem steðjuðu að borginni fyrrum: Flóð, eldar og pestir. Fáninn er hér um bil eins, nema hvað búið að snúa röndunum í lárétt. Fáninn var ekki formlega tekinn í notkun fyrr en [[5. febrúar]] [[1975]] þrátt fyrir að borgin hafi notað hann öldum saman. == Orðsifjar == Amsterdam er nefnd eftir ánni Amstel sem rennur í gegnum borgina, en fyrr á öldum var settur varnargarður (''dam'') við ána (og reyndar víðar til varnar vatni frá Ijsselmeer). Í upphafi var talað um Amstellerdam, en þar er Amstel í [[eignarfall]]i. == Söguágrip == [[Mynd:View of Amsterdam.JPG|thumb|Amsterdam 1538. Elsta mynd sem til er af borginni.]] === Upphaf === Amsterdam myndaðist í kringum [[1250]] er fyrstu bændur og fiskimenn settust að í mýrarfláka við ána Amstel. Jörðin var ekki sérlega frjósöm þar, því hún var of blaut. Því var ráðist í að reisa varnargarð (''dam'') við samflæði ánna Amstel og Ij, en þaðan er heiti borgarinnar komið. Garður þessi er enn til, en er þó undir torginu Dam. Eftir þetta óx bærinn og varð að mikilvægum hafnarbæ. Verslað var aðallega með bjór og fisk. Í upphafi [[14. öldin|14. aldar]] hlaut Amsterdam borgarréttindi og var þá orðin vel þekkt hafnarborg í [[Evrópa|Evrópu]]. [[1369]] gekk borgin í [[Hansasambandið]]. Eftir stórbruna [[1421]] var ákveðið að hús í borginni skyldu eingöngu byggð úr steinum. [[1441]] hlaut Amsterdam borgarmúra. === Gullaldarárin === Þegar spænska Habsborgarlínan eignaðist [[Niðurlönd]], reyndi spænski konungurinn að þvinga [[Kaþólska kirkjan|kaþólska trú]] á íbúana. Þá gerðu Hollendingar uppreisn, sem varð að sjálfstæðisstríði. Amsterdam gekk í fyrstu til liðs við [[Spánn|Spánverja]]. [[1577]] ákvað borgin að segja skilið við Spánverja og ganga til liðs við Hollendinga. Í desember það ár gengu hollenskir uppreisnarmenn inn í borgina, settu borgarráð af, ráku kaþólikka úr borginni, innleiddu [[siðaskiptin]] og settu nýtt borgarráð. Síðan þá hefur Amsterdam verið eitt sterkasta vígi Hollendinga í sjálfstæðisstríði þeirra. Í kjölfarið fluttu margir [[húgenottar]] frá [[Frakkland]]i og [[gyðingar]] frá Spáni og [[Portúgal]] til Amsterdam. [[1602]] var Hollenska Austur-Indíafélagið stofnað, sem hafði aðalaðsetur í Amsterdam. Siglingar til [[Asía|Asíu]] og [[Ameríka|Ameríku]] færðu borginni mikla auðlegð og verslunarmöguleika. Brátt var svo komið að höfnin, sem var stækkuð, varð að stærstu höfn heims. Borgin varð að þriðju stærstu borg Evrópu og ein helsta fjármálamiðstöð heims. Staða þessi hélst allt til loka [[17. öldin|17. aldar]], en þá tók [[London]] við þessu hlutverki. === Franski tíminn === [[1795]] ráku Frakkar Vilhjálm V af Óraníu, landstjóra Hollands, burt úr Amsterdam, þar sem hann var bæði óvinsæll og ódugandi. Vilhjálmur flúði þá til London. En eiginkona hans var frá [[Prússland]]i og tók prússneskur her Amsterdam í þeirri viðleitni að halda Frökkum frá. En allt kom fyrir ekki. Frakkar hertóku Holland [[1797]] og breyttu landinu í Batavíska lýðveldið. [[1806]] gerði [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] bróður sinn, [[Loðvík Bonaparte]], að konungi Hollands. Hann settist að í Amsterdam og gerði borgina formlega að höfuðborg ríkisins. Borgin leið hins vegar undir stjórn Frakka. Verslun hrundi sökum efnahagsþvingana Breta. Fátæktin hóf innreið sína í Amsterdam. [[1810]] kallaði Napoleon bróður sinn heim og innlimaði Holland Frakklandi. Þannig stóðu málin allt til [[1814]], en þá hurfu Frakkar úr landi. Ný stjórn sameiginlegra Niðurlanda ákvað að þinga í borgunum [[Brussel]] og [[Haag]]. Holland hlaut hins vegar landstjóra á ný og sat hann í Amsterdam. Þegar [[Belgía|Belgar]] slitu sig úr sambandinu [[1830]] varð Haag áfram aðsetur hollenska þingsins, en Amsterdam var þó yfirlýst höfuðborg Hollands. === Iðnbyltingin === Í upphafi [[19. öldin|19. aldar]] fóru sjóleiðirnar frá Amsterdam til sjávar að verða mjög erfiðar sökum framburðar í ánum. Þetta varð til þess að höfnin í Amsterdam missti vægi sitt á kostnað borga eins og [[Rotterdam]]. Til að bæta efnahaginn var ákveðið að setja upp mikinn [[Iðnaður|iðnað]] í borginni. Reistar voru stálverksmiðjur sem urðu til þess að borgin stækkaði að muna. Til að geta komið vörum fljótar frá var skipaskurður grafinn vestur til Norðursjávar (Noordzee Kanaal) og austur til [[Rín (fljót)|Rínarfljóts]] (Amsterdam-Rijn Kanaal). Þannig mynduðust góðar samgöngur til hafs og til Evrópu. Tíminn til aldamóta [[1900]] er oft kallaður síðari gullöldin í Amsterdam. === 20. öldin === [[Mynd:Bundesarchiv Bild 183-L23001, Amsterdam, Durchmarsch deutscher Truppen.jpg|thumb|Þýskur her í Amsterdam. Myndin er tekin í maí 1940.]] [[Mynd:Amsterdam Anne Frank.jpg|thumb|left|Stytta af gyðingastúlkunni Önnu Frank]] Í [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjöldinni fyrri]] var Holland hlutlaust ríki. En sökum stríðsins voru vörur og matur af skornum skammti þannig að jaðraði við hungursneyð í borginni. Meðan stríðið geysaði réðust vinnandi konur inn í flutningaskip, sem hlaðið var vörum fyrir herinn, og rændu sem best þær gátu. Margir eiginmenn þeirra hjálpuðu til. Þetta endaði með því að hollenski herinn var sendur á vettvang og hóf að skjóta á fólkið. 6 manns biðu bana, tæplega 100 særðust. Eftir stríð batnaði efnahagurinn á ný. [[1928]] var borgin orðin svo vel stæð að hún var gestgjafi [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikana]] það árið. Í [[Kreppan mikla|kreppunni miklu]] breyttist allt. Á fjórða áratugnum var fjórðungur borgarbúa atvinnulaus. [[1932]] var mikill sjávarvarnargarður lagður fyrir mynni Zuiderzee, þannig að firðinum var breytt í ferskvatn (Ijsselmeer). Þannig lá Amsterdam í fyrsta sinn í sögunni ekki lengur að sjó. Í [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjöldinni síðari]] var Holland enn hlutlaust ríki. Þrátt fyrir það réðust Þjóðverjar inn í landið og var Amsterdam hertekin í einni svipan [[10. maí]] [[1940]]. Skömmu síðar hófu [[Nasismi|nasistar]] að safna gyðingum saman og flytja þá úr landi. Gengið var sérstaklega rösklega fram í Amsterdam, en talið er að aðeins rúmlega 6% gyðinga í borginni hafi lifað [[helförin]]a af. Meðal þeirra gyðinga sem sendir voru burt var fjölskylda [[Anna Frank|Önnu Frank]], en dagbók hennar um felustað hennar [[1942]]-[[1944|44]] fannst eftir stríð og varð heimsþekkt við útgáfu. Það var kanadísk hersveit sem frelsaði borgina úr höndum nasista í upphafi árs [[1945]]. Veturinn 1944-45 var óvenju kaldur. Hungursneyð ríkti í Amsterdam og létust þúsundir úr vosbúð áður en [[Kanada]]menn komu á vettvang. Mikil menningarbylting hóf innreið sína í Amsterdam á sjöunda áratugnum meðal unga fólksins. Leyfi stjórnvalda á léttum fíkniefnum lokkaði marga til borgarinnar, ekki síst hippa. Amsterdam varð að nokkurs konar fíkniefnamiðstöð í Evrópu. Enn í dag er löglegt að kaupa hass og marijúana í vissum kaffihúsum. Unga fólkið tók ósjaldan tóm hús til afnota og fylgdi þessu nokkur átök við lögreglu. Algengur misskilningur er að [[Kannabis]] sé þar löglegt en raunin er að sala og neysla þess er látin afskiptalaus á meðan hún fer fram inni á svokölluðum Kannabis kaffihúsum (''Coffee shops''). [[Vændi]] hefur verið áberandi í [[Rauða hverfið|Rauða hverfinu]] (''De Wallen''). Við sjálfstæði hollensku Guyjana ([[Súrínam]]) streymdi fólk þaðan til Hollands. Einnig fluttu margir [[Tyrkland|Tyrkir]] og fólk frá öðrum löndum þangað. Um helmingur íbúa Amsterdam eru af erlendu bergi brotnir. [[1992]] hrapaði ísraelsk flutningavél á blokk í íbúðahverfi í Amsterdam. 43 manns biðu bana. == Viðburðir == [[Mynd:AmerigoVespucci.JPG|thumb|Seglskipið Amerigo Vespucci í Sail Amsterdam]] '''Amsterdam Gay Pride''' er hátíð [[samkynhneigð]]ra þar í borg og er haldin fyrstu helgi í [[ágúst]] ár hvert. Hápunktur hátíðarinnar er bátasigling með þátttakendum um síkin (Canal Parade). Hundruð þúsunda manna sækja hátíð þessa heim. '''Sail Amsterdam''' er seglskipahátíð í borginni sem haldin er fimmta hvert ár. Hún var fyrst haldin [[1975]] í tilefni af 700 afmæli borgarinnar. Stærstu seglskip heims sækja hátíðina, en árið [[2000]] voru þau um 8.000 talsins. Sail Amsterdam er langstærsta og fjölmennasta hátíð Hollands. Hátíðin var síðast haldin [[2010]]. == Íþróttir == [[Mynd:Olstadion.jpg|thumb|Ólympíuleikvangurinn í Amsterdam]] Amsterdam er Ólympíuborg, en hún hélt [[Sumarólympíuleikarnir 1928|sumarleikana 1928]]. Engir [[Ísland|Íslendingar]] tóku þátt í leikunum að þessu sinni. Þekktasta íþróttafélag borgarinnar er knattspyrnuliðið [[Ajax Amsterdam]]. Liðið hefur oftar orðið hollenskur meistari en nokkurt annað félag. '''Amsterdam Marathon''' er næstfjölmennasta Maraþonhllaupið í Hollandi (á eftir hlaupinu í Rotterdam). Það er haldið í [[október]] ár hvert og hefur verið haldið síðan [[1975]]. '''Dam tot Damloop''' er árlegt víðavangshlaup í Hollandi og er hlaupið milli Amsterdam og borgarinnar [[Zaandam]]. Vegalengdin eru tíu mílur (ca. 16,1 km). Þátttakendur eru rúmlega 30 þús. Hjólreiðakeppnin [[Giro d´Italia]] var með rásmark í Amsterdam árið 2010. == Frægustu börn borgarinnar == * ([[1632]]) [[Baruch de Spinoza]] heimspekingur * ([[1638]]) [[Meindert Hobbema]] landslagsmálari * ([[1888]]) [[Fritz Zernicke]], eðlisfræðingur og [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|Nóbelsverðlaunahafi í eðlisfræði]] * ([[1901]]) [[Max Euwe]], fyrrum heimsmeistari í [[skák]] og forseti [[Alþjóða skáksambandið|alþjóða skáksambandsins]] (FIDE) * ([[1923]]) Alfred Heineken, bjórframleiðandi og erfingi samnefndrar samsteypu * ([[1933]]) [[Paul Josef Crutzen]], [[veðurfræði]]ngur og [[Nóbelsverðlaun í efnafræði|Nóbelsverðlaunahafi í efnafræði]] * ([[1938]]) [[Paul Verhoeven]], kvikmyndaleikstjóri (RoboCop, Basic Instinct, Starship Troopers) * ([[1944]]) [[Jeroen Krabbé]], kvikmyndaleikstjóri * ([[1947]]) [[Johan Cruyff]] knattspyrnumaður og þjálfari * ([[1948]]) [[Jaap de Hoop Scheffer]], aðalframkvæmdarstjóri [[NATO]] * ([[1951]]) [[Louis van Gaal]] knattspyrnuþjálfari * ([[1951]]) [[Jan Timman]] stórmeistari í skák * ([[1962]]) [[Ruud Gullit]] knattspyrnumaður og þjálfari * ([[1962]]) [[Frank Rijkaard]] knattspyrnumaður og þjálfari * ([[1969]]) [[Dennis Bergkamp]] knattspyrnumaður * ([[1976]]) [[Patrick Kluivert]] knattspyrnumaður * ([[1986]]) [[Ryan Babel]] knattspyrnumaður == Söfn == [[Mynd:NEMO and area.jpg|thumb|Vísindasafnið NEMO er eins og skipsstefni í laginu]] * [[Rijksmuseum]] er ríkissafn Hollands í Amsterdam. Það hefur að geyma talsvert af málverkum hollensku meistaranna, þar á meðal eftir [[Rembrandt]], [[Frans Hals]], [[Jan Vermeer]], [[Jan Steen]] og fleiri. * [[Van Gogh safnið í Amsterdam|Van Gogh safnið]] er listasafn í borginni helgað málaranum [[Vincent van Gogh]]. Þar eru mörg verk meistarans geymd til sýnis, en einnig eru þar myndir eftir aðra málara, s.s. [[Édouard Manet]], [[Claude Monet]], [[Paul Gauguin]] og fleiri. * [[Anne Frank hús]] er verksmiðjuhúsið þar sem fjölskylda Önnu Frank ásamt nokkrum einstaklingum földu sig í tvö ár fyrir nasistum 1942-44 í heimstyrjöldinni síðari, þar til þau uppgötvuðust og voru send í útrýmingarbúðir. [[1960]] var húsinu breytt í safn sem er gríðarlega vinsælt. * NEMO er vísindasafn í Amsterdam og líkist helst stefni á skipi. Húsið var reist [[1997]] og inniheldur muni og gjörninga á vísindasviðinu á fjórum hæðum. Aðall safnsins er að hægt er að snerta muni og taka þátt í tilraunum. == Byggingar og kennileiti == [[Mynd:Amsterdam oude kerk2.jpg|thumb|Oude Kerk er elsta kirkjan í Amsterdam]] * '''Oude Kerk''' (Gamla kirkja) er elsta nústandandi kirkja í Amsterdam. Hún var vígð [[1306]]. Þakið er stærsta viðarkirkjuþak Evrópu frá [[Miðaldir|miðöldum]], sem gerir hljómburðinn einstaklega góðan. Gólfið er að öllu leyti gert úr grafsteinum, enda var kirkjan reist á kirkjugarði. Innan veggja kirkjunnar var haldið áfram að grafa fólk allt til [[1865]]. Þar eru nú 2.500 grafir. Málarinn Rembrandt var tíður gestur í kirkjunni og öll börn hans voru skírð þar. Þar er einnig eiginkona hans grafin, Saskia van Uylenburgh. Kirkjan er bæði notuð fyrir guðsþjónustur og aðrar veraldlegar samkomur. * '''Nieuwe kerk''' (Nýja kirkja) er einnig í miðborginni og er frá [[15. öldin|15. öld]]. Hún var vígð [[María mey|heilagri Maríu]] og [[Heilög Katarína|heilagri Katarínu]]. Nokkru sinni skemmdist hún töluvert í eldsvoðum, síðast [[1645]]. Í dag er hún ekki lengur í notkun fyrir guðsþjónustur, heldur fyrir veraldlega viðburði og orgeltónleika. Síðan [[1814]] er Oude Kerk krýningarkirkja hollensku konungsættarinnar og þar eru einnig haldnar giftingar. Síðast var [[Beatrix Hollandsdrottning|Beatrix drottning]] krýnd í kirkjunni [[1980]]. Krónprins Willem-Alexander og prinsessa Maxima voru gefin í hjónaband þar [[2002]]. Í kirkjunni eru einnig grafreitir þekktra persóna. Þar hvíla meðal annars skáldið Joost van den Vondel og Ruyter aðmíráll. * '''Konungshöllin í Amsterdam''' er einn af þremur slíkum sem konungsfjölskyldan hefur til umráða í landinu. Höllin stendur á aðaltorginu í miðborginni. Hún var reist [[1648]]-[[1655|55]] og stendur á 13.659 trjábolum. Málararnir Rembrandt og [[Ferdinand Bol]] eiga veggmyndir í húsinu. Húsið var hins vegar reist sem ráðhús og þjónaði sem slíkt þar til Loðvík Bonaparte (bróðir Napoleons) settist að í því [[1806]] og ríkti sem konungur yfir Hollandi í 4 ár. Að honum förnum var húsið aftur notað sem ráðhús, en aðeins í skamman tíma, því fyrsti konungurinn eftir Napoelonstímann, Vilhjálmur I, settist að í því og gerði það að konungshöll sem það er enn í dag. * '''Waag''' (Vogarhús) er gamalt virki og er meðal síðustu leifar af gamla borgarmúrnum sem eitt sinn var borginni til varnaðar. Það var reist [[1488]] sem borgarhlið og kallaðist þá Sint Anthonienspoort (''Hlið heilags Antoníusar''). Þegar borgarmúrinn var rifinn seint á [[16. öldin|16. öld]] myndaðist stór markaður í kringum þetta hlið, með alls konar vogum. Því breyttist heiti virkisins í Waag, sem merkir vog. Í dag er ICT-rannsókarstofnunin með aðstöðu í húsinu og á jarðhæð er veitingahús. * '''Munttoren''' (eða bara Munt) er gamall turn í borginni og var hluti af Regulierspoort, gömlu borgarhliði sem nú er horfið. Turnarnir voru upphaflega tveir og voru reistir [[1480]]-[[1487|87]] ásamt hliðinu sem þeir voru hluti af. Hliðið og annar turninn brann í eldsvoða [[1618]]. Núverandi turn skemmdist líka eitthvað í eldinum, en var endurbyggður í endurreisnarstíl [[1619]]-[[1620|20]] ásamt klukkum. Heitið er til komið [[1672]], er bæði [[England]] og [[Frakkland]] lýstu stríði á hendur Hollendingum og Frakkar hertóku landsvæði í suðri. Þá var ekki hægt að flytja mynt frá sláttunum í [[Utrecht]] og [[Enkhuizen]], heldur varð að slá mynt tímabundið í þessum turni. Munttoren merkir myntturn. * '''Begínuhverfið''' liggur í miðborg Amsterdam. Það var trúlega reist á [[14. öldin|14. öld]], en heimildir um það eru týndar. Mörg húsanna eru orðin mjög gömul, en eitt þeirra frá [[1528]] er elsta viðarhús Hollands sem enn stendur. [[Begínur|Begínunum]] fækkaði mikið með tímanum. Sú síðasta sem bjó í hverfinu lést [[1971]]. Í dag eru húsin almennar íbúðir. <gallery> Mynd:Iglesia Nueva, Ámsterdam, Países Bajos, 2016-05-30, DD 10-12 HDR.jpg|Nieuwe Kerk Mynd:Koninklijk Paleis Amsterdam.jpg|Konungshöllin í Amsterdam Mynd:Amsterdam Waag februari 2003.jpg|Vogarhúsið Mynd:Munttoren in Amsterdam 2015.jpg|Munttoren Mynd:Ekerk1.jpg|Begínuhverfið. Til vinstri er Enska kirkjan. Húsið fyrir miðju með svarta gaflinum er elsta viðarhús Hollands. </gallery> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{Wpheimild|titill= Amsterdam|tungumál= nl|mánuðurskoðað= 26. september|árskoðað= 2011}} == Tenglar == {{Commons}} * {{Opinber vefsíða}} * [http://www.timarit.is/?issueID=435239&pageSelected=3&lang=0 ''Amsterdam - í ljósi fortíðar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1981]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Höfuðborgir í Evrópu}} [[Flokkur:Amsterdam| ]] [[Flokkur:Borgir í Hollandi]] [[Flokkur:Sveitarfélög í Hollandi]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Evrópu]] lv5sqf2o4hez632ltolz6k9iourxld0 0 25361 1981450 1905387 2026-10-02T13:31:16Z Berserkur 10188 1981450 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1405]]|[[1406]]|[[1407]]|[[1408]]|[[1409]]|[[1410]]|[[1411]]| [[1391–1400]]|[[1401–1410]]|[[1411–1420]]| [[14. öldin]]|[[15. öldin]]|[[16. öldin]]| }} [[Mynd:DragonOrder badge.png|thumb|right|Merki [[Drekareglan|Drekareglunnar]] var hringaður dreki.]] Árið '''1408''' ('''MCDVIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Ísland == * [[Jón (biskup)|Jón Skálholtsbiskup]] kom til Íslands en hann hafði verið vígður [[1406]]. * [[Enska öldin|Enskra]] fiskiskipa varð fyrst vart við Ísland (þetta ár eða næsta). * [[Þórunn Ormsdóttir]] varð príorinna í [[Reynistaðarklaustur|Reynistaðarklaustri]]. ===Fædd=== * (líklega) [[Björn Þorleifsson hirðstjóri|Björn Þorleifsson]] ríki, hirðstjóri, riddari og bóndi á Skarði á Skarðsströnd (d. [[1467]]). * [[Þóra Finnsdóttir]], abbadís í Reynistaðarklaustri (d. um [[1460]]). ===Dáin=== == Erlendis == * [[12. janúar]] - [[Karl 4. Frakkakonungur]] gaf andpáfanum Benedikt 13. að enda klofning sinn við kaþólsku kirkjuna. * [[19. febrúar]] - Konungsinnar bældu niður Percy-uppreisnina á Norður-Englandi í orrustunni við Braham Moor. * [[20. ágúst]] - Soldáninn af [[Brúnei]] varð fyrsti leiðtoginn til að heimsækja [[Mingveldið]] í Kína. * [[16. september]] - Íslendingarnir [[Þorsteinn Ólafsson (lögmaður)|Þorsteinn Ólafsson]] og Sigríður Björnsdóttir giftust í [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkju]] á [[Grænland]]i og er brúðkaup þeirra síðasti skráði atburðurinn í byggðum norrænna manna þar í landi. * [[23. september]] - Hinrik prins af Wales (síðar [[Hinrik 5. Englandskonungur|Hinrik 5.]]) náði [[Aberystwyth]] af velska leiðtoganum [[Owain Glyndŵr]]. * [[13. desember]] - [[Drekareglan]] formlega stofnuð af [[Sigmundur keisari|Sigmundi Ungverjalandskonungi]]. * [[Gregoríus XII]] páfi gerði [[Jón Gerreksson]] að erkibiskupi í [[Uppsalir|Uppsölum]] fyrir þrýsting frá dönsku krúnunni, þrátt fyrir mótmæli kórbræðra. * [[Margrét Valdimarsdóttir mikla]] keypti [[Gotland]] af [[Þýsku riddararnir|Þýsku riddurunum]]. ===Fædd=== ===Dáin=== * [[Jóhann 7. Palaíológos]], Býsanskeisari (f. [[1370]]). [[Flokkur:1408]] [[Flokkur:1401-1410]] 7z22g1d7jexpc7ulnpkj82bgdghf7so 0 26969 1981544 1926075 2026-10-02T23:06:25Z Berserkur 10188 1981544 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Fear Factory Rockharz 2015 02.jpg|thumbnail|Fear Factory í Þýskalandi árið 2015.]] [[Mynd:Burton C. Bell from Fear Factory at a gig in Cracow, Poland.jpg|thumbnail|Burton C. Bell, söngvari FF. (2010)]] [[Mynd:Fear Factory Rockharz 2015 01.jpg|thumbnail|Dino Cazares gítarleikari FF. (2015)]] '''Fear Factory''' er [[Bandaríkin|bandarísk]] [[þungarokk]]shljómsveit sem var stofnuð árið [[1989]]. Sveitin hefur verið kennd við undirgreinarnar [[groove metal]], [[industrial metal]], [[dauðarokk]] og [[nu-metal]]. Textar hljómsveitarinnar fjalla einkum um tækniþróunina og að hún eigi eftir að koma mannkyninu í koll, að mannkynið verði úrelt og vélarnar taki við. Einkenni tónlistarinnar er hraður trommu- og bassataktur ásamt aggressífum öskurstíl. Ósætti hljómsveitarmeðlima hefur sett sitt mark á bandið. Eftir aldamót hættu bassa- og trommuleikarinn, Christian Olde Wolbers og Raymond Herrera. Árið 2020 hætti söngvarinn, Burton C. Bell og hélt sig við sólóverkefni. Gítarleikarinn Dino Cazares ákvað að halda áfram með hljómsveitina og fann hann nýjan söngvara, Ítalann Milo Silvestro. <ref>[https://www.blabbermouth.net/news/burton-c-bell-officially-quits-fear-factory-i-cannot-align-myself-with-someone-whom-i-do-not-trust-nor-respect/ BURTON C. BELL Officially Quits FEAR FACTORY: 'I Cannot Align Myself With Someone Whom I Do Not Trust Nor Respect']Blabbermouth, skoðað 29/9 2020</ref> == Breiðskífur == * ''[[Soul of a New Machine]]'' ([[1992]]) * ''[[Demanufacture]]'' ([[1995]]) * ''[[Remanufacture]]'' ([[1997]]) * ''[[Obsolete]]'' ([[1998]]) * ''[[Digimortal]]'' ([[2001]]) * ''[[Concrete]]'' ([[2002]]) * ''[[Archetype]]'' ([[2004]]) * ''[[Transgression]]'' ([[2005]]) * ''Mechanize'' ([[2010]]) * ''The Industrialist'' ([[2012]]) * ''Genexus'' ([[2015]]) * ''Aggression Continuum'' ([[2021]]) ==Meðlimir== *Dino Cazares – Gítar, bakraddir (1989–2002, 2009–), bassi (1992, 1995, 2009, 2012, 2015, 2020–), hljómborð (1995), tölvutrommur (2012) *Mike Heller – Trommur (2012–) *Tony Campos – Bassi, bakraddir (2015–) *Milo Silvestro – Söngur (2023–) *Pete Webber - Trommur (2023-) ===Fyrrum meðlimir=== *Burton C. Bell – Söngur (1989–2002, 2003–2006, 2009–2020), hljómborð (1995) *Raymond Herrera – Trommur (1989–2002, 2003–2006) *Christian Olde Wolbers – Bassi, bakraddir (1993–2002, 2003–2006), gítar (2003–2006) *David Gibney – Bassi (1989–1991) *Andy Romero – Bassi (1991–1992) *Andrew Shives – Bassi (1992–1993) *Byron Stroud – Bassi (2003–2006, 2009–2012) *Gene Hoglan – Trommur (2009–2012) *Matt DeVries – Bassi, bakraddir (2012–2015) *Mike Heller – Trommur (2012–2023) == Tengill== * [http://www.fearfactory.com Heimasíða Fear Factory] * [https://www.allmusic.com/artist/fear-factory-mn0000167320#biography Fear Factory á [[Allmusic]] ] ==Tilvísanir== {{s|1989}} {{Stubbur|tónlist}} [[Flokkur:Bandarískar þungarokkshljómsveitir]] htrvl91fppqlk2xk7buz9ftaj57a7g5 0 27958 1981558 1981356 2026-10-03T08:42:35Z ~2026-53181-09 121424 /* Gengi meistaraflokks kvenna í knattspyrnu í gegnum tíðina */ 1981558 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Knattspyrnufélagið Valur | Mynd = [[Mynd:Valur.svg|250x250dp]] | Gælunafn = Valsarar, Hlíðarendapiltar | Stofnað = [[11. maí]] [[1911]] | Knattspyrnustjóri = [[Chris Brazell]] (kk); [[Matthías Guðmundsson]] (kvk) | Leikvöllur = [[N1 völlurinn]] | Stærð = 1201 sæti, 2225 alls | Stjórnarformaður = [[Arnar Þór Sævarsson]] | pattern_la1 = | pattern_b1 = _valur17h | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _levanger17a | pattern_so1 = _valur17h | leftarm1 = FF0100 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = | pattern_b2 = _valur17a | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _levanger17h | pattern_so2 = _valur17a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FF0000 | socks2 = FF0000 | núverandi = Besta deild karla 2026 | Stytt nafn = Valur | Staðsetning = Hlíðarenda, Reykjavík }} '''Valur''' er [[Ísland|íslenskt]] [[íþróttafélag]] sem hefur aðstöðu að [[Hlíðarendi (Reykjavík)|Hlíðarenda]]. Valur teflir fram liðum í [[Knattspyrna|knattspyrnu]], [[Handbolti|handknattleik]] og [[Körfuknattleikur|körfuknattleik]]. Valur er eina íslenska íþróttafélagið sem unnið hefur Evrópukeppni í boltaíþrótt,<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242575099d/upp-gjorid-olympiacos-valur-31-27-4-5-vals-menn-evropu-bikar-meistarar-eftir-sigur-i-vita-keppni|title=Upp­gjörið: Olympiacos-Valur 31-27 [4-5] {{!}} Vals­menn Evrópu­bikar­meistarar eftir sigur í víta­keppni - Vísir|last=Eggertsson|first=Andri Már|date=2024-05-25|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-26}}</ref> en árið 2024 vann karlalið félagsins í handknattleik evrópubikar EHF. Kvennalið félagsins í handbolta lék afrekið svo eftir ári síðar, 2025. <ref>{{Vefheimild|url=https://handbolti.is/valur-er-evropubikarmeistari/|titill=Valur er Evrópubikarmeistari!|útgefandi=handbolti.is|mánuður=17 maí|ár=2025|mánuðurskoðað=21 maí|árskoðað=2025}}</ref> Félagið var stofnað þann [[11. maí]] árið [[1911]] af drengjum í [[KFUM og KFUK|K.F.U.M.]], að hluta til fyrir tilstilli séra [[Friðrik Friðriksson (prestur)|Friðriks Friðrikssonar]]. Í fyrstu var Valur aðeins deild innan K.F.U.M. en síðar rofnuðu tengslin við K.F.U.M. Þrátt fyrir það minnast Valsmenn ávallt tengslanna við K.F.U.M. en einkunnarorð félagsins „Látið aldrei kappið bera fegurðina ofurliði“ eru fengin úr ræðu séra Friðriks sem hann hélt við vígslu fyrsta knattspyrnuvallar félagsins. Valur tók þátt í [[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Íslandsmótinu í knattspyrnu karla]] í fyrsta sinn árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1915|1915]] og varð Íslandsmeistari í fyrsta sinn árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1930|1930]]. Alls hefur meistaraflokkur karla unnið Íslandsmótið í knattspyrnu karla 23 sinnum, síðast árið 2020. Kvennalið Vals vann Íslandmeistaratitil í fyrsta sinn árið 1978 en alls hefur meistaraflokkur kvenna unnið [[Besta deild kvenna|Íslandsmótið í knattspyrnu]] 14 sinnum, síðast árið 2023. Árið [[Handknattleiksárið 1939-40|1940]] vann Valur fyrsta Íslandsmótið í handknattleik karla en félagið hefur ávallt átt góðu gengi að fagna í handknattleik bæði í karla og kvennaflokki. Valur varð [[Úrvalsdeild kvenna í handknattleik|Íslandsmeistari í handbolta kvenna]] í fyrsta sinn árið 1962. Árið 2024 vann karlalið Vals í handknattleik Evrópubikarinn og varð þar með fyrst íslenskra liða í boltaíþrótt til þess að vinna Evróputitil. Ári síðar vann kvennalið Vals í handknattleik Evrópubikartitil, fyrst íslenskra kvennaliða, með sigri á [[Porrino]] frá Spáni.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2025/05/17/valur_evropubikarmeistari_eftir_haspennu/|title=Valur Evrópubikarmeistari eftir háspennu|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-04-29}}</ref> Árið 1970 var körfuknattleiksdeild Vals stofnuð við sameiningu félagsins við K.F.R. Valur varð [[Úrvalsdeild karla í körfuknattleik|Íslandsmeistari í körfuknattleik karla]] í fyrsta sinn tíu árum seinna eða árið 1980. Á næstu þremur árum bættust þrír titlar í safnið. Bikarmeistaratitlar árin 1981 og 1983 og Íslandsmeistaratitill 1983. Fyrsti Íslandsmeistaratitill Vals í körfuknattleik kvenna vannst árið 2019 en sama ár varð liðið einnig bikarmeistari. Valur lék til úrslita í Evrópukeppni meistaraliða í handbolta karla, tímabilið [[Handknattleiksárið 1979-80|1979-80]], og er eina íslenska liðið sem náð hefur þessum áfanga. Enn fremur er Valur sigursælasta boltaíþróttafélag Íslands með 145 Íslands- og bikarmeistaratitla í þremur vinsælustu boltaíþróttum landsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/um-val/saga.aspx|title=Um Val - Saga - Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-02-19}}</ref> Árið 2019 var ár kvennaflokka Vals, en þá unnu allar kvennadeildir félagsins Íslandsmótið. Meistaraflokkar í handknattleik og körfuknattleik gerðu gott betur og unnu einnig bikarmeistaratitla en ekkert lið hafði áður afrekað að verða Íslandsmeistari í þessum þremur íþróttum á sama tíma, hvorki í karla- né kvennaflokki.<ref>{{Cite web|url=https://www.frettabladid.is/sport/valur-islandsmeistari-sogulegt-a-hlidarenda/|title=Valur Ís­lands­meistari: Sögu­legt á Hlíðar­enda|website=www.frettabladid.is|language=is|access-date=2021-02-19}}</ref> Kvennalið Vals endurtóku afrekið árið 2023.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.valur.is/media/462624/valsbla_i__2023_web.pdf|titill=Valsblaðið 2023|höfundur=Guðni Olgeirsson|útgefandi=Knattspyrnufélagið Valur|mánuður=desember|ár=2023|mánuðurskoðað=mars|árskoðað=2024}}</ref> == Saga félagsins == === 1911-1920: Stofnun og fyrstu árin === ==== Stofnun ==== Árið 1911 var knattspyrnan enn á bernskuskeiði sem íþrótt á Íslandi. Knattspyrnan barst hingað laust fyrir aldamót, og eins og alls staðar hreif hún hugi ungra manna. Árið 1908 var stofnuð unglingadeild innan K.F.U.M. í Reykjavík og var séra Friðrik Friðriksson leiðtogi deildarinnar og naut óskoraðrar virðingar. Drengirnir sóttu ekki einungis fundi í K.F.U.M. hjá séra Friðriki, stofnað var taflfélag, hljómsveit var starfrækt og margt fleira. Á þessum tíma fæddist hugmynd hjá K.F.U.M. drengjunum að stofna knattspyrnufélag en nokkur slík félög höfðu þá verið stofnuð í Reykjavík. Filippus Guðmundsson, einn af stofnendum Vals, skýrði svo frá tildrögum stofnunar félagsins í riti sem gefið var út í tilefni af 25 ára afmæli Vals: <blockquote>„Það var upphaf þessa félagsskapar, að nokkrir drengir úr UD í K.F.U.M. tóku að leika sér að því, að spyrna knetti í portinu bak við hús félagsins við Amtmannsstíg. Voru þeir sí og æ að mölva rúður í gluggum hússins með knettinum og fór mestallur tíminn í að aura saman í nýjar rúður og setja þær í gluggana. [...] Þessir leikir piltanna í UD voru upphaflega einungis óskipuleg dægrastytting. Þar var engin sérstök hlutverkaskipting, enda var lítið svigrúm í portinu bak við félagshúsið. Reyndi því hver og einn að spyrna knettinum af sem mestum ákafa eitthvað út í loftið, og aðalárangurinn voru rúðuspellin, sem áður er getið. En brátt rak að því, að portið varð drengjunum of þröngur leikvangur. Þá var haldið út á Melana, þangað, sem reykvískir knattspyrnumenn hafa jafnan síðan farið til þess að stunda íþrótt sína og sækja sér aukinn dug.“<ref name=":4">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994573|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> </blockquote>Séra Friðrik hafði í upphafi lítið álit á knattspyrnu og var tregur til að gefa samþykki sitt fyrir stofnun félagsins. Virtist honum sem leikur drengjanna í portinu hefði lítinn tilgang annan en hlaup og spörk út í loftið. Hann lét þó undan þar sem hann sá að drengirnir höfðu gott af því að hlaupa úti eftir kyrrstöðu og inniveru. Síðar meir átti honum eftir að snúast hugur og varð hann fljótt helsti hvatamaður félagsins.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658420|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Guðbjörn Guðmundsson, segir þannig frá stofnun félagsins í sama riti: <blockquote>„Um það leyti, sem áhugi fyrir knattspyrnu var að vakna meðal unglinga í Reykjavík og þar með drengja í K.F.U.M., var Ólafur Rosenkranz, leikfimiskennari í Menntaskólanum, en vann jafnframt á skrifstofu Ísafoldarprentsmiðju. Eitt sinn bar það við, að við Ólafur vorum að taka til í herbergi einu í prentsmiðjunni, en í þessu herbergi var þá geymt skrifborð Jóns Sigurðssonar forseta. Þegar við vorum að laga til í kringum borðið og undir því, kom alt í einu fótknöttur veltandi undan borðinu. Átti Ólafur knöttinn, og var hann að vísu allslitinn, en þó sæmilegur. Guðbjörn var nú ekki seinn á sér, en falaði þegar knöttinn af afi [sic]. Varð það úr, að Ólafur seldi honum knöttinn fyrir 2 kr.“<ref name=":4" /></blockquote>Skýrði Guðbjörn þannig frá að utan um þennan knött, sem valt fram undan skrifborði [[Jón Sigurðsson (forseti)|Jóns Sigurðssonar]], hafi fyrstu áhugamenn um knattspyrnu í [[KFUM og KFUK|K.F.U.M.]] safnast og að til hans megi rekja vísinn til þess að Valur varð til.<ref name=":4" /> Það var síðan 11. maí 1911 sem haldinn var fundur á lesstofu KFUM þar sem sex piltar stofnuðu Fótboltafélag KFUM en nafni félagsins var þegar sama ár breytt í Val.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/um-val/saga.aspx|title=Um Val - Saga - Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> Einn af stofnendum Vals, Filippus Guðmundsson, átti hugmyndina að nafni félagsins. Sagan segir að þegar þessir stofnendur félagins voru að vinna við að laga knattspyrnuvöll sinn á Melunum í Reykjavík hafi fálki sveimað yfir höfðum þeirra og þar fengu þeir þá hugmynd að kalla félagð Val. Nafnið var borið undir séra Friðrik sem samþykkti það strax.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659908|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref> Í fyrstu áttu Valsmenn engan leikvang til þess að stunda æfingar á. Æfðu liðsmenn því hvar sem þeir fundu nýtilega bletti. Æfingar fóru ýmist fram á Ráðagerðisflötum, á Kóngsmel uppi á [[Öskjuhlíð]], meðfram Rauðarárlæknum og suður í Fífuhvammi eða hvar sem unnt var að spyrna knetti. Æfingar fóru einkum fram á sunnudögum. Liðsmenn leituðu nú til séra Friðriks sem fór þegar á fund [[Páll Einarsson|Páls Einarssonar]], sem þá var [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. Fundi þeirra lauk með því að Valsmenn fengu úthlutað svæði eitt vestur á Melunum sem þeir ruddu og útbjuggu til knattspyrnuæfinga.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994575|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> Séra Friðrik vann hörðum höndum að því að moka mold, raka saman möl og aka henni burt í hjólbörum með öðrum félagsmönnum og að lokinni vinnu lauk hann hverjum degi með guðsorði, söng og bæn.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994582|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref> Við vígslu fyrsta Valsvallarins á [[Melarnir|Melunum]] haustið 1911 hélt séra Friðrik ræðu þar sem hann hvatti piltana til að halda áfram á þeirri braut sem þeir höfðu lagt út á og áminnti þá jafnframt um heiðarleika í leik og starfi og að friður, kærleikur, samheldni, fegurð og atorka ætti að ríkja í starfinu og aldrei ætti að þrífast neitt ósæmilegt og ljótt, sbr. m.a. eftirfarandi kafla úr ræðunni: <blockquote>„Þér ungu menn, sem standið nú í röðum reiðubúnir að ganga inn á hið nýja svæði til leiks, sýnið að þér getið leikið með kappi og fjöri og þó sem göfugir, ungir menn, sem fullkomlega hafið vald yfir yður. - Náið þessu valdi, hvað sem það kostar. Náið valdi yfir limum yðar; æfið augun að sjá fljótt, hvað gjöra skal, æfið fæturna, til þess að þeir gefi mátulegt spark eftir því, sem augað reiknar út, að með þurfi; æfið hendurnar til þess að fálma ekki út í bláinn, til þess að gjöra einmitt þær hreyfingar, sem við eiga; látið hendur og handleggi verða svo sjaldan sem unt er fyrir knettinum; æfið tungu yðar, svo að engin óþorfa orð heyrist. Leggið alla stund á að leggja fegurð inn í leik yðar, látið aldrei kappið bera fegurðina ofurliði. [...] Verið þar á svæðinu, sem yður ber að vera, hverjum samkvæmt skyldu sinni og varist blindan ákáfa og fum. Allur þjösnaskapur veri langt frá yður. Kærið yður ekki um að vinna með röngu eða ódrengilegu bragði. Þeir sterkari boli aldrei hinum yngri og linari frá réttum leik. Segið ávallt satt og venjið yður á að segja til, ef yður verður eitthvað á og játa það. Hælist aldrei yfir þeim, sem tapa, og gleðjist líka yfir velleiknu sparki hjá mótleiksmönnum yðar. Látið aldrei ófagurt pex eða þráttanir skemma leikinn. Verið fljótir að hlýða þeim, sem leik stjórna, einnig þó að þeir séu yngri. [...] Munið ávallt eftir því, að leikur vor er ekki aðeins stundargaman, heldur á hann að vera til þess að gjöra oss betri, göfugri, heiðarlegri og karlmannlegri með hverri æfing. Og samlíf vort á leiksviðinu og utan þess á að efla kristindóm vorn og vera guði til dýrðar.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994575|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-02}}</ref></blockquote> ==== Fyrstu árin ==== Í Valsblaðinu 1961 segir frá því að séra Friðrik hafi eitt sinn farið í heimsókn til Valsmanna þar sem þeir voru við æfingar á Melunum. Í fyrstu sýndist honum sem það sem ætti sér stað inn á vellinu svipaði til þess sem gerðist í portinu í K.F.U.M. en hann gekk þá til drengjanna og bað þá að sýna sér hvernig liðið raðaði sér upp á vellinum. Þeir gerðu það nákvæmlega og er séra Friðrik virti fyrir sér þessar tvær fylkingar (sókn og vörn) segist hann hafa séð fyrir sér hinar rómversku herfylkingar skipulegar og markvissar og samstundis skynjað leikinn og þá geysilegu þýðingu íþróttarinnar sem uppeldismeðals ef réttilega væri á haldið.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658421|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-19}}</ref> Valsmenn urðu þó skömmu síðar að hverfa af brott af þessum velli því loftskeytastöð var reist á blettinum. Ruddu Valsmenn sér þá nýjan völl norðar á Melunum en þeir þurftu einnig að yfirgefa hann skömmu seinna þegar járnbraut, sem lögð var vegna grjótflutninga til Reykjavíkurhafnar, sem þá var í smíðum, var lögð yfir hann. Enn fluttu Valsmenn völl sinn norðar á Melana en sá völlur var nokkru síðar tekinn af félaginu og gerður að allsherjar íþróttavelli fyrir Reykjavík, [[Melavöllurinn]]. Áður hafði verið íþróttavöllur norðar á Melunum, en girðingin í kringum hann skemmdist mjög af völdum óveðurs árið 1925 og var þá horfið á það ráð að flytja íþróttavöllinn þangað sem völlur Valsmanna var.<ref name=":5" /> Mikill áhuga var meðal Valsmanna á knattpyrnu strax frá upphafi og oftast mættu of margir á æfingar þrátt fyrir að félagsmenn væru ekki nema 28 talsins og var [[Loftur Guðmundsson]], fyrsti formaður félagsins, „einkar áhugasamur um viðgang þess“. Fjölmargir óskuðu eftir inngöngu í félagið en Valsmenn höfðu gert samþykkt um það að félagsmenn skyldu ekki vera fleiri en 28. Varð þetta til þess að annað knattspyrnufélag var stofnað innan vébanda K.F.U.M. sem fékk nafnið Hvatur en til stóð að þessi félög myndu heyja kappleiki sín á milli í stað þess að keppa við önnur knattspyrnufélög utan K.F.U.M. Félagið Hvatur sameinaðist þó Val fljótlega, þar sem menn töldu ráðlegra að sameina starfskrafta félaganna. Við lok fyrsta starfsárs félagsins gaf séra Friðrik út rit sem hann nefndi „Úti og inni“ og tileinkaði knattspyrnufélögunum í K.F.U.M. Val og Hvata „sem með siðprýði, áhuga og félagslyndi gjörðuð mér gleði og K.F.U.M. sóma á leikvellinum og annarsstaðar“.<ref name=":5" /> Fyrstu þrjú starfsár Vals háði félagið ekki opinbera keppni við önnur félög. Séra Friðrik stjórnaði æfingum þegar hann hafði tök á því og liðið háði mánaðarlega kappleiki við Hvat. Haustið 1914 léku Valsmenn sinn fyrsta opinbera keppnisleik við [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]]. Valsmenn voru á þessum tíma bundnir af ákvörðun um að leika ekki við lið utan K.F.U.M. Séra Friðrik var á þessum tíma staddur erlendis og því ekki til taks til þess að veita leyfi, leituðu Valsmenn þá til séra Bjarna Jónssonar, sem tók vel í erindið og veitti leyfi til leiksins. Leiknum lauk með 3-2 sigri Fram, sem þótti nokkuð vel af sér vikið þar sem Framarar höfðu á þessum tíma yfir að ráða öflugu knattspyrnuliði. Árið 1915 tók Valur í fyrsta sinn þátt í Íslandsmótinu í knattspyrnu en auk þeirra kepptu [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] og [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] í mótinu. Ári síðar, á fimm ára afmæli Vals 1916, fékk Valur inngöngu í [[Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands|Íþróttasamband Íslands]]. 1913 var [[Skátafélagið Væringjar|Væringjafélagið]] stofnað fyrir drengi í K.F.U.M. fram til 15 ára aldurs sem gengju þá í Val. Árið 1919 vann þessi hópur ungra Valsmanna svokallað Haustmót og var það fyrsti mótssigur félagsins. Á þessum árum voru knattspyrnumót í Reykjavík haldin af knattspyrnufélögunum sjálfum og höfðu félögin oft ærnar tekjur af mótshaldinu. Fyrstu árin stóð Valur ekki að slíku móti en breyting varð þar á árið 1917 þegar [[Egill Jacobsen]], kaupmaður gaf félaginu 30. júní verðlaunagripinn Íslandshornið, en til stóð að árlega yrði keppt um þann grip og Valur halda mótið. Framarar voru í upphafi afar mótfallnir nafngiftinni þar sem þeir töldu að nafnið á gripnum væri svo líkt Íslandsbikarnum, sem Fram hafði gefið út og haft tekjur af. Kváðu Framarar nafnið móðgun við sig af hálfu ÍSÍ sem höfðu í samstarfi við Egil ákveðið nafnið á gripnum. Í gerðarbókum Vals sagði m.a. svo um þetta mál: „Út af þessu höfðum vér [...], ákveðið að taka ekki þátt í Knattspyrnumóti Íslands hjá Fram á þessu ári, nema þeir gæfu tryggingu fyrir að þeir tækju þátt í Íslandshornsmótinu þar sem það væri svo mikið fjárhagslegt tjón fyrir okkur.“ Með bréfi til Vals skömmu síðar tilkynntu Framarar um þátttöku sína í mótinu en tóku þó fram að eigi mætti skilja svo að félagið væri nú ánægt með nafnið á horninu eða fyrri framkomu ÍSÍ.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658432|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Fram vann gripinn til eignar árið 1919 en þá gaf Egill félaginu 200 krónur fyrir nýjum verðlaunagrip. Fleiri urðu mótin á vegum Vals þó ekki á þessum árum þar sem meistaraflokkur félagsins hætti keppni um þetta leyti.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994577|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-04}}</ref> === 1920-1930: Óviss framtíð === Í kringum 1920 var félagið við það að leysast upp sökum þess hve fáir sóttu æfingar hjá meistaraflokki. Meistaraflokkur Vals var þá alveg hættur að taka þátt í knattspyrnumótum og enginn 3. flokkur var til í félaginu. Var m.a. um það rætt í félaginu að sameinast [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingi]] eða leysa félagið alveg upp. [[Axel Gunnarsson]], kaupmaður, var kjörinn formaður Vals og lagðist mjög gegn því. Á þessum tíma var ekkert fé til í sjóðum félagsins og lagði Axel því sjálfur til fé fyrir boltakaupum og öðru því sem félagið þarfnaðist. Var Axel lengi vel helsti fjárhagslegur bakhjarl félagsins og sat í stjórn þess í 10 ár samfleytt lengst af sem formaður.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4994583|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref> Upp úr 1922 var mikil deyfð yfir starfi Væringjafélagsins<ref>{{cite book |title=Skátafélagið Væringjar 25 ára |date=1938 |publisher=Skátafélagið Væringjar |url=https://timarit.is/page/4804641 |access-date=23. júlí 2022 |page=33}}</ref> og gengu þá fjölmargir Væringjar í Val. Um þetta leyti upphófst mikil liðssöfnun og árið 1922 voru félagsmenn orðnir 350 talsins en þar af hafði Jón Sigurðsson, síðar borgarlæknir, safnað 100 manns. Tók meistaraflokkur félagsins í kjölfarið þátt í knattspyrnumótum að nýju árið 1923. Í Valsblaðinu 1961 eru Axel Gunnarsson og Jón Sigurðsson nefndir forystukempur endurreisnarinnar í Val sem átti sér stað á þessum tíma. Árið 1928 komu til landsins [[Skotland|skoskir]] knattspyrnumenn frá Glasgow University Club á vegum allra félaganna í Reykjavík og léku m.a. við meistaraflokk Vals. Leiknum lauk með 6-1 sigri Skotanna en Skotarnir höfðu mikla yfirburði yfir íslensku liðin. Í skýrslu um heimsókn þessa í skjölum Vals kemur fram að heimsókn þessi hafi einkum verið hugsuð svo liðin gætu lært af Skotunum og séð „hvar við stæðum í íþróttinni“. Jón Sigurðsson, formaður Vals, þakkaði Skotunum kærlega fyrir frábæran leik og glæsilega kennslustund.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658445|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Sama ár léku Valsmenn við [[Færeyjar|færeyskt]] knattspyrnulið sem var statt hér á landi og lauk leiknum með 4-1 sigri Valsmanna. === 1930-1939: Fyrstu titlarnir. Handknattleikur ryður sér rúms === Valur vann sinn fyrsta Íslandsmeistaratitil árið [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1930|1930]], nítján árum eftir að félagið var stofnað með markatölunni 16:2. Innan Vals þótti mikið liggja við að sigra þetta ár og héldu liðsmenn m.a. fund á [[Hótel Borg]] skömmu fyrir mótið þar sem Jón Sigurðsson og Aðalsteinn Hallsson hvöttu menn til dáða og báðu þá að „duga eða drepast“ eins og það er orðað í fundargerðinni. Tókust menn í hendur og strengdu þess heit að gera allt sem í þeirra valdi stæði til að sigra og það gekk eftir. Langþráður draumur var orðinn að veruleika. Eitt fyrsta verk nýkrýndra Íslandsmeistara var að heimsækja séra Friðrik. Séra Friðrik sagði við nýbakaða meistarana að vissulega væri sigur góður en ekki mætti ofmetnast eða sýna dramblæti, en alla tíð gaf séra Friðrik Valsmönnum ýmis heilræði, m.a. um drengilegan leik og háttprýði. Frá þessum tíma hefur varðveist dagbók Agnars Breiðfjörð þar sem hann rekur æfingasókn veturinn 1930-31. Í dagbókinni getur hann þess að Valssöngurinn hafi oftast verið sunginn í lok æfinga, sbr. t.a.m. eftirfarandi færslu frá 18. janúar 1931: „Þessi sunnudagur rann upp með hörkufrosti og norðannæðingi, og var útlit fyrir fannkomu, þrátt fyrir þessa hryssingslegu framkomu náttúrunnar, mættu á þessa æfingu 10 áhugamenn. - Án efa hefur ekki áður verið leikin knattspyrna í slíku veðri sem þessu (í það minnsta ekki á Íslandi). Æfingin var á velli KR-inga og fór allvel fram. Valssöngurinn var sunginn.“ Ári síðar héldu Valsmenn í sína fyrstu utanlandsför. Kepptu Valsmenn við lið frá [[Færeyjar|Færeyjum]] og [[Danmörk|Danmörku]] alls sex leiki. Aðalfararstjóri var séra Friðrik Friðriksson og auk hans var í fararstjórninni Jón Sigurðsson formaður félagsins. Einar Björnsson segir m.a. svo frá ferðinni í 25 ára afmælisriti Vals: <blockquote>„Þetta var í fyrsta sinn, sem íslenzkt knattspyrnufélag réðist í það, á eigin ábyrgð að senda flokk knattspyrnumanna til meginlands Evrópu og í fyrsta skipti sem íslenzkir knattspyrnumenn tóku þar land. Lagt var af stað héðan 16. júní með e. s. Lýru og leiðin lá um Færeyjar, Noreg og Svíþjóð. Ferðin til Færeyja gekk eins og í sögu, en í Þórshöfn var dvalið í rúma 4 tíma og kappleikur háður við „Havnar Boltfélag“, og lauk með sigri Vals 3:0. Leikurinn var drengilegur og fjörugur og blaðaummæli ágæt. [...] Í Kaupmannahöfn og annarsstaðar í Danmörku voru Valsmenn gestir KFUM. Móttökur hinna dönsku félaga okkar voru með afbrigðum góðar, bæði í Kaupmannahöfn og annarsstaðar sem við fórum um. Var allt gert til þess að gjöra oss ferðina sem ánægjulegasta og gagnlegasta. [...] Fyrsta kappleik sinn í Danmörku léku Valur í Kaupmannahöfn 24. júlí við KFUM Boldklub og sigruðu Danir með 3:1. Rétt er að geta þess að þetta var í fyrsta sinn sem Valsmenn kepptu á grasvelli og munu þau viðbrigði, að koma á grasvöll af malarvelli, ekki hvað sízt hafa átt sinn drýgsta þátt í ósigrinum.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658455|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> </blockquote> ==== Dýrkeyptur Íslandsmeistaratitill 1933 ==== Félagið varð næst Íslandsmeistari í knattspyrnu [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1933|1933]] og síðan óslitið fjögur ár í röð 1935-1938. Sigur Vals árið 1933 var dýru verði keyptur því í úrslitaleik Vals gegn KR 15. júní hlaut markvörður Vals, [[Jón Karel Kristbjörnsson]], svo slæma áverka að hann lést tveim dögum síðar 17. júní.<ref>{{Cite web|url=https://lemurinn.is/2013/05/04/valur-kr-upp-a-lif-og-dauda/|title=Valur-KR upp á líf og dauða|date=2013-05-04|website=Lemúrinn|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1358357/|title=Spark í spegli tímans|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-02-06|url-access=subscription}}</ref> Í Valsblaðinu 1961 sagði m.a. svo frá þessum afdrifaríka leik:<blockquote>„Þetta ár verður lengi minnisstætt, fyrir þá sök, að í úrslitaleik milli  Vals og KR skeði það að markmaður liðsins, Jón Karel Kristbjörnsson, slasaðist svo illa að hann lézt af þeim völdum 2 dögum síðar. Mun hann hafa rifnað innvortis og fengið lífhimnubólgu, sem leiddi hann til dauða. Var mikill mannskaði að Jóni, sem var mjög efnilegur maður, góður markvörður og hafði verið meðal þeirra sem haldið höfðu hvað lengst hópinn og leikið í aðalliðinu undanfarin ár, og í yngri flokkunum. Þegar slysið vildi til stóðu leikar þannig, að jafntefli var 2:2, en er Jón féll á völlinn náði framherji KR knettinum og sendi hann í mannlaust markið. 3:2 fyrir KR. Varamarkvörðurinn, Hermann Hermannsson, er tekinn í markið. En við þetta áfall, að markvörðurinn verður að hætta, þjappast liðið svo saman, að sjaldan hefði betur til tekizt, og á næstu 40 mín. skorar Valur 4 mörk, og vann leikinn 6:3.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658463|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref></blockquote>Valur sá um útför Jóns og reisti legstein á leiði Jóns í [[Hólavallagarður|Hólavallakirkjugarði]] en minnisvarðinn var afhjúpaður við athöfn sem fram fór 19. desember 1934. Á legsteininum er að finna stórt Valsmerki. Séra [[Bjarni Jónsson (vígslubiskup)|Bjarni Jónsson]] framkvæmdi athöfnina.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658464|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref> Árlega, fyrir fyrsta leik á Íslandsmótinu í knattspyrnu, leggja leikmenn meistaraflokks Vals í knattspyrnu karla blóm að leiði Jóns Karels.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6478079|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658464|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-03-11}}</ref> ==== Nýr völlur við rætur Öskjuhlíðar ==== Þegar æfingavöllur Vals á Melunum var tekinn af félaginu 1926 undu félagsmenn því illa og unnu forystumenn félagsins ötullega að því að félaginu yrði bætt það tjón með nýju landi. Eftir langa mæðu fékk félagið loks úthutað svæði við rætur [[Öskjuhlíð|Öskjuhlíðar]] sem nefndist Haukaland en fram að því hafði félagið ekki átt sér neinn sérstakan leikvöll.<ref name=":5" /> Svæðið var stórgrýtt og illt yfirferðar en með samtakamætti ruddu menn svæðið og athafnasvæði knattspyrnumanna í Val jókst smám saman og haustið 1935 útbjuggu Valsmenn völl á svæðinu í sjálfboðavinnu og var það mikið og erfitt verk. Völlurinn var vígður á 25 ára afmælisári Vals árið 1936 en mikil áhersla var lögð á að klára að ryðja völlinn í tæka fyrir afmæli Vals. Á almennum fundi félagsins kom fram tillaga um að hver starfandi félagsmaður legði fram 5 krónur á mánuði, sem yrðu greiddar til atvinnulausra manna innan félagsins sem störfuðu að vallargerðinni og að félagssjóður myndi leggja jafnháa upphæð á móti. Var tillagan í kjölfarið samþykkt og kom til framkvæmda þó ekki liggi fyrir hve margir nutu þessara atvinnubótarvinnu. Völlurinn var vígður með skrúðgöngu frá húsi K.F.U.M. og voru þar samankomnir um 150 Valsmenn sem gengu þaðan inn Laugaveg og þaðan upp Barónsstíg að vellinum.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658475|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Þetta nýja svæði átti eftir að valda straumhvörfum hjá félaginu, ekki síst meðal yngstu knattspyrnumannanna, en um þessar mundir var farið að efna til keppni milli 3. og 4. flokks og var oftast keppt á Valssvæðinu að frumkvæði Vals. Átti það mikla unglingastarf sem kom í kjölfar hins nýja vallar eftir að bera ríkulegan ávöxt fyrir Val. ==== Upphaf handknattleiks í Val ==== Á vetraræfingum sem knattspyrnumenn í Val stunduðu á árunum eftir 1930 var ýmist æfð leikfimi eða knattleikni með tuskuknöttum. Þessar æfingar þóttu heldur einhæfar og gripu menn til þess ráðs að enda æfingar á handknattleik. Æfingar fóru ýmist fram í [[Austurbæjarskóli|Austurbæjarskóla]] eða ÍR húsinu og voru pústrar tíðir líkt og segir í Valsblaðinu 1961. Þótti sumum hasinn svo mikill að málið var tekið upp á stjórnarfundi Vals. Í fundargerði um þetta segir:<blockquote>„Nokkur ágreiningur hafði komið upp um það, hvort hafa skyldi handknattleiksæfingar á æfingakvöldum félagsins, þar sem allir þeir, er æfingar sæktu gætu ekki tekið þátt í þeim. Urðu um þetta nokkrar umræður. Mæltu tveir stjórnarmenn, fyrir sitt leyti, á móti handknattleiksæfingum. Formaður hélt því fram, að það yrði ekki vel séð af nokkrum félagsmönnum ef þær yrðu lagðar alveg niður. Kom þá fram hjá tvímenningunum tillaga um að handknattleiksæfingar yrðu einu sinni í viku og þá síðasta „kortérið“. Var það samþykkt.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658490|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-06}}</ref></blockquote>Í fyrstu fóru menn eftir samþykkt stjórnar en ekki leið á löngu þar til allar æfingar enduðu með handknattleik. Leiknum óx stöðugt fiskur um hrygg innan félagsins og vildu menn nú reyna sig á öðrum liðum. Léku Valsmenn þá við nemendur í [[Kennaraháskóli Íslands|Kennaraskólanum]], [[Knattspyrnufélagið Haukar|Hauka]] og [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólann]], sem á þessum tíma var nokkurs konar vagga handknattleiks á Íslandi, en þjálfari liðsins var Valdimar Sveinbjörnsson. Í upphafi voru leikir Vals og Menntaskólans ójafnir en fljótlega fór að draga saman með liðunum. Í Valsblaðinu 1961 segir m.a. frá aðstöðunni til hanknattleiksiðkunar á þessum árum. Segir þar m.a. frá leik Vals og Hauka sem fram fór á ísuðu gólfi í fimleikahúsinu við barnaskólann í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]]. Salurinn hafði verið þveginn seint kvöldið fyrir leikinn í miklu frosti og þegar keppendur komu í salinn um morguninn, var mikill hluti hans með íslagi á gólfinu. Ekki kom til greina að fresta leiknum og því fór hann fram við þessar krefjandi aðstæður. Þar greinir einnig frá æfingaleik Vals við sjóliða af þýska herskipinu Metheor, sem fram fór í Austurbæjarbarnaskólanum, segir m.a. svo frá viðureigninni í Valsblaðinu: <blockquote>„Var Valsmönnum sagt, að á skipi þessu væru mjög góðir handknattleiksmenn, sem hefðu tekið þátt í mótum heima í Þýzkalandi og væru taldir þar góðir leikmenn. Yrði því um að ræða handknattleikssýningu og ekkert annað. Þjóðverjarnir vildu hafa vítateiginn strikaðan þvert yfir salinn og þegar knötturinn fór aftur fyrir það strik átti mark hann. Þeir notuðu líka niðurstungu, og léku oft á Valsmenn með því, því það kunnu þeir ekki. Aftur á móti mun salurinn hafa hamlað þeim nokkuð, enda vanari stærri sölum og leik úti. Þjóðverjar voru þá með beztu handknattleiksþjóðum í heimi. Það kom ekki lítið á óvart að leikurinn varð mjög jafn og mátti vart á milli sjá. Áhorfendur höfðu komið til að horfa á svo að svalir salsins voru þétt skipaðar. Upphófst nú mikill þjóðarmetnaður meðal áhorfenda og tóku þeir að æpa af miklum móð á Valsmenn, og segja má að Aðalsteinn Hallsson, hafi gengið berserksgang á áhorfendapöllunum, hvetjandi með öllum tiltækum orðum móðurmálsins. Leiknum lauk með aðeins eins marks mun eða 21:20 fyrir Þjóðverja. Var ekki laust við að handknattleikur nyti meira álits og viðurkenningar innan félagsins eftir þetta. Þetta var líka fyrsti leikur, sem íslenzkt lið leikur við erlenda handknattleiksmenn.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658493|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-15}}</ref> </blockquote>Sá handknattleikur sem leikinn var á þessum fyrstu árum íþróttarinnar hér á landi var nokkuð frábrugðin þeim sem þekkist í dag. Salirnir í Austurbæjarskóla, MR og í ÍR-húsinu voru litlir og gólfflöturinn leyfði ekki útlínur. Var knötturinn því alltaf í leik nema þegar mark var skorað. Heimilt var að taka knöttinn „af batta“ með því að kasta honum í vegg, markteigurinn var aðeins 2 m út frá miðju markinu og markið sjálft ekki nema 1,70 m. Ekki mátti halda knettinum lengur en í tvær sekúndur og ekki mátti stinga niður. Knötturinn var tuskuknöttur sem menn gátu með naumindum haldið á í annarri hendi eða kastað. Almennt léku menn „maður á mann“ og fimm menn voru í hvoru liði.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658494|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-15}}</ref> ==== Tengsl við KFUM rofna ==== Á þessum árum rofnuðu smám saman þau sterku tengsl sem í upphafi höfðu verið milli Vals og KFUM, en enn þann dag í dag eru Valsmenn minnugir uppruna félagsins og minnast með virðingu og hlýju tengsla sinna við KFUM og séra Friðrik Friðriksson. Á níræðisafmæli séra Friðriks árið 1958 tilkynnti Knattspyrnufélagið Valur að félagið myndi reisa brjóstmynd af séra Friðriki Friðrikssyni á Hlíðarenda.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1316224|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> Brjóstmyndin var afhjúpuð á 93. afmælisdegi séra Friðriks þann 25. maí 1961 en séra Friðrik lést 9. mars sama ár.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2247303|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-01}}</ref> Á steinsúluna eru rituð þau fleygu orð: Látið aldrei kappið bera fegurðina ofurliði, einkunnarorð sem eiga að vera leiðarljós og takmark allra Valsmanna í leik og starfi. 20. desember 2023 ákvað aðalstjórn Knattspyrnufélagsins Vals að fjarlægja styttuna af lóð félagsins vegna ásakana um kynferðisbrot séra Friðriks. Í yfirlýsingu frá Herði Gunnarssyni, þáverandi formanni Vals, sagði m.a. svo: „Þó séra Friðrik hafi ekki starfað innan félagsins og við höfum engin dæmi þess að brot hafi átt sér stað er tengjast félaginu þá er saga Vals og séra Friðriks samofin og umræðan upp á síðkastið hefur skaðað félagið okkar,“ með ákvörðuninni sagði Hörður félagið vera að senda skýr skilaboð út í samfélagið um að hegðun af þessu tagi sé fordæmd með öllu og Valur vilji ekki tengjast henni með nokkrum hætti.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2023-12-20-valur-fjarlaegir-styttu-af-fridriki-400367/|title=Valur fjarlægir styttu af Friðriki - RÚV.is|last=Jóhannsson|first=Róbert|date=2023-12-20|website=RÚV|access-date=2026-08-05}}</ref> [[Friðrikskapella]] að Hlíðarenda var vígð árið 1993 þegar 125 ár voru liðin frá fæðingu séra Friðriks.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/105984/|titill=Biskup vígði Friðrikskapellu|höfundur=|útgefandi=Morgunblaðið| dags = 28. maí 1993| skoðað-dags = 20. janúar 2021|safnár=}}</ref> === 1939-1960: Flutningur að Hlíðarenda === Árið 1939 markar merk spor í sögu Vals með kaupum á jörðinni [[Hlíðarendi (Reykjavík)|Hlíðarenda]] við Öskjuhlíð. Á gamlársdag 1914 gaf bæjarstjórn [[Reykjavík|Reykjavíkur]] úr erfðafestubréf fyrir 5,5 hekturum lands til [[Jón Kristjánsson|Jóns Kristjánssonar]], lagaprófessors, sem gaf jörðinni nafnið Hlíðarendi.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/993637|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> Jón lést langt fyrir aldur fram í [[Spænska veikin|spænsku veikinni]] sem gekk yfir landið [[1918]].<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4912342?iabr=on#page/n17/mode/2up/search/J%C3%B3n%20Kristj%C3%A1nsson%20pr%C3%B3fessor|title=Árbók Háskóla Íslands - Árbók 1918-1919 (01.01.1919) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Skömmu fyrir andlát sitt seldi Jón landið Sveini Pálssyni en síðar sama ár lést Sveinn einnig úr spænsku veikinni. Árið 1919 flutti [[Guðjón Guðlaugsson]] Alþingismaður til Reykjavíkur og keypti Hlíðarenda af dánarbúi Sveins. Guðjón bjó að Hlíðarenda til æviloka, en hann lést 6. mars 1939.<ref>{{Cite web|url=https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=173|title=Guðjón Guðlaugsson|website=Alþingi|language=is|access-date=2021-01-23}}</ref> Frú Jóney Guðmundsdóttir, ekkja Guðjóns Guðlaugssonar Alþingismanns, bauð félaginu landið til kaups vorið 1939 og úr varð að félagið undirritaði kaupsamning um landið 10. maí 1939. Það var ósk Jóneyjar að selja landið Knattspyrnufélaginu Val fremur en til „[...] kaupsýslumanna sem sóttust enn fremur eftir því að eignast Hlíðarenda“ en það var hennar trú að Valur myndi hlúa að staðnum, rækta hann og prýða frekar en eigandi er ræki þar bú. Kaupverðið var 30.000 kr. en þar af nam útborgun kr. 5.000. Jörðin var 5,09 ha. að stærð, að mestu ræktað tún. Landinu fylgdi íbúðarhús, stórt fjós og hlaða. Til þess að fjármagna kaupin gaf félagið út 50 króna skuldabréf en fjármögnun stóð svo tæpt að ekki tókst að greiða stimpilgjöldin fyrr en nokkru síðar.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1501141/|title=Hugsað til hundrað ára|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-23|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658240?iabr=on#page/n3/mode/2up/search/%C3%B3%20a%C3%B0%20kaupin%20hafi%20veri%C3%B0%20ger%C3%B0%20er%20takmarkinu%20ekki%20n%C3%A1%C3%B0.%20%C3%9Eau%20eru%20a%C3%B0eins%20upphafi%C3%B0.%20Upphaf%20%C3%BEess%20starfs%20sem%20%C3%A1%20a%C3%B0%20tryggja%20f%C3%A9laginu%20fagran%20og%20fullkominn%20samasta%C3%B0|title=Valsblaðið - 12. Tölublað (01.05.1959) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-23}}</ref> Í samtali við Frímann Helgason sem birtist í 30. tbl. Valsblaðsins árið 1972 lýsti Hólmgeir Jónsson kaupunum og skuldabréfaútgáfunni með eftirfarandi hætti: <blockquote>„Mér er einna minnistæðast þegar Ólafur Sigurðsson skýrði frá því að hann ætlaði að leggja það til að Valur keypti Hlíðarenda. Ég var þá féhirðir í stjórninni og mér var kunnugt um að ekkert fé var til. Hann hafði ráð við því og lét að því liggja að við gæfum bara út 50 kr. skuldabréf. Nú, svo var þetta ákveðið, og farið að selja bréfin og gekk það allt vel, en heildarupphæðin var 5,000 krónur. Síðan varð ég fyrsti gjaldkeri Hlíðarendanefndar, og ég minnist ekki að hafa leyst inn nema tvö eða þrjú bréf. Síðan kom svo stríðið og verðgildi peninga rýrnaði, 50 krónur urðu lítils virði og munu fáir hafa krafizt greiðslu fyrir bréf sín.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659310?iabr=on#page/n41/mode/2up/search/S%C3%AD%C3%B0an%20kom%20svo%20str%C3%AD%C3%B0i%C3%B0%20og%20ver%C3%B0gildi%20peninganna%20r%C3%BDrna%C3%B0i,%2050%20kr%C3%B3nur%20ur%C3%B0u%20l%C3%ADtils%20vir%C3%B0i%20og%20munu%20f%C3%A1ir%20hafa%20krafizt%20grei%C3%B0slu%20fyrir%20br%C3%A9f%20s%C3%ADn|title=Valsblaðið - 30. Tölublað (11.05.1972) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-23}}</ref></blockquote>Ólafur Sigurðsson, þáverandi formaður Vals og bróðir Jóns Sigurðssonar, átti mikinn þátt í kaupunum á landinu og skrifaði m.a. svo um kaupin í 3. tbl. Valsblaðsins árið 1941: <blockquote>„Þó að kaupin hafi verið gerð er takmarkinu ekki náð. Þau eru aðeins upphafið. Upphaf þess starfs sem á að tryggja félaginu fagran og fullkominn samastað, þar sem unnt verði að einbeita allri orku félagsins að hinum eiginlegu verkefnum þess, íþróttaiðkunum sakir fullkominna ytri skilyrða og efnahagslegs sjálfstæðis [...] Við verðum að gera til hans meiri kröfur en nokkurn tíma hafa verið gerðar hér á landi í þessum efnum, svo miklar að þær standist kröfur tímans um næstu 100 ár a.m.k.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658049?iabr=on#page/n4/mode/2up/search/%C3%B3%20a%C3%B0%20kaupin%20hafi%20veri%C3%B0%20ger%C3%B0%20er%20takmarkinu%20ekki%20n%C3%A1%C3%B0.%20%C3%9Eau%20eru%20a%C3%B0eins%20upphafi%C3%B0.%20Upphaf%20%C3%BEess%20starfs%20sem%20%C3%A1%20a%C3%B0%20tryggja%20f%C3%A9laginu%20fagran%20og%20fullkominn%20samasta%C3%B0|title=Valsblaðið - 3. Tölublað (01.04.1941) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-23}}</ref></blockquote>Með kaupunum var langþráðu markmiði náð, Valur átti sitt eigið land í alfaraleið skammt frá gamla Valsvellinum og þar með lauk 28 ára hrakningasögu félagsins. Forystumenn félagsins höfðu háleitar hugsjónir um uppbyggingu að Hlíðarenda og horfðu til framtíðar, sáu fyrir sér draumsýnir um íþróttasvæði og íþróttamiðstöð en gerðu sér jafnframt grein fyrir því að langt yrði í land að draumur þeirra um framtíðarsvæði Vals rættist, en þeir höfðu tekið fyrsta skrefið. Ekki var til fé til framkvæmda á jörðinni fyrst um sinn og var landið því leigt út til Geirs í Hlíð til 5 ára til að létta undir með félaginu. Einum hektara var þó haldið eftir til að nýta undir æfingar en [[Reykjavíkurflugvöllur]] var farinn að þrengja mjög að æfingasvæðinu sem þá var í notkun. Miklar deilur áttu sér stað innan félagsins sem utan um kaupin og var áskorun m.a. send til bæjarstjórnar um að taka 1.000 kr. árlega af félaginu "er færi svo gáleysislega með fé sitt". Þessar óánægjuraddir þögnuðu árið 1944 þegar Hlíðarendanefnd skilaði 100.000 kr. hagnaði af bílahappdrætti og hlutaveltu. Arkitektarnemarnir [[Gísli Halldórsson (arkitekt)|Gísli Halldórsson]] og [[Sigvaldi Thordarson]] voru fengnir til þess að skipuleggja Hlíðarenda til framtíðar árið 1943 og skiluðu þeir af sér uppdrátti dagsettan í apríl sama ár. Á uppdrættinum mátti sjá fullburða leikvang með grasi, áhorfendastúkum og hlaupabraut, stóran malarvöll, knattspyrnuvöll drengja, utanhúss handboltavöll á grasi, tennisvelli, íþróttahús, félagsheimili, búningaaðstöðu, íbúð umsjónarmanns og sundlaug. Ekkert varð úr þessum áformum og ári síðar gerðu þeir annan uppdrátt þar sem útihús á svæðinu, fjósi og hlöðu var breytt í félagsaðstöðu, fundarherbergi og búningsklefa. Nýr malarvöllur var vígður 1949 og 1953 var grasvöllur tekinn í notkun að Hlíðarenda.<ref>{{Cite web|url=https://issuu.com/valur/docs/valsbla_i__2019_web|title=Valsblaðið 2019|last=22911024|website=Issuu|language=en|access-date=2021-01-26|archive-date=2021-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518061423/https://issuu.com/valur/docs/valsbla_i__2019_web|url-status=dead}}</ref> ==== Fyrstu Íslandsmeistararnir í handknattleik ==== Haustið 1939 fór stjórn [[Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands|Íþróttasambands Íslands]] þess á leit við Val að standa fyrir Íslandsmóti í handknattleik. Beiðnin var samþykkt á stjórnarfundi hjá Val í byrjun desember sama ár og fór svo að Valur og Víkingur önnuðust mótshaldið. Val hafði skömmu áður áskotnast veglegur bikar af Vátryggingafélaginu Nye danske og í tilefni af þessu nýja móti gaf Valur bikarinn til keppni í meistaraflokki. Alls tóku sex lið þátt í [[Handknattleiksárið 1939-40|mótinu]]: Valur, [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]], [[Íþróttafélag Reykjavíkur|ÍR,]] [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]], [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] og [[Háskóli Íslands|Háskólinn]] en Valsmenn stóðu uppi sem sigurvegarar. Voru Valsmenn þar með orðnir fyrstu Íslandsmeistararnir í handknattleik. Valsblaðið 1961 greinir frá undirbúningi Valsmanna fyrir leikinn gegn Háskólanum, sem þótti afar sterkur andstæðingur. Enginn sérstakur þjálfari stýrði Valsliðinu á þessum tíma og því brugðu menn á það ráð að koma saman á skrifstofu Sveins Zoega, sem þá starfaði hjá Sparisjóði Reykjavíkur, til þess að ræða málin fyrir mikilvægan leik gegn Háskólanum. Var þar samþykkt að hver og einn skyldi gagnrýna aðra liðsmenn og segja þeim hvað það væri sem þeir mættu bæta í sínum leik. Skyldu leikmenn jafnframt hlusta á gagnrýnina og máttu ekki svara fyrir sig. Valsmenn vörðu Íslandsmeistaratitilinn [[Handknattleiksárið 1940-41|1941]] og [[Handknattleiksárið 1941-42|1942]] og aftur [[Handknattleiksárið 1943-44|1944]]. Valsmenn hafa ávallt átt velgengni að fagna í handknattleik þegar á heildina er litið þótt stundum hafi starfið dalað um tíma. ==== Skíðamenn Vals fá þak yfir höfuðið ==== Árið 1941 á 30 ára afmæli félagsins var tekin til notkunar skíðaskáli sem félagið leigði af ÍR. Mikill skíðaáhugi var hér á landi um og eftir 1930 og voru þá fjölmargir skíðaskálar byggðir. Fjölmargir félagsmenn Vals stunduðu skíðaíþróttina af kappi og börðust fyrir því að félagið eignaðist sinn eigin skíðaskála. Var málið mikið rætt innan félagsins en menn höfðu m.a. áhyggjur af því að Valsmenn færu að dreifast með öðrum félögum í skíðaferðir. Ýmsir möguleikar voru kannaðir en hagkvæmasta boðið kom frá ÍR um leigu á „Valgerðarstöðum“, litlu sumarhúsi, rétt við [[Kolviðarhóll|Kolviðarhól]] á [[Hellisheiði]]. Gerður var leigusamningur til fimm ára og hófust sjálboðaliðar þegar handa við að lagfæra og breyta húsinu. Var það von manna að þegar leigutíminn væri á enda yrði búið að reisa nýjan og vandaðan skála fyrir skíðadeildina.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658498|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-03-11}}</ref> Fljótlega kom í ljós að skíðaskálinn væri of lítill. Hófst mikil fjársöfnun og eftir áramótin 1942-43 hafði nægt fé safnast til þess að unnt væri að hefjast handa við að teikna húsið. Andreas Bergmann teiknaði skálann sem var reistur innan um klettaborgir framar í [[Sleggjubeinsdalur|Sleggjubeinsdal]] og var samningur gerður við ÍR um landið. Þegar um vorið hófust framkvæmdir og var öll vinna, nema hellulögn á þaki, framkvæmd af Valsmönnum í sjálfboðavinnu. Vinna fór að mestu fram um helgar og gekk vel því húsið var vígt 11. desember 1943. ==== Íþróttahús að Hlíðarenda ==== Snemma á árinu 1953 var sú ákvörðun tekin, að hefjast handa um byggingu íþróttahúss að Hlíðarenda. Opinberir aðilar vildu ekki fallast á fyrirætlanir Vals um að hafa húsið stærra en 16x32 m auk gangs og búningsherbergja og varð það því raunin. Framkvæmdir hófust 1954 en [[Skarphéðinn Jóhannsson]] teiknaði húsið og hafði eftirlit með byggingu þess. Nokkrar tafir urðu á framkvæmdum þar sem styrkir bárust ekki sem skyldi. Var þá brugðið á það ráð að leigja [[Hitaveitu Reykjavíkur]] húsið sem geymsluhús, þar til félagið gæti hafist handa um innréttingu þess. Árið 1958 gátu framkvæmdir hafist að nýju þar félaginu hafði tekist að safna saman nokkru fé með lántökum, styrkjum, fyrirframgreiðslum upp í leigu o.s.frv. Straumhvörf urðu í starfi félagsins með tilkomu íþróttahúss að Hlíðarenda sem tekið var í notkun 1958 en húsið var fullgert 1960. Þetta íþróttahús var mikil lyftistöng fyrir Val, bæði fyrir íþróttaiðkun og allt félagsstarf. Um framkvæmdirnar að Hlíðarenda sagði m.a. svo í Valsblaðinu árið 1961 sem gefið var út í tilefni af 50 ára afmæli félagsins:<blockquote>„Þeir sem fylgst hafa með framkvæmdum á Hlíðarenda, frá því farið var að vinna að byggingum þar, munu sammála um að þar hafi gerzt kraftaverk. Það verður því ekki hjá því komizt, að geta þeirra sem þar hafa verið í fararbroddi, og tekið á sínar herðar forustustarfið. Margir hafa lagt þar hönd að, og unnið gott starf, en það er hér, eins og yfirleitt vill oftast verða, að meginþunginn hvílir á tiltölulega fáum. Allt frá byrjun, eða frá því að Hlíðarendakaupin voru gerð 1939 hafa aðeins 3 menn gegnt formennsku Hlíðarendanefndar. Fyrst Ólafur Sigurðsson til ársins 1948, en í nefndinni var hann til dauðadags. Var áhugi hans fyrir Hlíðarenda mjög mikill og lagði starfinu þar jafnan það lið, sem aðstaða hans og tími frekast leyfði. Við tók af honum Jóhannes Bergsteinsson, og hefur hann unnið staðnum af geysilegum dugnaði, bæði hvað snertir tillögur um fyrirkomulag og eins sem góður fagmaður að sjálfri vinnunni. Núverandi formaður Hlíðarendanefndar, er Úlfar Þórðarson, og hefur hann fórnað tíma og kröftum að fá dæmi munu um slíkt. Er það mikið lán fyrir Val, að hafa slíka forustumenn í nefnd, sem hafði jafn þýðingarmikil verkefni með höndum.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658507|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-05-04}}</ref></blockquote>Árið 1971 var hafist handa við undirbúning að nýjum grasvelli í fullri stærð og bættum aðbúnaði áhorfenda. Valur varð fyrsta Reykjavíkurfélagið til þess að ná því marki að leika heimaleiki á eigin grasvelli en hann var vígður 1981.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659885|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-04}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1377779/|title=Vængjum þöndum í heila öld|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-26|url-access=subscription}}</ref> Á 9. áratugnum héldu framkvæmdir áfram og árið 1987 var tekið í notkun annað íþróttahús ásamt vallarhúsi og félagsheimili.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1664000|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-23}}</ref> Íþróttahúsið sem byggt var árið 1987 vék síðar fyrir nýrri íþróttahöll sem vígð var árið 2007. Samhliða því tóku Valsmenn í notkun nýjan keppnisleikvang, yfirbyggða stúku og félags- og skrifstofuaðstöðu.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1162089/|title=&quot;Mannvirkin skapa grunn til framtíðar&quot;|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-23|url-access=subscription}}</ref> Þann 3. október 2015 vígðu Valsmenn nýjan keppnisvöll þar sem undirlagið var úr gervigrasi og leikur félagið nú heimaleiki sína á gervigrasi.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6478070|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-23}}</ref> ==== Konur í Val ==== Á fyrstu árum félagsins á meðan tengslin voru hvað mest við K.F.U.M. áttu eðli málsins samkvæmt einungis piltar aðild að Val. Á fyrstu starfsáratugum Vals var einnig lítið um að stúlkur stunduðu íþróttir, slíkt þótti jafnvel ekki kvenlegt. Helst var að stúlkur stunduðu [[Fimleikar|fimleika]] eða [[sund]], knattleikir þóttu ekki við þeirra hæfi. Tíðarandinn breyttist mjög á stríðsárunum. Í árskýrslu stjórnar Vals árið 1947 segir m.a. svo: „Helga Helgasyni falið að gera tilraunir að koma upp kvennadeild í handknattleik“ en ekki er þess getið hvernig tilraunin tókst.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658519|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-05-04}}</ref> Aftur á móti hófu stúlkur fljótlega upp frá þessu að æfa handknattleik með Val og að því kom að handknattleiksdeild kvenna var stofnuð hjá félaginu 1948. Um aðdraganda og stofnun kvennadeildarinnar í Val segir Helgi Helgason m.a. svo í 50 ára afmælisriti Valsblaðsins 1961: <blockquote>„Eftir að farið var að efna til reglulegra ferða í hinn nýbyggða skíðaskála félagsins - um hverja helgi -, varð þess ekki langt að bíða, að með í ferðir okkar fóru að koma nokkrar ungar stúlkur, sem þá gjarnan voru þarna, til að byrja með, í fylgd með feðrum sínum, „gömlum“ og góðum félögum Vals. Með tilkomu þessara ungu stúlkna, sem að vísu voru ekki margar fyrst í stað, mátti fljótlega greina það, að í skálanum myndaðist allt annar andi, en þar hafði ríkt á meðan þar var karlkynið eitt ráðandi. Menn urðu tillitssamari hverjir við aðra, hjálpsamari og glaðværin sönn og óþvinguð í nærveru hins kynsins. Já, „stemmningin“ varð öll önnur en verið hafði, á þessu ltila - en oft mannmarga - fjallaheimili okkar. [...] Í samtölum, sem ég átti við „Skála-stúlkurnar“, fóru þær ekki í neinar grafgötur með það, að allar, upp til hópa langaði þær til að geta orðið enn virkari þátttakendur í félagslífi Vals en þær raunverulega voru og um það voru þær einnig sammála, að handknattleikur fyrir þær væri það, sem vantaði.“</blockquote>Skömmu síðar birtust auglýsingar í dagblöðum landsins þar sem stúlkur voru hvattar til að mæta á handknattleiksæfingar á miðvikudagskvöldum á Miðtúnsvelli. Vel var mætt á fyrstu æfinguna og um þær stúlkur sem sóttu fyrstu æfinguna ritaði Helgi Helgason m.a. svo: „Þessi nöfn munu verða skráð óafmáanlegu letri í annála félagsins, til að geta borið um það hverjar þær voru, sem fyrstar urðu til að brjóta þá leið, sem svo margar ungar stúlkur Vals hafa síðan farið, og eiga eftir að fara á ókomnum árum, sjálfum sér og félaginu til velfarnaðar.“ Æ síðan hafa kvennaflokkar í knattspyrnu og handknattleik staðið fyrir sínu, ekki aðeins á íþróttavöllunum, heldur einnig í hinu félagslega starfi og sú ákvörðun að veita konum aðgang að félaginu varð til þess að styrkja Val mikið félagslega. Það var ekki fyrr en eftir stofnun kvennadeilda sem hægt var að tala um Val sem alhliða íþrótta- og æskulýðsfélag. Það var fyrst árið 1962 sem þær hrepptu Íslandsmeistaratitilinn og um langan tíma var kvennalið Vals ósigrandi í handknattleik. [[Sigríður Sigurðardóttir|Sigríður Sigurðardóttir,]] handknattleikskona úr Val, var kjörin [[íþróttamaður ársins]] [[1964]], fyrst kvenna. Á 8. áratugnum náði kvennaknattspyrna að skjóta rótum hjá Val og félagið hampaði sínum fyrsta Íslandsmeistaratitli í kvennaknattspyrnu árið 1978. Á [[1981-1990|9. áratugnum]] átti Valur sigursælasta lið landsins í kvennaknattspyrnu. ==== Deildaskipting ==== Árið 1959 var gerð veigamikil skipulagsbreyting hjá félaginu er tekin var upp deildaskipting. Ákveðið var að skipta Val í þrjár deildir: Handknattleiksdeild, knattspyrnudeild og skíðadeild og kjósa sérstakar stjórnir þessara deilda. Áttu deildirnar að starfa nokkuð sjálfstætt og taka ákvarðanir um eigin mál en aðalstjórn félagsins átti að fara með æðsta vald í félaginu milli aðalfunda. Nokkuð skiptar skoðanir voru innan félagsins um fyrirhugaða deildaskiptingu en í Valsblaðinu 1961 þar sem farið var yfir 50 ára sögu félagsins þótti fyrirkomulagið hafa gefist vel. Það hafi skapað fjölbreytni í starfið og gefið fleiri félögum tækifæri til að láta að sér kveða við félagsstörfin.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658541|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref> Í kjölfarið voru kjörnar sérstakar stjórnir fyrir hverja deild en þær skyldu svo lúta stjórn aðalstjórn félagsins sem færi með æðsta vald í málefnum Knattspyrnufélagsins Vals. === 1960-1980: Körfubolti í Val. Badmintondeild. Sprengja í iðkun. Valur - Benfica. === ==== Stofnun körfuknattleiksdeildar ==== Stofnun körfuknattleiksdeildar Vals má rekja aftur til 25. desember 1951 þegar níu drengir, allir fyrrum nemendur úr [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] að einum frátöldum, stofnuðu körfuboltalið sem þeir gáfu nafnið „Gosi“. Um tilgang félagsins sagði m.a. svo í tíu ára afmælisriti þess:<blockquote>„Þá fýsti að halda hópinn, er skólaveru lyki, og í því skyni stofnuðu þeir félagið. Háleitara var markmiðið ekki í fyrstu, enda vart við því að búast, að svo alvörulitlir piltar, sem völdu félagi sínu þetta skrítna heiti, væru upptendraðir hugsjónaeldmóði eða ætluðu að betrumbæta æskuna í heild með því að útbreiða þennan undarlega knattleik.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659162?iabr=on#page/n17/mode/2up/search/Gosi|title=Valsblaðið - 29. Tölublað (24.12.1970) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-20}}</ref> </blockquote>Gosi var eitt stofnliða efstu deildar í körfuknattleik þrátt fyrir að félagið hafi ekki fengið formlega aðild að Íþróttabandalagi Reykjavíkur fyrst um sinn. Félagið keppti engu að síður sem gestalið á fyrsta Íslandsmótinu í körfuknattleik árið 1952. Guðmundur Árnason var einn af stofnendum Gosa en hann telur að Gosi sé fyrsta íþróttafélagið hér á landi sem hefur eingöngu verið stofnað í þeim tilgangi að leika körfuknattleik. Liðsmenn Gosa pöntuðu búninga og körfuknattleiksskó frá Bandaríkjunum og fengu starfsmenn frá bandaríska sendiráðinu til þess að kenna þeim körfubolta. Guðmundur Georgsson var formaður félagsins flestöll fyrstu árin. Þrátt fyrir að félagið hafi í upphafi verið stofnað af drengjum úr MR bauðst almennum iðkendum fljótlega að ganga til liðs við félagið en einn þeirra var Ólafur Thorlacius, sem síðar varð spilandi þjálfari, bæði hjá K.F.R. og síðar hjá Val. 22. desember 1957 breytti Gosi nafni sínu í K.F.R., eða Körfuknattleiksfélag Reykjavíkur. Ólafur Thorlacius minntist þess að stofendur félagsins hafi ekki talið Gosanafnið nægilega virðulegt auk þess sem erfitt hafi verið að afla fjár af þeim sökum. Undir nafni K.F.R. var leikið til ársins 1970. Samhliða nafnabreytingunni var tilkynnt um ráðningu [[Eðvald Hinriksson|Eðvalds Hinrikssonar]] (Mikson) sem aðalþjálfara félagsins, en hann var einn af frumkvöðlum körfuknattleiks á Íslandi. Undir það síðasta gekk örðulega að halda úti starfi yngri flokka hjá K.F.R. þar sem félagið átti í erfiðleikum með æfingaaðstöðu auk þess sem félagið átti ekki félagsaðstöðu. 3. október 1970 rann K.F.R. saman við Knattspyrnufélagið Val og hóf að keppa í körfuknattleik undir merkjum félagsins. Á stofnfundinum var kjörin stjórn sem var svo skipuð: [[Sigurður Már Helgason]] formaður, Rafn Haraldsson varaformaður, Auðunn Ágústsson bréfritari og Örn Harðarson ritari.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/489157535/Valsbla%C3%B0i%C3%B0-2020-WEB-pdf|title=Valsblaðið 2020 WEB.pdf|website=Scribd|language=en|access-date=2021-01-26}}</ref> Skömmu eftir stofnfundinn sendi aðalstjórn Vals frá sér fréttatilkynningu þar sem m.a. segir: <blockquote>„Að undanförnu hafa farið fram umræður milli Knattspyrnufélagsins Vals og stjórnar Körfuknattleiksfélags Reykjavíkur, um þá ósk K.F.R. að gerast deild í Val. Mál þetta var ítarlega rætt bæði innan stjórnar Vals, í fulltrúaráðinu og síðan lagt fyrir auka-aðalfund, þar sem það var endanlega samþykkt. Hinn 3. október 1970 var svo stofnfundur körfuknattleiksdeildar Vals haldinn að félagsheimilinu að Hlíðarenda. Þar gerði formaður Vals, Þórður Þorkelsson glögga grein fyrir málinu og gangi þess. Auk Þórðar tóku til máls Sigurður Helgason og Guðmundur Georgsson frá K.F.R. og lýstu ánægju sinni yfir þessum málavöxtum. Ýmsir fleiri töluðu þarna og töldu ræðumenn allir, að vel hefði tekist til í sambandi við mál þetta þar sem fyrr eða síðar myndi þessi íþróttagrein verða tekin á stefnuskrá Vals, hefði því verið mjög misráðið ef lausn máls þessa hefði orðið með öðrum hætti en raun varð á.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1415184|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-27}}</ref> </blockquote>Valsblaðið ræddi árið 1970 við Sigurð Má Helgason fyrsta formann körfuknattleiksdeildar Vals en þar skýrði hann m.a. svo frá stofnun deildarinnar í Val: <blockquote>„Ýmsar ástæður lágu til þess að við fórum að leita fyrir okkur hjá Val, hvort þar væri hljómgrunnur fyrir því að við kæmum sem félagar og þá deild í Val. Var fyrir ári síðan byrjað að leita hófanna um þetta. Útlitið hjá okkur var ekki sem best. Við höfðum hvergi félagssvæði, til stóð að rífa Hálogaland, en þar höfðum við þó svolítinn geymslukassa fyrir knetti, en það hús var okkar aðalvígi. Það var úr vöndu að ráða, átti að gefast upp, eða að leita að nýjum grunni til að starfa á. Það var almenn skoðun okkar að halda saman áfram, og leita að nýjum leiðum, og þá kom þessi hugmynd upp. Þetta var ekki sárasaklaust, en þetta var stórt félag með mikla félagslega aðstöðu sem okkur hefur alltaf vantað, þó þetta hafi einhvern veginn bjargast. Ég taldi hins vegar að við legðum það mikið með okkur til Vals að við stæðum á svipuðu stigi og Valur, sem sagt, við legðum til fólk, en þeir aðstöðuna. Fyrir okkur vakti að þetta gæti orðið til eflingar íþróttinni, og að við gætum haldið áfram að vera félagar, þó nafnið væri annað. Stofnfundurinn var svo haldinn í Félagsheimili Vals 3. okt. eins og fyrr var getið, og þar sá körfuknattleiksdeild Vals dagsins ljós, en við kvöddum okkar kæra KFR þann sama dag og geymum að sjálfsögðu margar góðar minningar frá því félagi. [...] Við munum gera okkar besta, og takist okkur að nýta aðstöðuna hjá Val vona ég að „Ljóti andarunginn“ geti orðið að fallegum fugli er fram líða stundir.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4659165|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-27}}</ref> </blockquote>Valsblaðið 2020 hafði samband við Sigurð Má Helgason í tilefni af 50 ára afmæli körfuknattleiksdeildar Vals. Þar lýsti hann upphafsárunum í Val m.a. með eftirfarandi hætti: <blockquote>„Við vorum afar sjálfstæð eining hjá félaginu fyrstu árin og lítil sem engin tengsl voru á milli deilda á þeim tíma en ég sat fundi í aðalstjórn. Rekstur körfuknattleiksdeildarinnar var alveg sjálfstæður, við sáum um ráðningu þjálfara yngri flokka, fjáröflun og allt utanumhald. Við vorum með hugsjónafólk í þjálfun sem vann hljóðlaust. Mikil sjálfboðavinna var hjá þjálfurum á þessum árum sem keyrðu af hugsjón um allt land í leiki en foreldrastarf þekktist ekki. Einnig vorum við fyrsta deildin til að flytja inn erlenda körfuboltaþjálfara sem var mikil lyftistöng og hafði góð áhrif á útbreiðslu körfuknattleiks á Íslandi.“<ref name=":3" /> </blockquote> Á [[1961-1970|7. áratugnum]] var stofnuð [[Badminton|badmintondeild]] hjá Val en deildin náði aldrei að eflast verulega. Einnig átti skíðaíþróttin erfitt uppdráttar hjá félaginu, fyrst og fremst vegna þess að önnur íþróttafélög buðu upp á betri aðstöðu, en félagið átti þó stóran skíðaskála sem reistur var 1943 í Sleggjubeinsdal og var mikið notaður í félagsstarfinu. ==== Sprengja í iðkun ==== Gífurleg breyting varð á öllu íþróttalífi Íslendinga á áttunda áratugnum og segja má að íþróttavakning hafi átt sér stað. Valur fór ekki varhluta af þessari íþróttavakningu. Mjög mikil sókn var á öllum vígstöðvum hjá félaginu, enda vel í stakk búið til þess að taka á móti fjölda fólks og búa unglingum æskilega aðstöðu til æfinga og leikja. Allt frá stofnun félagsins árið 1911 hafði Valur verið stórt nafn í íslenskum íþróttaheimi en sennilega hefur stjarna félagsins aldrei risið eins hátt og á [[1971-1980|áttunda átatugnum]]. Valur varð þá að stórveldi í nær öllum íþróttagreinum sem stundaðar voru innan félagsins, bæði í meistaraflokkum og yngri flokkum. Ungilngastarfið hjá félaginu tók stökk fram á við og öll skipulagning félagsstarfsins þótti til mikillar fyrirmyndar. Barna- og unglingastarf hjá Val hefur í gegnum tíðina verið mjög öflugt og hefur þetta öfluga starf orðið til þess að Valur hefur lengst af tvímælalaust verið eitt sterkasta íþróttafélag á Íslandi og markið hefur ávallt verið sett hátt. Af félagsins hálfu hefur jafnan verið lögð áhersla á að fá hæft fólk til þess að leiðbeina hinum ungu og er ekki síður mikilvægt að búa börnum og unglingum góða aðstöðu. Árangur unglingaliða félagsins sýnir hversu starfið hefur verið öflugt en ótaldir eru þeir Íslandsmeistaratitlar og aðrir titlar sem ungt Valsfólk af báðum kynjum hefur fært félagi sínu á undanförnum áratugum og það sem er einkar ánægjulegt fyrir félagið er að flest það fólk sem skarað hefur fram úr í íþróttum hjá Val hefur alist upp hjá félaginu og hefur það verið einkennandi fyrir starfið. Segja má að skipulag unglingastarfsins hafi í stórum dráttum haldist hið sama í áratugi. Aldursflokkaskipting hefur þó verið mismunandi. Lengi vel höfðu þeir yngstu fá verkefni við sitt hæfi, aðeins var keppt í 2. og 3. flokki, síðar bættust 4. -6. flokkur við og á síðustu árum 7. flokkur hjá piltum og 6. flokkur hjá stúlkum. Þegar árið 1938 var stofnað til unglingaleiðtogaembættis innan aðalstjórnar félagsins sem sýnir hversu félagið hefur snemma látið sig unglingastarfið sérstaklega varða enda var félagið upphaflega stofnað sem unglingafélag í tengslum við æskulýðsstarf KFUM. Síðar tóku við unglinganefndir sem önnuðust skipulag unglingamálanna en mesta breytingin varða árið 1959 er deildarskiptingin var tekin upp og hverri deild fyrir sig var valin ákveðin stjórn. ==== Valur - Benfica ==== Árið 1968 lék knattspyrnulið Vals við [[S.L. Benfica]] í Evrópukeppni Meistaraliða. Valur hafði tvívegis áður verið þátttakandi í Evrópukeppni meistaraliða. Fyrsti leikur Vals í slíkri Evrópukeppni var um Evrópubikarinn og var þá leikið við belgíska liðið [[Standard Liège]]. Lauk þeirri viðureign svo á Laugardalsvellinum að liðin skyldu jöfn 1:1. En á heimavelli Standard í Liege, tapaði Valur 8:1. Önnur keppnin var í Evrópukeppni meistaraliða. Fyrri leikurinn fór einnig fram á Laugardalsvellinum gegn Jeuness frá [[Lúxemborg]]. Lauk þeim leik einnig með jafntefli 1:1 og í Lúxemborg urðu úrslitin einnig jafntefli 3:3 sem tryggði Val rétt til framhaldskeppni þar sem Valsmenn skoruðu fleiri mörk á útivelli. Í annarri umferð kepninnar dróst Valur gegn ungverska liðinu Vasas í [[Búdapest]] en þar sem svo langt var liðið á árið varð það að ráði að leika báða leikina í Ungverjalandi. Fyrri leiknum lauk með 6:0 og þeim síðari 5:1. Ungverskur sigur í bæði skiptin. [[Mynd:Benfica pendant in the Valur display cabinet (14504343571).jpg|thumb|Minjagripur frá leiknum við Benfica 1968.]] Þegar Valur lék við Benfica árið 1968 var Benfica eitt frægasta knattspyrnulið veraldar og hafði á að skipa mörgum af bestu knattspyrnumönnum heims. Í Valsblaðinu 1968 er vandlega fjallað um þessa viðureign: <blockquote>Vissulega var Valsmönnum þetta ljóst [þ.e. getustig leikmanna Benfica], það var því, í sjálfu sér, engin furða, þó að þeim skyti nokkurn skelk í bringu í fyrstu, er þeir fengu þá "óvæntu" fregn, að kappar þessir, hinir vígdjörfu og fótfimu, sem hin frægustu lið knattspyrnuheimsins hefðu ekki staðið snúning, myndi "finna þá í fjöru" á Laugardalsvellinum 18. september. En hér tjáði ekki um að sakast. Nú dugði ekki annað en bregðast af skörungsskap og karlmennsku við vandanum. Berjast til þrautar og falla þá, ef svo vildi verða, með sæmd.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4659006#page/n41/mode/2up|titill=Valur-Benfica|höfundur=Einar Björnsson|útgefandi=Knattspyrnufélagið Valur|mánuður=desember|ár=1968|mánuðurskoðað=júní|árskoðað=2026}}</ref></blockquote>Skipaðar voru þrjár nefndir sem skyldu megin veg og vanda hafa af því mikla starfi sem í hönd fór: Móttökunefnd, áróðursnefnd og fjáröflunarnefnd. Nefndir þessar tóku þegar til starfa og unnu hvert á sínu sviði. Mönnum var ljóst að lið eins og Benfica væri vant bestu þjónustu sem unnt er að láta í té í slíkum ferðalögum en samkvæmt umsögn fararstjórnar Benfica lauk hún miklu lofsorði á móttökurnar. Gestum var tryggð gisting á [[Hótel Loftleiðir|Hótel Loftleiðum]] og létu gestir mjög vel af öllum aðbúnaði þar. Stór plaköt voru gerð og prentuð og dreift um alla borgina, m.a. komið fyrir í ótal verslunargluggum. Þá voru meðal annars gerðir litlir áróðursmiðar sem voru festir á kyrrstæða bíla við bíó og önnur samkomuhús og víðar um borgina. Gerð voru og allstór auglýsingaspjöld með Eusbío þar sem heilmynd af honum trónaði ásamt umsögn um snilli hans. Frásagnir af liði gestanna og auglýsingar dundu dag hvern í útvarpinu með auknum krafti eftir þí sem hin stóra stund nálgaðist og sjónvarpið lét ekki sinn hlut eftir liggja. Auk frétta og mynda í íþróttatímanum skaut veðurfréttamaðurinn, [[Páll Bergþórsson]], áróðri fyrir leiknum inn í veðurfréttirnar um leið og hann spáði góðu veðri leikdaginn. Sala aðgöngumiða hófst 10 dögum fyrir leikinn. Umboðsmenn voru skipaðir víðsvegar um landið, í flestum stærri kaupstöðum, sem tóku á móti pöntunum áður en hin eiginlega forsala hófst. Þegar á fyrsta klukkutímanum seldust öll stúkusæti upp og fengu færri en vildu. Síðan gekk dag hvern, jafnt og þétt, á aðra aðgöngumiða. Áhorfendafjöldi rendist vera 18.243 sem var met. Hinn 16. september renndu svo gestirnir í hlaðið á Gullfaxa Flugfélagsins. Auk stjórnar Vals, undirbúningsnefnda og annarra félaga, kom margt forvitinna áhorfenda. Er liðsmenn gengu niður landganginn brá mönnum nokkuð í brún þar sem Eusebío birtist ekki. Skeyti hafði borist frá stjórn Benfica að allir bestu leikmenn liðsins kæmu og því kom þetta illa við stjórn Vals. Á daginn kom hins vegar að Eusebío kæmi degi síðar en hann hefði þurft að leggja lykkju á leið sína til landsins til að veita viðtöku gullknattspyrnuskó í París en franska blaðið L'Equipé kaus lið hans, Benfica, besta knattspyrnulið Evrópu og Eusebío stjörnu þess. Leikurinn sjálfur endaði með 0:0 jafntefli og vöktu úrslitin mikla athygli. Síðari leiknum lauk svo með öruggum 8-1 sigri Benfica. === 1980-1991: Bygging nýs íþróttahúss. Valur vængjum þöndum. Sumarbúðir í borg. Íslandsmeistarar undir stjórn Ian Ross. === ==== Uppbygging að Hlíðarenda ==== Jón G. Zoega, sem var formaður knattspyrnudeildar Vals þegar framkvæmdir við nýtt íþróttahús hófust, lýsti aðdraganda að byggingu þess í Valsblaðinu 1991 svo: <blockquote>„Það var stjórn knattspyrnudeildar Vals árið 1980 átti hugmyndina að því að byggja nýtt íþróttahús. Við vorum í verulegum vandræðum með vetraræfingar knattspyrnumanna innanhúss því þeir voru látnir sitja á hakanum af skiljanlegum ástæðum við nýtingu eina íþróttahúss félagsins. Handboltinn og körfuboltinn eru inniíþróttir og þess vegna áttu þessar greinar flesta tíma í húsinu. Engin áform voru uppi hjá aðalstjórn félagsins og ekkert í gangi sem benti til þess að íþróttahús yrði reist á næstu árum. Við í stjórn knattspyrnudeildar fórum þá að velta fyrir okkur möguleikum á því að koma okkur upp aðstöðu fyrir knattspyrnumenn á þann hátt að þeir gætu sparkað innanhúss þótt ekki væri um glæsilegt íþróttahús að ræða. Fyrst beindust sjónir manna að flugskýlunum sem voru í næsta nágrenni við Hlíðarenda. Eftir frumkönnun kom í ljós að við fengum ekki inni í neinu flugskýli. Þá beindust augu manna að því að kaupa stóran bragga af varnarliðinu og reisa hann á Hlíðarenda. Á sama tíma var ljóst að sýningarskáli, sem hafði verið nokkur ár við Laugardalshöllinni og var í eigu Kaupstefnunnar hf., var til sölu. Við ákváðum að ganga til samstarfs við Kaupstefnuna um kaup á skemmunni sem var óeinangruð og súlulaus. Knattspyrnudeildin keypti skemmuna fyrir sinn eigin reikning - lét rífa hana í Laugardalnum og flytja hana að Hlíðarenda. Í stjórn knattspyrnudeildar á þessum tíma var Þorvaldur Mawby, sem var framkvæmdastjóri eins stærsta byggingafélags landsins, Byggung hf., og hafði hann gríðarlega þekkingu á byggingamálum og góð sambönd sem nýttust knattspyrnudeildinni. [...] Knattspyrnudeildin réðst í það að grafa grunn, steypa sökkulinn og reisa skemmuna ofan á hann. [...] Knattspyrnudeildin seldi þriggja herbergja íbúð til þess að standa undir grunngreftrinum, sökklinum og veggjunum en átti fyrir skemmunni í sjóði sínum. Þegar þessu lauk tók aðalstjórn félagsins við af okkur og lauk byggingu íþróttahússins á nokkrum árum undir styrkri stjórn Péturs Sveinbjarnarsonar, þáverandi formanns Vals.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4997821|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref></blockquote>Fyrsta skóflustungan að húsinu var tekin 10. maí 1981 og húsið fullklárað og vígt árið 1987. Skíðaskáli skíðadeildar Vals var endurreistur á árunum 1980-1981 en Sigurður Guðmundsson stýrði þeim framkvæmdum. Þá var félagsheimilið og íbúðarhúsið að Hlíðarenda endurbyggt en ástand húsanna var orðið svo slæmt að þau voru varla hæf til notkunar. Aðalstjórn tók þá ákvörðun að endurbyggja húsin en til skoðunar kom að rífa þau. Árið 1983 lék Valur fyrstu opinberu heimaleikina í knattspyrnu að Hlíðarenda. Valur varð þar með fyrsta reykvíska félagið til þess að leika deildarleik í efstu deild á eigin félagssvæði en á níunda áratugnum var Valur fyrsta liðið í Reykjavík til þess að leika alla sína heimaleiki á eigin heimavelli. Árið 1988 var tréstúka byggð við knattspyrnuvöll félagsins en hún fauk í miklu óveðri sem geysaði í febrúar 1991. Stúkan var endurreist fyrir keppnistímabilið 1991. Árið 1988 gekk félagið einnig til samninga við Reykjavíkurborg vegna lagningar nýs Bústaðavegar. Félagið lét af hendi u.þ.b. hálfan hektara úr erfðafestulandi sínu gegn afhendingu á flugvallarveginum gamla. Hafði félagið í kjölfarið til umráða samfelldu svæði í vesturátt og að loknum samningum við Reykjavíkurborg var landsvæði Vals 85.500 fermetrar. ==== Valur vængjum þöndum. 70 ára afmælisrit Vals ==== Árið 1981 í tilefni 70 ára afmælis Knattspyrnufélagsins Vals gaf félagið út veglegt afmælisrit, Valur vængjum þöndum. Höfundar ritsins voru Jón Birgir Pétursson og Steinar J. Lúðvíksson en ritstjóri Ólafur Gústafsson. Ritið fjallar ítarlega um sögu félagsins allt frá stofnun fram til ársins 1981 en ritið er alls 250 blaðsíður. ==== Sumarbúðir í borg ==== Vorið 1988 bauð Knattspyrnufélagið Valur í fyrsta sinn upp á íþróttanámskeið fyrir börn undir nafninu "Sumarbúðir í borg". Sumarbúðir í borg eru enn starfræktar fyrir börn á aldrinum 6-11 ára. Lögð er áhersla á fjölbreytta íþróttaiðkun þar sem unnið er með skyn- og hreyfiþroska barna í gegnum fjölbreytta leiki en helsta markmið námskeiðsins er að veita börnunum fjölbreytt íþróttauppeldi og byggja upp hjá þeim heilbrigðar og hollar lífsvenjur í öruggu, jákvæðu og skemmtilegu umhverfi. ==== Íslandsmeistarar undir stjórn Ian Ross ==== Í mars 1984 gerði knattspyrnudeild Vals samning við Ian Ross, Skota sem áður hafði m.a. leikið með Aston Villa og Liverpool en hafði einnig mikla reynslu sem þjálfari, þess efnis að Ross myndi taka við þjálfun meistaraflokks karla í knattspyrnu. Ross var fljótur að sanna sig sem þjálfari en liðið hafnaði í öðru sæti á hans fyrsta tímabili. Ross stýrði liðinu til sigurs á Íslandsmótinu í knattspyrnu ári síðar og endurtók leikinn árið 1987. === 1991-2001: Fjárhagsörðugleikar. Friðrikskapella reist. Fall í fyrsta sinn. Frábær árangur í handknattleik karla. === ==== Friðrikskapella ==== Á afmælisdag séra Friðriks 25. maí 1990 var fyrsta skóflustungan tekin að kapellu séra Friðriks, svonefndri [[Friðrikskapella|Friðrikskapellu]]. Fyrstu skólfustunguna að Friðrikskapellu tók [[Davíð Oddsson]], í borgarstjóratíð sinni. Hr. [[Ólafur Skúlason]], þáverandi [[Biskup Íslands|biskup Íslands]], vígði Friðrikskapellu 25. maí 1993 þegar 125 ár voru liðin frá fæðingu Friðriks Friðrikssonar. Kapellan tekur 150 manns í sæti en kostnaður við hana nam 21,3 milljónum króna að frátöldum efnisgjöfum og sjálfboðavinnu. Framkvæmdirnar voru fjármagnaðar með föstum framlögum 80 styrktarmanna og framlögum fyrirtækja og styrkja frá Reykjavíkurborg, ríkissjóði Íslands og jöfnunarsjóði kirkna. Friðrikskapella var reist af samtökum um byggingu Friðrikskapellu sem stofnuð voru árið 1989. Stofnendur samtakanna voru vinir séra Friðriks og félagsmenn í samtökum sem séra Friðrik stofnaði: KFUM og KFUK, knattspyrnufélaginu Val, karlakórnum Fóstbræðrum og skátahreyfingunni (skátafélagið Væringjar). Formaður samtaka um byggingu Friðrikskapellu var [[Gylfi Þ. Gíslason]] og formaður framkvæmdanefndar Pétur Sveinbjarnarson. Arkitekt kapellunnar er Nikulás Úlfar Másson.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/105984/|title=Biskup vígði Friðrikskapellu|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref> ==== Valsmenn hf. ==== Hinn 1. desember 1999 var fjárfestingarhlutafélagið Valsmenn hf. stofnað að Hlíðarenda. Rúmlega 200 manns mættu á stofnfundinn en tilgangur félagsins var að vera sjálfstæður fjárhagslegur bakhjarl fyrir Knattspyrnufélagið Val. Markmið félagsins var að gera Val aftur að þeirri fjöldahreyfingu sem félagið var. Í Valsblaðinu 1999 var haft eftir Brynjari Harðarsyni, stjórnarformanni Valsmanna hf. að "Stofnun félagsins [hefði] verið í uppsiglingu í langan tíma og [kæmi] til af gríðarlegum þrengingum íþróttahreyfingarinnar. Hreyfingin [standi] á krossgötum áhugamennsku og atvinnumennsku og þjóðfélagsaðstæður [hafi] gjörbreyst. Starf sem áður byggðist á þróttmiklu starfi áhugasamra félagsmanna byggist nú fyrst og fremst á aðgangi að fjármagni. Íþróttir og viðskipti [væru] alltaf að færast nær hvort öðru." Jafnframt kemur fram að yfir 40 milljónir hafi safnast.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998521#page/n53/mode/2up/|title=Valsmenn hf.|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Í fyrstu stjórn Vals­manna hf. sátu Brynjar Harð­ar­son, fyrr­ver­andi hand­bolta­leik­maður hjá Val og íslenska lands­lið­inu sem var for­mað­ur, Helgi Magn­ús­son, Elías Her­geirs­son, Frið­rik Soph­us­son, fyrr­ver­andi ráð­herra, Stefán Gunn­ars­son, Kjartan G. Gunn­ars­son og Örn Gúst­afs­son. Fyrsti skráði fram­kvæmda­stjór­inn var lög­mað­ur­inn [[Brynjar Níelsson]], síðar þing­maður Sjálf­stæð­is­flokks. Brynjar Harð­ar­son tók þó fljót­lega við öllum rekstri félags­ins sem snérist um að fjár­festa hluta­féð. Það var meðal ann­ars gert með kaupum á stóru aug­lýs­inga­skilti sem sett var upp við Hlíð­ar­enda og kaupum á verð­bréf­um. <ref>{{Citeweb|url=https://kjarninn.heimildin.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|website=www.kjarninn.heimildin.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> ==== Fall í fyrsta sinn ==== Á árunum 1990-1992 hafði karla­lið Vals í knatt­spyrnu unnið þrjá bik­ar­meist­aratitla í röð og tekið þátt í Evr­ópu­keppni. Hand­boltalið Vals var líka það besta á Íslandi á tíunda ára­tugnum og vann hvern Íslands­meistar­tit­il­inn á fætur öðr­um. Félagið var hins vegar illa statt fjárhagslega og skuldir söfn­uð­ust upp ár frá ári og voru að sliga allan rekst­ur. Knatt­spyrnu­deildin var í verstum mál­um, enda fjár­frek­ust. Sú staða fór að end­ur­spegl­ast í frammi­stöð­unni á vell­inum og árið 1999 féll Valur úr efstu deild knatt­spyrnu karla í fyrsta sinn í sögu sinni.<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.heimildin.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|website=www.kjarninn.heimildin.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Aðspurður að því hvort hann væri búinn að jafna sig eftir fall Vals niður í 1. deild í Valsblaðinu 1999 svaraði Ellert Sölvason (ávallt kallaður Lolli): "Já ég er búinn að því en það tók dálítinn tíma. Ég horfði á beina útsendingu frá leik Fram og Víkings og við vorum rúmar tvær mínútur frá því að bjarga okkur frá falli. Mér leið afskaplega illa. En maður verður að kunna að tapa þótt maður vilji helst alltaf sigra. Núna liggur leiðin bara upp á við hjá okkur. Stelpurnar hafa staðið sig vel, bæði í handbolta og fótbolta og ég hef mikla trú á meistaraflokki karla í báðum greinum. Valshjartað mun koma þeim aftur á toppinn. Það er ekki spurning..."<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998523#page/n55/mode/2up|title=Valsmenn hf.|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> ==== Viðræður við Ungmennafélagið Fjölni í Grafarvogi ==== Í skýrslu aðalstjórnar Vals sem birtist í Valsblaðinu 2000 kemur fram að eftir miklar umræður hafi stjórn ákveðið að skoða nýja möguleika, "...m.a. í ljósi þess að hægt gekk að fá borgaryfirvöld til að styrkja verulega uppbyggingu á Hlíðarendasvæðinu." Hafi stjórn því ákveðið að kanna möguleika á samstarfi við Ungmennafélagið Fjölni [[Fjölnir]] sem hugsanlega gæti leitt til sameiningar félaganna síðar. Fram kemur að fjölmargar ástæður hafi legið að baki þessari ákvörðun og að um hana hafi orðið "fjörugar" umræður á aðalfundi félagsins. Fram kemur að viðræður á milli félaganna hafi gengið vel og verið ánægjulegar og komnar það langt að formenn félaganna hafi undirritað viljayfirlýsingu en hins vegar hefði báðum félögum verið ljóst að ekkert yrði úr samstarfi ef ekki kæmi til öflugur stuðningur borgaryfirvalda. Verulega hafi hægt á málinu í kjölfar aðkomu borgaryfirvalda og að lokum hafi félögin ákveðið að falla frá áformunum en leituðu þess í stað að borgaryfirvöld styddu félögin strax, hvort um sig, í þeirri uppbyggingu sem þyrfti að fara fram innan á þeirra svæðum og tryggja hag þeirra. <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998543#page/n11/mode/2up|title=Skýrsla aðalstjórnar|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> ==== Fjárhagasörðugleikar ==== Í viðtali við Reyni Vigni, þáverandi formann Vals, sem birtist í Valsblaðinu 2001, fjallaði hann nokkuð um fjárhagsstöðu félagsins. "Því er ekki að leyna að stór hluti af starfi aðalstjórnar fer í fjármál. Afkoma deildanna á þessum árum hefur ekki verið góð, reyndar talsvert tap öll árin og aðalstjórn hefur þurft að grípa inn í til þess að halda deildunum á floti. Það hefur verið dapurt að sjá ekki hagnað af rekstri deildanna. Á sama tíma hefur eignunum verið stýrt ágætlega og við náð að byggja heilmikið upp á svæðinu." <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998659#page/n59/mode/2up|title=Ný sýn að Hlíðarenda?|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Á þessum tíma skuldaði félagið um 200 milljónir króna auk þess sem aðstaða félagsins var afar bágborin og ljóst að ráðast þurfti í umtalsverða fjárfestingu til þess að bæta aðstöðu félagsins á svæðinu. Félaginu hafði að vísu tekist árið 1995 að endurfjármagna skuldir þess en um þá endurfjármögnun fjallaði Reynir Vignir í fyrrnefndu viðtali með svofelldum hætti: "Ég varð reyndar enn glaðari vorið '95 þegar það tókst með góðu átaki og hjálp [[Íslandsbanki|Íslandsbanka]] og [[Landsbankinn|Landsbankans]] að endurfjármagna félagið algjörlega, breyta öllum skuldum í langtímalán. Það gerði okkur kleift að breyta starfseminni strax. Þegar ég stóð með veðbókarvottorð í höndunum, með tveimur veðréttum í staðinn fyrir 30-40 áður og öll vatnaskil gerð upp, þá var ég hvað stoltastur á fyrsta árinu." ==== Frábær árangur í handknattleik karla ==== Á tíunda áratug tuttugustu aldar hélt karlalið Vals í handknattleik uppi heiðri félagsins. Liðið varð Íslandsmeistari árin 1991, 1993, 1994, 1995, 1996 og 1998 auk þess sem liðið varð bikarmeistari árin 1990, 1993 og 1998. Árið 1998 mættust Valur og Fram í sögulegum bikarúrslitaleik í Laugardalshöll. Í stöðunni 19-15 fyrir Fram þegar fimm mínútur lifðu af leiknum, þá reiknuðu flestir með sigri Fram. Valsmönnum tókst hins vegar að snúa taflinu við og urðu lokasekúndur leiksins eftirminnilegar. Þegar þrjár sekúndur voru eftir fengu Valsmenn aukakast í stöðunni 20-19 fyrir Fram. Valsmönnum tókst að koma boltanum inn að vítateig og skora og liðið hafði síðan betur í framlengingunni. Nokkrir eftirmálar urðu eftir bikarúrslitaleik Vals og Fram árið 1998. Framarar kærðu úrslitin og gerðu margvíslegar athugasemdir við aukakast Valsmanna. Í fyrsta lagi byggði kæran á því að Valsmenn hefðu verið með sjö útileikmenn þegar aukakastið var tekið en enginn þeirra í öðrum lit, í öðru lagi á því að Freyr Brynjarsson, sem skoraði jöfnunarmarkið umdeilda, hefði verið fyrir innan punktalínu þegar aukakastið var tekið og loks á því að leiktími væri liðinn þegar markið var skorað samkvæmt klukkunni í húsinu. <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1898141?iabr=on#page/n7/|title=Ekki búið fyrr en...|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Dómstóll HSÍ komst að þeirri niðurstöðu í upphafi að leikurinn skyldi leikinn að nýju. Við þá niðurstöðu sættu Valsmenn sig ekki og að loknum miklum málaferlum var niðurstaðan sú að úrslit leiksins skyldu standa óbreytt en þegar yfir lauk höfðu fallið 8 dómar eða úrskurðir í málinu.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998437#page/n21/mode/2up|title=Sigrar innan vallar og utan. Ársskýrsla handknattleiksdeildar|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2026-04-22}}</ref> Á þessum árum léku margir af fremstu handknattleiksmönnum Íslands með Val svo sem [[Ólafur Stefánsson]], [[Dagur Sigurðsson]], [[Guðmundur Hrafnkelsson]], [[Geir Sveinsson]], [[Valdimar Grímsson]] o.fl. === 2002-2007: Mikilvægur samningur í höfn. Frábær árangur í knattspyrnu kvenna undir stjórn Elísabetar Gunnarsdóttur. Langþráðir titlar í knattspyrnu karla. Uppbygging að Hlíðarenda === ==== Mikilvægur samningur í höfn ==== Í niðurlagi skýrslu aðalstjórnar í Valsblaðinu 2001 var sett fram sú skoðun að ef samningar næðust við Reykjavíkurborg á árinu 2002, væri stjórnin þess fullviss að þá sköpuðust spennandi tækifæri til mótunar nýrrar framtíðar fyrir Knattspyrnufélagið Val. Með þetta að leiðarljósi fór mestur tími stjórnar Vals í vinnu við samningagerð við fulltrúa Reykjavíkurborgar um framtíðarskipulag Hlíðarendareits og um leið að tryggja stöðu félagsins á því svæði. Fram kemur í skýrslu aðalstjórnar félagsins sem birtist í Valsblaðinu 2002 að fjölmargir fundir hafi verið haldnir bæði innan stjórnar og á milli fulltrúa Vals og borgarinnar um málið og að stjórninni hafi verið það kappsmál að ljúka viðræðum fyrir borgarstjórnarkostningar í lok maí. Samningaviðræðum lauk í byrjun maí og á afmælisdegi Vals, 11. maí 2002, undirritaði þáverandi borgarstjóri Reykjavíkur [[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]] samning við Val.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998721#page/n5/mode/2up|titill=Mikilvægur samningur í höfn. Ársskýrsla aðalstjórnar 2002.|höfundur=Stjórn Knattspyrnufélagsins Vals|ár=2002|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2026}}</ref> Í Valsblaðinu 2002 er gerð nánari grein fyrir efni samningsins. Vegna flutnings Hringbrautar og breikkunnar Flugvallavegar þurfti að skerða félagssvæði Vals um rúmlega 9.000 m². Því þurfti að endurskipuleggja svæði félagsins. Var því í samningnum kveðið á um heimild til þess að byggja húsnæði fyrir atvinnustarfsemi og íbúðir auk íþróttastarfsemi á svæðinu. Gert var ráð fyrir að allt svæðið, sem afmarkast af Hlíðarfæti og Hringbraut sem og Bústaðavegi og Flugvallarbraut, yrði skipulagt sem ein heild og að tekjur af byggingu mannvirkja myndu fjármagna uppbyggingu nýrra íþróttamannvirkja félagsins. Samkvæmt samningnum skuldbatt Valur sig til þess að ráðstafa því fé sem fengist við sölu byggingarréttar eingöngu til greiðslu skulda og til uppbyggingar íþróttastarfsemi að Hlíðarenda og þeirra mannvirkja sem áætlað var að byggja upp skv. deiliskipulagstillögu. Að því marki sem tekjur af sölu byggingarréttar dygði ekki til að standa straum af framkvæmdakostnaði þeirra mannvirkja sem getið er um í samningnum skuldbatt Reykjavíkurborg sig til að leggja fram fé til uppbyggingar þeirra, sbr. sérstökum samningi þar um.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998727#page/n11/mode/2up|titill=Hlíðarendi. Framtíðarsýn|höfundur=Kristján Ásgeirsson, ALARK arkitektar ehf.|ár=2002|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2026}}</ref> 16. desember 2003 var skrifað undir viðaukasamning milli Vals og Reykjavíkurborgar um framkvæmdir á Hlóðarenda. Þetta var í samræmi við ofangreindan rammasamning aðila frá 11. maí 2002. Í viðaukasamningnum var ákveðið að breyta deiliskipulagi á Hlíðarendareit og fjölga íbúðum á svæðinu miðað við það sem áður hafði verið ákveðið.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998061#page/n5/mode/2up|titill=Valsmenn stöndum allir saman um mestu framkvæmdir nokkurs íþróttafélags á Íslandi. Ársskýrsla aðalstjórnar 2004|ár=2004|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2026}}</ref> Sér­stök bygg­inga­nefnd Reykja­vík­ur­borgar og Vals sá um sölu bygg­inga­rétt­ar­ins. Hún gerði samn­ing við kaup­anda af honum hinn 11. maí 2005. Kaup­and­inn var Vals­menn hf. og kaup­verðið var 485 millj­ónir króna ásamt kaup­rétti á bygg­inga- og lóða­rétt­indum fyrir 385 millj­ónir króna. Auk þess átti kaup­and­inn að greiða gatna­gerð­ar­gjöld. Heild­ar­verðið var því um 900 millj­ónir króna. Vals­menn greiddu um 400 millj­ónir króna út til hinnar sam­eig­in­legu bygg­inga­nefndar og restin átti að greið­ast þegar lóða­leigu­samn­ingar væru til­bún­ir. Fjár­mun­irnir nýtt­ust til að greiða niður alla skuldir Vals og sem eig­in­fjár­fram­lag inn í bygg­ingu íþrótta­mann­virkja.<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|date=2019-05-17|website=Kjarninn|language=is|access-date=2026-04-29}}</ref> ==== Frábær árangur í knattspyrnu kvenna undir stjórn Elísabetar Gunnarsdóttur ==== Í lok sumars 2003 tilkynnti [[Helena Ólafsdóttir]] að hún myndi ekki gefa kost á sér til áframhaldandi þjálfunar kvennaliðs Vals í knattspyrnu. Í hennar stað var ráðin [[Elísabet Gunnarsdóttir (knattspyrnuþjálfari)]] sem var þekkt fyrir góðan árangur í þjálfun hjá yngri flokkum félagsins. Elísabet hóf þjálfaraferil sinn hjá Val árið 1993 sem aðstoðarþjálfari 4. og 5. flokks kvenna. Hún þjálfaði yngri flokka kvenna síðan allt frá 6. flokki til 2. flokks en árið 2001 tók hún að sér þjálfun meistaraflokks kvenna í Vestmannaeyjum hjá ÍBV. Árangur liðsins undir stjórn Elísabetar var frábær strax frá fyrsta ári. Liðið varð Íslandsmeistari undir hennar stjórn strax árið 2004 og komst í úrslitaleik bikarkeppninnar. Var þetta fyrsti Íslandsmeistaratitill Vals frá árinu 1989 í meistaraflokki í knattspyrnu. <ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998083#page/n27/mode/2up|titill=Fyrsti Íslandsmeistaratitill frá 1989 í meistaraflokki og bjart framundan. Skýrsla knattspyrnudeildar 2004|útgefandi=Valsblaðið 2004|ár=2004|mánuðurskoðað=apríl|árskoðað=2026}}</ref> Mikill liðsstyrkur barst liðinu haustið 2004 er [[Margrét Lára Viðarsdóttir]] skrifaði undir samning við félagið. Þrátt fyrir að liðið hafi spilað frábæran sóknarleik árið 2005 varð tímabilið á Íslandi mikil vonbrigði fyrir Valsliðið í baráttunni við Breiðablik. Aftur á móti átti liðið góðu gengi að fagna í Evrópukeppni það árið. Í Valsblaðinu 2005 rakti [[Guðbjörg Gunnarsdóttir]] markvörður liðsins Evrópuævintýri meistaraflokks kvenna í knattspyrnu árið 2005. Valsstúlkur komust fyrstar kvenna í 16 liða úrslit Evrópukeppninnar eftir sigur á FC United í Finnlandi. Í næsta riðli mætti liðið sænsku meistörunum í [[Djurgården]], serbnesku meisturunum ZFK Masinac PZP Nis og Kazakstan Alma. Liðið komst upp úr riðlinum eftir sterkan 8-0 sigur á móti Alma. Í 8 liða úrslitum mætti liðið svo Evrópumeisturunum frá [[Potsdam]] en þar mætti Valsliðið loks ofjörlum sínum.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4999355#page/n31/mode/2up|titill=Evrópuævintýri meistaraflokks kvenna í knattspyrnu í hnotskurn|höfundur=Guðbjörg Gunnarsdóttir|ár=2005|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> Liðið varð Íslands- og bikarmeistari árið 2006 og Íslandsmeistarar árin 2007 og 2008 undir stjórn Elísabetar Gunnarsdóttur. Að loknu tímabilinu 2008 kvaddi Elísabet Hlíðarenda og flutti til Kristianstad í Svíþjóð þar sem hún tók að sér þjálfun liðsins.Í viðtali við Valsblaðið 2008 sagði Elísabet Gunnarsdóttir m.a. svo um þá tilfinningu að kveðja Val og taka við Kristinstad í Svíþjóð: <blockquote>Þetta er skrýtin tilfinning og að vissu leyti endir á ákveðnu skeiði. Ég hef nánast leitt nokkra leikmenn í rúman áratug í gegnum yngri flokkana og upp í meistaraflokk. Og þar fyrir utan höfum við náð öllum okkar markmiðum. Þegar ég kem aftur í Val verða án efa breyttar aðstæður, ný sjónarmið og örugglega jafn spennandi að koma til baka eins og að þakka fyrir sig núna. Það er sumpart skrýtið að þessu tímabili sé lokið.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4997977#page/n29/mode/2up|titill=Stelpur eru töluvert flóknari tegund en strákar! Elísabet Gunnarsdóttir, "hin sigursæla" yfirgefur Hlíðarenda í bili.|höfundur=Þorgrímur Þráinsson|ár=2008|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> </blockquote> ==== Langþráðir titlar í knattspyrnu karla ==== Árið 2004 sigraði Valur 1. deildina og komst þar með aftur upp í efstu deild. Ári síðar tók við Valsliðinu einn sigursælasti þjálfari landsins, [[Willum Þór Þórsson]]. Hann náði strax góðum árangri en liðið lenti í 2. sæti á Íslandsmótinu og vann bikarmeistaratitil eftir 1-0 sigur á Fram í úrslitaleik. Var þetta fyrsti stóri titill Vals í knattspyrnu karla síðan 1992 þegar liðið varð síðast bikarmeistari. [[Sigurbjörn Hreiðarsson]] var í liðinu í bæði skiptin. Hann sat á bekknum allan tímann þegar Valur vann KA í framlengdum leik árið 1992 en árið 2005 var hann fyrirliði liðsins og lykilmaður í liðinu. Sigurbjörn hóf ferill sinn á Dalvík í yngri flokkum en lék svo með Val frá 15 ára aldri. Sigurbjörn var til viðtals í Valsblaðinu árið 2005 og rakti þar þrautagöngu karlaliðs Vals í knattspyrnu árin 1999-2005. <blockquote>Ef einhverjum gömlum Valsmönnum hefur fundist að himininn hafi verið að hrynja þegar liðið féll 1999 þá get ég lýst því þannig að sólin hafi dottið ofan á mig, mér fannst ég brenna upp til agna, þetta var hræðilegur dagur í Grindavík í síðustu umferðinni sem ég glemy aldre. Það veit enginn sem ekki spilaði þennan falleik hversu hræðileg tilfinningin var. [...] Öll stórveldi í heimssögunni hafa lent í kröppum dansi. Það er styrkur stórveldis að rísa á ný og koma til baka. Við náðum að komast strax árið eftir í úrvalsdeildina, lögðum allt í að komast meðal þeirra bestu á ný. [...] Árið 2001 féllum við aftur, en það sumar vorum við með 17 stig fyrri hluta sumars en í seinni umferðinni gekk allt á afturfótunum og við enduðum með 19 stig. Það var aulaskapur að falla aftur. Þá var klúbburinn að mínu mati nánast dauður, ég man alltaf eftir því að þetta haust var nánast ekki stjórn í knattspyrnudeildinni, það var enginn eftir og maður hugsaði með sér, ætti maður ekki bara að drífa sig núna. Það var ekki hægt að líta á þetta fall sem tækifæri til naflaskoðunar, það var hreinlega áfall. Ég bara gat ekki horfið á braut. Þorlákur Árna kom sem þjálfari, ég var eftir, Guðni Rúnar var líka og við fengum ýmsa stráka til að snúa heim sem höfðu leikið með öðrum liðum, við spiluðum skemmtilegan fótbolta og vorum búnir að tryggjua okkur árið 2002 sæti í úrvalsdeildinni eftir 11 umferðir fyrir verslunarmannahelgi. Við vorum með frábærlega spilandi lið en ekki nægilega reynslumikið til að spila í úrvalsdeild. Það kom berlega í ljós árið eftir 2003 að liðið var ekki tilbúið í úrvalsdeildina, nánast sama liðið með tvo nýja góða leikmenn minnir mig [...] Reyndar var algjör klaufaskapur að falla í þriðja sinn með 20 stig, við gerðum jafntefli við KA í næst síðustu umferð, með sigri þar hefðum við hangið uppi. Við steinlágum í síðustu umferðinni á móti Fylki og fall í þriðja sinn staðreynd. Árið 2004 [...] gerðum við einfaldlega það sem þurfti til að komast upp aftur [...] Síðasta tímabil hefur verið hreint frábært. Á undirbúningstímabilinu gekk allt upp, við fengum marga góða leikmenn sem féllu vel í hópinn, koma Willums sem þjálfara hreinlega setti alveg nýtt hugarfar í liðið. Á þessum tímapunkti hentaði vinnuaðferð og hugmyndafræði hans pottþétt inn í hópinn og hann hefur mikinn sigurvilja. Stjórnin var styrk, umgjörin góð og stuðningsmennirnir, Stuðarar, frábærir.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4999339#page/n15/mode/2up|titill=Það er styrkur stórveldis að rísa á ný|höfundur=Guðni Olgeirsson|ár=2005|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> </blockquote>Árið 2007 lék liðið á Laugardalsvelli sökum uppbyggingar að Hlíðarenda. Liðið varð Íslandsmeistari árið 2007 eftir 1-0 sigur á liði HK í lokaleik. === 2008-dagsins í dag: sigur í Hæstarétti. Ný íþróttamannvirki vígð. Gullöld. === ==== Sigur í Hæstarétti ==== Líkt og að framan er rakið greiddu Valsmenn hf. um mörg hundruð milljónir króna fyrir byggingarétt á Valssvæðinu árið 2005. Kaupin voru fjármögnuð með láni frá Frjálsa fjárfestingabankanum hf. Upp­haf­lega stóð til að fram­kvæmdir myndu hefj­ast haustið 2005 en í sept­em­ber það ár bað þáver­andi skipu­lags­ráð Reykja­víkur Vals­menn um að bíða með uppbyggingu þar sem til stæði að útbúa deiliskipulag sem tæki til allrar Vatnsmýri. Vals­menn sam­þykktu að fresta fram­kvæmdum til allt að loka árs 2007 gegn því að fá aukin bygg­inga­rétt á Hlíð­ar­enda­svæð­inu og gegn lof­orði Reykja­vík­ur­borgar um að félagið yrði ekki fyrir frek­ari fjár­hags­legum skaða vegna seink­unar á fram­kvæmdum og breyt­inga á skipu­lagi. Sam­komu­lagið gerði að lokum ráð fyrir sér­stökum tafa­bót­um, tíu millj­ónum króna á mán­uði, ef tafir yrðu á lúkn­ingu deiliskipu­lags og frá­gangi lóð­ar­leigu­samn­inga umfram 15. júlí 2007.<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|date=2019-05-17|website=Kjarninn|language=is|access-date=2026-05-12}}</ref> Pólitískur óstöðugleiki í borginni og svo efnhagshrunið 2008 gerðu það hins vegar að verkum að framkvæmdir töfðust enn frekar. 20. ágúst 2008, gerði borgin nýjan samn­ing við Val og Vals­menn um að taka á sig allskyns kostnað vegna fram­kvæmda á Hlíð­ar­enda­svæð­inu og greiða Vals­mönnum hf. alls 120 milj­ónir króna í tveimur greiðsl­um. Enn fremur var kveðið á um að breyt­ingum á deiliskipu­lagi og útgáfu nýrra lóð­ar­leigu­samn­inga skyldi lokið eigi síðar en 31. októ­ber 2009. Fram til þess að lóð­ar­leigu­samn­ingar hefðu verið gefnir út skyldi Reykja­vík­ur­borg greiða tafa­bætur og Vals­menn hf. skyldu end­ur­greiða Reykja­vík­ur­borg yfir­teknar og útlagðar fjár­hæðir í tveimur greiðsl­um, sex og tólf mán­uðum eftir útgáfu lóð­ar­leigu­samn­inga.<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|date=2019-05-17|website=Kjarninn|language=is|access-date=2026-05-12}}</ref> Í árslok 2009 námu skuldir Valsmanna hf. um 2,9 milljörðum króna samkvæmt ársreikningi. Áætlaðar framkvæmdir á svæðinu, sem áttu að standa undir uppgjöri skulda, höfðu tafist verulega. Félagið hélst í rekstri að miklu leyti vegna tafarbóta sem Reykjavíkurborg greiddi, en greiðslu þeirra lauk 2010 þegar nýtt deiliskipulag tók gildi. Með aðkomu hluthafa fékkst 1.125 milljóna króna lán frá Landsbankanum til að ljúka uppgjöri við þrotabú Dróma (sem tók við réttindum og skyldum Frjálsa fjárfestingabankans hf.). Samhliða var veðum létt af lóðum og samningur náðist við Reykjavíkurborg um lokagreiðslur byggingarréttar, sem gerði útgáfu byggingarleyfa mögulega.<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|date=2019-05-17|website=Kjarninn|language=is|access-date=2026-05-12}}</ref> Ekki voru þó allar hindranir á brott því samkvæmt skipulagi þurfti að loka svonefndri neyðarbraut Reykjavíkurflugvallar til að unnt væri að reisa byggingar á svæðinu. Þrátt fyrir mörg undirrituð samkomulag milli ríkis og borgar um lokun brautarinnar, dróst framkvæmd hennar vegna mikillar pólitískrar mótspyrnu. <ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/skyring/2019-05-15-sagan-af-thvi-hvernig-valur-vard-rikasta-ithrottafelag-islandi/|title=Sagan af því hvernig Valur varð ríkasta íþróttafélag á Íslandi|date=2019-05-17|website=Kjarninn|language=is|access-date=2026-05-12}}</ref> Vegna tafa ríkisins á að standa við samkomulag um lokun brautarinnar, höfðaði Reykjavíkurborg mál gegn íslenska ríkinu með stuðningi Valsmanna. Í mars 2016 dæmdi Héraðsdómur Reykjavíkur að loka bæri brautinni og staðfesti Hæstiréttur Íslands þá niðurstöðu í júní sama ár. Í kjölfarið var flugbrautinni lokað og Valsmenn hf. hófu sölu á byggingarrétti. Um dóm Hæstaréttar sagði Brynjar Harðarson þáverandi framkvæmdastjóri Valsmanna hf. í Valsblaðinu 2016:<blockquote>Dómurinn breytti algjörlega stöðunni og eftir hann hafa bæði eiginlegar framkvæmdir farið af stað, sem og undirbúningur fyrir framkvæmdir á öllum byggingarreitum Hlíðarendareits. Vinn við hönnum sem og vegaframkvæmdir hafa verið í undirbúningi undanfarin ár og því var allt tilbúið undir eiginlegar framkvæmdir þegar dómurinn féll. Það hafa því orðið gríðarlegar breytingar á reitnum nú á síðustu mánuðum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.valur.is/media/356604/valsbladid_2016.pdf|titill=Gríðarlegar breytingar á Hlíðarendareit|útgefandi=Valsblaðið|ár=2016|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref></blockquote> == Búningur og merki == Á 15 ára afmæli félagsins árið 1926 var ákveðið að gera merki fyrir félagið og var þar um að ræða mynd af skildi og á honum var mynd af val, vængjum þöndum, með knött í klónum. Efst í grunni merkisins var sól sem sendi geisla sína, rauða og bláa yfir félagsmerkið. Félagsmerki Vals var samþykkt á aðalfundi félagsins 1926. Hugmyndina að merkinu átti Ámundi Sigurðsson, en [[Tryggvi Magnússon]] listmálari teiknaði.<ref name=":2" /> Ákvæði um merki félagsins er að finna í 3. gr. samþykkta Knattspyrnufélagsins Vals. Þar segir svo um merki félagsins: „Merki félagsins er skjöldur, en grunnur hans sól, sem sendir frá sér rauða og bláa geisla og í miðjum fleti skjaldarins er fljúgandi valur með knött í klónum. Á knöttinn skal letra nafnið VALUR.“ S Árið 1926 var einnig ákveðið að taka upp nýjan búning, en allt frá því að Valur eignaðist fyrst félagsbúning hafði hann verið hvít peysa með bláum langröndum, hvítar buxur og bláir sokkar. Þessum búningi þótti svipa um of til búnings KR og var þá tekin upp græn peysa og svartar buxur til bráðabirgða en sá búningur var notaður árið 1926.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658439|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-12}}</ref> Nú var ákveðið að búningur félagsins skyldi vera rauð peysa, hvítar buxur og bláir sokkar. Þetta hefur síðan verið búningur félagsins en ekki hefur verið föst regla í sokkalit, en þeir hafa þó yfirleitt verið rauðir eða hvítir. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:1em auto; border: 1px solid #DE1127;" |+ style="background-color:#DE1127; color:#FFFFFF; font-weight:bold; padding:8px; border: 1px solid #DE1127;" | Búningar Knattspyrnufélagsins Vals í gegnum tíðina |- | {{Knattspyrnubúningur | pattern_la = | pattern_b = _lightbluestripes | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = ADD8E6 | title = 1911–1926 |titill=Frá stofnun 1911 til ársins 1926}} | {{Knattspyrnubúningur | pattern_la = | pattern_b = | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = | leftarm = 008000 | body = 008000 | rightarm = 008000 | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = 1926 |titill=Búningur til bráðabirgða 1926}} | {{Knattspyrnubúningur | pattern_la = | pattern_b = _whitecollar | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = | leftarm = DE1127 | body = DE1127 | rightarm = DE1127 | shorts = FFFFFF | socks = 0000FF | title = 1927–nam |titill=1927-dagsins í dag}} | {{Knattspyrnubúningur | pattern_la = | pattern_b = _whitecollar | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = | leftarm = DE1127 | body = DE1127 | rightarm = DE1127 | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | title = 1927–nam<br />(Vara) |titill=1927-dagsins í dag}} |} == Rígar == === Rígurinn við KR === Valur á í langvinnum ríg við Knattspyrnufélag Reykjavíkur. Liðin eru bæði gamalgróin lið frá Reykjavík og ekki langt á milli heimavalla liðanna. Bæði lið eru auk þess sigursæl sögulega séð og byggir rígurinn því á velgengni þeirra beggja. KR hefur unnið Íslandsmeistaratitilinn í knattspyrnu karla 27 sinnum og Valur 23 sinnum og í meistaraflokki kvenna hefur Valur unnið Íslandsmeistaratitilinn 14 sinnum og KR 6 sinnum. Rígurinn nær ekki bara til knattspyrnu í efstu deild karla heldur einnig til körfubolta hjá báðum kynjum. == Knattspyrna == ===Karlar=== ====Á Íslandi==== [[Mynd:Valur-fram.jpeg|thumb|Valur varð Íslandsmeistari í knattspyrnu karla 2007, það tímabil lék liðið heimaleiki sína á Laugardalsvelli, enda stóð endurnýjun yfir á Hlíðarendasvæðinu. Helgi Sigurðsson sést hér í forgrunni og fyrir aftan er Pálmi Rafn Pálmason.]] Karlalið Vals hefur sigrað efstu deild [[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Íslandsmótsins]] 23 sinnum og unnið [[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|bikarkeppni KSÍ]] 11 sinnum, aðeins nágrannaliðið [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] hefur borið oftar sigur úr býtum en Valur. Valur á einnig met yfir lengsta veru í efstu deild íslandsmótsins, en félagið var sleitulaust í efstu deild frá 1915-<nowiki/>[[Landssímadeild karla í knattspyrnu 1999|1999]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/frettir/1999/09/18/valur_fallinn_i_fyrsta_sinn/|title=Valur fallinn í fyrsta sinn|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-20}}</ref> og nær því þeim merka áfanga, eitt íslenskra liða, að hafa verið í efstu deild í 75 ár. Önnur stórlið sem hafa afrekað þetta eru [[Mílanó]] liðin [[AC Milan|AC]] og [[F.C. Internazionale Milano|Inter]], [[Juventus FC|Juventus]], [[FC Barcelona|Barcelona]] og [[Real Madrid]], svo fátt eitt sé nefnt. Í gegnum tíðina hefur félagið alið af sér fjöldann allan af atvinnu og landsliðsmönnum í knattspyrnu, þar með talinn fyrsta atvinnumann Íslendinga í knattspyrnu [[Albert Guðmundsson]] auk þess sem margir bestu knattspyrnumenn Íslands hafa leikið með félaginu. Þannig hafa t.a.m. [[Hermann Gunnarsson]], [[Ingi Björn Albertsson]], [[Atli Eðvaldsson]], [[Sigurður Dagsson]], [[Arnór Guðjohnssen]], [[Eiður Smári Guðjohnsen]], [[Guðni Bergsson]], [[Arnór Smárason]], [[Aron Jóhannsson]], [[Gylfi Þór Sigurðsson]], [[Hannes Þór Halldórsson]], [[Hólmar Örn Eyjólfsson]], [[Birkir Már Sævarsson]], [[Bjarni Ólafur Eiríksson]] og [[Sigurbjörn Hreiðarsson]] allir leikið fyrir Val. Núverandi þjálfari liðsins er [[Chris Brazell]] og honum til aðstoðar eru [[Vignir Snær Stefánsson]] og [[Gareth Owen]]. Styrktrarþjálfari liðsins er [[Kirian Elvira Acosta]], markmannsþjálfari er [[Emil Alexander Larsen]], sjúkraþjálfari er [[Einar Óli Þorvarðarson]] og liðsstjórar eru [[Halldór Eyþórsson]] og [[Örn Erlingsson]]. ==== Í Evrópukeppnum ==== Karlalið Vals í knattspyrnu keppti sína fyrstu Evrópuleiki í undankeppni Evrópukeppni Bikarhafa tímabilið 1966-1967, þar mættu þeir [[Standard Liège|Standard Liége]] frá [[Belgía|Belgíu]], eftir jafntefli í heimaleiknum tapaði Valur stórt á útivelli og samanlagt 9-2.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658812?iabr=on#page/n11/mode/2up/search/Valur%20Standard%20Liege|title=Valsblaðið - 25. Tölublað (24.12.1966) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Tveimur árum síðar drógust Valsarar gegn [[Benfica]] frá [[Portúgal]], heimaleikur Vals fór fram á [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvellinum]]. Áhorfendamet var slegið þegar 18.243 greiddu sig inn á völlinn.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1396908?iabr=on#page/n25/mode/2up/search/Valur%20Benfica|title=Morgunblaðið - 204. tölublað (19.09.1968) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref> Flestum á óvart gerðu liðin markalaust jafntefli í leiknum, En Benfica hafði í maí, sama ár, leikið til úrslita í Evrópukeppni félagsliða gegn [[Manchester United]].<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/62445--valur-vs-benfica/|title=Valur-Benfica 1968 History {{!}} UEFA Champions League|last=UEFA.com|website=UEFA.com|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/29/newsid_4464000/4464446.stm|title=1968: Manchester Utd win European Cup|date=1968-05-29|access-date=2021-01-24|language=en-GB}}</ref> Í liði Benfica í leiknum gegn Val voru nokkrir portúgalskir landsliðsmenn, t.d. Simoes, Torres, Augustino og að ógleymdum svarta pardusinum, [[Eusébio]]. Tveimur árum fyrr höfðu þessir menn hreppt bronsverðlaun með [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|portúgalska landsliðinu]] á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1966|HM í Englandi 1966]], fyrrnefndur Eusébio var markakóngur mótsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.fotbolti.net/news/13-01-2018/b-saga-heimsmeistaramotsins-b-hm-a-englandi-1966|title=Saga Heimsmeistaramótsins - HM á Englandi 1966|website=www.fotbolti.net|language=is|access-date=2021-01-20}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Alls hefur Valur tekið þátt í Evrópukeppnum 27 sinnum, með ágætum árangri. {| class="wikitable" style="text-align: left;" ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | Úrslit |- | 1966–67 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] | Forkeppni |[[Standard Liège]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 1–8 | style="text-align:center;" |''2–9'' |- | rowspan="2" | 1967–68 | rowspan="2" |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] | Fyrsta umferð |[[Jeunesse Esch]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 3–3 | style="text-align:center;" |''4–4''[[Away goals rule|(ú)]] |- | Önnur umferð |[[Vasas SC|Vasas]] | style="text-align:center;" | 0–6 | style="text-align:center;" | 1–5 | style="text-align:center;" |''1–11'' |- | 1968–69 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] | Fyrsta umferð |[[S.L. Benfica|Benfica]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 1–8 | style="text-align:center;" |''1–8'' |- | 1974–75 |[[UEFA bikarinn]] | Fyrsta umferð |[[Portadown F.C.|Portadown]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1975–76 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Glasgow Celtic]] | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" | 0–7 | style="text-align:center;" |''0–9'' |- | 1977–78 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[Glentoran F.C.|Glentoran]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1978–79 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[1. FC Magdeburg]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 0–4 | style="text-align:center;" |''1–5'' |- | 1979–80 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð | [[Hamburger SV|Hamburg]] | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" |''1–5'' |- | 1981–82 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" | 0–5 | style="text-align:center;" |''0–7'' |- | 1985–86 |[[UEFA bikarinn]] |Fyrsta umferð |[[FC Nantes|Nantes]] | style="text-align:center;" | 2–1 | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" |''2–4'' |- | 1986–87 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[Juventus F.C.|Juventus]] | style="text-align:center;" | 0–4 | style="text-align:center;" | 0–7 | style="text-align:center;" |''0–11'' |- | 1987–88 |[[UEFA bikarinn]] |Fyrsta umferð |[[Wismut Aue]] | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" |''1–1''[[Away goals rule|(ú)]] |- | 1988–89 |[[Meistaradeild Evrópu|Evrópukeppni félagsliða]] |Fyrsta umferð |[[AS Monaco FC|Monaco]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1989–90 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Berliner FC Dynamo|Dynamo Berlin]] | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" |''2–4'' |- | 1991–92 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[FC Sion|Sion]] | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" | 1–1 | style="text-align:center;" |''1–2'' |- | 1992–93 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Boavista F.C.|Boavista]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" |''0–3'' |- | rowspan="2" | 1993–94 |[[Evrópukeppni bikarhafa]] | Forkeppni |[[MYPA|MyPa]] | style="text-align:center;" | 3–1 | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" |''4–1'' |- |[[Evrópukeppni bikarhafa]] |Fyrsta umferð |[[Aberdeen F.C.|Aberdeen]] | style="text-align:center;" | 0–3 | style="text-align:center;" | 0–4 | style="text-align:center;" |''0–7'' |- | 2006–07 |[[UEFA bikarinn]] |Fyrsta umferð |[[Brøndby IF]] | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 1–3 | style="text-align:center;" |''1–3'' |- | 2008–09 |[[Meistaradeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[FC BATE Borisov|BATE Borisov]] | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" | 0–2 | style="text-align:center;" |''0–3'' |- | 2016–17 | Evrópudeildin |Fyrsta umferð |[[Brøndby IF]] | style="text-align:center;" | 1–4 | style="text-align:center;" | 0–6 | style="text-align:center;" |''1–10'' |- | rowspan="2" | 2017–18 | rowspan="2" | Evrópudeildin |Fyrsta umferð |[[FK Ventspils|Ventspils]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" |''1–0'' |- | Önnur umferð |[[NK Domžale|Domžale]] | style="text-align:center;" | 1–2 | style="text-align:center;" | 2–3 | style="text-align:center;" |''3–5'' |- | rowspan="3" | 2018–19 |[[Meistaradeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[Rosenborg]] | style="text-align:center;" | 1–0 | style="text-align:center;" | 1−3 | style="text-align:center;" |''2–3'' |- | rowspan="2" | Evrópudeildin | Önnur umferð |[[FC Santa Coloma]] | style="text-align:center;" | 3–0 | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" |'''3–1''' |- | Þriðja umferð |[[FC Sheriff Tiraspol|Sheriff Tiraspol]] | style="text-align:center;" | 2–1 | style="text-align:center;" | 0–1 | style="text-align:center;" |'''2–2 (ú)''' |- | rowspan="2" | 2019–20 |[[Meistaradeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[NK Maribor|Maribor]] | style="text-align:center;" | 0−3 | style="text-align:center;" | 0−2 | style="text-align:center;" |'''0−5''' |- |[[Evrópudeildin]] | Önnur umferð |[[PFC Ludogorets Razgrad]] | style="text-align:center;" | 1−1 | style="text-align:center;" | 0−4 | style="text-align:center;" |'''1−5''' |- | rowspan="2" |2021-22 |[[Meistaradeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]] | style="text-align: center;" |0-2 | style="text-align: center;" |2-3 | style="text-align: center;" |2-5 |- |Evrópudeildin |Önnur umferð |[[FK Bodø/Glimt]] | style="text-align: center;" |0-3 | style="text-align: center;" |0-3 | style="text-align: center;" |0-6 |- | rowspan="2" |2024-25 | rowspan="2" |[[Sambandsdeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[KF Vllaznia]] | style="text-align: center;" |2-2 | style="text-align: center;" |4-0 | style="text-align: center;" |6-2 |- |Önnur umferð |[[St. Mirren FC]] | style="text-align: center;" |0-0 | style="text-align: center;" |1-4 | style="text-align: center;" |1-4 |- | rowspan="2" |2025-26 | rowspan="2" |[[Sambandsdeild Evrópu]] |Fyrsta umferð |[[FC Flora Tallinn]] | style="text-align: center;" |3-0 | style="text-align: center;" |2-1 | style="text-align: center;" |5-1 |- |Önnur umferð |[[FK Kauno Žalgiris]] | style="text-align: center;" |1-2 | style="text-align: center;" |1-1 | style="text-align: center;" |2-3 |- | rowspan="2" |2026-27 | rowspan="2" |[[Sambandsdeild Evrópu]] |Önnur umferð |[[HŠK Zrinjski Mostar]] | style="text-align: center;" |1-0 | style="text-align: center;" |2-2 | style="text-align: center;" |3-2 |- |Þriðja umferð |[[FC Nordsjælland]] | style="text-align: center;" |0-2 | style="text-align: center;" |5-0 | style="text-align: center;" |0-7 |} <br /> ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks karla í knattspyrnu ==== <small>Miðað við 18. ágúst 2026.</small> {{Football squad |no1=3|nat1=ISL|pos1=DF|name1=[[Hörður Ingi Gunnarsson]] |no2=4|nat2=NOR|pos2=DF|name2=[[Markus Lund Nakkim]] |no3=5|nat3=ISL|pos3=MF|name3=[[Birkir Heimisson]] |no4=7|nat4=ISL|pos4=DF|name4=[[Ingimar Torbjörnsson Stöle]] |no5=9|nat5=DNK|pos5=FW|name5=[[Patrick Pedersen]] |no6=10|nat6=ISL|pos6=FW|name6=[[Jónatan Ingi Jónsson]] |no7=11|nat7=ISL|pos7=MF|name7=[[Kristófer Dagur Arnarsson]] |no8=12|nat8=ISL|pos8=FW|name8=[[Tryggvi Hrafn Haraldsson]] |no9=13|nat9=ISL|pos9=MF|name9=[[Kristján Oddur Kristjánsson]] |no10=14|nat10=SWE|pos10=MF|name10=[[Albin Skoglund]] |no11=15|nat11=ISL|pos11=DF|name11=[[Hólmar Örn Eyjólfsson]] |no12=16|nat12=ISL|pos12=FW|name12=[[Loki Kristjánsson]] |no13=17|nat13=ISL|pos13=FW|name13=[[Lúkas Logi Heimisson]] |no14=18|nat14=ISL|pos14=GK|name14=[[Frederik August Albrecht Schram]] |no15=19|nat15=ISL|pos15=FW|name15=[[Dagur Orri Garðarsson]] |no16=20|nat16=ISL|pos16=DF|name16=[[Orri Sigurður Ómarsson]] |no17=21|nat17=ISL|pos17=DF|name17=[[Jakob Franz Pálsson]] |no18=23|nat18=ISL|pos18=FW|name18=[[Shkelzen Veseli]] |no19=24|nat19=NED|pos19=DF|name19=[[Myles A. Veldman]] |no20=25|nat20=ISL|pos20=GK|name20=[[Stefán Þór Ágústsson]] |no21=26|nat21=ISL|pos21=DF|name21=[[Emil Nönnu Sigurbjörnsson]] |no22=27|nat22=ISL|pos22=FW|name22=[[Pétur Eiríksson]] |no23=28|nat23=ISL|pos23=MF|name23=[[Samúel Kári Friðjónsson]] |no24=30|nat24=ISL|pos24=DF|name24=[[Gunnar Karl Heiðdal]] |no25=66|nat25=ISL|pos25=DF|name25=[[Ólafur Flóki Stephensen]] |no26=95|nat26=ISL|pos26=GK|name26=[[Tómas Blöndal-Peterson]] |no27=97|nat27=ISL|pos27=FW|name27=[[Birkir Jakob Jónsson]]}}Hinn 27. júlí 2026 tilkynnti knattspyrnudeild Vals að félagið hefði samið við miðjumanninn Tómas Bjarka Jónsson en hann kemur til félagsins frá Njarðvík eftir tímabilið 2026. <ref>{{Cite web|url=https://fotbolti.net/news/27-07-2026/tomas-bjarki-i-val-stadfest|title=Tómas Bjarki í Val (Staðfest)|date=2026-07-29|website=Fotbolti.net|language=is|access-date=2026-07-29}}</ref> ===Á láni=== {{Fs start}} {{Fs player|no=16|nat=ISL|pos=DF|name=[[Stefán Gísli Stefánsson]]|other=lánaður til [[Njarðvík|Njarðvíkur]] út tímabilið 2026}} {{Fs player|no=33|nat=ISL|pos=DF|name=[[Andi Hoti]]|other=lánaður til [[Afturelding|Aftureldingar]] út tímabilið 2026}} {{Fs player|no=45|nat=ISL|pos=MF|name=[[Þórður Sveinn Einarsson]]|other=lánaður til [[Þróttur Vogum|Þróttar Vogum]] út tímabilið 2026}} {{Fs end}} ==== Gengi meistaraflokks karla í knattspyrnu í gegnum tíðina ==== {| class="wikitable" |+ ''Gengi meistaraflokks karla í knattspyrnu í gegnum tíðina'' ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | '''Tímabil''' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | '''Tímabil''' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="22" | ! style="background: red; color: white;" | '''Tímabil''' ! style="background: red; color: white;" | Sæti |- |'''1915''' |3 |'''1936''' |'''1''' |'''1957''' |3 |'''1978''' |'''1''' |'''1999''' |9 |'''2020''' |'''1''' |- |'''1916''' |3 |'''1937''' |'''1''' |'''1958''' |3 |'''1979''' |3 |'''2000''' |''2. sæti í 1. deild'' |'''2021''' |5 |- |'''1917''' |3 |'''1938''' |'''1''' |'''1959''' |4 |'''1980''' |'''1''' |'''2001''' |9 |'''2022''' |6 |- |'''1918''' |3 |'''1939''' |'''4''' |'''1960''' |4 |'''1981''' |5 |'''2002''' |''1. sæti í 1. deild'' |'''2023''' |2 |- |'''1919''' |4 |'''1940''' |'''1''' |'''1961''' |3 |'''1982''' |5 |'''2003''' |10 |'''2024''' |3 |- |'''1920''' |''Tóku ekki þátt'' |'''1941''' |2 |'''1962''' |2 |'''1983''' |5 |'''2004''' |''1. sæti í 1. deild'' |'''2025''' |2 |- |'''1921''' |''Tóku ekki þátt'' |'''1942''' |'''1''' |'''1963''' |3 |'''1984''' |2 |'''2005''' |2* | | |- |'''1922''' |''Tóku ekki þátt'' |'''1943''' |''1'' |''1964'' |4 |''1985'' |''1'' |''2006'' |3 | | |- |''1923'' |3 |''1944'' |''1'' |''1965'' |5* |''1986'' |2 |''2007'' |''1'' | | |- |''1924'' |4 |''1945'' |''1'' |''1966'' |''1'' |''1987'' |''1'' |''2008'' |5 | | |- |''1925'' |4 |''1946'' |3 |''1967'' |''1'' |''1988'' |2* |'''2009''' |8 | | |- |''1926'' |5 |''1947'' |2 |''1968'' |3 |''1989'' |5 |''2010'' |7 | | |- |''1927'' |2 |''1948'' |3 |''1969'' |5 |''1990'' |4* |''2011'' |5 | | |- |''1928'' |2 |''1949'' |3 |''1970'' |5 |''1991'' |4* |''2012'' |8 | | |- |''1929'' |2 |''1950'' |5 |''1971'' |5 |''1992'' |4* |''2013'' |5 | | |- |''1930'' |''1'' |''1951'' |2 |''1972'' |5 |''1993'' |6 |'''2014''' |5 | | |- |''1931'' |2 |''1952'' |4 |''1973'' |2 |''1994'' |4 |''2015'' |5* | | |- |''1932'' |2 |''1953'' |2 |''1974'' |3* |''1995'' |7 |''2016'' |5* | | |- |''1933'' |''1'' |''1954'' |4 |''1975'' |3 |''1996'' |5 |''2017'' |''1'' | | |- |''1934'' |2 |''1955'' |3 |''1976'' |''1*'' |''1997'' |8 |''2018'' |''1'' | | |- |''1935'' |'''1''' |'''1956''' |'''1''' |'''1977''' |2* |'''1998''' |8 |'''2019''' |6 | | |} ''<small>Stjörnumerkt ár vannst bikarkeppni karla í knattspyrnu.</small>'' <br /> ==== Gullskórinn ==== Gullskórinn hefur verið veittur markahæsta leikmanni efstu deildar í knattspyrnu karla allar götur frá 1917, þess ber þó að geta að engin gögn eru til um markahæstu leikmenn íslandsmótsins frá 1920 og til og með 1934. Eftirtaldir Valsmenn hafa hreppt hnossið:<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/markahaestu-leikmenn-i-landsdeildum/|title=Markahæstu leikmenn í landsdeildum - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-21|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213092757/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/markahaestu-leikmenn-i-landsdeildum/|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" |+ ! style="background: red; color: white;" | Timabil ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Mörk |- |1935 |Magnús Bergsteinsson |3 |- |1936 |Óskar Jónsson |5 |- |1937 |Óskar Jónsson |3 |- |1938 |Magnús Bergsteinsson* |3 |- |1940 |Sigurpáll Jónsson* |4 |- |1942 |Ellert Sölvason |6 |- | rowspan="3" |1944 |Sveinn Sveinsson |2 |- |Sveinn Helgason |2 |- |Jóhann Eyjólfsson |2 |- | rowspan="2" |1947 |[[Albert Guðmundsson]] |3 |- |Einar Halldórsson |3 |- |1950 |Halldór Halldórsson |3 |- |1967 |[[Hermann Gunnarsson]] |12 |- |1968 |Reynir Jónsson* |8 |- |1973 |[[Hermann Gunnarsson]] |17 |- |1976 |[[Ingi Björn Albertsson]] |16 |- |1980 |Matthías Hallgrímsson |13 |- |'''1983''' |'''Ingi Björn Albertsson''' |'''14''' |- |1988 |Sigurjón Kristjánsson |13 |- |2015 |Patrick Pedersen |13 |- |2018 |Patrick Pedersen |18 |- |2025 |Patrick Pedersen |18 |} <small>Stjörnumerktir leikmenn deildu titlinum með öðrum. Tímabilið 1983 varð Ingi Björn Albertsson fyrsti leikmaður í efstu deild karla til þess að skora 100 mörk í efstu deild. Hann náði þessum áfanga í leik gegn KR þann 18. júní. Ingi er einn sex leikmanna til að skora yfir 100 mörk í efstu deild og er þriðji markahæsti leikmaðurinn í sögu efstu deildar í knattspyrnu. Patrick Pedersen varð markahæsti leikmaður í sögu efstu deildar í knattspyrnu 5. ágúst 2025 er hann skoraði tvö mörk í jafntefli á móti ÍA.</small><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/efstadeild/2025/08/05/pedersen_markahaestur_fra_upphafi/|title=Pedersen markahæstur frá upphafi|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-04-29}}</ref> <small>Patrick Pedersen hefur nú skorað 134 mörk í efstu deild á Íslandi.</small> ==== Þjálfarar meistaraflokks karla í knattspyrnu ==== {{col-begin}} {{col-2}} *{{ISL}} [[Guðmundur H. Pétursson]] (1930) *{{ISL}} [[Reidar Sörensen]] (1933–35) *{{SKO}} [[Murdo MacDougall]] (1935–37) *{{SKO}} [[Murdo MacDougall]] & {{SKO}} [[Robert Jack]] (1937–38) *{{SKO}} [[Murdo MacDougall]] (1938) *{{SKO}} [[Joe Devine]] (1939) *{{SKO}} [[Joe Devine]] (1948) *{{ISL}} [[Hermann Hermannsson]] (1955) *{{ISL}} [[Óli B. Jónsson]] (1967–68) *{{ISL}} [[Guðbjörn Jónsson]] (1969-70) *{{USSR}} [[Yuri Illichev]] (1973–74), (1976–77) *{{HUN}} [[Nemes Gyula]] (1978–79) *{{GER}} [[Volker Hofferbert]] (1980) *{{GER}} [[Klaus-Jürgen Hilpert]] (1982) *{{GER}} [[Claus Peter]] (1982–83) *{{SKO}} [[Ian Ross]] (1984–87) *{{ISL}} [[Hörður Helgason]] (1988–89) *{{ISL}} [[Guðmundur Þorbjörnsson]] (1989) *{{ISL}} [[Ingi Björn Albertsson]] (1990–91) {{col-2}} *{{ISL}} [[Kristinn Björnsson]] (1992–93) *{{ISL}} [[Sigurður Dagsson]] (1996) *{{ISL}} [[Sigurður Grétarsson]] (1996) *{{ISL}} [[Kristinn Björnsson]] (1997–99) *{{ISL}} {{BIH}} [[Ejub Purišević]] (2000–01) *{{ISL}} [[Þorlákur Árnason]] (2002–03) *{{ISL}} [[Njáll Eiðsson]] (2004) *{{ISL}} [[Willum Þór Þórsson]] (okt. 2004 – júlí 2009) *{{ISL}} [[Atli Eðvaldsson]] (júli- sept. 2009) *{{ISL}} [[Gunnlaugur Jónsson]] (sept. 2009 – sept. 2010) *{{ISL}} [[Kristján Guðmundsson]] (sept. 2010 – okt. 2012) *{{ISL}} [[Magnús Gylfason]] (okt. 2012 –okt. 2014) *{{ISL}} [[Ólafur Jóhannesson]] (okt. 2014-okt. 2019) *{{ISL}} [[Heimir Guðjónsson]] (okt. 2019- júlí 2022) *{{ISL}} [[Ólafur Jóhannesson]] (júlí 2022-október 2022) *{{ISL}} [[Arnar Grétarsson]] (nóvember 2022-ágúst 2024) *{{SRB}} [[Srdjan Tufegdzic]] (ágúst 2024-október 2025) *{{ISL}} [[Hermann Hreiðarsson]] (nóvember 2025-júní 2026) *{{ENG}} [[Chris Brazell]] (júlí 2026-nóvember 2026){{Col-end}} === Konur === ==== Á Íslandi ==== Sömu sögu er að segja af kvennaliði Vals og karlaliði, þ.e. kvennadeild Vals í knattspyrnu er einnig sú næst sigursælasta á landinu m.t.t. sigra á Íslandsmóti. Fyrsti sigur liðsins í Íslandsmótinu kom [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1978|1978]] og eru þeir orðnir fjórtán talsins<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/fotbolti/titlar.aspx|title=Fótbolti - Titlar - Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref>, sá síðasti vannst sumarið 2023.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19401/2019/09/21/valur-islandsmeistari-kvenna-i-knattspyrnu.aspx|title=Valur Íslandsmeistari kvenna í knattspyrnu|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/valur-islandsmeistari-kvenna-i-fotbolta|title=Valur Íslandsmeistari kvenna í fótbolta|date=2019-09-21|website=RÚV|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> Fyrsti bikartitillinn kom í hús árið 1984 og hefur ekkert annað lið unnið bikarkeppnina jafn oft og Valskonur, en þær hafa sigrað keppnina alls 15 sinnum.<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|title=Bikarmeistarar meistaraflokka - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301160443/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|url-status=dead}}</ref> Árið 1977 markar upphaf kvennaknattspyrnu í Val þegar nokkrar ungar stúlkur og leikmenn í handknattleiksliði Vals tóku sig til og kepptu fyrir Vals hönd í knattspyrnu. Aðeins einu ári síðan varð Valur Íslandsmeistari í kvennaknattspyrnu.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.valur.is/media/13676/valsbladid_2011.pdf|titill=Saga kvennaknattspyrnunnar í Val|höfundur=Soffía Ámundadóttir og Margrét Magnúsdóttir|útgefandi=Valsblaðið|mánuður=desember|ár=2011|mánuðurskoðað=júní|árskoðað=2026}}</ref> Frá [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2004|2004]] til [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2008|2008]], undir stjórn [[Elísabet Gunnarsdóttir|Elísabetar Gunnarsdóttur]] og með [[Margrét Lára Viðarsdóttir|Margréti Láru Viðarsdóttur]] í fararbroddi sigraði liðið [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Íslandsmótið]] fjórum sinnum af fimm mögulegum skiptum. Árin 2009-2011 þjálfaði [[Freyr Alexandersson]] liðið með góðum árangri, en þegar Freyr hætti þjálfun liðsins tóku mögur ár við - í samanburði við mikinn árangur áranna á undar. [[Pétur Pétursson (f. 1959)|Pétur Pétursson]] tók við liðinu 2017 og þjálfaði liðið til 2024, en undir stjórn Péturs vann liðið fjóra Íslandsmeistaratitla. Núverandi þjálfari liðsins er Matthías Guðmundsson. ==== Í Evrópukeppnum ==== Valur hefur náð fínum árangri í meistaradeild Evrópu í knattspyrnu, en besti árangur félagsins í meistaradeild kvenna í knattspyrnu náðist tímabilið 2005-06, þegar liðið komst í 8-liða úrslit, þá undir stjórn fyrrnefndar Elísabetar. Tímabilin 2005-06, 2007-08 og 2008-09 var Margrét Lára Viðarsdóttir markahæsti leikmaður keppninnar. {| class="wikitable" |+ ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | '''Úrslit''' |- | rowspan="7" |2005-06 | rowspan="7" |Meistaradeild Evrópu | rowspan="3" |Forkeppni |Røa Idrettslag |4-1 |''n/a'' |'''4-1''' |- |United Jakobstad |2-1 |''n/a'' |'''2-1''' |- |Pärnu FC |8-1 |''n/a'' |'''8-1''' |- | rowspan="3" |Riðlakeppni |Djurgården/Älvsjö<br /> |1-2 |''n/a'' |'''1-2''' |- |ZFK Masinac Classic Niš |3-0 |''n/a'' |'''3-0''' |- |Alma KTZH<br /> |8-0 |''n/a'' |'''8-0''' |- |Átta liða úrslit |Turbine Potsdam |1-8 |11-1 |'''2-19''' |- | rowspan="6" |2007-08 | rowspan="6" |Meistaradeild Evrópu | rowspan="3" |Forkeppni |Honka |2–1<br /> |''n/a'' |'''2–1''' |- |KÍ Klaksvík |6–0<br /> |''n/a'' |'''6–0''' |- |ADO Den Haag |5–1<br /> |''n/a'' |'''5–1''' |- | rowspan="3" |Riðlakeppni |Frankfurt |3–1<br /> |''n/a'' |'''3–1''' |- |Rapide Wezema |4–0<br /> |''n/a'' |'''4-0''' |- |Everton |3–1<br /> |''n/a'' |'''3–1''' |- | rowspan="6" |2008-09 | rowspan="6" |Meistaradeild Evrópu | rowspan="3" |Forkeppni |Cardiff City LFC |8–1 |''n/a'' |'''8–1''' |- |FC FK Slovan Duslo Šaľa |6–2 |''n/a'' |'''6–2''' |- |Maccabi Holon |9-0 |''n/a'' |'''9-0''' |- | rowspan="3" |Riðlakeppni |Umeå IK |1-5 |''n/a'' |'''1-5''' |- |ASD CF Bardolino |2–3 |''n/a'' |'''2–3''' |- |Alma KTZH |8-0 |''n/a'' |'''8-0''' |- |2009-10 |Meistaradeild Evrópu |32-liða úrslit |Torres |1-2 |1-4 |''2-6'' |- |2010-11 |Meistaradeild Evrópu |32-liða úrslit |Rayo Vallecano |1-1 |0-3 |''1-4'' |- |2011-12 |Meistaradeild Evrópu |32-liða úrslit |Glasgow City |0-3 |1-1 |''1-4'' |} ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks kvenna í knattspyrnu ==== <small>Miðað við 29. júlí 2026.</small> {{Football squad |no1=1|nat1=ISL|pos1=GK|name1=[[Tinna Brá Magnúsdóttir]] |no2=2|nat2=ISL|pos2=DF|name2=[[Sigrún Ísfold Valsdóttir]] |no3=3|nat3=ISL|pos3=DF|name3=[[Sóley Edda Ingadóttir]] |no4=4|nat4=ISL|pos4=DF|name4=[[Helga Rut Einarsdóttir]] |no5=5|nat5=ISL|pos5=DF|name5=[[Bryndís Eiríksdóttir]] |no6=6|nat6=ISL|pos6=MF|name6=[[Kimberley Dóra Hjálmarsdóttir]] |no7=7|nat7=ISL|pos7=MF|name7=[[Ísabella Sara Tryggvadóttir]] |no8=8|nat8=ISL|pos8=MF|name8=[[Arnfríður Auður Arnarsdóttir]] |no9=9|nat9=ISL|pos9=FW|name9=[[Sonja Björg Sigurðardóttir]] |no10=10|nat10=ISL|pos10=DF|name10=[[Berglind Rós Ágústsdóttir]] |no11=11|nat11=ISL|pos11=DF|name11=[[Anna Rakel Pétursdóttir]] |no12=12|nat12=ISL|pos12=GK|name12=[[Esther Júlía Gústavsdóttir]] |no13=13|nat13=ISL|pos13=FW|name13=[[Nadía Atladóttir]] |no14=14|nat14=ISL|pos14=MF|name14=[[Ragnheiður Þórunn Jónsdóttir]] |no15=16|nat15=ISL|pos15=MF|name15=[[Margrét Brynja Kristinsdóttir]] |no16=17|nat16=ISL|pos16=DF|name16=[[Auður Björg Ármannsdóttir]] |no17=18|nat17=ISL|pos17=DF|name17=[[Málfríður Anna Eiríksdóttir]] |no18=21|nat18=ISL|pos18=DF|name18=[[Lillý Rut Hlynsdóttir]] |no19=23|nat19=USA|pos19=FW|name19=[[Emma Hawkins]] |no20=25|nat20=ISL|pos20=MF|name20=[[Glódís María Gunnarsdóttir]] |no21=26|nat21=ISL|pos21=FW|name21=[[Ása Kristrín Tryggvadóttir]] |no22=28|nat22=ISL|pos22=FW|name22=[[Kolbrá Una Kristinsdóttir]] |no23=34|nat23=ISL|pos23=FW|name23=[[Karítas Barkardóttir]] |no24=77|nat24=ISL|pos24=FW|name24=[[Eyrún Vala Harðardóttir]] |no25=|nat25=FIN|pos25=GK|name25=[[Vera Varis]]}} ===Á láni=== {{Fs start}} {{Fs player|no=14|nat=ISL|pos=MF|name=[[Hrafnhildur Salka Pálmadóttir]]|other=lánuð til [[Grindavíkur/Njarðvík]] út tímabilið 2026}} {{Fs end}} ==== Gengi meistaraflokks kvenna í knattspyrnu í gegnum tíðina ==== {| class="wikitable" |+ ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | ''Tímabil'' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | ''Tímabil'' ! style="background: red; color: white;" | Sæti ! rowspan="11" | ! style="background: red; color: white;" | ''Timabil'' ! style="background: red; color: white;" | Sæti |- |''1977'' |3 |''1987'' |2* |''1997'' |3 |''2007'' |''1'' |''2017'' |3 |- |''1978'' |''1'' |''1988'' |''1*'' |''1998'' |2 |''2008'' |''1'' |''2018'' |3 |- |''1979'' |2 |''1989'' |''1'' |''1999'' |3 |''2009'' |'''1*''' |''2019'' |''1'' |- |''1980'' |2 |''1990'' |3* |''2000'' |5 |''2010'' |''1*'' |''2020'' |2 |- |''1981'' |3 |''1991'' |2 |''2001'' |4* |''2011'' |2* |''2021'' |''1'' |- |''1982'' |2 |''1992'' |3 |''2002'' |3 |''2012'' |4 |''2022'' |''1'' |- |''1983'' |2 |''1993'' |4 |''2003'' |3* |''2013'' |2 |''2023'' |'''1''' |- |'''1984''' |''Riðlakeppni*'' |'''1994''' |3 |''2004'' |''1'' |''2014'' |7 |2024 |2 |- |''1985'' |3* |''1995'' |2* |''2005'' |2 |''2015'' |7 |2025 |6 |- |''1986'' |''1*'' |''1996'' |4 |''2006'' |''1*'' |''2016'' |3 |2026 |9 |}<small>Sumarið 2008 skoraði Valsliðið 91 mark á Íslandsmótinu og bætti eigið met frá árinu áður um 3 mörk.</small> ==== Gullskórinn ==== Gullskórinn hefur verið veittur markahæsta leikmanni tímabilsins í efstu deild kvenna frá árinu 1981. Eftirfarandi Valskonur hafa hreppt gullskóinn:<ref name=":0" /> {| class="wikitable" |+Gullskórinn ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Mörk |- |1986 |Kristín Arnþórsdóttir |22 |- |1987 |Ingibjörg Jónsdóttir |16 |- |1988 |Bryndís Valsdóttir |12 |- |1989 |Guðrún Sæmundsdóttir |12 |- |1999 |Ásgerður Hildur Ingibergsdóttir |20 |- |2005 |[[Margrét Lára Viðarsdóttir]] |23 |- |2006 |[[Margrét Lára Viðarsdóttir]] |34 |- |''2007'' |[[Margrét Lára Viðarsdóttir|''Margrét Lára Viðarsdóttir'']] |''38'' |- |2008 |[[Margrét Lára Viðarsdóttir]] |32 |- |2009 |[[Kristín Ýr Bjarnadóttir]] |23 |- |2010 |[[Kristín Ýr Bjarnadóttir]] |23 |- |2012 |[[Elín Metta Jensen]] |18 |- |2023 |Bryndís Arna Níelsdóttir |14+1 |} <br /><small>Tímabilið 2007 skoraði Margrét Lára Viðarsdóttir 38 mörk í aðeins 16 leikjum, eða 2,4 mörk að meðaltali í hverjum leik. Hvorki fyrr né síðar hefur leikmaður í efstu deild karla eða kvenna skorað fleiri mörk á sama tímabili.</small> <small>Tímabilið 2023 skoraði Bryndís Arna Níelsdóttir 14 mörk í fyrri hluta deildarinnar og eitt mark í efri hluta deildarinnar.</small> ==== Þjálfarar meistaraflokks kvenna í knattspyrnu ==== {{col-begin}} {{col-2}} *{{USSR}} [[Yuri Illichev]] (1977-78) *{{ISL}} [[Albert Guðmundsson]] (1977–82) *{{ISL}} [[Jóhann Larsson og Ingi Björn Albertsson]] (1983) *{{ISL}} [[Hafsteinn Tómasson]] (1984-85) *{{ISL}} [[Hörður Hilmarsson]] (1985) *{{ISL}} [[Róbert Jónsson]] (1986) *{{ISL}} [[Logi Ólafsson]] (1987–89) *{{ISL}} [[Sigurjón Elíasson]] (1990) *{{ISL}} [[Sigurbergur Sigsteinsson]] (1991-92) *{{ISL}} [[Hafsteinn Tómasson]] (1993) *{{ISL}} [[Helgi Þórðarson]] (1994) *{{ISL}} [[Ragnheiður Víkingsdóttir]] (1994-95) *{{ISL}} [[Helgi Þórðarson]] (1996–98) *{{ISL}} [[Ólafur Þór Guðbjörnsson]] (1998–00) {{col-2}} *{{ISL}} [[Ásgeir H. Pálsson]] (2000–01) *{{ISL}} [[Ragnheiður Víkingsdóttir]] (2001-02) *{{ISL}} [[Helena Ólafsdóttir]] (2002-03) *{{ISL}} [[Elísabet Gunnarsdóttir (knattspyrnuþjálfari)|Elísabet Gunnarsdóttir]] (2003-08) *{{ISL}} [[Freyr Alexandersson]] (2008-10) *{{ISL}} [[Gunnar Rafn Borgþórsson]] (2010-12) *{{ISL}} [[Helena Ólafsdóttir]] (2012-14) *{{ISL}} [[Þór Hinriksson]] (2014-15) *{{ISL}} [[Ólafur Tryggvi Brynjólfsson og Þór Hinriksson]] (2014-16) *{{ISL}} [[Úlfur Blandon]] (2016-17) *{{ISL}} [[Pétur Pétursson (f. 1959)|Pétur Pétursson]] (2017-24) *{{ISL}} [[Matthías Guðmundsson og Kristján Guðmundsson]] (2025) *{{ISL}} [[Matthías Guðmundsson]] (2025-?){{Col-end}} == Handknattleikur == === Karlar === ==== Á Íslandi ==== Handknattleiksdeild Vals á sér langa sögu innan handboltans á Íslandi, félagið hefur skipað sér með þeim sigursælustu í íþróttinni hérlendis og er hefur ekkert lið unnið Íslandsmótið né bikarkeppnina í handbolta jafn oft og Valur karlamegin, Karlalið Vals tók þátt í fyrsta Íslandsmótinu í handbolta, tímabilið [[Handknattleiksárið 1939-40|1939-40]] og stóð uppi sem sigurvegari, eftir að hafa unnið alla leiki sína í riðlinum. Þegar hefðbundnu deildafyrirkomulagi var komið á tímabilið [[Handknattleiksárið 1947-48|1947-1948]] voru Valsarar vitaskuld með og gott betur en allar götur síðan hefur Valur átt lið í efstu deild karla í handknattleik. Með Val hafa margir fræknir handknattleiksmenn leikið, ber þar helst að nefna silfurverðlaunahafa Íslands á [[Sumarólympíuleikarnir 2008|Ólympíuleikunum í Peking]] árið 2008, þá [[Snorri Steinn Guðjónsson|Snorra Stein Guðjónsson]] og [[Ólafur Indriði Stefánsson|Ólaf Stefánsson]]. Að auki má nefna [[Guðmundur Hrafnkelsson|Guðmund Hrafnkelsson]], [[Valdimar Grímsson]], [[Roland Valur Eradze|Roland Val Eradze]] og [[Dagur Sigurðsson|Dag Sigurðsson]]. Núverandi þjálfari liðsins er Ágúst Þór Jóhannsson og honum til aðstoðar er Róbert Gunnarsson. Jóhann Ingi Guðmundsson er markmannsþjálfari liðsins og Aron Óskar Þorleifsson sjúkraþjálfari. ==== Í Evrópukeppnum ==== Í byrjun áttunda áratugar síðasta aldar varð til hin svokallaða „mulningsvél“ en höfundur hennar er talinn vera Reynir Ólafsson sem tók við þjálfun karlaliðs Vals árið 1970. Hann mun strax hafist handa við að bæta varnarleik liðsins sem þótti ekki góður. Reyni tókst vel að gera þær lagfæringar sem þurfti og fljótlega þótti Valsvörnin óárennileg og fékk fyrir vikið fyrrgreint viðurnefni. „Mulningsvélin“ náði þó ekki að skila Íslandsbikarnum heim á Hlíðarenda fyrr en 1973 en það ár varð kvennalið Vals einnig Íslandsmeistari og því um stórt ár að ræða hjá handknattleiksfólki Vals. „Mulningsvélin“ varð síðan Íslandsmeistari þrjú ár í röð 1977, 1978 og 1979, þótt nokkuð hafi verið farið að kvarnast úr hópnum undir það síðasta. Stærsta afrek „Mulningsvélarinnar“ var án efa að komst í úrslit í Evrópukeppni meistaraliða árið 1980. Frækilegir sigrar unnust á leiðinni í úrslit, m.a. voru spænsku meistararnir í Atlético Madrid lagðir að velli í undanúrslitum. Eftir þriggja marka tap ytra í fyrri leiknum, 24:21, vann Valur heimaleikinn sem fram fór í Laugardalshöll snemma árs 1980, 18:15, í einum eftirminnilegasta handboltaleik sem þar hefur farið fram. Stefán Gunnarsson skoraði 18. og síðasta markið og Ólafur Benediktsson fór á kostum í markinu og átti ekki hvað sístan þátt í að Valsliðið náði að tryggja sér þriggja marka sigur sem nægði til að komast í úrslit. Þegar kom að úrslitaleiknum við þýska liðið Grosswallstadt ákvað Valur að selja heimaleikjaréttinn af fjárhagsástæðum. Úrslitaleikurinn var háður í Ólympíuhöllinni í München og tapaðist, 21:12. Valsmenn komust nærri því að leika afrek sitt eftir tímabilið 2016-17 og komast í úrslitaleik í Evrópukeppni, en þá duttu þeir út í undanúrslitum áskorendabikars Evrópu í handknattleik. Árið 2024 sigruðu Valsmenn Evrópubikarkeppni í handknattleik og urðu þar með fyrsta íslenska liðið í boltaíþrótt til þess að sigra Evrópukeppni.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242575099d/upp-gjorid-olympiacos-valur-31-27-4-5-vals-menn-evropu-bikar-meistarar-eftir-sigur-i-vita-keppni|title=Upp­gjörið: Olympiacos-Valur 31-27 [4-5] {{!}} Vals­menn Evrópu­bikar­meistarar eftir sigur í víta­keppni - Vísir|last=Eggertsson|first=Andri Már|date=2024-05-25|website=visir.is|language=is|access-date=2026-04-29}}</ref> {| class="wikitable" |+Árangur Karlaliðs Vals í Evrópukeppnum ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | Úrslit |- |[[Handknattleiksárið 1973-74|1973-74]] |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Vfl Gummersbach |10-11 |8-16 |''18-27'' |- | rowspan="2" |1976-77 | rowspan="2" |Evrópukeppni Bikarhafa |32-liða úrslit |HC Red Boys Differdange |25-11 |29-12 |''54-23'' |- |16-liða úrslit |WKS Slask Wroclaw |20-22 |18-22 |''38-44'' |- | rowspan="2" |1977-78 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |32-liða úrslit |Kyndil |23-15 |30-16 |''53-31'' |- |16-liða úrslit |Honvéd Budapest |23-35 |25-22 |''48-57'' |- | rowspan="2" |1978-79 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |32-liða úrslit |IL Refstad |14-12 |14-16 |''28-28(ú)'' |- |16-liða úrslit |Dinamo Bucharest |19-25 |20-20 |''39-45'' |- | rowspan="4" |1979-80 | rowspan="4" |Evrópukeppni Meistaraliða |16-liða úrslit |Brentwood |32-19 |38-14 |''70-33'' |- |8-liða úrslit |IK Drott |18-19 |18-16 |''36-35'' |- |Undanúrslit |[[Atlético Madrid]] |18-15 |21-14 |'''36-32''' |- |Úrslit |Grosswallstadt | colspan="3" | ''12-21'' |- |1984-85 |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |Ystad |20-17 |19-23 |''39-40'' |- | rowspan="2" |1985-86 | rowspan="2" |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |Kolbotn |22-20 |18-20 |''40-40(ú)'' |- |16-liða úrslit |Lugi |16-22 |15-15 |''31-37'' |- |1986-87 |IHF-Bikarinn |1. Umferð |Urædd |14-16 |20-25 |''34-41'' |- | rowspan="3" |1988-89 | rowspan="3" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Kyndil |27-26 |24-17 |''51-43'' |- |16-liða úrslit |ZMC Amicitia Zurich |16-15 |25-22 |''41-38'' |- |8-liða úrslit |SC Magdeburg |22-16 |15-21 |''37-37(ú)'' |- | rowspan="2" |1989-90 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Kyndil |29-14 |26-27 |''55-41'' |- |16-liða úrslit |Rába ETO Györ |21-31 |23-29 |''44-60'' |- |1990-91 |Evrópukeppni Bikarhafa |1. Umferð |Sandefjord |22-20 |21-25 |''43-45'' |- | rowspan="3" |1991-92 | rowspan="3" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |IK Drott |27-24 |28-27 |''55-51'' |- |16-liða úrslit |Hapoel Rishon Lezion |25-20 |27-28 |''52-48'' |- |8-liða úrslit |FC Barcelona |19-23 |15-27 |''34-50'' |- | rowspan="3" |1992-93 | rowspan="3" |Evrópukeppni Bikarhafa |1. Umferð |Stavanger |24-22 |34-25 |''58-47'' |- |16-liða úrslit |Klaipeda |28-24 |21-22 |''49-46'' |- |8-liða úrslit |TUSSEM Essen |27-25 |14-23 |''41-48'' |- | rowspan="2" |1993-94 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Tatra Koprivnice |22-18 |23-23 |''45-41'' |- |16-liða úrslit |HK Sandefjord |25-22 |21-24 |''46-46(ú)'' |- |1994-95 |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Kolding |22-26 |27-27 |''49-53'' |- | rowspan="2" |1995-96 | rowspan="2" |Evrópukeppni Meistaraliða |32-liða úrslit |CSKA Moskva |23-23 |21-20 |''44-43'' |- |16-liða úrslit |ABC Braga |25-23 |25-29 |''50-52'' |- |1996-97 |Evrópukeppni Meistaraliða |1. Umferð |Shakhtar Donetsk |20-19 |16-27 |''36-46'' |- |2004-05 |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |Grasshopper Zurich |28-28 |21-23 |''49-51'' |- | rowspan="3" |2005-06 | rowspan="3" |Evrópukeppni Félagsliða |1. Umferð |HC Tbilisi |51-15 |47-13 |''98-28'' |- |2. Umferð |Sjunda |28-31 |33-27 |'''61-58''' |- |3. Umferð |Skövde |24-22 |28-35 |'''52-57''' |- | rowspan="7" |2007-08 | rowspan="7" |Meistaradeildin |Forkeppni |Viking Malt |28-19 |33-24 |'''61-43''' |- | rowspan="6" |Riðlakeppni |Celje Lasko | |24-34 | rowspan="6" |4. sæti í riðli |- |Vfl Gummersbach |24-33 | |- |MKB Veszprém | |28-41 |- |Celje Lasko |29-28 | |- |Vfl Gummersbach | |22-34 |- |MKB Veszprém |24-31 | |- | rowspan="4" |2016-17 | rowspan="4" |Áskorendabikar EHF |32-liða úrslit |Haslum Handballklubb |31–24<br /> |25–25<br /> |'''56-49''' |- |16-liða úrslit |RK Partizan 1949 |21–21<br /> |24–24<br /> |'''45-45''' |- |8-liða úrslit |RK Sloga Požega |30–27<br /> |29–26<br /> |'''59-53''' |- |Undanúrslit |AHC Potaissa Turda<br /> |30–22<br /> |23–32<br /> |'''53-54''' |- | rowspan="7" |2023-24 | rowspan="7" |Evrópubikarkeppni EHF |1. umferð |Granytas Karis |27–24<br /> |33–28<br /> |'''60-52''' |- |2. umferð |Pölva Serviti |32–29<br /> |39–28<br /> |'''71-57''' |- |3. umferð |HC Motor Zaporizhzhia |35–31<br /> |33–28<br /> |'''68-59''' |- |16-liða úrslit |HC Metaloplastika Elixir Šabac<br /> |27–26<br /> |30–28<br /> |'''57-54''' |- |8-liða úrslit |CSA Steaua Bucuresti<br /> |36–30<br /> |36–35<br /> |'''72-65''' |- |Undanúrslit |CS Minaur Baia Mare<br /> |30–24<br /> |36–28<br /> |'''66-52''' |- |Úrslit |Olympiacos<br /> |30–26<br /> |27–31<br /> |'''57-57 (5-4 e. vítakastkeppni)''' |} ====Núverandi leikmenn meistaraflokks karla í handknattleik==== :''Tímabilið 2025-2026.'' {{Col-begin}} {{Col-2}} ;Markverðir *1 [[Björgvin Páll Gústafsson]] *12 [[Jens Sigurðarson]] *31 [[Arnar Þór Fylkisson]] ;Hornamenn *10 [[Daníel Montoro]] *11 [[Daníel Örn Guðmundsson]] *22 [[Dagur Ármannsson]] *25 [[Allan Nordberg]] *88 [[Andri Finnsson]] ;Línumenn *2 [[Þorgils Jón Svölu-Baldursson]] *40 [[Þorvaldur Örn Þorvaldsson]] *17 [[Logi Finnsson]] {{Col-2}} ;Skyttur *5 [[Agnar Smári Jónsson]] *14 [[Bjarki Snorrason]] *14 [[Arnór Snær Óskarsson]] *15 [[Róbert Aron Horstert]] *17 [[Bjarni í Selvindi]] *24 [[Magnús Óli Magnússon]] ;Miðjumenn *13 [[Dagur Árni Heimisson]] *23 [[Gunnar Róbertsson]] *19 [[Dagur Leó Fannarsson]] {{Col-end}} === Konur === ==== Á Íslandi ==== [[Mynd:BM Porriño - Valur, ida da final da Copa de Europa EHF feminina 2024-25 035.jpg|thumb|Lovísa Thompson í fyrri leik úrslita Evrópubikarsins í handknattleik kvenna gegn BM Porriño tímabilið 2024-25]] Árið 1947 voru kvennaflokkar Vals settir á legg og fljótlega eftir það hófust æfingar í handknattleik þeirra á meðal. Það var hinsvegar ekki fyrr en á sjöunda áratug 20. aldar sem félagið hrósaði fyrst sigri á Íslandsmótinu í handknattleik, nánar tiltekið 1962. Þá hófst sannkallað blómaskeið þar sem Valskonur urðu meistarar ellefu sinnum á þrettán árum, þar af sex ár í röð frá 1964 til og með 1969. Þjálfari liðsins á þessum árum var Þórarinn Eyþórsson og meðal leikmanna Vals á þessum árum var ein öflugasta handknattleikskona landsins, fyrr og síðar, [[Sigríður Sigurðardóttir]], fyrirliði íslenska landsliðsins sem varð Norðurlandameistari 1964. Sama ár var Sigríður kjörin [[íþróttamaður ársins]] af Samtökum íþróttafréttamanna, sú fyrsta úr röðum handknattleiksmanna og varð einnig fyrsta konan til að hreppa verðlaunin. Alls hefur kvennalið félagsins unnið Íslandsmótið 17 sinnum nú síðast tímabilið [[Handknattleiksárið 2018|2018-2019.]] Núverandi þjálfari liðsins er Anton Rúnarsson en honum til aðstoðar er Sigurgeir Jónsson. Björg Elín Guðmundsdóttir er liðsstjóri, Sólveig Lóa Höskuldsdóttir sjúkraþjálfari og Hlynur Morthens markmannsþjálfari liðsins. ==== Í Evrópukeppnum ==== Rétt eins og hjá karlaliði Vals í handknattleik er um auðugan garð að gresja þegar litið er á árangur handknattleikskvenna í Val m.t.t. Evrópukeppna, ber þar helst að nefna tímabilið 2005-06, en þá komust Valsstúlkur í undanúrslit Áskorendabikars EHF, eftir sigra gegn grísku og svissnesku liði. {| class="wikitable" ! style="background: red; color: white;" | Tímabil ! style="background: red; color: white;" | Keppni ! style="background: red; color: white;" | Umferð ! style="background: red; color: white;" | Mótherji ! style="background: red; color: white;" | Heima ! style="background: red; color: white;" | Úti ! style="background: red; color: white;" | Samanlagt |- | [[2004–05 Women's EHF Cup|2004–05]] | EHF-Bikarinn | style="text-align:center;"|Fyrsta umferð |[[Önnereds HK]] | style="text-align:center;"| 24–35 | style="text-align:center;"| 26–30 | style="text-align:center;"| '''50–65''' |- | rowspan="3" | [[2005–06 Women's EHF Challenge Cup|2005–06]] | rowspan="3" |Áskorendabikarinn | style="text-align:center;"|16-liða úrslit |[[HC Athinaikos Athens]] | style="text-align:center;"| 37–29 | style="text-align:center;"| 24–26 | style="text-align:center;"| '''61–55''' |- | style="text-align:center;"|8-liða úrslit |[[LC Brühl Handball]] | style="text-align:center;"| 25–21 | style="text-align:center;"| 32–27 | style="text-align:center;"| '''57–48''' |- | style="text-align:center;"|Undanúrslit |[[CSU Neptun Constanța|CSU Tomis Constanța]] | style="text-align:center;"| 35–28 | style="text-align:center;"| 25–37 | style="text-align:center;"| '''60–65''' |- | rowspan="3" | [[2007–08 Women's EHF Challenge Cup|2007–08]] | rowspan="3" |Áskorendabikarinn | style="text-align:center;"|Þriðja umferð |[[ŽORK Napredak Kruševac]] | style="text-align:center;"| 40–18 | style="text-align:center;"| 34–20 | style="text-align:center;"| '''74–38''' |- | style="text-align:center;"|16-liða úrslit |[[ŽRK Radnički Kragujevac|RK Lasta Radnički Petrol Beograd]] | style="text-align:center;"| 31–30 | style="text-align:center;"| 31–26 | style="text-align:center;"| '''62–56''' |- | style="text-align:center;"|8-liða úrslit |[[Mérignac Handball]] | style="text-align:center;"| 24–23 | style="text-align:center;"| 30–36 | style="text-align:center;"| '''54–58''' |- | rowspan="2" | [[2010–11 Women's EHF Cup|2010–11]] | rowspan="2" |EHF-Bikarinn | style="text-align:center;"|Fyrsta umferð |[[IUVENTA Michalovce]] | style="text-align:center;"| 26–21 | style="text-align:center;"| 30–30 | style="text-align:center;"| '''56–51''' |- | style="text-align:center;"|Önnur umferð |[[VfL Oldenburg (handball)|VfL Oldenburg]] | style="text-align:center;"| 28–26 | style="text-align:center;"| 25–36 | style="text-align:center;"| '''53–62''' |- | rowspan="2" | [[2012–13 Women's EHF Cup|2012–13]] | rowspan="2" |EHF-Bikarinn | style="text-align:center;"|Önnur umferð |[[CE Handbol Marítim|Valencia Aicequip]] | style="text-align:center;"| 37–25 | style="text-align:center;"| 27–22 | style="text-align:center;"| '''64–47''' |- | style="text-align:center;"|Þriðja umferð |[[HC Zalău]] | style="text-align:center;"| 24–23 | style="text-align:center;"| 21–22 | style="text-align:center;"| '''45–45''' |- | rowspan="2" | [[2018–19 Women's EHF Challenge Cup|2018–19]] | rowspan="2" | Áskorendabikarinn | style="text-align:center;"|Þriðja umferð |[[HV Quintus|Virto / Quintus]] | style="text-align:center;"| 20–21 | style="text-align:center;"| 20–24 | style="text-align:center;"| '''40–45''' |- |} ====Núverandi leikmenn meistaraflokks kvenna í handknattleik==== :''Tímabilið 2025-2026'' {{Col-begin}} {{Col-2}} ;Markverðir *1 [[Oddný Mínervudóttir]] *12 [[Hafdís Renötudóttir]] *16 [[Elísabet Millý Elíasardóttir]] ;Hornamenn *18 [[Eva Steinsen Jónsdóttir]] *8 [[Guðrún Ásta Magnúsdóttir]] *5 [[Ásthildur Þórhallsdóttir]] *23 [[Sara Lind Fróðadóttir]] *9 [[Lilja Ágústsdóttir]] *10 [[Þórey Anna Ásgeirsdóttir]] *19 [[Auður Ester Gestsdóttir]] ;Línumenn *6 [[Hildur Björnsdóttir]] *11 [[Ágústa Rún Jónasdóttir]] *14 [[Elísa Elíasdóttir]] *7 [[Sigrún Erla Þórarinsdóttir]] {{Col-2}} ;Skyttur *15 [[Guðrún Hekla Traustadóttir]] *24 [[Mariam Eradze]] *25 [[Thea Imani Sturludóttir]] *35 [[Lovísa Thompson]] *21 [[Ásrún Inga Arnarsdóttir]] ;Miðjumenn *13 [[Arna Karitas Eiríksdóttir]] *13 [[Ásdís Þóra Ágústsdóttir]] *4 [[Laufey Helga Óskarsdóttir]] {{Col-end}} <div class="references-small">4. maí 2026 tilkynnti handknattleiksdeild Vals að Thea Imani Sturludóttir hefði samið við rúmenska félagið Craiova og mun hún ganga til liðsins að tímabilinu 2026 loknu.</div> == Körfuknattleikur == === Karlar === Körfuknattleiksdeild Vals má rekja aftur til ársins 1970 þegar K.F.R. sameinaðist Val. Tíu árum eftir sameininguna komu fyrstu stóru titlarnir í hús þegar Valur vann Íslandsmótið í Körfuknattleik árið 1980. Valsmenn tryggðu sér Íslandsmeistaratitilinn 1979-1980 með sigri á KR 17. mars 1980. Bandaríkjamaðurinn [[Tim Dwyer]] stýrði liðinu til sigurs en hann var þá spilandi þjálfari. Tim Dwyer var jafnframt valinn besti erlendi leikmaðurinn þetta tímabil.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1511653|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-29}}</ref> Á næstu þremur árum bættust þrír titlar í safnið. Bikarmeistaratitlar árin 1981 og 1983 og Íslandsmeistaratitill 1983. ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks karla í körfuknattleik ==== {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" style="background: red; color: white;" | Leikmannahópur Vals í körfuknattleik karla |- ! style="background: white; color: black;" | Leikmenn ! style="background: white; color: black;" | Þjálfarar |- | {| class="wikitable sortable" !Staða !<abbr>Nr.</abbr> ! !Nafn !Hæð !Fæðingardagur |- |Framherji |13 |{{ISL}} |[[Kristófer Acox]] |197 cm |13-10-1993 |- |Bakvörður |1 |{{ISL}} |Símon Tómasson |183 cm |29-04-2003 |- |Bakvörður |4 |{{ISL}} |Jóhannes Ómarsson |196 cm |06-05-2005 |- |Bakvörður |4 |{{ISL}} |Ástþór Atli Svalason |190 cm |01-03-2002 |- |Bakvörður |6 |{{ISL}} |Benedikt Blöndal |188 cm |05-10-1993 |- |Bakvörður |10 |{{ISL}} |Kári Jónsson |192 cm |27-08-1997 |- |Bakvörður |14 |{{ISL}} |Egill Jón Agnarsson |190 cm |01-01-2002 |- |Bakvörður |20 |{{ISL}} |Björgvin Hugi Ragnarsson |190 cm |10-03-2005 |- |Bakvörður |23 |{{ISL}} |Óðinn Þórðarson |190 cm |03-02-2005 |- |Bakvörður |24 |{{ISL}} |Hrannar Davíð Svalason | | |- |Bakvörður |26 |{{ISL}} |Finnur Tómasson |182 cm |10-05-2005 |- |Bakvörður |27 |{{ISL}} |Tómas Davíð Thomasson |180 cm |03-10-2005 |- |Bakvörður |28 |{{ISL}} |Jóhannes Reykdal Einarsson | | |- |Bakvörður |41 |{{ISL}} |Karl Kristján Sigurðarson |192 cm |18-05-2005 |- |Framherji |11 |{{ISL}} |Bóas Jakobsson |200 cm |04-12-2000 |- |Framherji |12 |{{ISL}} |Sveinn Búi Birgisson |203 cm |22-05-2002 |- |Bakvörður | |{{ISL}} |Sófus Máni Bender |192 cm |26-04-2003 |- |Bakvörður |20 |{{ISL}} |Ólafur Heiðar Jónsson | |01-01-2001 |- |Framherji |3 |{{ISL}} |Hjálmar Stefánsson |200 cm |05-01-1996 |- |Bakvörður |7 |{{ISL}} |Frank Aron Booker |192 cm |07-07-1994 |- |Bakvörður |9 |{{ISL}} |Orri Már Svavarsson |198 cm |20-06-2005 |- |Miðherji |24 |{{USA}} |Antonio Keyshawn Woods |191 cm |28-01-1996 |- |Bakvörður |11 |{{ISL}} |Veigar Örn Svavarsson |195 cm |20-06-2005 |- |Framherji |5 |{{SRB}} |Lazar Nikolic |203 cm |23-06-1999 |- |Bakvörður |77 |{{CRO}} |Igor Maric |195 cm |23-07-1985 |- |Miðherji |21 |{{UK}} |Callum Reese Lawson |198 cm |27-02-1996 |} | ; Aðalþjálfari * [[Finnur Freyr Stefánsson]] ; ;Aðrir starfsmenn * Jamil Abiad, aðstoðarþjálfari * Kristófer Acox, aðstoðarþjálfari * Bjartmar Birnir, sjúkraþjálfari ---- Tímabilið 2025-26 |} === Konur === Fyrsti Íslandsmeistaratitill kvenna í körfuknattleik vannst í apríl 2019 en liðið varð einnig bikarmeistari sama ár.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19047/2019/04/28/valur-islandsmeistari-kvenna-i-korfubolta-2019.aspx|title=Valur Íslandsmeistari kvenna í körfubolta 2019|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-29}}</ref> Annar Íslandsmeistaratitill félagsins í körfuknattleik kvenna bættist í safnið árið 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/2021/06/02/valur-er-islandsmeistari-i-korfubolta-2021|title=Valur er Íslandsmeistari í körfubolta 2021|date=2021-06-02|website=RÚV|language=is|access-date=2021-06-06}}</ref> ==== Núverandi leikmenn meistaraflokks kvenna í körfuknattleik ==== {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" style="background: red; color: white;" |Leikmannahópur Vals í körfuknattleik kvenna |- ! style="background: white; color: black;" | Leikmenn ! style="background: white; color: black;" | Þjálfarar |- | {| class="wikitable sortable" !Staða !<abbr>Nr.</abbr> ! !Nafn !Hæð !Fæðingardagur |- |Framherji |4 |{{ISL}} |Guðbjörg Sverrisdóttir |180 cm |10-10-1992 |- |Bakvörður |6 |{{ISL}} |Þóranna Kika Hodge-Carr |170 cm |18-07-1999 |- |Framherji |8 |{{ITA}} |Alyssa Marie Cerino |183 cm |16-05-1997 |- |Bakvörður |9 |{{ISL}} |Ásdís Elva Jónsdóttir |166 cm |29-05-2007 |- |Bakvörður |9 |{{ISL}} |Dagbjört Dögg Karlsdóttir |169 cm |26-06-1999 |- |Bakvörður |11 |{{ISL}} |Ísey Ísis Guttorsmdóttir Frost |186 cm |09-12-2009 |- |Bakvörður |12 |{{ISL}} |Elísabet Thelma Róbertsdóttir |172 cm |31-05-2002 |- |Bakvörður |13 |{{ISL}} |Sara Líf Boama |172 cm |18-08-2005 |- |Bakvörður |14 |{{ISL}} |Fatima Rós Joof |167 cm |05-08-2008 |- |Miðherji |15 |{{ISL}} |Ásta Júlía Grímsdóttir |183 cm |22-02-2001 |- |Bakvörður |18 |{{ISL}} |Berta María Þorkelsdóttir |180 cm |03-06-2008 |- |Bakvörður |20 |{{USA}} |Reshawna Rosie Stone |170 cm |30-08-2000 |- |Bakvörður |24 |{{ISL}} |Hanna Gróa Halldórsdóttir |172 cm |02-07-2007 |- |Bakvörður |43 |{{ISL}} |Margrét Ósk Einarsdóttir |173 cm |21-10-1996 |- | |} | ; Aðalþjálfari * Jamil Abiad ; ; Aðstoðarþjálfari * Margrét Ósk Einarsdóttir ---- Tímabilið 2025-26 |} === Þekktir leikmenn === [[Pétur Guðmundsson]] er sennilega þekktasti körfuknattleiksmaðurinn sem Valur hefur alið af sér, en Pétur lék um árabil í NBA deildinni.<ref>{{Cite web|url=https://www.isi.is/um-isi/heidursholl-isi/petur-karl-gudmundsson/|title=Pétur Karl Guðmundsson|website=www.isi.is|access-date=2021-01-19}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Sem dæmi um aðra þekkta leikmenn sem hafa leikið með Val eða leika með Val má nefna [[Helena Sverrisdóttir|Helenu Sverrisdóttur]], [[Jón Arnór Stefánsson]], [[Pavel Ermolinskij|Pavel Ermolinskij,]] [[Kristófer Acox]], Kára Jónsson og Hjálmar Stefánsson.<br /> == Íþróttamaður Vals == Eftirtaldir aðilar hafa hlotið þann heiður að vera valdir íþróttamenn Vals: {{col-begin}} {{col-2}} * 1992 - [[Valdimar Grímsson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998191|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1993 - [[Guðmundur Hrafnkelsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/123059/|title=ÍÞRÓTTIR Íþróttamaður Vals árið 1993 uðmundur Hrafnkelsson markmaður Vals og|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1994 - [[Dagur Sigurðsson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998277|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1995 - Guðrún Sæmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998339|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1996 - Jón Kristjánsson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998393|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1997 - Ragnar Þór Jónsson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998425|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1998 - Guðmundur Hrafnkelsson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998473|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 1999 - Ásgerður Hildur Ingibergsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998561|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2000 - Kristinn Lárusson<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998698|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2001 - Rósa Júlía Steinþórsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998735|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2002 - [[Sigurbjörn Hreiðarsson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998831|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2003 - Íris Andrésdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998067|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2004 - Berglind Íris Hansdóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4999335|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2005 - [[Bjarni Ólafur Eiríksson]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998889|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2006 - [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998989|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2007 - [[Margrét Lára Viðarsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4997957|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2008 - [[Katrín Jónsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fotbolti.net/%7Ccat:%27/fullStory.php?id=70719%27|title=Katrín Jónsdóttir er íþróttamaður Vals 2008|website=www.fotbolti.net|language=is|access-date=2021-01-19}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{col-2}} * 2009 - [[Dóra María Lárusdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2009/12/31/dora_maria_ithrottamadur_vals_2009/|title=Dóra María íþróttamaður Vals 2009|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2010 - Hrafnhildur Skúladóttir<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6477548|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2011 - Anna Úrsúla Guðmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2011/12/31/anna_ursula_ithrottamadur_vals_2011/|title=Anna Úrsúla íþróttamaður Vals 2011|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2012 - Guðný Jenný Ásmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/gudny-jenny-ithrottamadur-vals-2012|title=Guðný Jenný íþróttamaður Vals 2012|date=2012-12-31|website=RÚV|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/2322/2012/12/31/gudny-jenny-asmundsdottir-ithrottamadur-vals-2012.aspx|title=Guðný Jenný Ásmundsdóttir íþróttamaður Vals 2012|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2013 - [[Haukur Páll Sigurðsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/4080/2013/12/31/haukur-pall-sigurdsson-er-ithrottamadur-vals-2013.aspx|title=Haukur Páll Sigurðsson er Íþróttamaður Vals 2013|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/efstadeild/2013/12/31/haukur_pall_ithrottamadur_vals_2013/|title=Haukur Páll íþróttamaður Vals 2013|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2014 - Kristín Guðmundsdóttir<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2014/12/31/kristin_ithrottamadur_vals/|title=Kristín íþróttamaður Vals|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/9517/2014/12/31/kristin-gudmundsdottir-er-ithrottamadur-vals-2014.aspx|title=Kristín Guðmundsdóttir er íþróttamaður Vals 2014|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2015 - [[Bjarni Ólafur Eiríksson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/fotbolti/2015/12/31/bjarni_olafur_ithrottamadur_vals/|title=Bjarni Ólafur íþróttamaður Vals|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2016 - [[Bjarni Ólafur Eiríksson]]*<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/16969/2016/12/31/bjarni-olafur-eiriksson-ithrottamadur-vals-arid-2016.aspx|title=Bjarni Ólafur Eiríksson íþróttamaður Vals árið 2016|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/efstadeild/2016/12/31/bjarni_ithrottamadur_vals_i_thridja_sinn/|title=Bjarni íþróttamaður Vals í þriðja sinn|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2017 - Orri Freyr Gíslason<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/17836/2018/01/03/orri-freyr-gislason-ithrottamadur-vals-2017.aspx|title=Orri Freyr Gíslason íþróttamaður Vals 2017|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/fyrirlidi-vals-haettir|title=Fyrirliði Vals hættir|date=2019-05-13|website=RÚV|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2018 - [[Birkir Már Sævarsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/18796/2019/01/01/birkir-mar-saevarsson-ithrottamadur-vals-2018.aspx|title=Birkir Már Sævarsson íþróttamaður Vals 2018|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fotbolti.net/news/31-12-2018/birkir-mar-ithrottamadur-arsins-hja-val|title=Birkir Már íþróttamaður ársins hjá Val|website=www.fotbolti.net|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2019 - [[Helena Sverrisdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/korfubolti/2019/12/31/helena_ithrottamadur_arsins_hja_val/|title=Helena íþróttamaður ársins hjá Val|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19577/2020/01/01/helena-sverrisdottir-er-ithrottamadur-vals-2019.aspx|title=Helena Sverrisdóttir er íþróttamaður Vals 2019|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> *2020 - Anton Rúnarsson<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2020/12/31/anton_ithrottamadur_vals_2020/|title=Anton íþróttamaður Vals 2020|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/20117/2020/12/31/anton-runarsson-ithrottamadur-vals-2020.aspx|title=Anton Rúnarsson íþróttamaður Vals 2020|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> * 2021 - Alexander Örn Júlíusson<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/20817/2021/12/31/alexander-orn-juliusson-er-ithrottamadur-vals-2021.aspx/|title=Alexander Örn Júlíusson er íþróttamaður Vals 2021|website=www.valur.is|language=is|access-date=2022-01-13}}</ref> * 2022 - [[Pavel Ermolinskij]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/21466/2022/12/31/pavel-ermolinski-er-ithrottamadur-vals-2022.aspx|title=Pavel Ermolinski er íþróttamaður Vals 2022|website=www.valur.is|language=is|access-date=2023-01-06}}</ref> * 2023 - [[Arna Sif Ásgrímsdóttir]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/22169/2023/12/31/arna-sif-asgrimsdottir-er-ithrottamadur-vals-2023.aspx|title= Arna Sif Ásgrímsdóttir er íþróttamaður Vals 2023|website=www.valur.is|language=is|access-date=2024-09-03}}</ref> * 2024 - [[Benedikt Gunnar Óskarsson]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/22535/2025/01/08/benedikt-gunnar-er-ithrottamadur-vals-2024.aspx|title= Benedikt Gunnar er Íþróttamaður Vals 2024|website=www.valur.is|language=is|access-date=2025-19-03}}</ref> * 2025 - [[Patrick Pedersen]]<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/23011/2026/01/02/patrick-pedersen-er-ithrottamadur-vals-2025.aspx|title= Patrick Pedersen er Íþróttamaður Vals 2025|website=www.valur.is|language=is|access-date=2026-02-01}}</ref>{{col-end}}<nowiki>*</nowiki>- Knattspyrnumaðurinn Bjarni Ólafur Eiríksson hefur oftast allra verið kjörinn Íþróttamaður Vals, þrisvar talsins. == Formenn Vals == Eftirtaldir aðilar hafa gengt formennsku Knattspyrnufélagsins Vals:<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4997814?iabr=on#page/n6/mode/2up/search/Loftur%20Gu%C3%B0mundsson%201911-1914%20%C3%81rni%20B.%20Bj%C3%B6rnsson,%20J%C3%B3n%20Gu%C3%B0mundsson|title=Valsblaðið - 1. Tölublað (01.05.1991) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998211|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4998721|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-02-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4999095|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6477954|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2016470452d|title=Þorgrímur kjörinn formaður Vals - Vísir|website=visir.is|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19248/2019/05/30/adalfundur-vals-breytingar-a-stjornum-felagsins.aspx|title=Aðalfundur Vals - Breytingar á stjórnum félagsins|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-19}}</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Formenn Vals ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn ! style="background: red; color: white;" | Ár ! style="background: red; color: white;" | Nafn |- |1911-14 |[[Loftur Guðmundsson]] |1933-34 |Ólafur Sigurðsson |1952-57 |Gunnar Vagnsson |2002-09 |[[Grímur Sæmundsen]] |- |1914-16 |Árni B. Björnsson |1934-38 |Frímann Helgason |1957-62 |Sveinn Zoega |2009-14 |Hörður Gunnarsson |- |1916-18 |Jón Guðmundsson |1938-39 |Ólafur Sigurðsson |1962-67 |Páll Guðnason |2014-15 |[[Björn Zoëga|Björn Zoega]] |- |1918-20 |Magnús Guðbrandsson |1939-41 |Sveinn Zoega |1967-70 |Ægir Ferdinandsson |2015-18 |[[Þorgrímur Þráinsson]] |- |1920-22 |Guðbjörn Guðmundsson |1941-43 |Frímann Helgason |1970-75 |Þórður Þorkelsson |2018-21 |Árni Pétur Jónsson |- |1922-23 |Guðmundur Kr. Guðmundsson |1943-44 |Sveinn Zoega |1975-77 |Ægir Ferdinandsson |2021-23 |Lárus Sigurðsson |- |1923-28 |Axel Gunnarsson |1944-46 |Þorkell Ingvarsson |1977-81 |Bergur Guðnason |2023-25 |Hörður Gunnarsson |- |1928-31 |Jón Sigurðsson |1946-47 |Sigurður Ólafsson |1981-87 |Pétur Sveinbjarnarson |2025-26 |[[Hafrún Kristjánsdóttir]] |- |1931-32 |Jón Eiríksson |1947-50 |Úlfar Þórðarson |1987-94 |Jón Gunnar Zoega |2026- |[[Arnar Þór Sævarsson]] |- |1932-33 |Pétur Kristinsson |1950-52 |Jóhann Eyjólfsson |1994-02 |Reynir Vignir | colspan="2" | |} == Valsblaðið == Valsblaðið, félagsblað Knattspyrnufélagsins Vals, kom fyrst út í janúar 1939 en ritstjóri þess og ábyrgðarmaður var Sigurður Ólafsson.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/19574/2019/12/31/valsbladid-2019.aspx|title=Valsblaðið 2019|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref> Í 1. tölublaði Valsblaðsins sagði m.a. svo um útgáfuna: <blockquote>„Það hefir oft verið um það rætt innan Vals, að nauðsyn bæri til þess, að félagið gæfi út blað, sem út kæmi nokkurn veginn reglulega. Núverandi stjórn hefir hafist handa um þetta mál, og kemur 1. tölublaðið út hér með. Fyrirkomulag blaðsins er enn ekki fyllilega ákveðið, en ætlunin er, að það komi fyrst um sinn út 4-6 sinnum á ári og sé minst 8 síður hvert blað. Blaðinu er ætlað að birta greinar og fréttir frá félagsstarfseminni, og ýmsum áhugamálum íþróttamanna. Það verður kostað kapps um að hafa blaðið sem allra fjölbreyttast, fróðlegast og skemmtilegast, svo að allir, sem það lesa, hafi bæði gagn og gaman af. [...] Væntanlega á Valsblaðið eftir að vinna félaginu ómetanlegt gagn með því að knýta meðlimina fastari böndum við félagið og vekja þá til starfa, ekki aðeins þá, er iðka knattspyrnu, heldur og þá, er fyrir aldurs sakir eða annara [sic] orsaka eru hættir því.“<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/4658005|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref></blockquote>Árið 2019 fagnaði Valsblaðið 80 ára útgáfuafmæli.<ref name=":1" /> Útgáfa blaðsins var stopul eftir 1940 en blaðið var endurvakið af krafti frá 1958 og hefur komið út árlega frá árinu 1983. Núverandi ritstjóri blaðsins er Guðni Olgeirsson en hann tók við ritstjórn blaðsins af [[Þorgrímur Þráinsson|Þorgrími Þráinssyni]] árið 2003.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/01/29/valsbladid_sameinar/|title=Valsblaðið sameinar|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-01-26}}</ref> == Valskórinn == Valskórinn var stofnaður haustið 1993. Tildrögin að stofnun Valskórsins má rekja til vígslu Friðrikskapellunnar að Hlíðarenda. Dýri Guðmundsson, knattspyrnumaður og gítarleikari fékk í kjölfarið þá hugmynd að stofna kór til að æfa og syngja í kapellunni. Hann bar hugmyndina undir félagsmálaráð Vals þar sem hann var formaður og fékk hún góðar undirtektir. Gylfi Gunnarsson, tónlistarkennari og liðsmaður Þokkabótar var fyrsti kórstjóri kórsins og þá tók Stefán Halldórsson að sér formennsku í kórnum í upphafi. Kórinn heldur vortónleika á eða nálægt afmælisdegi Vals 11. maí ár hvert og í desember eru haldnir jólatónleikar auk þess sem kórinn syngur með Fóstbræðrum á aðventukvöldi og við útnefningnu íþróttamanns Vals á gamlársdag. Gylfi Gunnarsson stjórnaði kórnum fyrstu sex árin til vors 1999 en þá tók Guðjón Steinar Þorláksson tónlistarkennari við og stjórnaði kórnum til 2004, en frá þeim tíma hefur Bára Grímsdóttir tónskald stýrt kórnum. Kórinn er blandaður kór opinn öllum og æfir vikulega í Friðrikskapellu. Ýmsir þekktir gestasöngvarar hafa sungið með kórnum en þar má t.a.m. nefna Ara Jónsson, Rangar Bjarnason, Egil Ólafsson, Stefán Hilmarsson, Guðrúnu Gunnarsdóttur og Kristján Jóhannsson.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6477846?iabr=on#page/n15/mode/2up/search/Valsk%C3%B3rinn|title=Valsblaðið - 65. árgangur 2013 (01.05.2013) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2024-03-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/7124223?iabr=on#page/n39/mode/2up/search/Valsk%C3%B3rinn|title=Morgunblaðið - 107. tölublað (08.05.2019) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2024-03-25}}</ref> == Fjósið == Fjósið er félagsheimili Knattspyrnufélagsins Vals. Þegar Valur samdi um kaup á jörðinni Hlíðarenda þann 10. maí 1939 fylgdu þrjár byggingar með í kaupum en mestu munaði þar um fjósið, sem upphaflega var byggt árið 1916 og notað var sem búningsklefi, og hlöðuna, sem fékk hlutverk félagsheimilis og skrifstofu félagsins. Árið 1948 vígði Séra Friðrik Friðriksson fjósið formlega sem félagsheimili. Næstu fjörutíu árin þjónaði þessi húsakostur félaginu og fjölmargir hópar íþróttafólks utan af landi nutu gestrisni Valsmanna þegar þeir fengu inni til gistingar. Undir það síðasta var viðhaldi húsana mjög ábótavant og notkunin var nánast engin. Í árslok 2016 var skipuð nefnd til að halda utan um endurreisn fjóssins. Nefndin fékk Björn G. Björnsson leikmyndahönnuð í lið með sér, í tengslum við uppsetningu sögusýningar, sem búið er að setja upp í Fjósinu. 25. maí 2018, þegar 150 ár voru liðin frá fæðingu séra Friðriks Friðrikssonar var Fjósið formlega opnað.<ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/18289/2018/05/23/formleg-opnun-fjossins-%E2%80%93-knattspyrnufelagid-valur.aspx|title=Formleg opnun Fjóssins – Knattspyrnufélagið Valur|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-06-21}}</ref> Fjósið gegnir hlutverki klúbbhúss og félagsheimilis þar sem yngri flokkar, foreldrar og lið í öllum deildum Vals halda fundi. Stuðningsmenn Vals koma reglulega saman í Fjósinu fyrir heimaleiki Vals en þar er gjarnan boðið upp á léttar veitingar. Leikmenn meistaraflokka félagsins og mótherjar fara einnig reglulega í mat í Fjósinu eftir leiki. Fjósið er að auki leigt út fyrir hvers kyns mannfagnaði eins og afmæli, fermingarveislur, erfidrykkjur, árshátíðir og jólahlaðborð auk þess sem Fjósið er leigt út sem fundaraðstaða fyrir fyrirtæki og rúmar allt frá 10-100 manns í fundaruppsetningu. Salurinn tekur við um 20-80 manns í sitjandi veislur og um 50-180 manns í standandi veislur. Þá er einnig unnt að horfa á útsendingar frá ýmsum knattspyrnuleikjum og öðrum íþróttaviðburðum í beinni útsendingu í Fjósinu. Gunnar Kristjánsson er núverandi Fjósameistari og veitingastjóri.<ref>{{Cite web|url=https://www.frettabladid.is/lifid/felagsheimili-med-sogu-og-sal/|title=Félagsheimili með sögu og sál|website=www.frettabladid.is|language=is|access-date=2021-06-21}}</ref> == Lolli í Val == Ellert Sölvason, fæddur 17. desember 1917 - dáinn 8. mars 2002, eða Lolli í Val eins og hann var ávallt kallaður var einn þeirra manna sem mjög komu við sögu Vals á velgengistímum félagsins 1935-1946. Í Valsblaðinu 1967 var fjallað um Lolla í Val í tilefni af 50 ára afmæli Lolla í Val: <blockquote>Lolli var um margt mjög sérstæður knattspyrnumaður, og vafasamt er að Ísland hafi eignazt betri vinstri útherja en hann var. Honum var knattspyrnan í blóð borin, hún var honum meðfædd listgrein. Tilfinning hans fyrir knetti var ótrúlega næm, og við það bættist að hann stundaði æfingar sínar af miklum áhuga og elju. Hann náði því mjög langt sem knattspyrnumaður. Mýkt hans og fimi var við brugðið, og þurfti hann raunar mjög á því að halda. Hann var heldur lítill vexti, og "léttbyggður," og varð mörgum bakverðinum það á þegar þeir áttu í höggi við Lolla að láta þyngdarmismun ráða, þegar getan til að stöðva hann eftir öðrum leiðum dugði ekki. [...] Lolli var góður félagi, og samherji, svolítið viðkvæmur og ör í lund, en hjartgagæzkan og góðvildin skein allstaðar í gegn. Fyrir þetta eignaðist hann marga vini, sem svo síðar hafa oft staðið með honum þegar í móti hefur blásið.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4658911?iabr=on#page/n30/mode/2up/search/Lolli|titill=Ellert Sölvason, fimmtugur|höfundur=Frímann Helgason|útgefandi=Valsblaðið|ár=1967|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> </blockquote>Í minningagrein sem [[Þorgrímur Þráinsson]] ritaði um Lolla í Val í Valsblaðinu sagði meðal annars svo um Lolla í Val: <blockquote>Í brjósti Lolla sló Valshjarta, risastórt og hlýtt Valshjarta. Þótt Lolli hafi átt því láni að fagna að verða margfaldur Íslandsmeistari og heilla knattspyrnuáhugamenn upp úr skónum með leikni sinni og hraða voru það vinirnir í Val, félagsskapurinn að Hlíðarenda og hin glæsilegu ungmenni sem voru honum efst í huga síðustu áratugina. Mér er sá dagur minnisstæður þegar ég ók Lolla heim að Hlíðarenda fyrir nokkrum árum. Hann var þögull og eftirvæntingarfullur enda hafði hann ekki komið niður á Valsvöll um tveggja ára skeið sökum lasleika. Þegar við renndum fram hjá Friðrikskapellu trítluðu nokkrir brosmildir Valsstrákar yfir veginn og spörkuðu bolta á milli sín. Æskufjör lék um andlit þeirra, vorfiðringur í tánum. "Ó, hve þetta er fögur sjón," sagði Lolli og andlit hans ljómaði. Tilfinningaþrungin þögn ríkti á meðan Lolli naut þess að fylgja drengjunum eftir í huganum. Hann hafði augljóslega slegist í hópinn, léttur í lund, til að finna ilminn af grasinu, til að gantast við félagana, til að leika listir sínar, til að njóta augnabliksins en umfram allt - til að vera á þeim stað þar sem hann naut sín best - að Hlíðarenda. Lolli felldi tár, hendur hans titruðu. "Hérna vorum við svo að moka flórinn," sagði hann eftir andartak og leit á gamla fjósið sem var um árabil eina félagsheimili Vals. "Og við bárum skítinn út á völl, so grasið sprytti hraðar." Á meðan Lolli hafði heilsu til sótti hann alla heimaleiki félagsins og við, sem héldum uppi heiðri Vals á knattspyrnuvellinum í lok áttunda áratugarins og á þeim níunda, nutum þess að hafa Lolla í návist okkar. "Er ekki húmorinn í lagi?" voru einkunnarorð Lolla og hann brýndi fyrir okkur að njóta þess að spila knattspyrnu, sagði það lykilinn að velgengni. [...] Lolla þótti aldrei auðvelt að horfa á leiki sökum spennings og þótt han hafi orðið vitni að sigri Vals trúði hann aldrei úrslitunum fyrr en hann var kominn heim og heyrði þau tíunduð í fréttum útvarpsins. Þá gat hann loksins slakað á sæll og glaður. [...] Þegar vinir báðu Lolla guðsblessunar, bætti hann jafnan við, "og Val líka."<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4998777?iabr=on#page/n61/mode/2up/search/Lolli|titill=Ellert D. Sölvason|höfundur=Þorgrímur Þráinsson|útgefandi=Valsblaðið|ár=2002|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> </blockquote>Við Lolla í Val er kennd Lollastúkan svonefnda sem er á þriðju hæð íþróttahússins og horfir yfir keppnisvellina í knattpyrnu og handbolta/körfuknattleik. Jafnframt er veittur árlega Lollabikar þeim leikmanni í yngri flokkum Vals sem þykir skara fram úr í leikni með boltann en sökum leikni sinnar með knöttinn fékk Lolli viðurnefnið "kötturinn". Lollabikarinn er farandbikar sem gefinn var af Lolla í Val árið 1988.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/6477743?iabr=on#page/n36/mode/2up/search/Lolli|titill=Skýrsla afreksstjórnar í knattpsyrnu árið 2012|útgefandi=Valsblaðið|ár=2012|mánuðurskoðað=maí|árskoðað=2026}}</ref> == Titlar == === Knattspyrna karla === *'''[[Pepsideild_karla|Íslandsmeistarar]]: 23'''<ref name="Knattspyrnudeild - Titlar">{{cite web| url=http://www.valur.is/Fotbolti/Titlar/| title=Knattspyrnudeild - Titlar|publisher=valur.is | access-date=2013-08-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/islandsmeistarar-i-karlaflokkum/|title=Íslandsmeistarar í karlaflokkum - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-21}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> :*[[Úrvalsdeild 1930|1930]], [[Úrvalsdeild 1933|1933]], [[Úrvalsdeild 1935|1935]], [[Úrvalsdeild 1936|1936]], [[Úrvalsdeild 1937|1937]], [[Úrvalsdeild 1938|1938]], [[Úrvalsdeild 1940|1940]], [[Úrvalsdeild 1942|1942]], [[Úrvalsdeild 1943|1943]], [[Úrvalsdeild 1944|1944]], [[Úrvalsdeild 1945|1945]], [[Úrvalsdeild 1956|1956]], [[Úrvalsdeild 1966|1966]], [[Úrvalsdeild 1967|1967]], [[Úrvalsdeild_karla_1976|1976]], [[Úrvalsdeild_karla_1978|1978]], [[Úrvalsdeild_karla_1980|1980]], [[Úrvalsdeild_karla_1985|1985]], [[Úrvalsdeild_karla_1987|1987]], [[Landsbankadeild_karla_2007|2007]], [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2017|2017]], [[Pepsideild karla í knattspyrnu 2018|2018]], [[Pepsimaxdeild karla í knattspyrnu 2020|2020]] *'''[[Bikarkeppni_karla_í_knattspyrnu|Bikarmeistarar]]: 11'''<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|title=Bikarmeistarar meistaraflokka - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301160443/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|url-status=dead}}</ref> :*1965, 1974, 1976, 1977, 1988, 1990, 1991, 1992, [[Úrslitaleikur_VISA-bikar_karla_2005|2005]], [[Úrslitaleikur Borgunarbikars karla 2015|2015]], [[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|2016]] *'''[[Lengjubikarinn | Deildabikar]]: 5'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|title=Deildabikarinn - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170813/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|url-status=dead}}</ref> :* 2008, 2011, 2018, 2023, 2025 *'''[[Meistarakeppni karla í knattspyrnu|Meistarar meistarana]]: 11'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|title=Deildabikarinn - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170813/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|url-status=dead}}</ref> :*1977, 1979, 1988, 1991, 1992, 1993, 2006, 2008, [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu 2016|2016]], 2017, 2018. === Knattspyrna kvenna === : *'''[[Pepsideild_kvenna | Íslandsmeistarar]]: 14'''<ref name="Knattspyrnudeild - Titlar"/> :*[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1978|1978]], [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_1986|1986]], [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_1988|1988]], [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_1989|1989]], [[Landsbankadeild_kvenna_2004|2004]], [[Landsbankadeild_kvenna_2006|2006]], [[Landsbankadeild_kvenna_2007|2007]], [[Landsbankadeild_kvenna_2008|2008]], [[Pepsideild_kvenna_2009|2009]], [[Pepsideild_kvenna_2010|2010]], [[Pepsimaxdeild kvenna í knattspyrnu 2019|2019]], 2021, 2022, 2023 *'''[[VISA-bikar_kvenna|Bikarmeistarar]]: 15'''<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|title=Bikarmeistarar meistaraflokka - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301160443/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/bikarmeistarar-meistaraflokka/|url-status=dead}}</ref> :*1984, 1985, 1986, 1987, 1988, 1990, 1995, 2001, 2003, 2006, 2009, 2010, 2011, 2022, 2024 *'''[[Lengjubikarinn | Deildabikar]]: 6'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|title=Deildabikarinn - Knattspyrnusamband Íslands|website=www.ksi.is|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170813/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/|url-status=dead}}</ref> :* 2003, 2005, 2007, 2010, 2017, 2024 === Handknattleikur karla === : *'''Íslandsmeistarar: 25'''<ref name="Handknattleiksdeild - Titlar">{{cite web| url=http://www.valur.is/Handbolti/Titlar/| title=Handknattleiksdeild - Titlar| publisher=valur.is| access-date=2013-08-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2021/06/18/valur_islandsmeistari_eftir_oruggan_sigur_i_hafnarf/|title=Valur Íslandsmeistari eftir öruggan sigur í Hafnarfirði|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-06-18}}</ref> :*[[Handknattleiksárið 1939-40|1940]], [[Handknattleiksárið 1940-41|1941]], [[Handknattleiksárið 1941-42|1942]], [[Handknattleiksárið 1943-44|1944]], [[Handknattleiksárið 1946-47|1947]], [[Handknattleiksárið 1947-48|1948]], [[Handknattleiksárið 1950-51|1951]], [[Handknattleiksárið 1954-55|1955]], [[Handknattleiksárið 1972-73|1973]], [[Handknattleiksárið 1976-77|1977]], [[Handknattleiksárið 1977-78|1978]], [[Handknattleiksárið 1978-79|1979]], [[Handknattleiksárið 1987-88|1988]], [[Handknattleiksárið 1988-89|1989]], [[Handknattleiksárið 1990-91|1991]], [[Handknattleiksárið 1992-93|1993]], [[Handknattleiksárið 1993-94|1994]], [[Handknattleiksárið 1994-95|1995]], [[Handknattleiksárið 1995-96|1996]], [[Handknattleiksárið 1997-98|1998]], [[Handknattleiksárið 2006-07|2007]], [[Handknattleiksárið 2016-17|2017]], [[Handknattleiksárið 2020-21|2021]], [[Handknattleiksárið 2021-22|2022]], 2026 *'''Bikarmeistarar: 13'''<ref>{{Cite web|url=https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|title=Íslands- og bikarmeistarar í meistaraflokki|website=HSÍ|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040636/https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|url-status=dead}}</ref> :*[[Handknattleiksárið 1973-74|1974]], [[Handknattleiksárið 1987-88|1988]], [[Handknattleiksárið 1989-90|1990]], [[Handknattleiksárið 1992-93|1993]], [[Handknattleiksárið 1997-98|1998]], [[Handknattleiksárið 2007-08|2008]], [[Handknattleiksárið 2008-09|2009]], [[Handknattleiksárið 2010-11|2011]], [[Handknattleiksárið 2015-16|2016]], [[Handknattleiksárið 2016-17|2017]], [[Handknattleiksárið 2020-21|2021]], [[Handknattleiksárið 2021-22|2022]], 2024 *'''Meistarar meistarana: 1'''<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6370160?iabr=on#page/n16/mode/1up/search/Valsmenn%20meistarar%20meistaranna%20%C3%AD%20handknattleik%20karla|title=Dagblaðið Vísir - DV - 135. tölublað (06.10.2009) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-01-26}}</ref> :*[[Handknattleiksárið 2008-09|2009]] *'''Evrópubikarmeistarar: 1''' **[[:en:2023–24_EHF_European_Cup|2023-2024]] === Handknattleikur kvenna === : *'''Íslandsmeistarar: 21'''<ref name="Handknattleiksdeild - Titlar" /> :*1962, 1964, 1965, 1966, 1967, 1968, 1969, 1971, 1972, 1973, 1974, 1983, 2010, 2011, 2012, 2014, 2019, 2023, 2024, 2025, 2026 *'''Bikarmeistarar: 10'''<ref>{{Cite web|url=https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|title=Íslands- og bikarmeistarar í meistaraflokki|website=HSÍ|language=is|access-date=2021-01-19|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040636/https://www.hsi.is/islands-og-bikarmeistarar-i-meistaraflokki/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/sport/handbolti/2022/03/12/valur_bikarmeistari_i_attunda_sinn/|title=Valur bikarmeistari í áttunda sinn|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2022-03-14}}</ref> :*1988, 1993, 2000, 2012, 2013, 2014, 2019, 2022, 2024, 2026 *'''Evrópubikarmeistarar: 1''' :*2024-2025 === Körfuknattleikur karla === : *'''Íslandsmeistarar: 4'''<ref>{{cite web| url=http://www.valur.is/Korfubolti/Titlar/| title=Körfuknattleiksdeild - Titlar| publisher=valur.is| access-date=2013-08-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/meistaratitlar-karla/|title=KKÍ {{!}} Meistaratitlar karla|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref> :*1980, 1983, 2022, 2024 *'''Bikarmeistarar: 5'''<ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/allir-titlar/bikarmeistarar-karla/|title=KKÍ {{!}} Bikarmeistarar karla|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref> :*1980, 1981, 1983, 2023, 2025 === Körfuknattleikur kvenna === : *'''Íslandsmeistarar: 3'''<ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/meistaratitlar-kvenna/|title=KKÍ {{!}} Meistaratitlar kvenna|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.valur.is/frett/20520/2021/06/02/valur-islandsmeistari-i-korfuknattleik-kvenna-2021.aspx|title=Valur Íslandsmeistari í körfuknattleik kvenna 2021|website=www.valur.is|language=is|access-date=2021-06-07}}</ref> :*2019, 2021, 2023 *'''Bikarmeistarar: 1'''<ref>{{Cite web|url=https://www.kki.is/sagan/allir-titlar/bikarmeistarar-kvenna/|title=KKÍ {{!}} Bikarmeistarar kvenna|website=www.kki.is|language=en|access-date=2021-01-19}}</ref> :*2019 == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.valur.is Heimasíða félagsins] * [http://www.timarit.is/?issueID=410260&pageSelected=1&lang=0 ''Knattspyrnufélagið Valur 35 ára''; grein í Morgunblaðinu 1946]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.icelandfootball.net/valur-reykjaviacutek.html IcelandFootball.net] - Valur Reykjavík *https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1379092/ - Handknattleikur í Val *https://www.valur.is/um-val/saga.aspx - Saga félagsins *https://www.valur.is/media/13442/valsbladid_2006.pdf - Evrópuævintýri mfl. kvk. {{Leiktímabil í knattspyrnu karla}} {{Íslandsmeistarar í knattspyrnu karla}} {{N1 deild karla}} {{S|1911}} {{Aðildarfélög ÍBR}} {{gæðagrein}} [[Flokkur:Knattspyrnufélagið Valur| ]] [[Flokkur:Íslensk handknattleiksfélög|Valur]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnufélög|Valur]] [[Flokkur:Íslensk körfuknattleiksfélög|Valur]] [[Flokkur:Hlíðar]] 5jk165eikpojjxnrg1l6gp9lbznw9ir 0 31083 1981560 1961565 2026-10-03T10:12:20Z Torfifagri 33930 Bætti við flokknum Íslenskir tónlistarmenn. 1981560 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | sveit | heiti = Björgvin Halldórsson | mynd = Bo Halldors.png|150px | stærð = | myndatexti = Björgvin (klippt af [[Þó líði ár og öld]] útgáfunni). | nafn = Björgvin Helgi Halldórsson | nefni = Bó Halldórs, Bo Halldorsson, Bo Hall | fæðingardagur = {{Fæðingardagur|1951|4|16}} | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2026|4|9|1951|4|16}} | uppruni = [[Hafnarfjörður]], [[Ísland]] | gerð = | rödd = | stefna = Popp | titill = Söngvari | ár = 1966 - 2026 | útgefandi = | samvinna = | vefsíða = | meðlimir = | fyrri_meðlimir = }} '''Björgvin Helgi Halldórsson''' (stundum kallaður '''Bó Halldórs'''; f. [[16. apríl]] [[1951]] d. [[9. apríl]] [[2026]]) var [[Ísland|íslenskur]] [[söngur|söngvari]], frægastur fyrir að syngja [[popp]]lög og [[ballaða|ballöður]] sem mörg hafa náð gríðarlegum vinsældum á Íslandi. Hann var valinn „poppstjarna ársins“ þann 1. október [[1969]]. Björgvin fæddist í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]]. Fyrsta hljómsveit hans var Bendix <ref>[https://ismus.is/einstaklingar/1006125 Björgvin Halldórsson]Ismus, sótt 9. apríl 2026</ref>. Hann var þó ekki lengi í þeirri hljómsveit heldur tók við söngnum í [[Flowers]] þegar Jónas R. Jónsson hætti. Björgvin söng svo meðal annars með [[Ævintýri (hljómsveit)|''Ævintýri'']], ''[[Brimkló]]'', [[Ðe lónlí blú bojs]] og [[HLH-flokkurinn|''HLH-flokknum'']]. Hann var með [[Hljómar|Hljómum]] frá 1973-1974 í endurkomu þeirrar sveitar. Einnig starfaði Björgvin sem plötusnúður. Á ferli sínum sem tónlistarmaður flutti hann og hljóðritaði mörg frumsamin lög sem og tökulög. Meðal þeirra eru sígild lög á borð við dúettinn ''Þú komst með jólin til mín'', ''Gullvagninn'' og ''[[Þó líði ár og öld]]''. Árið 1995 var Björgvin með framlag Íslands til [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1995|söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva]] þar sem hann flutti lagið [[Núna|''Núna'']]. Dóttir Björgvins, poppsöngkonan [[Svala Björgvinsdóttir|Svala Björgvins]], var svo [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2017|framlag]] Íslands árið 2017. Sonur hans [[Krummi Björgvinsson|Krummi]] er einnig tónlistarmaður. Auk þess að vera söngvari starfaði Björgvin sem þulur og var rödd [[Stöð 2|Stöðvar 2]]. Hver jól hélt hann tónleikana ''Jólagestir Björgvins'' en þeir voru haldnir í síðasta sinn árið 2024. Hann sá um sjónvarpsþættina ''Jólastjarna Björgvins'' þar sem börn og unglingar kepptu í söng í von um að fá að syngja á ''Jólagestum.'' Björgvin var sæmdur [[Hin íslenska fálkaorða|riddarakrossi Hinnar íslensku fálkaorðu]] í janúar 2011 fyrir framlag sitt til íslenskrar tónlistar. Hann fékk stjörnu merkta sér á gangstéttinni í Strandgötu í Hafnarfirði árið 2019 og voru heiðurstónleikar haldnir í kjölfarið. <ref>[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2019/07/08/stjornurnar_munu_hladast_a_gangstettina/ Stjörnurnar munu hlaðast á gangstéttina] Mbl.is, 8. júlí 2019</ref> Björgvin lést árið 2026, 74 ára að aldri. <ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-04-09-bjorgvin-halldorsson-er-latinn-472281 Björgvin Halldórsson er látinn] Rúv, sótt 9. apríl 2026</ref> ==Plötur== * [[Þó líði ár og öld]] (1971) * Einu sinni var - Vísur úr vísnabókinni (1976) * Út um græna grundu (1977) * Ég syng fyrir þig (1978) * Dagar og nætur (1980) * Á hverju kvöldi (1982) * Björgvin (1986) * Jólagestir 2 (1989) * Núna (1995) * Jólagestir Björgvins 3 (1995) * Alla leið heim (1997) * Um jólin (2000) * Eftirlýstur (2001) * Ég tala um þig (2002) * Duet (2003) * Björgvin ásamt Sinfóníuhljómsveit Íslands og gestum (2006) * Jólagestir 4 (2007) * Sígrænir söngvar (2009) * Jólagestir Björgvins í höllinni (2009) * Duet II (2010) * Leiðin heim (2011) * Duet III (2013) * Ég trúi því (2015) * Ég kem með jólin til þín (2020) ==Tilvísanir== <references/> {{Ísland í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva}} {{Stubbur|æviágrip}} {{fd|1951|2026}} [[Flokkur:Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Íslenskir söngvarar]] [[Flokkur:Íslenskir_tónlistarmenn]] [[Flokkur:Þátttakendur í söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva]] gnrpllhesyy88mjr6o1y3cxtkkuvpfd 0 31952 1981563 1981187 2026-10-03T10:41:20Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1981563 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Íraksstríðið | partof = [[Stríðið gegn hryðjuverkum|stríðinu gegn hryðjuverkum]] | image = Iraq header 2.jpg | image_size = 300px | caption = Réttsælis frá efri vinstri myndinni: eftirlitsferð í [[Samarra]]; stytta af [[Saddam Hussein]] felld við [[Firdos torg]]; Íraskur hermaður mundar vélbyssu sína rétt áður en lagt er til atlögu; sprengja springur í [[Bagdad]]. | date = 20. mars 2003 – 18. desember 2011 (8 ár, 8 mánuður og 28 dagar) | place = [[Írak]] | territory = | result = Sigur innrásarbandalagsins. * [[Saddam Hussein]] og [[Ba'ath-flokkurinn|Ba'ath-flokknum]] steypt af stóli og Saddam tekinn af lífi. * Írak hernumið og ný stjórnarskrá sett fyrir landið. Lýðræðislegar kosningar fara fram. * Áframhaldandi mótspyrna gegn hernámsliðinu og borgarastyrjöld til ársins 2017. * [[Íslamska ríkið]] tekur yfir norðvesturhluta Íraks eftir brottför Bandaríkjahers. | combatant1 = {{plainlist| * {{USA}} [[Bandaríkin]] * {{UK}} [[Bretland]] * {{AUS}} [[Ástralía]] * {{POL}} [[Pólland]] * {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[Peshmerga]] * Fleiri; sjá [[bandalag viljugra þjóða]]}} | combatant2 = {{flagicon|Írak|1991}} [[Írak]] | commander1 = {{plainlist| * {{USA}} [[George W. Bush]] * {{UK}} [[Tony Blair]] * {{IRQ}} [[Nouri al-Maliki]] * {{IRQ}} [[Jalal Talabani]]}} | commander2 = {{flagicon|Írak|1991}} [[Saddam Hussein]] {{Executed}} | casualties1 = {{plainlist| '''Íraskar öryggissveitir:'''<br> * Drepnir: 17.690<ref>260 drepnir árið 2003,[http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/19/1013869.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628233817/http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/19/1013869.htm |date=2011-06-28 }} 15.196 drepnir frá 2004 til 2009,[https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 67 drepnir í mars 2009,[http://hello.news352.lu/edito-4036-march-violence-claims-252-iraqi-lives.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226181744/http://hello.news352.lu/edito-4036-march-violence-claims-252-iraqi-lives.html |date=26 February 2012 }} 1.100 drepnir árið 2010,[http://articles.cnn.com/2011-01-02/world/iraq.casualty.figures_1_iraqi-police-mosul-police-iraqi-troops] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116094430/http://articles.cnn.com/2011-01-02/world/iraq.casualty.figures_1_iraqi-police-mosul-police-iraqi-troops?_s=PM%3AWORLD |date=16 January 2013 }} og 1.067 drepnir árið 2011.[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4]</ref><br /> * Særðir: 40.000+<ref>{{cite web |url=https://fpc.state.gov/documents/organization/77707.pdf |title=Iraq War |publisher=U.S. Department of State |accessdate=18 November 2012}}</ref><br /> '''Herlið bandalagsþjóðanna''' * Drepnir: 4.815<ref name="icas">{{cite web|url=http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |title=Operation Iraqi Freedom |publisher=iCasualties |accessdate=24 August 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |archivedate=21 March 2011 |df= }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2003/iraq/forces/casualties/index.html |publisher=CNN |accessdate=30 March 2010 |title=Home and Away: Iraq and Afghanistan War Casualties}}</ref> <small>(4.496 bandarískir,<ref name="defensecasualty">{{cite web|url=http://www.defense.gov/casualty.pdf |title=Casualty|accessdate=29 June 2016}}</ref> 179 breskir,<ref>{{cite web |url=http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishFatalities.htm |title=Fact Sheets &#124; Operations Factsheets &#124; Operations in Iraq: British Fatalities |publisher=Ministry of Defence of the United Kingdom |accessdate=17 October 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091011220157/http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishFatalities.htm |archivedate=11 October 2009}}</ref> 139 aðrir)</small><ref name="icas"/><br /> * Týndir eða handsamaðir (Bandaríkin): 17 (8 bjargað, 9 létust í fangelsi)<ref>{{cite news | url=http://www.cnn.com/2013/10/30/world/pow-and-mia-in-iraq-and-afghanistan-fast-facts |publisher=CNN |accessdate=5 June 2014 | title=POW and MIA in Iraq and Afghanistan Fast Facts}}</ref><br /> * Særðir: 32.776+ <small>(32.252 bandarískir,<ref name="defensecasualty"/> 315 breskir, 212+ aðrir<ref>33 Úkraínumenn [http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/DPAS-6K9H5Y?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090808232343/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/DPAS-6K9H5Y?OpenDocument |date=2009-08-08 }}, 31+ Ítalir [http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629050836/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL |date=2011-06-29 }} [http://www.middle-east-online.com/english/?id=9524] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110428195925/http://www.middle-east-online.com/english/?id=9524 |date=28 April 2011 }}, 30 Búlgarar [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3355749.stm] [http://www.novinite.com/view_news.php?id=33103], 20 Salvadorar [https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2009-02-07-salvador-iraq_N.htm], 19 Georgíumenn [http://www.civil.ge/eng/article.php?id=18470] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513160916/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=18470 |date=2011-05-13 }}, 18 Eistlendingar [http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2009/02/mil-090209-rianovosti06.htm], 16+ Pólverjar [http://www.novinite.com/view_news.php?id=33116] {{cite web |url=http://iraq.pigstye.net/article.php/JuraTomasz/print |title=Archived copy |accessdate=2011-01-07 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070612101918/http://iraq.pigstye.net/article.php/JuraTomasz/print |archivedate=12 June 2007 |df=dmy-all }} [https://web.archive.org/web/20110501084237/http://www.highbeam.com/doc/1P2-16186603.html] {{cite web |url=http://www.militaryphotos.net/forums/showthread.php?19484-Two-Polish-Soldiers-Dead-Five-Injured-in-Iraq-PAP |title=Archived copy |accessdate=2011-01-07 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514052449/http://www.militaryphotos.net/forums/showthread.php?19484-Two-Polish-Soldiers-Dead-Five-Injured-in-Iraq-PAP |archivedate=14 May 2011 |df=dmy-all }} [http://spectator.sme.sk/articles/view/25148], 15 Spánverjar [http://www.foxnews.com/story/0,2933,104369,00.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429012705/http://www.foxnews.com/story/0,2933,104369,00.html |date=29 April 2011 }} [http://www.thinkspain.com/news-spain/17607/soldier-dead-after-attack-on-spanish-convoy-in-afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402233014/https://www.thinkspain.com/news-spain/17607/soldier-dead-after-attack-on-spanish-convoy-in-afghanistan |date=2019-04-02 }} [http://www1.albawaba.com/news/five-spanish-soldiers-four-us-troops-injured-iraq-bomb-attacks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402224856/http://www1.albawaba.com/news/five-spanish-soldiers-four-us-troops-injured-iraq-bomb-attacks |date=2019-04-02 }} [http://english.peopledaily.com.cn/200404/09/eng20040409_139905.shtml], 10 Rúmeníumenn [http://english.people.com.cn/90001/90777/90853/6708832.html], 6 Ástralar {{cite web |url=http://www.canberratimes.com.au/news/local/news/general/combat-troops-pull-out-of-iraq/780839.aspx |title=Archived copy |accessdate=6 January 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110428201646/http://www.canberratimes.com.au/news/local/news/general/combat-troops-pull-out-of-iraq/780839.aspx |archivedate=28 April 2011 }}, 5 Albanar, 4 Kasakar {{cite web |url=http://iraq.pigstye.net/article.php/20050112090041443/print |title=Archived copy |accessdate=2011-01-07 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120130025416/http://iraq.pigstye.net/article.php/20050112090041443/print |archivedate=30 January 2012 |df=dmy-all }}, 3 Filippseyingar {{cite web |url=http://asianjournalusa.com/rp-troops-to-stay-in-iraq-despite-ambush-p929-67.htm |title=Archived copy |accessdate=2011-01-06 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707174014/http://asianjournalusa.com/rp-troops-to-stay-in-iraq-despite-ambush-p929-67.htm |archivedate=7 July 2011 |df=dmy-all }} og 2 Taílendingar [http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/23/1015519.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123050230/http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/23/1015519.htm |date=2010-11-23 }} {{Cite web |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL |title=Geymd eintak |access-date=2019-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629050836/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead}} [http://www.asiantribune.com/news/2003/12/28/iraqi-insurgency-2-thai-soldiers-killed-1-injured-br-0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513184802/http://www.asiantribune.com/news/2003/12/28/iraqi-insurgency-2-thai-soldiers-killed-1-injured-br-0 |date=2013-05-13 }} for a total of 212+</ref>)</small><ref name=mil>Many official U.S.&nbsp;tables at [http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/castop.htm "Military Casualty Information"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303054755/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/castop.htm |date=3 March 2011 }}. See [http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/OIF-Total.pdf latest totals for injury, disease/other medical] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602035127/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |date=2 June 2011 }}</ref><ref name=antiwarcasualties>[http://www.antiwar.com/casualties/ "Casualties in Iraq"].</ref><ref name=icasualties>iCasualties.org (was lunaville.org). Benicia, California. Patricia Kneisler, ''et al.'', [http://icasualties.org/Iraq/index.aspx "Iraq Coalition Casualties"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |date=21 March 2011 }}</ref><ref name=ukcasualties>[http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishCasualties.htm "Defence Internet Fact Sheets Operations in Iraq: British Casualties"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061114214203/http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishCasualties.htm |date=14 November 2006 }}. UK Ministry of Defense. [http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm Latest combined casualty and fatality tables] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004051608/http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm |date=4 October 2012 }}.</ref> * Meiddir eða veikir: 51.139 <small>(47.541 bandarískir,<ref>{{cite web |url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |title=Archived copy |accessdate=2016-02-07 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110602035127/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |archivedate=2 June 2011 |df=dmy-all }}</ref> 3.598 breskir)</small><ref name=mil/><ref name=icasualties/><ref name=ukcasualties/><br /> '''Málaliðar:'''<br /> * 1.554 drepnir<ref name="dol.gov">{{cite web |url=http://www.dol.gov/owcp/dlhwc/dbaallnation.htm |title=Office of Workers' Compensation Programs (OWCP) – Defense Base Act Case Summary by Nation |publisher=U.S.&nbsp;Department of Labor |accessdate=15 December 2011 |archive-date=8 desember 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208041944/https://www.dol.gov/owcp/dlhwc/dbaallnation.htm |url-status=dead}}</ref><ref name="projects.propublica.org">{{cite web |author=T. Christian Miller |url=http://projects.propublica.org/tables/contractor_casualties |title=U.S.&nbsp;Government Private Contract Worker Deaths and Injuries |publisher=Projects.propublica.org |date=23 September 2009 |accessdate=23 October 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727185847/http://projects.propublica.org/tables/contractor_casualties |archivedate=27 July 2011 |df=dmy-all }}</ref> * Særðir: 43.880<ref name="dol.gov"/><ref name="projects.propublica.org"/><br /> '''Íraskir andspyrnumenn:''' * Drepnir: 1.002+<ref>[https://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?pagewanted=print],[http://www.cbsnews.com/stories/2007/11/15/iraq/main3504599.shtml?source=RSSattr=HOME_3504599] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514132150/http://www.cbsnews.com/stories/2007/11/15/iraq/main3504599.shtml?source=RSSattr=HOME_3504599 |date=2013-05-14 }}, [http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |date=2016-12-10 }},[https://www.nytimes.com/2009/01/03/world/middleeast/03iraq.html], [http://www.alternet.org/world/136476/sunni_iraqis_fear_a_bloodbath_of_reprisal_after_possible_u.s._exit/?page=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513130112/http://www.alternet.org/world/136476/sunni_iraqis_fear_a_bloodbath_of_reprisal_after_possible_u.s._exit/?page=1 |date=2011-05-13 }}, {{cite web |url=http://www.france24.com/en/node/4926131 |title=Archived copy |accessdate=2011-02-14 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429002216/http://www.france24.com/en/node/4926131 |archivedate=29 April 2011 |df=dmy-all }}, [https://www.nytimes.com/2009/12/30/world/middleeast/30iraq.html], [http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2010/06/20106653940383435.html#] [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=128084675], [https://www.theguardian.com/world/2010/jul/18/iraq-suicide-bombings-kill-militia] [http://www.businessweek.com/news/2010-07-18/bombs-targeting-sons-of-iraq-leave-at-least-44-dead.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100718205535/http://www.businessweek.com/news/2010-07-18/bombs-targeting-sons-of-iraq-leave-at-least-44-dead.html |date=2010-07-18 }}, {{Cite web |url=http://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?pagewanted=print |title=Geymd eintak |access-date=18 mars 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418161020/http://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?pagewanted=print |archive-date=18 apríl 2009 |url-status=bot: unknown}}</ref> * Særðir: 500+ (2007),<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?_r=1&pagewanted=print |work=The New York Times |first1=Solomon |last1=Moore |first2=Richard A. |last2=Oppel |title=Attacks Imperil U.S.-Backed Militias in Iraq |date=24 January 2008}}</ref> 828 (2008)<ref>{{cite web |author=Greg Bruno |url=http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |title=Finding a Place for the 'Sons of Iraq' |publisher=Council on Foreign Relations |accessdate=26 December 2011 |archive-date=10 desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |url-status=dead }}</ref><br /> '''Alls látnir:''' 25.285 (+12,000 lögreglumenn drepnir á árunum 2003–2005)<br />'''Alls særðir:''' 117.961}} | casualties2 = '''Íraskir hermenn látnir''' (í innrásinni): 7.600–10.800<ref>Fréttatilkynning (28. október 2003). [http://www.commondreams.org/news2003/1028-01.htm "New Study Finds: 11,000 to 15,000 Killed in Iraq War; 30 Percent are Non-Combatants; Death Toll Hurts Postwar Stability Efforts, Damages US Image Abroad"]. [[Project on Defense Alternatives]] (''via'' [[Common Dreams NewsCenter]]). Retrieved 2 September 2010. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061017165045/http://www.commondreams.org/news2003/1028-01.htm |date=17 October 2006 }}</ref><ref>Conetta, Carl (23 October 2003). [http://www.comw.org/pda/0310rm8.html "The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict&nbsp;— Project on Defense Alternative Research Monograph #8"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090902070831/http://www.comw.org/pda/0310rm8.html |date=2009-09-02 }}. Project on Defense Alternatives (''via'' [[Commonwealth Institute (Cambridge, Massachusetts)|Commonwealth Institute]]). Retrieved 2 September 2010.</ref><br /> '''Skæruliðar drepnir''' (eftir fall Saddams): 26.544 (2003–11)<ref>597 drepnir árið 2003,[https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2007-09-26-insurgents_N.htm], 23.984 drepnir frá 2004 til 2009,[https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 652 drepnir í maí 2004,[http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/] 45 killed in March 2009,[http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903190008/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument |date=2009-09-03 }} 676 drepnir árið 2010,[https://www.bloomberg.com/news/2010-12-30/iraq-civilian-deaths-drop-for-third-year-as-toll-eases-after-u-s-drawdown.html] og 590 drepnir árið 2011,[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4]</ref><br /> '''Handteknir:''' 12.000<ref name="cnn1">{{cite news|url=http://articles.cnn.com/2010-09-13/world/iraq.detainees_1_detainees-iraqi-authorities-moussawi?_s=PM:WORLD|title=Amnesty: Iraq holds up to 30,000 detainees without trial|publisher=CNN|date=13 September 2010|accessdate=6 January 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101023155150/http://articles.cnn.com/2010-09-13/world/iraq.detainees_1_detainees-iraqi-authorities-moussawi?_s=PM%3AWORLD|archivedate=23 October 2010|df=dmy-all}}</ref><br /> '''Alls látnir: 34.144–37.344''' }} '''Íraksstríðið''' er [[stríð]], sem hófst þann [[20. mars]] [[2003]] með innrás [[bandalag viljugra þjóða|bandalags viljugra þjóða]] í [[Írak]] með [[Bandaríkin]] og [[Bretland]] í broddi fylkingar. Innan bandaríska hersins þekkist stríðið undir heitinu ''Operation Iraqi Freedom'' (e. „''Aðgerð Íraksfrelsi''“). Formlega stóð stríðið sjálft yfir frá [[20. mars]] [[2003]] til [[1. maí]] [[2003]] en þá voru allar stærri hernaðaraðgerðir sagðar yfirstaðnar.<ref>{{vefheimild|url=http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/05/20030501-15.html|titill=President Bush Announces Major Combat Operations in Iraq Have Ended|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref> Við tók tímabil mikils óstöðugleika [[sjálfsmorðssprengjuárás]]a, [[hermdarverk]]a og launmorða sem margir kjósa að kalla [[borgarastyrjöld]]. Stríðinu lauk 18. desember 2011.<ref>[http://www.usatoday.com/news/world/iraq/story/2011-12-15/Iraq-war/51945028/1?loc=interstitialskip U.S. formally declares end of Iraq War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120228160746/http://www.usatoday.com/news/world/iraq/story/2011-12-15/Iraq-war/51945028/1?loc=interstitialskip |date=2012-02-28 }} USA today</ref> Ástæður sem gefnar hafa verið upp til réttlætingar á stríðinu hafa verið margs konar. [[Kofi Annan]] hefur, ásamt fleiri gagnrýnendum, haldið því fram að stríðið sé ólöglegt samkvæmt [[alþjóðalög]]um en ekki náðist sátt um innrásina í [[öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði S.Þ.]] líkt og tilfellið hafði verið í fyrra [[Persaflóastríðið (1991)|Persaflóastríðinu]].<ref>{{vefheimild|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/3661134.stm|titill=Iraq war illegal, says Annan|mánuðurskoðað=11. október|árskoðað=2006}}</ref> == Aðdragandi == {{aðalgrein|Saga Íraks}} Írak var þekkt sem [[Mesópótamía]] allt fram að [[1921]], lengi vel var það hluti af veldi [[Ottómanveldið|Ottóman Tyrkja]] sem liðaðist í sundur eftir fyrri heimstyrjöldina. Í krafti Þjóðabandalagsins var Bretum veitt umboð til þess að stjórna Írak með skilgreind landamæri sem hafa haldist. Írakar hlutu sjálfstæði og gengu inn í Þjóðabandalagið [[1932]]. Í [[júlí]] [[1958]] var gerð hallarbylting í Írak og Hashimita-konungsfjölskyldunni steypt úr stóli af hernum, við tók stjórn [[Abdul Karim Qassim|Qassims]] herforingja sem átti svo í erfiðleikum með óstöðugt ástand landsins. Tíu árum síðar tók Ba’th-flokkurinn völdin og hóf [[Saddam Hussein]] þá að klífa metorðastigann allt þar til hann tók völdin [[1979]], sama ár og [[Íranska byltingin]] átti sér stað. Stuttu síðar hófst eitt blóðugasta og mest langvarandi stríðs 20. aldarinnar. [[Stríð Íraks og Írans]] varði í tæp 8 ár, kostaði u.þ.b. milljón manns lífið og hafði gífurlegar neikvæðar efnahagslegar afleiðingar fyrir hvort ríkið. === Tíundi áratugurinn === [[Saddam Hussein]] hafði ekki sagt sitt síðasta heldur réðist á [[Kúveit]] [[2. ágúst]] [[1990]], hann sakaði Kúveit um að virða ekki landamæri ríkjanna og um að lækka heimsmarkaðsverð á [[olía|olíu]] með því að auka framboð á henni og þannig viljandi minnka útflutningstekjur Íraks sem Írakar máttu ekki við að missa. <ref>{{vefheimild|url=http://www.margaretthatcher.org/archive/displaydocument.asp?docid=110705|titill=Gulf War: US Embassy Bagdhad to Washington (Saddam's message of friendship to George Bush) (declassified 1998)|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref> Fljótlega eftir innrásina brást [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráð S.Þ.]] við með því að samþykkja efnahagsþvingarnir gegn Írak og krefjast þess að þeir drægju herlið sitt tilbaka.<ref>{{vefheimild|url=http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=S/RES/660%20(1990)&Lang=E&Area=RESOLUTION|titill=Security Council resolution 660 (1990)|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=S/RES/661%20(1990)&Lang=E&Area=RESOLUTION|titill=Security Council resolution 661 (1990)|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref> á eftir fylgdu ályktanir sem veittu leyfi til þess að beita öllum mögulegum ráðum til þess að framfylgja þeirri niðurstöðu.<ref>{{vefheimild|url=http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=S/RES/678%20(1990)&Lang=E&Area=RESOLUTION|titill=Security Council resolution 678 (1990)|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref> [[Persaflóastríðið (1991)|Persaflóastríðið]] hófst með sprengjuárásum um miðjan janúar [[1991]], árásir á landi fylgdu eftir 24. febrúar og lauk stríðinu með sigri aðeins þremur dögum seinna. Þá var sett á laggirnar eftirlitsteymi (UNSCOM) á vegum S.Þ. sem átti að finna og uppræta [[gjöreyðingarvopn]] (efnavopn og aðstöðu til framleiðslu kjarnorkuvopna)<ref>{{vefheimild|url=http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=S/RES/687%20(1991)&Lang=E&Area=RESOLUTION|titill=Security Council resolution 687 (1991)|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref> og efnahagsþvingunum var haldið áfram. Fimm árum seinna, [[9. desember]] [[1996]], var [[Olía-fyrir-mat]] aðgerð S.Þ. hleypt af stokkunum samkvæmt ályktun öryggisráðsins<ref>{{vefheimild|url=http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=S/RES/986%20(1995)&Lang=E&Area=UNDOC|titill=Security Council resolution 986 (1995)|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref>. Áætlunin var ákveðin málamiðlun á þeim efnahagsþvingunum sem settar höfðu verið á allan inn- og útflutning um landamæri Íraks. Áætlunin var í gildi allt fram að innrásinni 2003, hún hleypti lífi í veikan efnahag landsins því að bágt ástand á innviðum þess (opinber þjónusta s.s. vegir, hiti, rafmagn, heilbrigðisþjónusta, o.s.frv.) setti miklar takmarkanir á getu og skipan atvinnumarkaðarins. Í janúar [[1998]] skrifuðu 18 meðlimir bandarísku [[hugveita|hugveitunnar]] ''Project for a New American Century'' (PNAC) undir bréf sem þeir sendu til Clintons Bandaríkjaforseta. Í bréfinu er Hussein sagður vera ógn við öryggi í heiminum og að efst á forgangslista bandarískrar utanríkisstefnu þurfi að vera það takmark að ryðja honum úr vegi.<ref>{{vefheimild|url=http://www.newamericancentury.org/iraqclintonletter.htm|titill=Letter to President Clinton on Iraq|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref> Af þeim 18 sem skrifuðu undir bréfið komust 11 meðlimir PNAC í áhrifastöður eftir að [[George W. Bush]] var kjörinn forseti, þeirra á meðal ber helst að nefna [[Richard Cheney]], varaforseta, [[Donald Rumsfeld]] varnarmálaráðherra, [[Paul Wolfowitz]] fyrrverandi varnarmálaráðherra og síðar bankastjóri [[Alþjóðabankinn|Alþjóðabankans]] og [[John Bolton]] sendiherra hjá S.Þ. Undir lok ársins 1998 var komið í óefni. Vopnaeftirlitsmenn UNSCOM fengu ekki aðgang að ýmsum aðalbyggingum tengdum forsetanum og Ba'th-stjórnarflokknum og þeir kvörtuðu undan afskiptasemi Íraka og vélabrögðum ýmiss konar. Öryggisráð S.Þ. hafði samþykkt alls 13 ályktanir þar sem Írökum var gert að sýna fullkomnan samstarfsvilja. [[Bill Clinton]] fyrirskipaði loftárásir með aðgerð sem nefnd var Eyðimerkur-Refur. Næsta ár var nýtt vopnaeftirlitsteymi (UNMOVIC) sett saman sem [[Hans Blix]] var í forsvari fyrir. Írakar hleyptu þeim þó ekki inn í landið fyrr en í [[nóvember]] [[2002]]. === Eftir 11. september === Mánuði eftir [[hryðjuverkaárásirnar 11. september 2001]] réðust hersveitir [[NATO]] á [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|Afganistan]] einnig undir forystu Bandaríkjanna og Bretlands í þeim tilgangi að hafa uppi á [[Osama bin Laden]] og koma [[Talíbanar|talibönum]] frá völdum og koma þannig í veg fyrir að í landinu yrðu þjálfaðir hryðjuverkamenn. Skemmst er frá því að segja að bin Laden fannst ekki og brátt beindust sjónir manna að Írak. Í skýrslu sem þekkt varð sem September-skýrslan<ref>{{vefheimild|url=http://www.number-10.gov.uk/output/Page271.asp|titill=Iraq's Weapons of Mass Destruction - The assessment of the British Government|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref> og var gefin út af bresku ríkistjórninni í september 2002 kom fram að Írak hefði falast eftir [[úran]]i frá [[Níger]]. Seinna kom í ljós að þetta voru innantómar ásakanir en engu að síður rötuðu þær í árlegt ávarp Bushs, 28. janúar 2003.<ref>{{vefheimild|url=http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/01/20030128-19.html|titill=President Delivers "State of the Union"|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref>. Í október 2002 samþykkti bandaríska þingið lög sem heimiluðu Bush að ráðast gegn Írak<ref>{{vefheimild|url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d107:HJ00114:|titill=AUTHORIZATION FOR USE OF MILITARY FORCE AGAINST IRAQ RESOLUTION OF 2002|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref>. Röksemdir fyrir innrásinni voru nokkrar: * Írak hafði brotið gegn ályktunum öryggisráðsins og reynt að trufla starf vopnaeftirlitsmanna * Meint gjöreyðingavopn Íraka sem nágrönnum Íraks og Bandaríkjunum stóðu sérstaklega ógn af * Mannréttindabrot írösku stjórnarinnar heima fyrir * Fordæmi þess að Írak gæti og hefði áður beitt gjöreyðingavopnum gegn öðrum þjóðum sem og eigin þegnum * Launmorðstilraun gegn [[George H. W. Bush]] í Kúveit 1993. * Meðlimir [[al-Qaida]] voru taldir vera í landinu * Stuðningur Íraks við hryðjuverkahópa, m.a. hópa sem börðust sérstaklega gegn Bandaríkjunum * Óttinn við að Írakar myndu sjá hryðjuverkahópum fyrir gjöreyðingavopnum * Baráttan gegn hryðjuverkum, þ.e.a.s. sérstaklega þeim sem stóðu að hryðjuverka-árásunum 11. september. * Áður samþykkt lög þess eðlis að forsetanum væri heimilt að heyja stríð gegn hryðjuverkum. Eins og áður sagði hafði vopnaeftirlitsteymi S.Þ. verið hleypt aftur inn Írak í nóvember 2002, eftir að öryggisráð S.Þ. veitti Írökum ''síðustu forvöð'' til þess að verða við kröfum um afvopnun og fulla samvinnu.<ref>{{vefheimild|url=http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=S/RES/1441%20(2002)&Lang=E&Area=UNDOC|titill=Security Council resolution 1441 (2002)|mánuðurskoðað=11. október|árskoðað=2006}}</ref> Í mars 2003 hafði ekki náðst sátt meðal stórveldanna í öryggisráðinu um næstu skref. [[Jacques Chirac]], forseti Frakklands, lét hafa eftir sér að af Írak „stæði ekki bráð ógn sem þyrfti að svara með hervaldi” og [[Gerhard Schröder]] á sömu leið en þolinmæði Bush og Blair var þrotin.<ref>{{vefheimild|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2860309.stm|titill=US war signal divides world|mánuðurskoðað=11. október|árskoðað=2006}}</ref> Mótmæli gegn yfirvofandi stríði náðu hápunkti helgina 15.-16. febrúar 2003 þegar áætlað var að a.m.k. 10 milljón manns hefðu mótmælt á götum stórborga eins og [[San Francisco]], [[London]], [[Barcelona]], [[Róm]] og víðar.<ref>{{vefheimild|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2765215.stm|titill=Millions join global anti-war protests|mánuðurskoðað=11. október|árskoðað=2006}}</ref> Á Íslandi var mótmæltu á bilinu 500-700 manns við [[Lækjartorg]] í [[Reykjavík]], við [[Ráðhústorgið]] á [[Akureyri]] mættu um 500 manns til þess að mótmæla, einnig var mótmælt í [[Ísafjörður|Ísafirði]] og í [[Snæfellsbær|Snæfellsbæ]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1022372|titill=Þögul mótmæli gegn stríði við kertaljós|mánuðurskoðað=11. október|árskoðað=2006}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1022430|titill=Þögul mótmæli við kertaljós|mánuðurskoðað=11. október|árskoðað=2006}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frett.html?nid=1017852|titill=500 manns mótmæltu á Akureyri|mánuðurskoðað=11. október|árskoðað=2006}}</ref> Nokkrum dögum seinna settu mótmælendur í Reykjavík upp eins konar [[gjörningur|gjörning]] fyrir framan [[Stjórnarráðshúsið|Stjórnaráðið]] þegar þeir lögðust þar niður, ataðir út í rauðum vökva og þóttust vera dánir.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=720957|titill=Táknræn mótmæli ungmenna|mánuðurskoðað=11. október|árskoðað=2006}}</ref> == Stríðið hefst == [[Mynd:UStanks baghdad 2003.JPEG|thumb|right|Bandarískir skriðdrekar keyra undir minnismerki í Bagdad þann 13. nóvember árið 2003.]] [[Mynd:SaddamSpiderHole.jpg|thumb|right|Saddam Hussein handsamaður af bandarískum hermönnum þann 13. desember árið 2003.]] Þann [[17. mars]] [[2003]] voru Saddam Hussein gefnir tveir sólarhringar til þess að gefast upp og yfirgefa landið. George Bush tilkynnti [[bandalag viljugra þjóða]], 49 þjóðir sem studdu innrásina, oft í orði en ekki á borði, þ.á m. Ísland. Þann 20. mars 2003 hófst stríðið með loftárásum á Bagdad. Þann [[9. apríl]] höfðu bandarískar hersveitir náð [[Bagdad]], [[Kirkuk]] og [[Mosul]] á sitt vald. Í Bagdad hófst mikil óöld þar sem þjófar létu greipar sópa um fyrirtæki og opinberar byggingar. Í maí var efnahagsþvingunum S.Þ. lyft eftir nær 13 ár, í júlí láta synir Saddams, Uday og Qusay lífið í Mosul. Í ágúst voru gerðar bílsprengjuárásir á Jórdanska sendiráðið og höfuðstöðvar S.Þ. í Bagdad, u.þ.b. 20 manns létust og ríflega mánuði seinna eftir aðra sprengjuárás drógu S.Þ. sig frá Írak. Þann [[14. desember]] fannst Saddam Hussein í felum nálægt heimabæ sínum [[Tikrit]]. === 2004 === Fyrri hluta árs 2004 bárust fréttir af pyntingum og ómannúðlegri meðferð á föngum í [[Abu Ghraib-fangelsið|Abu Ghraib-fangelsinu]]. Ljósmyndir bárust af niðurlægjandi meðferð fanga og ollu þau hörð viðbrögð í vestrænum löndum og almenningsálit og stuðningur við stríðið snarféll. Eftir málaferli var komist að þeirri niðurstöðu að í öllum tilvikum væri að ræða um misskilninga hermanna á milli um lögmæta meðferð á föngum og „nokkur rotin epli”. 24 hermönnum var refsað þ.á m. [[Janis Karpinski]], sem var lækkuð í tign, þáverandi fangelsisstjóri. Í mars 2004 hófst atburðarás sem átti eftir að enda með einhverjum blóðugustu átökum stríðsins. Ráðist var að fjórum starfsmönnum öryggisverktakafyrirtækis á ferð um borgina [[Fallujah]], vestan við Bagdhad. Þeir voru myrtir og limlestir á hrottafenginn hátt og bárust myndir af aðförunum til vestrænna fjölmiðla. Þá hófst umsátur um borgina og stóð fyrri hluti þess frá 4-9. apríl, að því loknu var óbreyttum borgurum leyft að flýja. Þá var samið um vopnahlé og kom það í hlut óreyndra íraskra hersveita að tryggja öryggi í borginni. Eftir sem áður var litið á Fallujah sem vígi uppreisnarmanna og hófst önnur atlaga að borginni í nóvember. Tugir sprengjuárása flugvéla og stórskotaliðs voru framkvæmdar daglega á þeim 13 dögum sem umsátrið stóð. Í júní 2004 hlaut Írak [[fullveldi]] á ný og [[Iyad Allawi]] var skipaður forsætisráðherra bráðabirgðarstjórnar. === 2005 === Þann [[30. janúar]] [[2005]] kom að langþráðum þingskosningum til bráðabirgða. Sjítar unnu meirihluta sæta og Kúrdar komu í annað sætið. Í apríl var kúrdinn [[Jalal Talabani]] kosinn forseti af þinginu og sjítinn [[Ibrahim Jaafari]] skipaður forsætisráðherra. Í júní var [[Massoud Barzani]] skipaður forseti [[Kúrdistan]]s. Í ágúst var stjórnarskránni hafnað af súnnítum, hún var svo samþykkt mánuði seinna skv. henni átti að stofna íslamskt sambandslýðveldi. Í desember var svo kosið fyrir fullt kjörtímabil, sjítar fengu meirihluta. === 2006 === Í júní 2006 var meintur leiðtogi al-Qaida í Írak, [[Abu Musab al-Zarqawi]] drepinn í loftárás. === Mannfall === Tölur um mannfall Íraka eru á reiki en yfir fjögur þúsund bandarískir hermenn hafa fallið (mars 2008). Flestir hafa látið lífið eftir að helstu hernaðaraðgerðum lauk í maí 2003. Óháð, sjálfstæð samtök, [[Iraq Body Count]]<ref>[http://www.iraqbodycount.org/]</ref> vinna að því að safna saman tilkynningum í fjölmiðlum um mannfall og leggja þær svo saman til þess að fá grófa og ónákvæma hugmynd um mannfall Íraka. Í október 2006 kynnti teymi frá John Hopkins háskólanum í Bandaríkjunum rannsóknir sínar í breska læknatímaritinu Lancet sem sýndu að mannfall í Írak frá því að stríðið hófst af völdum (beinum sem óbeinum) stríðsátaka væru 655.000 manns. <ref>[http://www.thelancet.com/webfiles/images/journals/lancet/s0140673606694919.pdf]</ref> == Þátttaka Íslands == [[Mynd:GeorgeBushandDavidOddsson.jpg|thumb|left|Davíð Oddsson hittir George W. Bush Bandaríkjaforseta í hvíta húsinu árið 2004.]] [[Davíð Oddson]], þáverandi forsætisráðherra og [[Halldór Ásgrímsson]], þáverandi utanríkisráðherra tóku ákvörðun um stuðning við afvopnun Íraks þann [[18. mars]] [[2003]]. Þá ákvörðun tóku þeir án samráðs við [[Alþingi]] eða [[utanríkismálanefnd Alþingis]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3466429|titill=Taka undir Azoreyjayfirlýsingu|ár=2003|mánuður=18. mars|útgefandi=mbl.is}}</ref> En í þingskaparlögum segir að „[u]tanríkismálanefnd [skuli] vera ríkisstjórninni til ráðuneytis um meiri háttar utanríkismál enda skal ríkisstjórnin ávallt bera undir hana slík mál jafnt á þingtíma sem í þinghléum”.<ref>{{vefheimild|url=http://www.althingi.is/lagas/136a/1991055.html|titill= Lög um þingsköp Alþingis. 1991 nr. 55 31. maí}}</ref> Fyrir vikið uppskáru þeir mikla gagnrýni, skoðanakannanir sýndu að ekki var stuðningur hjá almenningi fyrir innrásinni. [[Össur Skarphéðinsson]], þingmaður [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]], og [[Steingrímur J. Sigfússon]], þingmaður [[Vinstri grænir|Vinstri grænna]], sögðu þingskaparlögin brotin.<ref>{{vefheimild|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3466607|titill=Segja þingsköp brotin|ár=2003|mánuður=20. mars}}</ref> Í desember 2004 urðu ummæli Halldórs Ásgrímssonar í [[Kastljós]]i um að ''Íraksmálið'' hefði verið rætt á Alþingi og í utanríkismálanefnd til þess að Steingrímur J. efndi til umræða og sagði það vera „afar ósvífið og einfaldlega alrangt að halda því fram að uppáskrift Íslands að innrásinni í Írak án undangenginnar áyktunar, sérstakrar ályktunar í öryggisráðinu, hafi nokkurn tímann verið rædd í utanríkismálanefnd eða á Alþingi áður en nafn Íslands birtist á hinum víðfræga lista.”<ref>{{vefheimild|url=http://www.althingi.is/altext/raeda/131/rad20041207T133252.html|titill=Ummæli forsætisráðherra í sjónvarpinu}}</ref> Í byrjun árs 2005 hafði [[Eiríkur Tómasson]], lagaprófessor við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], birt lögfræðiálit sitt á ákvörðuninni og sagði um orðalagið „meiri háttar utanríkismál” að það hlyti {{tilvitnun2|að ráðast af mati hverju sinni, enda verður ekki í fljótu bragði séð að neinar fastmótaðar venjur hafi skapast í því efni. Hvað sem því líður er víst að umrætt ákvæði í þingsköpum, eins og það er úr garði gert, hróflar ekki við þeirri skipan, sem ráð er fyrir gert í stjórnarskránni og lýst er hér að framan, að utanríkisráðherra og eftir atvikum aðrir ráðherrar fari með óskorað vald til að taka stjórnvaldsákvarðanir, hver á sínu sviði, nema því valdi séu sett skýr takmörk í stjórnarskránni eða settum lögum,… Þar með má segja að þeirri skyldu, sem fyrir er mælt í 24. gr. laga nr. 55/1991, hafi verið fullnægt af hálfu ríkisstjórnarinnar, enda er þar vísað til "meiri háttar mála", en ekki "meiri háttar ákvarðana" í einstökum málum. Ekki hefur verið venja að túlka ákvæðið svo rúmt að skylt sé að bera slíkar ákvarðanir fyrir fram undir utanríkismálanefnd, t.d. hefur komið fram opinberlega að ýmsar ákvarðanir þess efnis, að Ísland lýsi yfir stuðningi við hernaðaraðgerðir gegn einstökum ríkjum, hafi ekki verið bornar áður undir nefndina.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=841020|titill=Stuðningur við afvopnun Íraks var í samræmi við íslensk lög|ár=2005|mánuður=25. janúar}}</ref>}} Svo virðist sem að afar lítið af gögnum um ákvörðun forsætisráðherra og utanríkisráðherra, þannig finnist aðeins þrjú skjöl í forsætisráðuneytinu um ákvörðunina. Fleiri skjöl eru í skjalasafni utanríkisráðuneytisins en mikill hluti af því efni er aðsent en ekki frumsamin vinnuskjöl.<ref>{{vefheimild|url=http://visir.is/thrju-skjol-i-forsaetisraduneyti/article/201095302149|titill=Þrjú skjöl í forsætisráðuneyti|mánuður=16. nóvember|ár=2010}}</ref> {{tilvitnun2|Það er enginn vafi á því í mínum huga, herra forseti, að uppáskrift hæstv. ráðherra Davíðs Oddssonar og Halldórs Ásgrímssonar á Íraksstríðinu eru einhver hörmulegustu afglöp íslenskra stjórnmála um langt skeið, örugglega á þessari öld og má mikið vera ef þau endast ekki út öldina sem slík, að þetta eigi eftir að verða á spjöldum sögunnar einhver hörmulegustu pólitísku afglöp og mistök sem lengi hafa verið framin.|[[Steingrímur J. Sigfússon]], 30. apríl 2004<ref>{{vefheimild|url=http://www.althingi.is/altext/130/04/r30103655.sgml|titill=Athugasemdir um störf þingsins: Stríðsátökin í Írak.|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006|ár=2004|mánuður=30. apríl}}</ref>}} Í lok árs 2004 skrifaði [[Björn Bjarnason (f. 1944)|Björn Bjarnason]], þá dóms- og kirkjumálaráðherra, grein undir heitinu „Átökin um Íraksstríðið” þar sem hann réttlætti stuðning við innrásina með vísan til þess að það hefði veirð „meira stílbrot í sögu íslenskra utanríkismála, ef ríkisstjórn Íslands hefði á þessari örlagastundu ákveðið að yfirgefa samstarf þjóðanna við Atlantshaf og lagst á árarnar með ríkisstjórnum Frakklands og Þýskalands [sem voru andvíg beitingu hervalds án samþykkis Öryggisráðs S.Þ.]” og benti á að um þessar mundir ættu sér stað lýðræðislegar kosningar í Írak.<ref>{{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3620326|titill=Átökin um Íraksstríðið|höfundur=Björn Bjarnason|ár=2004|mánuður=18. desember}}</ref> Í september 2006 fluttu þingmenn stjórnarandstöðu, [[Össur Skarphéðinsson]] ([[Samfylkingin]]), [[Ögmundur Jónasson]] ([[Vinstri grænir]]) og [[Magnús Þór Hafsteinsson]] ([[Frjálslyndi flokkurinn (Ísland, 1998–2012)|Frjálslyndi flokkurinn]]), [[þingsályktunartillaga|þingsályktunartillögu]] þar sem ályktað var að „fela ríkistjórninni að taka Ísland með formlegum hætti út af lista þeirra 30 þjóða sem studdu innrás Bandaríkjamanna og Breta í Írak vorið 2003 og lýsi því yfir að stuðningurinn við innrásina hafi verið misráðinn.”<ref>{{vefheimild|url=http://www.althingi.is/altext/133/s/0013.html|titill=Tillaga til þingsályktunar gegn stuðningi við innrás í Írak.|mánuðurskoðað=9. október|árskoðað=2006}}</ref> Þingályktunartillagan var svæfð hjá utanríkismálanefnd Alþingis. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingar frá maí 2007 var „ný ríkisstjórn [sögð harma] stríðsreksturinn í Írak”.<ref>{{vefheimild|url=https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2007/05/23/Stefnuyfirlysing-rikisstjornar-Sjalfstaedisflokks-og-Samfylkingar-2007/|titill=Stefnuyfirlýsing ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar 2007|ár=2007|mánuður=23. maí}}</ref> Síðla árs 2008, þegar rúm fimm ár voru liðin frá innrásinni, var talað um átyllur til innrásar í frétt hjá [[RÚV]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.ruv.is/frett/abu-nidal-njosnari-bandarikjamanna|titill=Abu Nidal njósnari Bandaríkjamanna?|ár=2008|mánuður=25. október|útgefandi=RÚV}}</ref> Í lok árs 2010 var lögð fram þingályktunartillaga um að stofnuð yrði rannsóknarnefnd til rannsóknar á aðdraganda ákvörðunarinnar um stuðning Íslands við innrásina í Írak 2003.<ref>{{vefheimild|url=http://www.althingi.is/thingstorf/thingmalalistar-eftir-thingum/ferill/?ltg=139&mnr=147|titill=Rannsóknar­nefnd um aðdraganda ákvörðunar um stuðning Íslands við innrásina í Írak árið 2003}}</ref> [[Svandís Svavarsdóttir]], þingkona VG, lagði fram fyrirspurn til [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar]] forsætisráðherra um það hvort til stæði af hálfu íslenskra yfirvalda að biðjast afsökunar á stuðningi þeirra við Íraksstríðið þar sem að Tony Blair, fyrrverandi forsætisráðherra Bretlands, hefði opinberlega beðist afsökunar á rangri upplýsingagjöf í aðdraganda stríðsins.<ref>{{vefheimild|url=https://www.althingi.is/altext/145/s/0536.html|titill=Svar forsætisráðherra við fyrirspurn frá Svandísi Svavarsdóttur um afsökunarbeiðni til þjóðarinnar vegna stuðnings við Íraksstríðið}}</ref> == Tengt efni == * [[Stríðið gegn hryðjuverkum]] * [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|Stríðið í Afganistan]] * [[Hryðjuverkin 11. september 2001]] == Heimildir == <!--Þessi grein notast við Cite.php til þess að vísa í heimildir. Frekari upplýsingar um virkni Cite er að finna á eftirfarandi slóð http://meta.wikimedia.org/wiki/Cite/Cite.php --> <div class="references-small">{{reflist|2}}</div> == Tenglar == * [http://www.utanrikisraduneyti.is/utgefid-efni/iraksskjol2002-3/ Gögn utanríkisráðuneytisins varðandi stuðning Íslands við Íraksstríðið 2002-2003], 92 skjöl utanríkisráðuneytisins sem gerð voru opinber * [http://www.fridur.is/irak/ Vefsíða Samtaka hernaðarandstæðinga með samansafn af tenglum tengndum Íraksstríðinu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080422010331/http://fridur.is/irak/ |date=2008-04-22 }} * [http://www.stjornmalogstjornsysla.is/index.php?option=com_content&task=view&id=190&Itemid=0 ''Staða utanríkismálanefndar Alþingis í ljósi Íraksmálsins'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} , grein á vefritinu Stjórnmál og stjórnsýsla eftir Bjarna Má Magnússon lögfræðing * [http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=841020 ''Stuðningur við afvopnun Íraks var í samræmi við íslensk lög''], lögfræðiálit Eiríks Tómassonar prófessors * [http://www.eggin.is/greinar/meiri-hattar-utanrikismal/ Meiri háttar utanríkismál] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927064851/http://www.eggin.is/greinar/meiri-hattar-utanrikismal/ |date=2011-09-27 }}, grein á vefritinu Eggin eftir Hrafn Malmquist * [http://www.evropuvaktin.is/pistlar/16740/ Um Ísland, Bandaríkin, Írak og Afganistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111129085410/http://evropuvaktin.is/pistlar/16740/ |date=2011-11-29 }}, grein eftir [[Styrmir Gunnarsson]] * [http://www.visir.is/ExternalData/pdf/fbl/101112.pdf ''Vissu ekki til hvers átti að nota listann'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, frétt á bls 16 [[Flokkur:Íraksstríðið| ]] [[Flokkur:Saga Íraks]] [[Flokkur:Saga Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Stríðið gegn hryðjuverkum]] [[Flokkur:Stríð á 21. öld]] 6035gdb3cir144gekhhlgq67gy13ja9 0 38175 1981548 1965693 2026-10-03T00:02:05Z TKSnaevarr 53243 1981548 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Pietro Badoglio | mynd = Pietro Badoglio 3.jpg | titill= [[Forsætisráðherra Ítalíu]] | stjórnartíð_start = 25. júlí 1943 | stjórnartíð_end = 18. júní 1944 | einvaldur = [[Viktor Emmanúel 3.]] | forveri = [[Benito Mussolini]] | eftirmaður = [[Ivanoe Bonomi]] | fæddur = {{fæðingardagur|1871|9|28}} | fæðingarstaður = [[Grazzano Monferrato]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1956|11|1|1871|9|28}} | dánarstaður= [[Grazzano Badoglio]], [[Ítalía|Ítalíu]] | þjóderni = [[Ítalía|Ítalskur]] | stjórnmálaflokkur = Óflokksbundinn | maki = {{gifting|Sofia Valania|1904|1942|orsök=dó}} }} '''Pietro Badoglio''', 1. [[hertogi af Addis Abeba]] ([[28. september]] [[1871]] – [[1. nóvember]] [[1956]]) var [[Ítalía|ítalskur]] [[hershöfðingi]] og stjórnmálamaður. Hann hóf feril sinn í [[Ítalski herinn|ítalska hernum]] og barðist í [[Erítrea|Erítreu]] og [[Líbýa|Líbýu]]. Hann varð [[herforingi]] eftir að hafa tekið [[Monte Sabotino]] í [[maí]] [[1916]]. Eftir stríð var hann útnefndur [[öldungadeild ítalska þingsins|öldungadeildarþingmaður]] en hélt áfram störfum fyrir herinn. Í fyrstu var hann á móti [[Benito Mussolini]] og [[1922]] var honum ýtt til hliðar og hann gerður að [[sendiherra]] í [[Brasilía|Brasilíu]]. Afstaða hans breyttist þó fljótt og [[1924]] varð hann yfirmaður í hernum og landstjóri í Líbýu [[1929]] til [[1933]]. [[1936]] tók hann við af [[Emilio de Bono]] sem yfirmaður [[innrásin í Eþíópíu|innrásarinnar í Eþíópíu]] og heimilaði meðal annars notkun [[efnavopn|eiturgass]].<ref>{{Tímarit.is|7761748|Pietro Badoglio|blað=[[Rökkur]]|útgáfudagsetning=1. maí 1935|blaðsíða=70–72}}</ref> Hann náði [[Addis Abeba]] á sitt vald [[5. maí]] og batt þannig enda á átökin. Fyrir þetta var Badoglio gerður að varakonungi í Eþíópíu og fékk titilinn „hertogi af Addis Abeba“. <ref>{{Tímarit.is|1066137|Nýi forsætisráðherrann|blað=[[Alþýðublaðið]]|útgáfudagsetning=27. júlí 1943|blaðsíða=3}}</ref> [[1939]] gerðist Ítalía aðili að [[Stálbandalagið|Stálbandalaginu]]. Badoglio var meðal þeirra sem voru andsnúnir samkomulaginu og höfðu áhyggjur af stöðu Ítalíu ef til styrjaldar kæmi. Eftir hrakfarir hersins í [[Grikkland]]i [[1940]] sagði hann af sér. Þegar [[bandamenn (síðari heimsstyrjöldin)|bandamenn]] réðust inn á [[Sikiley]] kom [[miðstjórn ítalska fasistaflokksins]] saman og framkvæmdi [[stjórnarbylting]]u. [[Viktor Emmanúel 3.]] setti þá Mussolini af og fékk Badoglio umboð til stjórnarmyndunar. Lýst var yfir að [[herlög]] væru í gildi, Mussolini tekinn höndum og viðræður teknar upp við fulltrúa bandamanna. [[Þýski herinn]] brást þá við, réðist inn í Ítalíu og frelsaði Mussolini en stjórnin hörfaði til [[Pescara]] og [[Brindisi]]. [[3. september]] skrifaði Badoglio undir [[vopnahlé]] gagnvart bandamönnum og [[13. október]] lýsti hann formlega yfir stríði á hendur Þjóðverjum sem þá höfðu náð [[Róm]] á sitt vald. [[10. júlí]] [[1944]] sagði hann af sér embætti og konungur veitti [[Ivanoe Bonomi]], fulltrúa andstæðinga fasista, umboð til stjórnarmyndunar. Badoglio dró sig þá í hlé og bjó í fæðingarbæ sínum, [[Grazzano]], til dauðadags. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Forsætisráðherra Ítalíu]] | frá = 1943 | til = 1944 | fyrir = [[Benito Mussolini]] | eftir = [[Ivanoe Bonomi]] }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Ítalíu}} {{DEFAULTSORT:Badoglio, Pietro}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Ítalíu|Badoglio, Pietro]] [[Flokkur:Ítalskir herforingjar]] [[Flokkur:Ítalskir hertogar]] [[Flokkur:Utanríkisráðherrar Ítalíu]] {{fde|1871|1956|Badoglio, Pietro}} 4ew1w3wooz8mcdfmy31sjfa6bfd3bts 10 51498 1981528 1902382 2026-10-02T19:07:31Z Nipas2 54688 1 championship missing (2019) and all not alignet 1981528 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Toccolours/styles.css" /> {| class="toccolours" style="margin: 0.5em auto; width:47em; max-width:100%; clear: both; font-size: 95%;text-align:center;" | colspan="12" | {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" | valign="top" | [[Mynd:Football_pictogram.svg|42px|Knattspyrna]] |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="100%" | {{Tnavbar-header|'''[[1. deild karla í knattspyrnu|1. deild karla]] • Lið í [[1. deild karla í knattspyrnu 2024|1. deild karla 2024]]'''&nbsp;|Lið í 1. deild karla í knattspyrnu|bgcolor=#BFD7FF}} |[[Mynd:Flag of Iceland.svg|42px|Flag of Iceland]] |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |colspan="3" align="center"| [[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]] &nbsp;• [[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]] &nbsp;• [[Íþróttafélagið Grótta|Grótta]] &nbsp;• [[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]]&nbsp;• [[Íþróttafélagið Leiknir|Leiknir]] • [[Ungmennafélag Njarðvíkur|Njarðvík]] &nbsp;<br/> [[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] &nbsp;• [[Þór Akureyri|Þór]] • [[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]] &nbsp;• [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur]] &nbsp; • [[Knattspyrnufélagið Ægir|Ægir]] &nbsp; • [[Íþróttafélagið Vestri|Vestri]] |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="100%" | {{Tnavbar-header|'''Leiktímabil í 1. deild karla (1955-2024)'''&nbsp;|Lið í 1. deild karla í knattspyrnu|bgcolor=#BFD7FF}} |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |colspan="3" align="center"| |- |colspan="2" align="center" style="padding: 0 5% 0 5%;"| <span style="visibility:hidden;color:transparent;">1951 &bull; </span> <!-- Ósýnilegt, þá raðast dálkarnir rétt upp --> <span style="visibility:hidden;color:transparent;">1952 &bull; </span> <!-- Ósýnilegt, þá raðast dálkarnir rétt upp --> <span style="visibility:hidden;color:transparent;">1953 &bull; </span> <!-- Ósýnilegt, þá raðast dálkarnir rétt upp --> <span style="visibility:hidden;color:transparent;">&bull;1954&bull; </span> <!-- Ósýnilegt, þá raðast dálkarnir rétt upp --> [[2. deild karla í knattspyrnu 1955|1955]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1956|1956]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1957|1957]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1958|1958]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1959|1959]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1960|1960]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1961|1961]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1962|1962]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1963|1963]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1964|1964]] <br/> [[2. deild karla í knattspyrnu 1965|1965]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1966|1966]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1967|1967]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1968|1968]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1969|1969]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1970|1970]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1971|1971]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1972|1972]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1973|1973]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1974|1974]] <br/> [[2. deild karla í knattspyrnu 1975|1975]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1976|1976]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1977|1977]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1978|1978]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1979|1979]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1980|1980]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1981|1981]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1982|1982]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1983|1983]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1984|1984]] <br/> [[2. deild karla í knattspyrnu 1985|1985]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1986|1986]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1987|1987]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1988|1988]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1989|1989]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1990|1990]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1991|1991]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1992|1992]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1993|1993]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1994|1994]] <br/> [[2. deild karla í knattspyrnu 1995|1995]] &bull; [[2. deild karla í knattspyrnu 1996|1996]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1997|1997]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1998|1998]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 1999|1999]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2000|2000]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2001|2001]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2002|2002]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2003|2003]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2004|2004]] <br/> [[1. deild karla í knattspyrnu 2005|2005]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2006|2006]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2007|2007]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2008|2008]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2009|2009]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2010|2010]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2011|2011]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2012|2012]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2013|2013]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2014|2014]] <br/> [[1. deild karla í knattspyrnu 2015|2015]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2016|2016]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2017|2017]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2018|2018]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2019|2019]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2020|2020]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2021|2021]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2022|2022]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2023|2023]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2024|2024]] <br/> [[1. deild karla í knattspyrnu 2025|2025]] &bull; [[1. deild karla í knattspyrnu 2026|2026]] <br/> <br/> |} {| width="100%" style="background-color: transparent;" |- |- rowspan="2" |align="center" style="background:#BFD7FF;" width="100%" | Tengt efni: '''[[Bikarkeppni karla í knattspyrnu|Mjólkurbikarinn]] • [[Deildarbikarkeppni karla í knattspyrnu|Lengjubikarinn]] • [[Meistarakeppni karla í knattspyrnu|Meistarakeppni karla]] <br/>[[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Úrvalsdeild karla]] • [[1. deild karla í knattspyrnu|1. deild]] • [[2. deild karla í knattspyrnu|2. deild]] • [[3. deild karla í knattspyrnu|3. deild]] • [[4. deild karla í knattspyrnu|4. deild]]''' <br/>------------------------------------------------&shy;---------------------------------------------- <br/> '''[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Mjólkurbikarinn kvenna]] • [[Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Lengjubikarinn]] • [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]]<br/>[[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild kvenna]] • [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild]] • [[2. deild kvenna í knattspyrnu|2. deild]] • [[Íslenska kvennaknattspyrnudeildakerfið|Deildakerfið]] • [[Knattspyrnusamband Íslands|KSÍ]]''' |} |} <noinclude> {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Flokkur:Knattspyrnusnið]] </noinclude> afnt9lmlspxpeph2p0nwa5gf99wus3u 0 54219 1981559 1953464 2026-10-03T09:12:47Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1981559 wikitext text/x-wiki '''Verðtrygging''' felst almennt í því að verði á vöru, þjónustu eða skuldbindingum sé breytt eftir fyrirfram ákveðnum reglum, oftast í hlutfalli við [[Vísitala|vísitölur]] sem reiknaðar eru af viðurkenndum aðilum. Verðtrygging er einkum notuð til að tryggja að fjárskuldbindingar haldi verðgildi sínu, þó svo að [[gjaldmiðill]]inn sem þær eru í falli í verði miðað við þá vísitölu sem liggur til grundvallar. Með verðtryggingu lánsfjár og sparifjár er leitast við að tryggja að endurgreiðslur í framtíðinni haldi verðgildi sínu, eða kaupmætti, frá þeim degi sem lán er veitt eða sparnaður hefst. Verðtrygging er stundum notuð þar sem verðbólga er há eða hefur verið há, til dæmis á [[Ísland]]i þar sem verðtryggð lán hafa verið boðin um árabil og náð mikilli útbreiðslu á lánamarkaði. Lengi vel tók verðtrygging mið af [[Lánskjaravísitala|lánskjaravísitölu]] sem var notuð frá árinu 1979, en frá árinu 1995 hefur verið miðað við [[vísitala neysluverðs|vísitölu neysluverðs]] sem [[Hagstofa Íslands]] reiknar og birtir opinberlega. Þar sem lán eru tengd við verðlagsþróun hækka þau í sama hlutfalli og [[verðbólga]], eða lækka þá sjaldan sem verðhjöðnun á sér stað. Hækkun hlutaðeigandi vísitölu getur haft víðtæk áhrif og veldur því meðal annars að skuldir þeirra sem tekið hafa verðtryggð lán hækka að nafnvirði, þ.e. í krónum talið, og greiðslubyrði þeirra þyngist að sama skapi í krónum. Bæði höfuðstóll og greiðslubyrði standa hins vegar í stað að raunvirði (kaupmætti) því að hver króna er minna virði en áður. Tvenns konar aðferðum er beitt við útreikning verðtryggðra lána á Íslandi, annars vegar eru verðbætur reiknaðar og lagðar á greiðslur af láninu og hins vegar á höfuðstól skuldarinnar hverju sinni áður en greiðslur eru reiknaðar. Lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 heimila þó aðeins fyrrnefndu aðferðina þ.e. að verðbæta greiðslur, og hafa því verið uppi skiptar skoðanir um lögmæti þeirrar síðarnefndu þ.e. að verðbæta höfuðstól. Stærðfræðilega eru aðferðirnar hins vegar á endanum jafngildar.<ref>{{Cite web |url=https://blog.dv.is/vthorsteinsson/2013/07/15/verdtryggd-lan-og-grunnskolastaerdfraedi/ |title=Geymd eintak |access-date=2026-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260410222124/https://blog.dv.is/vthorsteinsson/2013/07/15/verdtryggd-lan-og-grunnskolastaerdfraedi/ |archive-date=2026-04-10 |url-status=dead}}</ref><ref>https://www.umbodsmadur.is/mal/nr/2294/skoda/mal</ref> Allmargar ólíkar vísitölur eru reiknaðar út hér á landi. Í riti [[Seðlabanki Íslands|Seðlabanka Íslands]], ''Hagtölum mánaðarins'', eru birtar sjö vísitölur. Fleiri vísitölur eru reiknaðar út reglulega, oftast af Hagstofu Íslands. Einnig þekkjast aðferðir við verðtryggingu sem taka mið af fleiri en einni vísitölu, eða vísitölu sem er samansett úr nokkrum undirvísitölum. Auk verðtryggingar miðað við verðlagsvísitölur tíðkaðist mestan hluta 20. aldar á Íslandi að verðtryggja fjárskuldbindingar miðað við gengi erlendra gjaldmiðla, en slík verðtrygging hefur jafnan verið kölluð [[gengistrygging]]. Með lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 voru heimildir til að miða verðtryggingu skuldbindinga í íslenskum krónum við annað en vísitölu neysluverðs felldar brott, og hefur gengistrygging síðan þá verið óheimil á Íslandi. == Lagaumgjörð == * [https://www.althingi.is/lagas/nuna/2001038.html Lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001] * [http://www.stjornartidindi.is/Advert.aspx?ID=cc9df7fa-23d0-440f-b4a7-bede5f95ed28 Reglur nr. 492/2001 um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár.] * [http://www.stjornartidindi.is/PdfVersions.aspx?recordId=5aeec576-3089-4af0-b11f-1ba30bd4e462 Reglur nr. 278/2010 um breytingu á reglum um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár nr. 492/2001.] * [http://www.stjornartidindi.is/PdfVersions.aspx?recordId=eca1144e-4865-4689-b95b-06b69831eb44 Reglur nr. 369/2010 um breytingu á reglum um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár nr. 492/2001.] * [https://www.scribd.com/doc/196529580/ Minnisblað um verðtryggingu.] Magnús Ingi Erlingsson, hdl., janúar 2011. (Rekur þróun laga um verðtryggingu frá 1979 til samtímans.) == Tenglar == * {{vísindavefurinn|3484|Hvað eru verðbætur?}} * {{vísindavefurinn|3418|Hvað mörg lönd í heiminum leyfa verðtryggingu lána?}} * {{vísindavefurinn|50568|Hvers vegna lækka ekki verðtryggð lán þegar verðbólga lækkar?}} * {{vísindavefurinn|74580|Hvaða kostir og gallar fylgja afnámi verðtryggingar af húsnæðislánum?}} * [http://www.atvinnuvegaraduneyti.is/media/Acrobat/20110112134650281.pdf Viðskiptaráðuneytið, október 1998. ''Endurskoðun á verðtryggingarstefnu stjórnvalda''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310221834/https://www.atvinnuvegaraduneyti.is/media/Acrobat/20110112134650281.pdf |date=2016-03-10 }} (Nefndarálit.) * [http://www.scribd.com/doc/251178320/Fjarmalatiðindi-Verðtrygging Seðlabanki Íslands. Fjármálatíðindi (valið efni um verðtryggingu).] (Samantekt Hagsmunasamtaka heimilanna.) * [http://www.sedlabanki.is/utgefid-efni/rit-og-skyrslur/serrit/serrit-3/ Seðlabanki Íslands. Sérrit 3: ''Verðtrygging lánsfjármagns og vaxtastefna á Íslandi''.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.sedlabanki.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=4427 Seðlabanki Íslands. Peningamál 2003/2. Rammagrein 2: ''Áhrif vaxta, verðbólgu og gengisbreytinga á fjárhagslega stöðu fyrirtækja og heimila''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210619175710/https://www.sedlabanki.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=4427 |date=2021-06-19 }} * [https://www.sedlabanki.is/uploads/files/PM032_8.pdf Seðlabanki Íslands. Peningamál 2003/2. ''Verðtrygging og fastir vextir''.] * [http://www.sedlabanki.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=6809 Seðlabanki Íslands. Efnahagsmál, 1. rit febrúar 2009. Ásgeir Daníelsson: ''Verðtrygging og peningastefna''.] * [http://www.sedlabanki.is/library/Skraarsafn/Efnahagsmál/Efnahagsmál_6.rit.pdf Seðlabanki Íslands. Efnahagsmál, 6. rit desember 2013. Lúðvík Elíasson: ''Verðtrygging 101''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305191301/http://www.sedlabanki.is/library/Skraarsafn/Efnahagsm%C3%A1l/Efnahagsm%C3%A1l_6.rit.pdf |date=2016-03-05 }} * [http://blog.pressan.is/olafurm/2013/12/16/verdtrygging-201/ Ólafur Margeirsson, Pressan.is, desember 2013. ''Verðtrygging 201''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624184030/http://blog.pressan.is/olafurm/2013/12/16/verdtrygging-201/ |date=2016-06-24 }} * [http://www.heimilin.is/varnarthing/frettirhagsmunasamtokin/item/1688-falleinkunn-seðlabankans-í-verðtryggingu.html Hagsmunasamtök heimilanna, janúar 2014. ''Verðtrygging 102: Falleinkunn Seðlabanka Íslands í verðtryggingu 101.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304225753/http://www.heimilin.is/varnarthing/frettirhagsmunasamtokin/item/1688-falleinkunn-se%C3%B0labankans-%C3%AD-ver%C3%B0tryggingu.html |date=2016-03-04 }} * [http://www.mbl.is/greinasafn/grein/113821/ Morgunblaðið, 16. október 1993. ''Skýrsla vaxtanefndar um verðtryggingu - Óæskileg áhrif á vaxtamyndun''.] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3892413 Fréttablaðið, 3. maí 2006. ''Er verðtrygging vond?''] * [http://www.pressan.is/pressupennar/Lesa_Olaf_MArgeirsson/verdtrygging-eilifdarvelin-sem-brast Ólafur Margeirsson, Pressan.is, janúar 2011. ''Verðtrygging: Eilífðarvélin sem brást''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624183312/http://www.pressan.is/pressupennar/Lesa_Olaf_MArgeirsson/verdtrygging-eilifdarvelin-sem-brast |date=2016-06-24 }} * [http://www.landsbankinn.is/?PageID=b0ce3eb7-52e6-417a-ae5c-35533f2d5c4a&NewsID=5021a43e-e156-4455-afff-d4712a5b3eb1 Landsbankinn, 28. júlí 2011. Sigurjón Gunnarsson. ''Verðbætur á verðtryggð lán: Hvernig eru þær reiknaðar?'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.pressan.is/pressupennar/Lesa_Olaf_MArgeirsson/kronan-og-verdtryggingin Ólafur Margeirsson, Pressan.is, ágúst 2011. ''Krónan og verðtryggingin''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624190655/http://www.pressan.is/pressupennar/Lesa_Olaf_MArgeirsson/kronan-og-verdtryggingin |date=2016-06-24 }} * [https://www.ruv.is/frett/draga-ur-vaegi-verdtryggingar ''Draga úr vægi verðtryggingar''], RÚV fréttir, nóvember 2011. * [http://www.pressan.is/pressupennar/Lesa_Olaf_MArgeirsson/er-verdtryggingarkerfid-verdbolguhvetjandi Ólafur Margeirsson, Pressan.is, september 2012. ''Er verðtryggingarkerfið verðbólguhvetjandi?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706164510/http://www.pressan.is/pressupennar/Lesa_Olaf_MArgeirsson/er-verdtryggingarkerfid-verdbolguhvetjandi |date=2015-07-06 }} * [http://arev.is/wp-content/uploads/2014/03/20122012_T_afleidan1.pdf Arev, desember 2012. ''Hugleiðingar um T-afleiðuna sem samofin er verðtryggðu láni''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223537/http://arev.is/wp-content/uploads/2014/03/20122012_T_afleidan1.pdf |date=2016-03-04 }} * [https://www.neytendastofa.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=3205 Neytendastofa, 2013. ''Almennar upplýsingar og dæmi um þróun höfuðstóls og greiðslubyrði lána.''] * [https://www.forsaetisraduneyti.is/afnam-verdtryggingar/ Forsætisráðuneytið, 2014. ''Afnám verðtryggingar''.] Skýrsla sérfræðingahóps og gagnasafn um verðtryggingu. * [https://www.forsaetisraduneyti.is/frettir/nr/8444 Forsætisráðuneytið, mars 2013. ''Skýrsla sérfræðingahóps um sjálfvirkar verðbreytingar''.] == Tengt efni == * [[Verðbætur]] * [[Gengistrygging]] * [[Vísitala neysluverðs]] * [[Verðtryggingarjöfnuður]] {{stubbur}} [[Flokkur:Hagfræði]] fcjjcr6frif6wd87gs2s2il8bvn6vj4 14 60477 1981441 415100 2026-10-02T12:55:31Z TKSnaevarr 53243 1981441 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Stríð eftir tímabilum|20. öld]] [[Flokkur:20. öldin]] 0413zsgown42mrwtkkzhliswg3ydnlv 0 63679 1981534 1739905 2026-10-02T20:06:15Z Fyxi 84003 snið 1981534 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Almere | nafn_á_frummáli = | tegund_byggðar = [[Borg]] og [[sveitarfélag]] | mynd = SkylineAlmere.JPG | mynd_stærð = | mynd_texti = | fáni = Almere vlag.svg | fáni_stærð = | innsigli = | skjaldarmerki = Almere wapen.svg | viðurnefni = | kort = Map - NL - Municipality code 0034 (2009).svg | kort_texti = Staðsetning í Flevoland | teiknibóla_kort = Holland | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Hollandi | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Holland}} | undirskipting_gerð1 = [[Fylki Hollands|Fylki]] | undirskipting_nafn1 = {{fáni|Flevoland}} | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = Sveitarfélag | flatarmál_neðan = <ref name="flatarmál">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86358NED/table |title=Kerncijfers wijken en buurten 2026 |publisher=[[Statistics Netherlands|CBS]] |language=nl |access-date=2026-10-02}}</ref> | flatarmál_heild_km2 = 248,8 | flatarmál_land_km2 = 129,2 | flatarmál_vatn_km2 = 119,6 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/en/dataset/37259eng/table |title=Population dynamics; birth, death and migration per region |publisher=[[Statistics Netherlands|CBS]] |access-date=2026-10-02}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 31. desember 2025 | mannfjöldi_heild = 232.619 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Almere''' er borg og sveitarfélag í [[Holland]]i með um 233 þúsund íbúa ([[2025]]) og er áttunda stærsta borg landsins. Borgin var stofnuð árið [[1976]].<ref name="mannfjöldi" /> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Commons}} * {{Opinber vefsíða}} {{stubbur|landafræði}} {{S|1976}} [[Flokkur:Borgir í Hollandi]] [[Flokkur:Sveitarfélög í Hollandi]] l3tppwgag3khvnp8l35vfner0zanzlf 0 72529 1981553 1953336 2026-10-03T04:21:32Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1981553 wikitext text/x-wiki {{tungumál|nafn=Skosk gelíska|nafn2=Gàidhlig |ættarlitur=Indóevrópskt |ríki=[[Skotland]] ([[Skosku hálöndin]], [[Suðureyjar]]), [[Kanada]] ([[Nýja-Skotland]]) |svæði=[[Bretlandseyjar]], austurströnd Kanada |talendur=Skotland: 57,375 (2011)<ref name="2011 Census of Scotland">[https://www.scotlandscensus.gov.uk/ods-web/data-warehouse.html 2011 Census of Scotland], Table QS211SC. Skoðað 30. maí 2014.</ref><br />87,056 manns, þriggja ára og eldri, sem hafa einhverja kunnáttu (2011)<ref name="2011 Census of Scotland"/> |sæti= |ætt=[[Indóevrópsk tungumál|Indóevrópska]]<br /> &nbsp;[[keltnesk tungumál|Keltneska]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Eyjakeltnesk tungumál|Eyjakeltneska]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Gelísk tungumál]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Skosk gelíska''' |minnihlutamál= [[Bretland]] ([[Skotland]])<br />[[Kanada]] ([[Nýja-Skotland]]) |stafróf=[[Latneskt stafróf]] |stýrt af= |iso1=gd|iso2=gla|sil=gla}} {{InterWiki|code=gd}} [[Mynd:ScotlandGaelicSpeakers2001.gif|thumb|400px|right| Málsvæði gelísku í Skotlandi árið 2001.]] [[Mynd:Sanas.jpg|thumb|300px|right| Í skosku Hálöndunum eru tvímála vegaskilti orðin algeng. Gelísku örnefnin eru þar í fyrsta sæti.]] '''Skosk gelíska''', einnig þekkt sem '''gelíska''' (''Gàidhlig'' [ˈkaːlikʲ] {{audio|Gaidhlig.ogg|hlusta}}) er [[keltnesk tungumál|keltneskt tungumál]] sem er talað í [[Skotland]]i, einkum í skosku [[Skosku hálöndin|Hálöndunum]] og á [[Suðureyjar|Suðureyjum]]. Gelíska er náskyld [[írska|írsku]] og [[manska|mönsku]], en öll þessi mál eru komin af [[fornírska|fornírsku]]. Utan Skotlands hefur gelíska stundum verið kölluð ''skoska'', en það heiti er nú notað um þá mállýsku af [[enska|ensku]] sem töluð er í Skotlandi, sjá [[skoska]]. == Saga skoskrar gelísku == Á árabilinu 300–500 e.Kr. tóku stórir hópar fólks sig upp frá [[Írland]]i og námu land í Skotlandi. Þeir kölluðu sig ''Skota'', og dró landið síðan nafn af þeim. Þeir voru fyrst einkum á svæðinu við [[Argyll]], og breiddist tungumál þeirra og menning þaðan út. Tungumál þeirra sem fyrir voru í landinu, [[péttneska]]n og [[kumbríska]]n, létu undan síga. Deilt eru um hvort [[Péttar]] (Piktar) töluðu keltneskt mál, en vitað er að hinn írski [[Kólumkilli]], sem boðaði trú meðal þeirra, varð að notast við túlk. Mál Pétta vék með tímanum alveg fyrir gelísku og [[fornnorska|fornnorsku]] (sem breiddist út frá [[Orkneyjar|Orkneyjum]] eftir 900). Gelískan stóð sterkast í Skotlandi á 11. og 12. öld, en hún var þó aldrei töluð í öllu landinu. Eftir það fór hún að víkja fyrir máli innrásarmanna, fyrst [[Normannar|Normanna]], sem töluðu franska mállýsku, en síðan fyrir ensku, sem yfirstéttin og stjórnkerfið notaði. Um svipað leyti fór skoska gelískan að greinast frá írsku. Talsverður [[mállýska|mállýskumunur]] er nú milli héraða, án þess þó að torvelda skilning. Írska og gelíska eru það lík mál, að þeir sem hafa góð tök á öðru málinu skilja hitt í meginatriðum. Munurinn er minnstur í þeim héruðum Skotlands sem næst eru Írlandi. Elsta handrit á skoskri gelísku er frá 12. öld ([[Book of Deer]]), og er málið þar náskylt írsku. Á 17. öld var svo komið að gelískan var fyrst og fremst bundin við vestanverð Hálöndin og Suðureyjar. Enska yfirstéttin vann markvisst að því að berja gelískuna niður. Þannig samþykkti enska þingið árið 1616 að „gelískan skyldi numin úr gildi og afmáð í Skotlandi“. Afdrifaríkir voru nauðungarflutningar fólks frá Hálöndunum á 18. og 19. öld. Gelískan lifði þó af og stendur nú sterkast á Suðureyjum, þar sem allt að 75% fólks talar málið í einstökum svæðum, einkum á ytri eyjunum, svo sem [[Ljóðhús]]um (Lewis) og eyjunum þar suður af. Árið 2001 voru um 60.000 manns sem töluðu gelísku á Skotlandi, og tæplega 100.000 manns sem höfðu nokkra færni í málinu. Á 19. öld fluttist mikill fjöldi fólks frá Skotlandi til Norður-[[Ameríka|Ameríku]]. Þá var stofnuð nýlenda gelískumælandi Skota á [[Cape Breton]] í [[Nýja-Skotland|Nýja Skotlandi]] ([[Nova Scotia]]). Árið [[1900]] bjuggu þar um 100.000 manns, og töluðu 75% þeirra skoska gelísku. Þetta byggðarlag hefur átt undir högg að sækja, og margir flutt burt. Nú eru þar fáir eftir sem tala málið. Mörg gelísk orð og staðaheiti eru alþekkt, t.d.: * '''Loch''' = stöðuvatn, lón – t.d. [[Loch Ness]]. * '''Ben''' (''beinn'') = fjall – t.d. [[Ben Nevis]], hæsta fjall Skotlands. * '''Uisge''' (''uisge beatha'' = vatn lífsins) = [[viskí]]. == Staða gelískunnar == Gelískan hefur lengi liðið fyrir að hafa ekki verið notuð í skólum og í stjórnkerfinu. Árið [[2005]] hlaut hún nokkra opinbera viðurkenningu þegar [[skoska þingið]] samþykkti lög um gelíska tungu, sem ætlað er að tryggja stöðu málsins. Skosku fræðslulögin frá 1872 tóku ekkert tillit til gelískunnar, og varð það til þess að mörgum kynslóðum var bannað að tala móðurmálið í skólanum. Hlutu margir barsmíðar fyrir. Nú er almennt viðurkennt að þetta hafi unnið tungunni óbætanlegt tjón. [[Breska ríkisstjórnin]] hefur staðfest tilskipun [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] um stöðu minnihlutamála, og á hún við gelísku, eins og [[velska|velsku]] og [[írska|írsku]]. [[Nýja testamentið]] var gefið út á skoskri gelísku árið [[1767]] og [[Biblían]] í heild [[1801]]. Almennt var kirkjulegt starf þó á ensku í samræmi við opinbera stefnu. Á síðari árum hefur kirkjan þó tekið jákvæðari afstöðu til gelískunnar, þó að illa hafi gengið að fá gelískumælandi presta. Á Suðureyjum er gelískan nú notuð af héraðsstjórninni og kennd í skólum, í sumum þeirra er hún málið sem kennt er á. Árið 2006 var stofnaður í [[Glasgow]] unglingaskóli þar sem kennt er á gelísku. BBC starfrækir gelíska útvarpsstöð, og sumar sjónvarpsstöðvar eru með hluta dagskrár á gelísku. == Skosk og írsk gelísk áhrif á íslensku == Margir [[landnámsmenn]] á Íslandi komu frá norðurhluta Skotlands, eða eyjunum þar í grennd. Því er eðlilegt að nokkurra gelískra áhrifa gæti í íslensku, en stundum getur verið um írsk áhrif að ræða. Í [[færeyska|færeysku]] gætir einnig nokkurra skoskra og írskra gelískra áhrifa. ;Dæmi um tökuorð * [[wikt:bagall|bagall]] = biskupsstafur (írska og gelíska: ''bachall'') * [[wikt:brekán|brekán]] = mislit ábreiða, rúmábreiða (gelíska: ''breacan'') * [[wikt:des|des]], [[wikt:heydes|heydes]] = heystakkur * [[wikt:gjalti|gjalti]] (í orðasambandinu ''[[wikt:verða að gjalti|verða að gjalti]])'' * [[wikt:jaðrakan|jaðrakan]] = vaðfugl (gelíska: ''[[wikt:adharcan|adharcan]]'') * [[wikt:kapall|kapall]] = hestur * [[wikt:kláfur|kláfur]] = hrip, heymeis * [[wikt:fjalaköttur|fjalaköttur]] = músagildra * [[wikt:tarfur|tarfur]] = naut (írska og gelíska: ''[[wikt:tarbh|tarbh]]'') * [[wikt:viskí|viskí]] = skoskt brennivín ;Dæmi um mannanöfn * [[wikt:Brjánn|Brjánn]] * [[wikt:Dufgus|Dufgus]] (''[[wikt:Dubhgus|Dubhgus]]'') * [[wikt:Dufþakur|Dufþakur]] (''[[wikt:Dubhtach|Dubhtach]]'') * [[wikt:Eðna|Eðna]] * [[wikt:Kaðlín|Kaðlín]] * [[wikt:Kalman|Kalman]] * [[wikt:Kjaran|Kjaran]] (''[[wikt:Ciarán|Ciarán]]'') * [[wikt:Kjartan|Kjartan]] * [[wikt:Kormákur|Kormákur]] (''[[wikt:Cormac|Cormac]]'') * [[wikt:Melkorka|Melkorka]] * [[wikt:Mýrkjartan|Mýrkjartan]] * [[wikt:Njáll|Njáll]] (''[[wikt:Niall|Niall]]'') * [[wikt:Trostan|Trostan]] ;Dæmi um örnefni * [[wikt:Dímon|Dímon]] * [[wikt:Dufþaksholt|Dufþaksholt]] * [[wikt:Katanes|Katanes]] == Tengt efni == * [[Írska]] * [[Kanadísk gelíska]] * [[Keltnesk tungumál]] * [[Manska]] == Heimildir == * Baldur Ragnarsson: ''Tungumál veraldar''. Háskólaútgáfan, Rvík 1999. * Freysteinn Sigurðsson: Gelísk örnefni á Austurlandi. ''Múlaþing'', 27. árgangur, Egilsstöðum 2000, 64–67. * Helgi Guðmundsson: ''Um haf innan''. Háskólaútgáfan, Rvík 1997. * Hermann Pálsson: ''Keltar á Íslandi''. Háskólaútgáfan, Rvík 1996. * {{wpheimild | tungumál = no | titill = Skotsk-gælisk | mánuðurskoðað = 30. desember | árskoðað = 2008}} * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Scottish Gaelic | mánuðurskoðað = 30. desember | árskoðað = 2008}} * Guðrún Kvaran. „Er vitað hversu mikil áhrif keltneska hafði á íslensku á landnámstímanum. Eru til dæmis einhver tökuorð úr keltnesku algeng í daglegu máli?“ ''Vísindavefurinn'', 21. ágúst 2002. Sótt 28. nóvember 2015. https://visindavefur.is/svar.php?id=2661. == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20131022195043/http://siliconglen.com/Scotland/gaelic.html Upplýsingasíða um gelísku í Skotlandi] * [https://www.lexilogos.com/english/gaelic_scottish_dictionary.htm Gelískar orðabækur á netinu] [[Flokkur:Keltnesk tungumál]] [[Flokkur:Skosk menning]] gfg805ihrnauj8gs8bjd167fo5g78kr 0 75753 1981546 1739658 2026-10-02T23:20:47Z Stillbusy 42433 1981546 wikitext text/x-wiki '''Urður Verðandi Skuld''' (UVS) var [[líftækni]]fyrirtæki, stofnað 1998, sem lagði stund á rannsóknir á sviði [[Krabbamein|krabbameins]].<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1945979?iabr=on#page/n3/mode/1up |journal=Morgunblaðið |page=4 |access-date=2026-10-02 |title=Urður, Verðandi, Skuld hefur starfsemi – Erfðarannsóknir með áherslu á krabbamein |date=1999-09-21}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/6184965?iabr=on#page/n50/mode/1up |journal=Læknablaðið |page=199–202 |access-date=2026-10-02 |title=Hér á landi er rúm fyrir í það minnsta fjögur líftæknifyrirtæki |first=Þröstur |last=Haraldsson |date=2000-03-15}}</ref> Í lok ársins 2005 var öllum starfsmönnum UVS sagt upp störfum,<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3689888?iabr=on#page/n0/mode/1up |journal=Morgunblaðið |page=1 |access-date=2026-10-02 |title=Sala UVS langt komin |first=Hjálmar |last=Jónsson |date=2005-12-03}}</ref> og í janúar 2006 keypti [[Íslensk erfðagreining]] fyrirtækið til að efla rannsóknir á erfðafræði krabbameina.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/4120091?iabr=on#page/n5/mode/1up |journal=Morgunblaðið |page=6 |access-date=2026-10-02 |title=ÍE kaupir Urði, Verðandi, Skuld á 350 milljónir kr. |date=2006-01-19}}</ref> UVS var afskráð 6. júlí 2020.<ref>{{cite web |title=UVS-Urður, Verðandi, Skuld ehf. |url=https://gulusidurnar.is/fyrirtaeki/uvs-urdur-verdandi-skuld-ehf-4408982709/ |website=gulusidurnar.is |access-date=2026-10-02}}</ref><ref>{{cite web |title=Fyrirtækjaleit Keldunnar |url=https://keldan.is/Fyrirtaeki/Yfirlit/4408982709 |website=keldan.is |access-date=2026-10-02}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{S|1998}} [[Flokkur:Íslensk fyrirtæki]] k1yv2vw14kdpsq225iu2j39hezy9twp 0 75887 1981556 1964065 2026-10-03T08:31:19Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1981556 wikitext text/x-wiki '''H1N1''' er undirflokkur af inflúensu A og algengasta orsök [[inflúensa|inflúensu]] í fólki. Sum afbrigði af H1N1 sýkja menn svo sem afbrigðið sem olli [[Spænska veikin|spænsku veikinni]] árið 1918. Önnur afbrigði af H1N1 eru [[svínaflensa]] og [[fuglaflensa]]. Inflúensufaraldurinn árið 1918 dró 50-100 milljónir manns til dauða frá 1918-1919. Í mars og apríl [[2009]] braust út [[Svínaflensufaraldurinn 2009|svínaflensufaraldur]] í [[Mexíkó]]. == Tenglar == * [http://www.nytimes.com/2006/01/29/magazine/29flu.html?pagewanted=1&_r=1&8hpib Why Revive a Deadly Flu Virus?] By Jamie Shreeve - January 2006 New York Times - Six-page human-interest story on the recreation of the deadly 1918 H1N1 flu virus * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5385894.stm BBC News - 1918 flu virus's secrets revealed] Results from analyzing a recreated strain. * [http://www.demog.berkeley.edu/~andrew/1918/ Publicly available data] * [https://historymatters.gmu.edu/d/107 Oral history by 1918 pandemic survivor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251217052631/https://historymatters.gmu.edu/d/107 |date=2025-12-17 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=8009840&dopt=Citation Recent influenza A (H1N1) infections of pigs and turkeys in northern Europe] * [http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00000863.htm Epidemiologic Notes and Reports Influenza A(H1N1) Associated With Mild Illness in a Nursing Home -- Maine] * [http://www.thepigsite.com/BusinessDirectory/Focus.asp?Display=2884 Swine Influenza Vaccine, H1N1 & H3N2, Killed Virus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060311040431/http://www.thepigsite.com/BusinessDirectory/Focus.asp?Display=2884 |date=2006-03-11 }} * [http://www.pighealth.com/influenza.htm Influenza Virus Infections of Pigs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318003130/http://www.pighealth.com/influenza.htm |date=2009-03-18 }} * [http://www.pnas.org/cgi/content/full/98/5/2115 H1N1-influenza as Lazarus: Genomic resurrection from the tomb of an unknown] * [https://web.archive.org/web/20260121092819/https://www.biohealthbase.org/influenza/ BioHealthBase Bioinformatics Resource Center] Database of influenza genomic sequences and related information. * [http://www.outbreakalerts.com Outbreak Alerts] United States based communicable disease notification website. {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Veirur]] 868jbrk48oht4nmiv7nmdxgc1ghzn8n 0 85509 1981428 1843099 2026-10-02T12:37:27Z TKSnaevarr 53243 1981428 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Níu ára stríðið | image = File:Siege of Namur (1692).JPG |image_size = 300px | caption = Setið um borgina Namur í Belgíu | date = 27. september 1688 – 20. september 1697 | place = [[Evrópa|Evrópu]], [[Írland]]i, [[Skotland]]i, [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]], [[Asía|Asíu]] | result = Ryswick-sáttmálinn | territory = Frakkland heldur [[Elsass]] (þar á meðal [[Strassborg]]) en skilar [[Freiburg]], [[Breisach]] og [[Freiburg (Þýskaland)|Freiburg]] til Heilaga rómverska ríkisins. Frakkland endurheimtir [[Pondicherry]] (eftir að hafa greitt hollendingum 16.000 pagóður) og [[Akadía|Akadíu]]. Spánn endurheimtir Katalóníu frá Frakklandi og Mons, Lúxemborg og Kortrijk. [[Hertogadæmið Lothringen|Hertogadæminu Lothringen]] er skilað til [[Leópold, hertogi af Lothringen|Leópolds Jósefs]] frá Frakklandi | combatant1 ='''Ágsborgarbandalagið''': {{plainlist| * [[File:Statenvlag.svg|22px|border|link=]] [[Hollenska lýðveldið|Holland]] * [[File:Flag of England.svg|22px|border|link=]] [[Konungsríkið England|England]] * [[File:Flag of Scotland (1542–2003).svg|22px|border|link=]] [[Konungsríkið Skotland|Skotland]] * [[File:Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg|border|23px]] [[Heilaga rómverska ríkið]] * [[File:Flag of Cross of Burgundy.svg|22px|border|link=]] [[Spænska heimsveldið|Spánn]] * [[File:Flag of Savoie.svg|22px|border|link=]] [[Hertogadæmið Savoja|Savoja]] * [[File:Flag of Portugal (1667).svg|22px|border|link=]] [[Portúgalska heimsveldið|Portúgal]] * {{SWE}} [[Svíþjóð]] (til ársins 1691)}} | combatant2 ={{plainlist| * [[File:Royal Standard of the King of France.svg|border|23px]] [[Konungsríkið Frakkland|Frakkland]] * [[File:Jacobite Standard (1745).svg|border|23px]] [[Jakobítar]]}} | commander1 ={{plainlist| * [[File:Statenvlag.svg|22px|border|link=]][[File:Flag of England.svg|22px|border|link=]][[File:Flag of Scotland (1542–2003).svg|22px|border|link=]] [[Vilhjálmur 3. Englandskonungur|Vilhjálmur 3.]] * [[File:Flag of England.svg|22px|border|link=]][[File:Flag of Scotland (1542–2003).svg|22px|border|link=]] [[María 2. Englandsdrottning|María 2.]] * [[File:Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg|border|23px]] [[Leópold 1. keisari|Leópold 1.]] * [[File:Flag of Savoie.svg|22px|border|link=]] [[Viktor Amadeus 2. Sardiníukonungur|Viktor Amadeus 2.]]}} | commander2 = {{plainlist| * [[File:Royal Standard of the King of France.svg|border|23px]] [[Loðvík 14.]] * [[File:Flag of England.svg|22px|border|link=]][[File:Jacobite Standard (1745).svg|border|23px]] [[Jakob 2. Englandskonungur|Jakob 2.]]}} }} '''Níu ára stríðið''' (á [[þýska|þýsku]]: ''Pfälzischer Erbfolgekrieg''; á [[enska|ensku]]: ''Nine Year’s War''; á [[franska|frönsku]]: ''Guerre de la Ligue d’Augsbourg''), einnig kallað '''pfalzíska erfðastríðið''', var stórstríð í [[Evrópa|Evrópu]], háð [[1688]]-[[1697]], að mestu leyti á þýskri grundu, þegar [[Frakkland|Frakkar]] réðust inn í [[Heilaga rómverska ríkið]] og víðar til að ná yfirráðum í þýska héraðinu [[Pfalz]]. Þá var einnig barist í [[Belgía|Belgíu]] og [[Holland]]i, [[Savoja]] og á [[Spánn|Spáni]]. == Forsaga == Á [[17. öldin|17. öld]] lá þýska héraðið Pfalz sitthvoru megin við [[Rín (fljót)|Rínarfljót]], fyrir norðan [[markgreifadæmið Baden]] og [[hertogadæmið Württemberg]], en fyrir sunnan [[Hessen]]. Pfalz var [[kjörfurstadæmi]], þannig að furstinn í héraðinu var einn þeirra sem völdu nýjan keisara í Heilaga rómverska ríkinu og var því valdamikill maður. Á ofanverðri 17. öld var [[Karl 1. kjörfursti í Pfalz]], en hann var sonur [[Friðrik 5. kjörfursti|Friðriks 5. í Prag]] (sem var kallaður Vetrarkonungurinn). Dóttir Karls 1. var Elísabeta Karlotta (kölluð [[Liselotta frá Pfalz]]) og afréð faðir hennar að gifta hana hertoganum [[Filippus 1. af Orléans|Filippusi af Orleans]] í Frakklandi, bróður sólkonungsins [[Loðvík 14.|Loðvíks 14.]] Hjónavígslan fór fram [[1671]] og bjó parið í [[Orléans]]. Karl 1. lést [[1680]]. Þá tók sonur hans, [[Karl 2. kjörfursti í Pfalz|Karl 2.]] við sem kjörfursti í Pfalz. Árið [[1685]] lést Karl 2. barnlaus og vantaði þá erfingja í kjörfurstadæmið í karllegg. Þá gerði Loðvík 14. tilkall til valda í Pfalz í gegnum bróður sinn og mágkonu. Eftir hártoganir og orðaskak í nokkur ár við aðra ættingja Karls 1. og Karls 2. réðist Loðvík inn í Heilaga rómverska ríkið til að leggja undir sig Pfalz með vopnavaldi. Á þessum tíma var [[Leópold 1. keisari|Leópold 1.]] keisari Heilaga rómverska ríkisins, en hann sat í [[Vín (Austurríki)|Vín]] og var upptekinn vegna [[Tyrkjastríðið mikla|innrásar Tyrkja]] þar austur frá. == Erfðastríðið í Pfalz == [[Mynd:Pfaelz-Erbfolgekrieg-schadenskarte-1688-89.jpg|thumb|left|Barist var í Pfalz, en einnig í öðrum héruðum þýska ríkisins]] Fyrstu skotunum var hleypt af við þýska virkið [[Philippsburg]] í september 1688. Frakkar höfðu yfir 40 þúsund manna her að ráða, en í virkinu voru aðeins 2000 hermenn. Samt tók það Frakka rúman mánuð að hertaka virkið. Strax á eftir sátu Frakkar um borgirnar [[Mannheim]] og [[Frankenthal]], sem báðar féllu fljótlega. Þeir höfðu hins vegar litið fyrir að hertaka aðrar borgir, eins og [[Worms]], [[Kaiserslautern]], [[Heidelberg]], [[Speyer]] og [[Mainz]]. Auk þýskra borga náðu Frakkar að hertaka [[Elsass]] og taka borgir eins og [[Strassborg]], sem einnig var þýsk þá. Keisarinn sjálfur var að berjast við Tyrki í austri ([[umsátrið um Vín]] var [[1683]]). Í stað hans slógu nokkrir kjörfurstar saman herjum og náðu næstu árin að endurheimta flestar borgir sem Frakkar héldu. Frökkum kom á óvart að Þjóðverjar skyldu ná að koma saman stórum herjum meðan Tyrkjaógnin stóð sem hæst. Þeir ákváðu að berjast ekki við þá á jafnsléttu heldur notfæra sér þau virki sem þeir höfðu tekið og brenna nærsveitir. Eyðileggingin varð því gríðarleg á stóru svæði, ekki bara í Pfalz, heldur einnig í Baden og í Württemberg. Frakkar brenndu og eyðilögðu 20 stærri borgir og aragrúa bæja. Að lokum höfðu kjörfurstarnir betur. Þeim tókst að hrekja Frakka að mestu úr landi, sem við það misstu flest þau landsvæði sem þeir höfðu hertekið, nema Strassborg í Elsass. Auk þess varð til evrópskt bandalag gegn Frökkum ([[Ágsborgarbandalagið]]) sem barðist gegn ásælni þeirra gagnvart nágrannalöndum. == England == Á [[England]]i ríkti [[Jakob 2. Englandskonungur|Jakob 2.]], sem Frakkar studdu. Jakob var illa liðinn af Englendingum, þar sem hann reyndi að koma [[kaþólska|kaþólskri trú]] aftur á þar í landi. Einnig leysti hann þingið upp og olli löndum sinum miklum áhyggjum. Ýmsir aðalsmenn ákváðu því að senda eftir [[Vilhjálmur 3. Englandskonungur|Vilhjálmi frá Óraníu]] til Hollands, sem var giftur inn í ensku konungsættina og gat því gert tilkall til krúnunnar í gegnum eiginkonu sína. Árið 1688, þegar Frakkar réðust inn í Pfalz, notaði Vilhjálmur tækifærið og fór með lítinn her manna yfir til Englands og hrifsaði til sín krúnuna ([[Dýrlega byltingin]]). Jakob 2. flúði til Frakklands, en Loðvík 14. gat lítið gert að svo stöddu. Árið 1689 réðist Jakob 2. inn í [[Írland]] með aðstoð Frakka og náði að hertaka meginhluta landsins. Til Englands komst hann ekki því enski flotinn sigraði þann franska í nokkrum sjóorrustum. Vilhjálmur réðist svo sjálfur inn í Írland og Jakob flúði þá aftur til Frakklands. Enska krúnan var því örugg í höndum Vilhjálms. Franski flotinn fór í skæruhernað gegn enskum skipum og náði að ræna alls um 4000 skip. == Önnur lönd == Loðvík 14. leit á það sem stríðsyfirlýsingu við Frakkland að Vilhjálmur skyldi dirfast að taka enska konungsstólinn. Hann réðist inn í Belgíu og Holland og náði að sigra í nokkrum orrustum þar. Mikilvægasta borgin sem hann náði þar var [[Namur]] í [[Flæmingjaland]]i. Enski herinn var að mestu fastur á Niðurlöndum. Einnig réðust Frakkar inn i Savoja, sem þá var sjálfstætt ríki, og hertóku hafnarborgina [[Nice]]. Frakkar tóku ennfremur [[Barcelona]] og [[Girona]] á Spáni. == Ameríka == Strax og enskir og franskir landnemar í [[Ameríka|Ameríku]] vissu um stríðið í Evrópu tóku þeir til við að ráðast á hvora aðra. Aðallega voru það franskir landnemar sem réðust á enskar nýlendur við [[Atlantshaf]]. Á móti hertóku Englendingar [[Port Royal (Akadíu)|Port Royal]] í frönsku nýlendunni [[Akadía|Akadíu]] (núverandi [[Nova Scotia]]). Englendingar fóru einnig í stóran leiðangur upp [[St. Lawrence-fljót]] og réðust á borgina [[Québec]]. Sá leiðangur misheppnaðist algjörlega. Frakkar hröktu Englendinga á brott og tóku Port Royal aftur. == Friðarsamningar í Rijswijk == Þegar friðarsamningarnir fóru fram í hollensku borginni [[Rijswijk]] 1697 stóðu Frakkar höllum fæti. Þar af leiðandi samþykkti Loðvík 14. að draga her sinn út öllum þeim löndum sem hann hafði hertekið (Niðurlönd, Savoja, Pfalz, Norður-Spánn). Loðvík viðurkenndi Vilhjálm af Óraníu sem konung Englands og hann hætti öllu tilkalli til Pfalz eða annarra héraða sem hann ásældist. Eina svæðið sem Frakkar fengu að halda var Strassborg og Elsass. == Eftirmálar == Tæknilega séð var staðan eftir friðarsamningana eins og hún var fyrir stríð. Allir töpuðu þó á stríðinu nema fáeinir furstar. Eyðileggingin í þýska ríkinu var gífurleg af völdum frönsku herjanna. Einnig var nokkur eyðilegging í Belgíu og öðrum borgum þar sem Frakkar fóru um. Frakkar fengu þó í sinn hlut héraðið Elsass sem hefur verið franskt síðan (fyrir utan árin [[1871]]-[[1918]]). Á móti komu gríðarleg fjárhagsleg vandræði í Frakklandi. Stríðið hafði kostað óhemju mikla peninga. Eftirmálinn var sá að þar voru þungbærari skattar settir á almenning sem kvartaði undan okinu. Aðstæður í Frakklandi voru svo erfiðar næstu áratugi að innan við öld eftir friðarsamningana hófst [[franska byltingin]]. Frakkar höfðu ekki ráðrúm til að safna nýju liði og blása til sóknar á ný þar sem næsta stórstyrjöld í Evrópu, [[Spænska erfðastríðið]], brast á árið [[1700]]. == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=en|titill=Nine Year's War|mánuðurskoðað=mars|árskoðað=2010}} * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Pfälzischer Erbfolgekrieg|mánuðurskoðað=mars|árskoðað=2010}} [[Flokkur:Stríð á 17. öld]] [[Flokkur:Stríð í Evrópu]] [[Flokkur:Stríð Frakklands]] [[Flokkur:Stríð Heilaga rómverska ríkisins]] [[Flokkur:Stríð Hollands]] [[Flokkur:Stríð Englands]] [[Flokkur:1681-1690]] [[Flokkur:1691-1700]] ggkg289uiork3rocx27ug8b8gwvyaux 0 88540 1981535 1869048 2026-10-02T20:15:40Z Fyxi 84003 snið 1981535 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Amersfoort | nafn_á_frummáli = | tegund_byggðar = [[Borg]] og [[sveitarfélag]] | mynd = Koppelpoort Amersfoort Cropped.jpg | mynd_stærð = | mynd_texti = | fáni = Amersfoort vlag.svg | fáni_stærð = | innsigli = | skjaldarmerki = Amersfoort wapen.svg | viðurnefni = | kort = Map - NL - Municipality code 0307 (2009).svg | kort_texti = Staðsetning í Utrecht | teiknibóla_kort = Holland | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Hollandi | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Holland}} | undirskipting_gerð1 = [[Fylki Hollands|Fylki]] | undirskipting_nafn1 = {{fáni|Utrecht}} | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = Sveitarfélag | flatarmál_neðan = <ref name="flatarmál">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86358NED/table |title=Kerncijfers wijken en buurten 2026 |publisher=[[Statistics Netherlands|CBS]] |language=nl |access-date=2026-10-02}}</ref> | flatarmál_heild_km2 = 63,7 | flatarmál_land_km2 = 62,5 | flatarmál_vatn_km2 = 1,2 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/en/dataset/37259eng/table |title=Population dynamics; birth, death and migration per region |publisher=[[Statistics Netherlands|CBS]] |access-date=2026-10-02}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 31. desember 2025 | mannfjöldi_heild = 163.764 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Amersfoort''' er næststærsta borgin í fylkinu [[Utrecht (fylki)|Utrecht]] í [[Holland]]i. Borgin er með 164 þúsund íbúa (2025).<ref name="mannfjöldi" /> == Lega og lýsing == Amersfoort liggur við ána Eem um miðbik Hollands, rétt fyrir sunnan stöðuvatnið Eemmeer, sem er syðsti hluti [[IJsselmeer]]. Borgin er því sem næst við landfræðilega miðju landsins. Næstu borgir eru [[Utrecht]] til vesturs (15 km), [[Apeldoorn]] til austurs (45 km), [[Arnhem]] til suðausturs (55 km) og [[Amsterdam]] til norðvesturs (60 km). == Orðsifjar == Amersfoort merkir ''vaðið yfir ána Amer'' en Amer heitir Eem í dag og mundar í Eemmer rétt norðan við borgina. == Söguágrip == [[Mynd:Amorfortia Dioecesus Ultraiectensis Oppidum 1595.jpg|thumb|Amersfoort 1595]] Amersfoort kom fyrst við skjöl [[1028]]. Þar sem bærinn lá vel við þjóðvegina austur-vestur og norður-suður, létu furstabiskuparnir í Utrecht, sem ríktu yfir svæðinu, reisa sér aðsetur til að stjórna svæðinu. [[1259]] veitti biskupinn Hendrik van Vianden Amersfoort borgarréttindi. [[1340]] varð mikill bruni í borginni sem eyddi helming allra húsanna. Í sjálfstæðisstríðinu á [[16. öldin|16. öld]] hertóku Hollendingar borgina en [[Spánn|Spánverjar]] náðu henni [[1573]]. [[1579]] náði Jan VI af Nassau-Dillenburg að fresla borgina. Sama ár gekk hún í Utrecht-bandalagið. Síðan þá var mikil stöðnun í efnahagslífinu og í upphafi [[19. öldin|19. aldar]] bjuggu aðeins 8.000 manns í borginni. Margir lifðu á [[tóbak]]srækt. Efnahagslífið batnaði mikið með tilkomu [[járnbraut]]arinnar [[1863]] og [[Iðnbyltingin|iðnvæðingarinnar]]. Í upphafi [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjaldarinnar síðari]] var í Amersfoort stærsta herdeild Hollendinga. Í [[maí]] [[1940]] voru allir íbúar borgarinnar fluttir á brott er búist var við innrás [[Þýskaland|Þjóðverja]]. Innrásin hófst [[10. maí]] og var barist í fjóra daga. Eftir það var íbúum leyft að snúa heim á ný. Rétt utan borgar opnuðu [[Nasismi|nasistar]] fangabúðir sem var nokkurs konar biðstöð eftir lestarferð í útrýmingarbúðir lengra í austur (aðallega [[Auschwitz]] og [[Sobibor]]). Alls fóru um 32 þúsund manns um búðirnar, en fangarnir komu víðs vegar að úr Hollandi. Eftir stríð hélt borgin áfram að vaxa. [[1974]] var gamla þorpið Hoogland innlimað borginni þrátt fyrir áköf mótmæli bæjarbúa. Í dag eru íbúðahverfi umhverfis gamla þorpið. [[2006]] var Amersfoort kjörin grænasta borgin í Hollandi og ári síðar grænasta borgin í [[Evrópa|Evrópu]]. == Þjóðsaga == [[Mynd:Kei2.jpg|thumb|Graníthnullungurinn vegur heil 9 tonn]] Árið [[1661]] gerðist það að skáldið og landeigandinn Everard Meyster stóð í veðmáli við landeiganda frá Amersfoort sem Meyster vann. Til að jafna skuldina varð sá sem tapaði að rúlla 9 tonna [[granít]]hnullungi frá mýrunum í Soest til miðborgar Amersfoort (um þriggja km leið). Hann fékk aðstoð 400 manna við verkið (allt íbúar Amersfoort), sem allir fengu bjór og brauð í lok dags. Hnullungurinn lá í miðborginni og voru íbúar Amersfoort mikið uppnefndir eftir þetta. Þeir voru kallaðir Keientrekker. Key er hnullungur og trekker er sá sem dregur. Eftir ellefu ára niðurlægingu var ákveðið að jarða hnullunginn og var það gert [[1672]]. Hnullungurinn fannst á ný [[1903]] og var settur á stall í miðborginni sem minnisvarði, þar sem hann stendur enn í dag. Amersfoort er gjarnan kölluð Keistad (''hnullungaborgin''). == Íþróttir == Tennissamband Hollands (KNLTB) er með aðalskrifstofur í Amersfoort. Þar í borg eru nokkur [[tennis]]félög og þar eru tennismót haldin árlega (Dutch Open). Meðal annarra íþróttagreina sem leikið er í efstu deild eru [[ruðningur]], [[badminton]], [[hokkí]], [[sundbolti]] og [[júdó]]. == Frægustu börn borgarinnar == * ([[1547]]) [[Johan van Oldenbarnevelt]], ríkisstjóri og einn stofnenda hollenska lýðveldisins * ([[1872]]) [[Piet Mondriaan]], málari og nútímalistamaður * ([[1903]]) [[Johannes Heesters]] leikari == Byggingar og kennileiti == * Frúarkirkjan var reist [[1444]]-[[1470]]. En [[1787]] gjöreyðilagðist kirkjan í mikilli sprengingu, þannig að bara turninn stóð eftir. Hann er 98 metra hár og er þriðji hæsti kirkjuturn Hollands (eftir [[Dómkirkjan í Utrecht|dómkirkjunni í Utrecht]] og [[Nieuwe Kerk (Delft)|Nieuwe Kerk í Delft]]). Í dag stendur klukkuturninn því einsamall og gnæfir yfir miðborgina. Turninn er notaður sem núllpunktur í landfræðilegum mælingum í Hollandi. * Koppelpoort er víðáttumikið borgarhlið í gamla borgarmúrnum. Það var reist á [[15. öld]] og lauk smíðinni í kringum [[1425]]. Hliðið þjónaði bæði fyrir landveginn sem vatnaveginn en áin Eem rennur í gegnum það. Grindin í vatnahliðinu var opnað og lokað með stóru hjóli sem tólf manns urðu að snúa. Verðir í hliðinu söfnuðu þessu fólki af handahófi í borginni, enda var vinnan hættuleg og fáir vildu snúa hjólinu. Hliðið var gert upp [[1996]]. * Jóriskirkjan er þriggja skipa hallarkirkja. Hún var vígð [[1248]] en breytt í hallarkirkju á [[15. öldin|15. öld]] og turninum bætt við. <gallery> Mynd:Onze Lieve Vrouwetoren.jpg|Kirkjuturn Frúarkirkjunnar Mynd:Koppelpoort Amersfoort 2008.jpg|Hið ægifagra Koppelpoort þjónaði bæði vegfarendum á láði sem legi Mynd:2006-04-14 17.08 Amersfoort kerk.JPG|Jóriskirkjan Mynd:Sint joriskerk te Amersfoort.JPG|Loftmynd af miðborg Amersfoort. Fyrir miðju er aðalmarkaðstorgið og Jóriskirkjan. </gallery> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{Wpheimild|titill= Amersfoort|tungumál= nl|mánuðurskoðað= 8. september|árskoðað= 2011}} == Tenglar == {{Commons}} * {{Opinber vefsíða}} [[Flokkur:Borgir í Hollandi]] [[Flokkur:Sveitarfélög í Hollandi]] j930xi1szbt32ipo9kcaghjkbpa45fa 0 89387 1981484 1627814 2026-10-02T15:56:34Z TKSnaevarr 53243 1981484 wikitext text/x-wiki {{Konungur |titill = Konungur Englands |ætt = Blois-ætt |skjaldarmerki = King-Stephen-I-England-Blois-Arms.svg |mynd = Stepan Blois.jpg |nafn = Stefán |ríkisár = 22. desember 1135 – 25. október 1154 |kjörorð = |fæðingardagur = 1092 eða 1096 |fæðingarstaður =[[Blois]], [[Konungsríkið Frakkland|Frakklandi]] |dánardagur = 25. október 1154 (57–58 eða 61–62 ára) |dánarstaður = [[Dover]], [[Kent]], [[Konungsríkið England|Englandi]] |grafinn = [[Faversham-klaustur]], Kent, Englandi |faðir = [[Stefán, greifi af Blois]] |móðir = [[Adela af Normandí]] |titill_maka = Eiginkona |maki = {{gifting|[[Matthildur af Boulogne]]|1125|1152|orsök=dó}} | börn = {{Plainlist| * [[Eustace 4., greifi af Boulogne]] * [[María 1., greifynja af Boulogne]] * [[Vilhjálmur 1., greifi af Boulogne]] * [[Gervase, ábóti Westminster]] (ósk.) }} }} '''Stefán''' (um [[1096]] – [[25. október]] [[1154]]), oft nefndur '''Stefán af Blois''' ([[enska]]: ''Stephen of Blois''; [[franska]]: ''Étienne de Blois'') var konungur [[England]]s frá [[1135]] til dauðadags og var síðasti [[Normannar|Normannakonungurinn]]. Hann átti mestalla valdatíð sína í stríði við frænku sína, [[Matthildur keisaraynja, Englandsdrottning|Matthildi keisaraynju]], og hefur tímabilið verið kallað [[Stjórnleysið]]. Í fornum íslenskum heimildum er Stefán stundum kallaður ''Stefnir''. == Uppvöxtur og ríkiserfðir == Stefán var sonur Stefáns greifa af Blois og [[Adela af Blois|Adelu]], dóttur [[Vilhjálmur 1. Englandskonungur|Vilhjálms]] sigursæla Englandskonungs, og var einn tíu systkina. Hann fæddist í [[Frakkland]]i en tíu ára gamall var hann sendur til Englands og alinn upp hjá móðurbróður sínum, [[Hinrik 1. Englandskonungur|Hinrik 1]]., sem hélt upp á hann en ætlaði þó Matthildi dóttur sinni að erfa krúnuna og hafði tekið loforð af enskum aðalsmönnum um að styðja hana til ríkis. Um [[1125]] giftist Stefán [[Matthildur af Boulogne|Matthildi af Boulogne]]. Hjónaband þeirra mun hafa verið hamingjusamt og hún veitti manni sínum öflugan stuðning í borgarastyrjöldinni. Þau eignuðust þrjá syni og tvær dætur. Stefán átti tvo eldri bræður sem hefðu átt að eiga tilkall til ensku krúnunnar fremur en hann, jafnvel þótt litið sé framhjá erfðakröfu Matthildar, en sá elsti, Vilhjálmur, virðist aldrei hafa komið til greina og hefur því stundum verið haldið fram að hann hafi verið vanheill á geðsmunum eða þroskaheftur en líklega var hann þó aðeins haldinn slæmum skapgerðarbrestum og talinn óhæfur stjórnandi. Næstur í röðinni var [[Teóbald 2. af Champagne|Teóbald 2.]] af [[Champagne]] en hann virðist ekki hafa haft áhuga á ensku krúnunni eða var að minnsta kosti ekki nógu fljótur að bregða við þegar Hinrik 1. dó [[1135]]. Ýmsir komu til greina til að taka við krúnunni en Matthildur keisaraynja, eina skilgetna barn Hinriks sem eftir lifði, naut ekki mikils stuðnings, bæði vegna þess að hún var kona og ekki síður af því að hún var gift [[Geoffrey af Anjou|Geoffrey]] greifa af Anjou, en Normannar og Anjoumenn voru erfðaféndur. Aðrir sem komu til greina voru Stefán og Teóbald bróðir hans og [[Róbert jarl af Gloucester|Róbert]] jarl af Gloucester, óskilgetinn sonur Hinriks konungs. Stefán hafði svarið Matthildi hollustu að beiðni Hinriks en lýsti því nú yfir að Hinrik hefði skipt um skoðun á bananbeði og lýst sig erfingja. Hann lét krýna sig og tryggði sér stuðning meirihluta aðalsmanna. Fyrstu ríkisár hans voru friðsamleg að mestu. == Stjórnleysið == Stefán leyfði aðalsmönnum landsins að sölsa undir sig jarðir og önnur verðmæti og gerði ekkert til að stöðva harðstjórn þeirra og grimmdarverk gagnvart almenningi. Í landinu var ekkert sterkt miðstjórnarvald, svo að lénsherrar tóku lögin í eigin hendur og lögðu á skatta og refsingar að eigin geðþótta. Valdatími Stefáns varð „nítján langir vetur, þegar Kristur og dýrlingar hans sváfu.“ (Árbækur Engilsaxa). Stefán var skiljanlega ekki vinsæll konungur og árið [[1139]], þegar Matthildi keisaraynju hafði tekist að afla sér nægilegs herstuðnings, gerði hún innrás í England og þar með hófst borgarastyrjöldin sem kölluð hefur verið Stjórnleysið. Matthildi gekk misjafnlega en lengst náði hún í apríl árið [[1141]], þegar hersveitir hennar unnu sigur á liði Stefáns konungs í orrustunni við Lincoln og náðu konungi á sitt vald. Matthildur hafði hann í haldi í [[Bristol]]. En Matthildur drottning, kona Stefáns, hvatti Lundúnabúa til stuðnings við hann og þar sem Matthildur keisaraynja þótti hrokafull og neitaði að lækka skatta var hún hrakin frá borginni. Þegar menn Matthildar drottningar náðu hálfbróður hennar og aðalherforingja, jarlinum af Cloucester, á sitt vald neyddist hún til að hafa fangaskipti á honum og Stefáni konungi. Borgarastyrjöldin hélt áfram næstu árin. Matthildi keisaraynju tókst að tryggja völd sín í [[Normandí]] en í Englandi varð henni lítt ágengt og eftir innrásartilraun árið [[1147]] hætti hún að reyna að vinna England undir sig. En þá var [[Hinrik 2. Englandskonungur|Hinrik]], elsti sonur hennar, kominn á unglingsaldur (f. 1133) og hann hélt baráttunni áfram næstu árin og varð mun betur ágengt. Elsti sonur og erfingi Stefáns, Eustace, lést skyndilega í ágúst [[1153]]. Stefán átti raunar annan son á lífi, Vilhjálm af Blois, en hann og þegnar hans allir voru búnir að fá nóg af endalausum stríðsátökum og það varð að samkomulagi að Hinrik skyldi erfa ríkið eftir hann. Stefán dó svo ári síðar í [[Dover]] og tók Hinrik þá við ríkjum sem Hinrik 2. Englandskonungur, fyrsti konungur af [[Plantagenetætt]]. Vilhjálmur af Blois var skömmu síðar bendlaður við samsæri um að myrða Hinrik og flúði til Normandí, þar sem hann dó [[1159]]. == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál = En|titill = Stephen of England|mánuðurskoðað = 10. ágúst|árskoðað = 2010}} {{töflubyrjun}} {{erfðatafla | titill = [[Listi yfir þjóðhöfðingja Englands|Konungur Englands]] | frá = 1135 | til = 1154 | fyrir = [[Hinrik 1. Englandskonungur|Hinrik 1.]] | eftir = [[Hinrik 2. Englandskonungur|Hinrik 2.]] }} {{erfðatafla | titill = [[Hertogar af Normandí|Hertogi af Normandí]] | frá = 1135 | til = 1144 | fyrir = [[Hinrik 1. Englandskonungur]] | eftir = [[Geoffrey Plantagenet]] }} {{Töfluendir}} {{Enskir, skoskir og breskir einvaldar}} [[Flokkur:Hertogar af Normandí]] [[Flokkur:Normandíætt]] [[Flokkur:Konungar Englands]] {{fd|1096|1154}} evtytbarc04ryltp0v67ijeupmyvhqg 0 93136 1981526 1947909 2026-10-02T18:55:40Z Nipas2 54688 Completed and corrected 1981526 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = Landsbanka deild kvenna 2007 | mynd = [[Mynd:Landsbankadeildin.jpg|250px]] | ár = '''2007''' | Meistarar = '''{{Lið Valur}}''' | fallið lið = '''{{Lið ÍR}}''' | spilaðir leikir = 45 | mörk skoruð = 324 (4.50 m/leik) | markahæstur = '''38 mörk'''<br>[[Margrét Lára Viðarsdóttir]] ({{Lið Valur}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2006|2006]] - [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2008|2008]] |}} Árið 2007 var [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu]] haldin undir merkjum styrktaraðilans Landsbankinn. {{clear}} ==Liðin== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið ! | Bær ! | Leikvangur ! | Þjálfari !width=180| Staðan [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2006|2006]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Breiðablik}} | [[Kópavogur]] | [[Kópavogsvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Jörundur Áki Sveinsson]] | 2. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Fjölnir}} | [[Reykjavík]] | [[Fjölnisvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Andrés Ellert Ólafsson]] | 1. sæti í [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2006|1. deild]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Fylkir}} | [[Reykjavík]] | [[Fylkisvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Björn Kristinn Björnsson]] | 6. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍR}} | [[Reykjavík]] | [[ÍR-völlur]] | style="text-align: left;"|[[Halldór Þorvaldur Halldórsson]] | [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2006#Aukakeppni 1. deild|Aukakeppni 1. d.]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Keflavík}} | [[Reykjavík]] | [[Keflavíkurvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Salih Heimir Porca]] | 5. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið KR}} | [[Reykjavík]] | [[KR-völlur]] | style="text-align: left;"|[[Helena Ólafsdóttir]] | 3. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Stjarnan}} | [[Garðabær]] | [[Stjörnuvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Hugi Jens Halldórsson]] | 4. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Valur}} | [[Reykjavík]] | [[Valbjarnarvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Elísabet Gunnarsdóttir (knattspyrnuþjálfari)|Elísabet Gunnarsdóttir]] | Meistara 2007 |- |style="text-align: left;"|{{Lið Þór/KA}} | [[Akureyri]] | [[Boginn]] og [[Akureyrarvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Dragan Stojanovic]] | 7. sæti |} == Staðan í deildinni == ''Staðan fyrir 18. umferð, 17. september 2007''.<ref>{{cite web|title=Landsbanka deild kvenna 2007|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/?motnumer=14844|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=11. september 2018}}</ref> ===Stigatafla=== {{Dökkt þema deild}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| ! |Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=240|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Valur|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]]''' ||16||15||1||0||88||7||81||'''46''' | align="center" | '''Meistaradeild kvenna''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|KR|1}}"| ||[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] ||16||14||1||1||73||17||56||'''43''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Breiðablik|1}}"| ||[[Breiðablik UBK|Breiðablik]] ||16||9||2||5||36||35||1||'''29''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Keflavík|1}}"| ||[[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|Keflavík]] ||16||7||1||8||30||38||-8||'''22''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Stjarnan|1}}"| ||[[Stjarnan]] ||16||6||3||7||28||30||-2||'''13''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|Fylkir|1}}"| ||[[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]] ||16||3||4||9||21||40||-19||'''13''' |- |7||style="background:#{{Fótboltalitur|Fjölnir|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]] ||16||3||4||9||15||35||-20||'''13''' |- |8||style="background:#{{Fótboltalitur|Þór/KA|1}}"| ||[[Íþróttafélagið Þór|Þór]]/[[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]] ||16||4||1||11||17||52||-35||'''13''' |- style="background:#FFCCCC;" |9||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍR|1}}"| ||'''[[Íþróttafélag Reykjavíkur|ÍR]]''' ||16||2||1||13||16||70||-54||'''7''' | align="center" | '''Fall í [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2008|1. deild]]''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur'' </small> == Töfluyfirlit == ''Heimaliðið er vinstra megin''. {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style=" font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|Landsbankadeild 2007!!Bre!!Fjö!!Fyl!!&nbsp;ÍR&nbsp;!!Kef!!&nbsp;KR&nbsp;!!Stj!!Val!!Þ/K |- |list2 = |align="left"|{{Lið Breiðablik}} ||'''XXX'''||2-1||2-2||4-1||4-1||1-4||1-1||0-4||2-0 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Fjölnir}} ||2-5||'''XXX'''||0-0||2-1||1-0||2-4||0-1||0-11||2-0 |- |align="left"|{{Lið Fylkir}} ||0-4||2-1||'''XXX'''||4-1||3-0||2-4||0-0||1-3||2-1 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið ÍR}} ||2-3||1-0||3-3||'''XXX'''||0-3||0-8||0-5||0-6||3-0 |- |align="left"|{{Lið Keflavík}} ||2-1||1-1||2-1||7-0||'''XXX'''||0-4||3-1||0-9||7-0 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið KR}} ||6-2||1-0||10-0||6-1||5-0||'''XXX'''||4-0||2-4||5-1 |- |align="left"|{{Lið Stjarnan}} ||1-2||2-2||3-1||4-2||3-1||2-3||'''XXX'''||1-4||1-2 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Valur}} ||6-0||3-0||3-0||10-0||4-1||1-1||5-1||'''XXX'''||10-0 |- |align="left"|{{Lið Þór/KA}} ||2-3||1-1||3-2||5-1||1-2||1-6||0-2||0-5||'''XXX''' |} == Markahæstu leikmenn == {{Dökkt þema deild}} {| class="wikitable t-mark-rank" style="text-align: center;" !width=30|Mörk ! |Félag ! |Leikmaður !width=180|Athugasemd |-style="background:#FFD700;" |38||{{Lið Valur}}||[[Margrét Lára Viðarsdóttir]]||Gullskór |-style="background:#C0C0C0;" |19||{{Lið KR}}||[[Hrefna Huld Jóhannesdóttir]]||Silfurskór |-style="background:#CD7F32;" |16||{{Lið KR}}||[[Olga Færseth]]||Bronsskór |- |15||{{Lið KR}}||[[Hólmfríður Magnúsdóttir]] |- |15||{{Lið Keflavík}}||[[Nína Ósk Kristinsdóttir]] |- |11||{{Lið Fylkir}}||[[Anna Björg Björnsdóttir]] |} {| class="wikitable" style="text-align: center; mArgin: 0 auto;" |- !Sigurvegari Landsbankadeildar 2007 |- |- |[[Mynd:Valur.png|100px|Valur]]<br/>'''[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]]'''<br/>'''7. Titill''' |} {{Leiktímabil í knattspyrnu kvenna}} {{röð | listi = [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild]] | fyrir = [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2006|Landsbankadeild kvenna 2006]] | eftir = [[Landsbankadeild kvenna í knattspyrnu 2008|Landsbankadeild kvenna 2008]] }} == Heimild == {{reflist}} * [http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=12485 Úrslit - staða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527204918/http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=12485 |date=2012-05-27 }} KSÍ 2007. * [http://www.ksi.is/mot/motalisti/markahaestu-leikmenn/?Mot=12485 Markahæstu menn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305193117/http://www.ksi.is/mot/motalisti/markahaestu-leikmenn/?Mot=12485 |date=2016-03-05 }} KSÍ 2007. {{Knattspyrna á Íslandi 2007}} [[Flokkur:Landsbankadeild kvenna]] [[Flokkur:Úrvalsdeildir kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] 2ff8q3jo9ay6bkj82nmzsc5t2ijsa94 0 93166 1981421 1978966 2026-10-02T12:04:40Z Nipas2 54688 1981421 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = 1. deild kvenna 1972 | mynd = | ár = '''1972''' | Meistarar = '''{{Lið FH}}''' | fallið lið = | spilaðir leikir = 13 | mörk skoruð = | markahæstur = | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = {{Lið FH}} 8-0 {{Lið Þróttur R.}} | stærsti útisigur = {{Lið Keflavík}} 0-8 {{Lið Ármann}} | tímabil = - [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1973|1973]] |}} Árið 1972 var [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu]] haldin í fyrsta skipti í sögunni. Um riðlakeppni var að ræða, þar sem leikið var í tveimur riðlum og sigurvegarar þeirra riðla mættust í úrslitaleik. Átta lið tóku þátt: Ármann, Breiðablik, Fram, FH, Grindavík, Haukar, Keflavík og Þróttur R. == Lokastaða A-riðils == {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=240|Athugasemd |-style="background:#D0F0C0;" |1||bgcolor="#FFFFFF"| ||'''[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]]'''||3||2||1||0||10||1||+9||'''5''' | align="center" | '''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1972#Úrslit|áfram í úrslitaleik]]''' |- |2||bgcolor="#0000FF"| ||[[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]]||3||1||2||0||6||5||+1||'''4''' |- |3||bgcolor="#008000"| ||[[Breiðablik UBK|Breiðablik]]||3||1||0||2||4||5||-1||'''2''' |- |4||bgcolor="#FF0000"| ||[[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]]||3||0||1||2||3||12||-9||'''1''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> == Leikir A-riðils == 1. umferð. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. ágúst 1972<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Fram}} |úrslit= 3 – 2 |lið2= {{Lið Breiðablik}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=676598 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Vallargerðisvöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. ágúst 1972<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið FH}} |úrslit= 8 – 0 |lið2= {{Lið Þróttur R.}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=626218 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} 2. umferð. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 2. september 1972<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið FH}} |úrslit= 1 – 0 |lið2= {{Lið Breiðablik}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=626219 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 3. september 1972<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Þróttur R.}} |úrslit= 2 – 2 |lið2= {{Lið Fram}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=675437 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Valbjarnarvöllur|Þróttarvöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} 3. umferð. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 9. september 1972<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Breiðablik}} |úrslit= 2 – 1 |lið2= {{Lið Þróttur R.}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=720017 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Melavöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 10. september 1972<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Fram}} |úrslit= 1 – 1 |lið2= {{Lið FH}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=597446 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Framvöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} == Lokastaða B-riðils == {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=240|Athugasemd |-style="background:#D0F0C0;" |1||bgcolor="#000000"| ||'''[[Glímufélagið Ármann|Ármann]]'''||3||3||0||0||20||1||+19||'''6''' | align="center" | '''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1972#Úrslit|áfram í úrslitaleik]]''' |- |2||bgcolor="#FFFF00"| ||[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]]||3||2||0||1||7||8||-1||'''4''' |- |3||bgcolor="#FF0000"| ||[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]]||3||1||0||2||1||8||-7||'''2''' |- |4||bgcolor="#00008B"| ||[[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur| Keflavík]]||3||0||0||3||0||11||-11||'''0''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> == Leikir B-riðils == 1. umferð. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. ágúst 1972<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Ármann}} |úrslit= 4 – 0 |lið2= {{Lið Haukar}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=573164 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Ármannsvöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. ágúst 1972<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Keflavík}} |úrslit= 0 – 2 |lið2= {{Lið Grindavík}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=630652 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Keflavíkurvöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} 2. umferð. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 2. september 1972<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Grindavík}} |úrslit= 4 – 0 |lið2= {{Lið Haukar}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=604241 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Grindavíkurvöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 3. september 1972<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Keflavík}} |úrslit= 0 – 8 |lið2= {{Lið Ármann}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=630595 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Keflavíkurvöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} 3. umferð. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 9. september 1972<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Haukar}} |úrslit= 1 – 0 |lið2= {{Lið Keflavík}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=580172 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Ásvellir]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 10. september 1972<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Ármann}} |úrslit= 8 – 1 |lið2= {{Lið Grindavík}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=573161 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Ármannsvöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} == Úrslit == {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. september 1972<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið FH}} |úrslit= 2 – 0 |lið2= {{Lið Ármann}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=720507 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Melavöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} <br> {| class="wikitable" style="text-align: center; mArgin: 0 auto;" |- !Sigurvegari 1. deild kvenna 1972 |- |- |[[Mynd:Fimleikafelag hafnafjordur.png|100px|FH]]<br/>'''[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]]'''<br/>'''1. Titill''' |} {{Leiktímabil í knattspyrnu kvenna}} == Heimild == * [http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=17134 Úrslit A riðill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731080908/http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=17134 |date=2017-07-31 }} KSÍ 1972 * [http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=17153 Úrslit B riðill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731081419/http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=17153 |date=2017-07-31 }} KSÍ 1972 * [http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=17135 Úrslit - úrslitaleikur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731081530/http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=17135 |date=2017-07-31 }} KSÍ 1972 {{Knattspyrna á Íslandi 1972}} [[Flokkur:Úrvalsdeildir kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] sec2pwso0o41aafwqwq9tso815ha1so 0 93953 1981471 1908687 2026-10-02T15:11:58Z Nipas2 54688 1981471 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = Meistaradeild deild kvenna 1999 | ár = '''1999''' | Meistarar = '''{{Lið KR}}''' | fallið lið = '''{{Lið Fjölnir}}'''<br/>'''{{Lið Grindavík}}''' | spilaðir leikir = 56 | mörk skoruð = 268 (4.79 m/leik) | markahæstur = '''20 mörk'''<br>[[Ásgerður Hildur Ingibergsdóttir]] ({{Lið Valur}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1998|1998]] - [[Landssímadeild kvenna í knattspyrnu 2000|2000]] |}} Árið 1999 var [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu]] haldin undir nafninu Meistaradeild. {{clear}} ==Liðin== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið ! | Bær ! | Leikvangur ! | Þjálfari !width=220| Staðan [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1998|1998]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Breiðablik}} | [[Kópavogur]] | [[Kópavogsvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Jörundur Áki Sveinsson]] | 3. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Fjölnir}} | [[Reykjavík]] | [[Fjölnisvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Eiríkur Svanur Sigfússon]] | 8. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Grindavík}} | [[Grindavík]] | [[Grindavíkurvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Pálmi Hafþór Ingólfsson]] | 3. sæti, [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_1998#Stigatafla|1. d. A riðill]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍA}} | [[Akranes]] | [[Akranesvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Leó Jóhannesson]] | 6. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍBV}} | [[Vestmannaeyjar]] | [[Hásteinsvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Heimir Hallgrímsson]] | 4. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið KR}} | [[Reykjavík]] | [[Alvogenvöllurinn|KR-völlur]] | style="text-align: left;"|[[Vanda Sigurgeirsdóttir]] | 1. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Stjarnan}} | [[Garðabær]] | [[Stjörnuvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Páll Skúlason (þjálfari)|Páll Skúlason]] (aðstoðarþjálfari) | 5. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Valur}} | [[Reykjavík]] | [[Valsvöllur|Hlíðarendi]] | style="text-align: left;"|[[Ólafur Þór Guðbjörnsson]] | 2. sæti |} == Staðan í deildinni == ''Staðan fyrir 14. umferð, 5. september 1999''.<ref>{{cite web|title=Meistaradeild kvenna 1999|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=22723|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=22. september 2018}}</ref> ===Stigatafla=== {{Dökkt þema deild}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=40| ! |Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig ! |Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|KR|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]]''' ||14||13||1||0||72||5||67||'''40''' | align="center" | '''Meistaradeild kvenna''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Breiðablik|1}}"| ||[[Breiðablik UBK|Breiðablik]] ||14||10||2||2||36||14||22||'''32''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Valur|1}}"| ||[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ||14||10||1||3||49||13||36||'''31''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Stjarnan|1}}"| ||[[Stjarnan]] ||14||7||2||5||37||20||17||'''23''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBV|1}}"| ||[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]] ||14||6||1||7||40||25||15||'''13''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍA|1}}"| ||[[ÍA Akranes|ÍA]] ||14||4||1||9||16||40||-24||'''13''' |- style="background:#FFCCCC;" |7||style="background:#{{Fótboltalitur|Grindavík|1}}"| ||'''[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]]''' ||14||1||0||13||8||68||-60||'''3''' | align="center" | '''[[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1999#Aukakeppni 1. deild|Aukakeppni 1. deild]]''' |- style="background:#FFCCCC;" |8||style="background:#{{Fótboltalitur|Fjölnir|1}}"| ||'''[[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]]''' ||14||1||0||13||10||83||-73||'''3''' | align="center" | '''Fall í [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2000|1. deild]]''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> == Töfluyfirlit == ''Heimaliðið er vinstra megin''. {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|Meistaradeild 1999!!Bre!!Fjö!!Gri!!&nbsp;ÍA&nbsp;!!ÍBV!!&nbsp;KR&nbsp;!!Stj!!Val |- |list2 = |align="left"|{{Lið Breiðablik}} ||'''XXX'''||8-0||3-1||4-0||2-0||0-5||2-1||2-0 |- |align="left"|{{Lið Fjölnir}} ||2-5||'''XXX'''||3-0||3-6||1-3||0-12||0-4||0-6 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Grindavík}} ||0-2||5-0||'''XXX'''||0-1||0-6||0-6||1-3||1-5 |- |align="left"|{{Lið ÍA}} ||0-1||2-1||2-0||'''XXX'''||0-3||0-3||1-4||1-2 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið ÍBV}} ||1-1||7-0||7-0||5-1||'''XXX'''||1-5||4-5||0-2 |- |align="left"|{{Lið KR}} ||3-1||6-0||15-0||7-1||3-1||'''XXX'''||1-0||2-1 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Stjarnan}} ||1-1||7-0||6-0||1-1||3-1||0-4||'''XXX'''||1-2 |- |align="left"|{{Lið Valur}} ||0-4||12-0||9-0||6-0||2-1||0-0||2-1||'''XXX''' |} == Aukakeppni 1. deild == ''11. og 14. september 1999''.<ref>{{cite web|title=Iceland - Women's Premier League 1999 - Promotion/Relegation Playoff|url=http://www.rsssf.com/tablesi/ijs-wom99.html|website=www.ksi.is|publisher=Rsssf|accessdate=23. september 2018|language=en}}</ref> {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 11. september 1999<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Grindavík}} |úrslit= 1 – 1 |lið2= {{Lið FH}} |skýrsla= [ Leikskýrsla] |mörk1= [[Margrét Kristín Pétursdóttir|M.K. Pétursdóttir]] {{mark}} |mörk2= [[Arna Katrín Steinsen|A.K. Steinsen]] {{mark}} |leikvangur= [[Grindavíkurvöllur]] |áhorfendur= |dómari= ?? |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. september 1999<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið FH}} |úrslit= 3 – 1 |lið2= {{Lið Grindavík}} |skýrsla= [http://timarit.is/files/12830589.pdf#navpanes=1&view=FitH Leikskýrsla] |mörk1= [[Bryndís Sighvatsdóttir|B. Sighvatsdóttir]] {{mark}}<nowiki></nowiki>[[Hlín Pétursdóttir|H. Pétursdóttir]] {{mark}}<br>[[Sigríður Guðmundsdóttir|S. Guðmundsdóttir]] {{mark}} |mörk2= [[Bára Karlsdóttir|B. Karlsdóttir]] {{mark}} |leikvangur= [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]] |áhorfendur= |dómari= ?? |}} == Markahæstu leikmenn == {{Dökkt þema deild}} {| class="wikitable t-mark-rank" style="text-align: center;" !width=30|Mörk ! |Félag ! |Leikmaður ! |Athugasemd |-style="background:#FFD700;" |20||{{Lið Valur}}||[[Ásgerður Hildur Ingibergsdóttir]]||Gullskór |-style="background:#C0C0C0;" |19||{{Lið KR}}||[[Helena Ólafsdóttir]]||Silfurskór |-style="background:#CD7F32;" |11||{{Lið KR}}||[[Guðlaug Jónsdóttir]]||Bronsskór |- |10||{{Lið ÍBV}}||[[Hrefna Jóhannesdóttir]] |- |10||{{Lið Stjarnan}}||[[Elfa Björk Erlingsdóttir]] |- |9||{{Lið ÍBV}}||[[Kelly Shimmin]] |- |9||{{Lið Stjarnan}}||[[Heiða Sigurbergsdóttir]] |- |9||[[Breiðablik]]||[[Margrét Rannveig Ólafsdóttir]] |- |9||{{Lið ÍBV}}||[[Hrefna Huld Jóhannesdóttir]] |} {| class="wikitable" style="text-align: center; mArgin: 0 auto;" |- !Sigurvegari Meistaradeildar 1999 |- |- |[[Mynd:KR Reykjavík.png|100px|KR]]<br/>'''[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]]'''<br/>'''4. Titill''' |} {{Leiktímabil í knattspyrnu kvenna}} {{röð | listi = [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild]] | fyrir = [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1998|Meistaradeild kvenna 1998]] | eftir = [[Landssímadeild kvenna í knattspyrnu 2000|Landssímadeild&nbsp;kvenna&nbsp;2000]] }} ==Heimildaskrá== {{reflist|2}} * [http://www.ksi.is/mot/motalisti/markahaestu-leikmenn/?Mot=22723 Markahæstu menn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305040725/http://www.ksi.is/mot/motalisti/markahaestu-leikmenn/?Mot=22723 |date=2016-03-05 }} KSÍ * [http://www.rsssf.com/tablesi/ijs-wom99.html Iceland - Women's Premier League 1999] Rsssf (en) * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=198920&pageId=2989213&lang=is Dagblaðið Vísir - Sport] 6. september 1999. {{Knattspyrna á Íslandi 1999}} [[Flokkur:Úrvalsdeildir kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] a3d6fzhqzxpnbfretfdxokqezsrvwiq 0 93954 1981473 1944878 2026-10-02T15:22:08Z Nipas2 54688 1981473 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = Meistaradeild deild kvenna 1998 | mynd = | ár = '''1998''' | Meistarar = '''{{Lið KR}}''' | fallið lið = '''{{Lið Haukar}}'''<br/>'''{{Lið Fjölnir}}''' | spilaðir leikir = 56 | mörk skoruð = 233 (4.16 m/leik) | markahæstur = '''23 mörk'''<br>[[Olga Færseth]] ({{Lið KR}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[Stofndeild kvenna í knattspyrnu 1997|1997]] - [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1999|1999]] |}} Árið 1998 var [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu]] haldin undir nafninu Meistaradeild. {{clear}} ==Liðin== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=140| Lið ! | Bær ! | Leikvangur ! | Þjálfari ! | Staðan [[Stofndeild kvenna í knattspyrnu 1997|1997]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Breiðablik}} | [[Kópavogur]] | [[Klébergsvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Jörundur Áki Sveinsson]] | 2. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Fjölnir}} | [[Reykjavík]] | [[Fjölnisvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Andrés Ellert Ólafsson]] | 2. s., [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_1997#Stigatafla|1. deild A riðill]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Haukar}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Ásvellir]] | style="text-align: left;"|[[Elís Þór Rafnsson]] | 7. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍA}} | [[Akranes]] | [[Akranesvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Steindóra Sigríður Steinsdóttir]] | 4. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍBV}} | [[Vestmannaeyjar]] | [[Hásteinsvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Sigurlás Þorleifsson]] | 5. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið KR}} | [[Reykjavík]] | [[Alvogenvöllurinn|KR-völlur]] | style="text-align: left;"|[[Arna Katrín Steinsen]] | 1. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Stjarnan}} | [[Garðabær]] | [[Stjörnuvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Páll Skúlason (þjálfari)|Páll Skúlason]] | 6. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Valur}} | [[Reykjavík]] | [[Valsvöllur|Hlíðarendi]] | style="text-align: left;"|[[Ólafur Þór Guðbjörnsson]] | 3. sæti |} == Staðan í deildinni == ''Staðan fyrir 14. umferð, 8. september 1998''.<ref>{{cite web|title=Meistaradeild kvenna 1998|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=22763|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=28. september 2018}}</ref> ===Stigatafla=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=40| ! |Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width:180|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|KR|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]]''' ||14||13||0||1||60||7||53||'''39''' | align="center" | '''Meistaradeild kvenna''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Valur|1}}"| ||[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ||14||12||0||2||50||13||37||'''36''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Breiðablik|1}}"| ||[[Breiðablik UBK|Breiðablik]] ||14||9||2||3||31||12||19||'''29''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBV|1}}"| ||[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]] ||14||6||2||6||33||34||-1||'''20''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Stjarnan|1}}"| ||[[Stjarnan]] ||14||5||2||7||28||28||0||'''17''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍA|1}}"| ||[[ÍA Akranes|ÍA]] ||14||2||3||9||20||35||-15||'''9''' |-style="background:#FFCCCC;" |7||style="background:#{{Fótboltalitur|Haukar|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]]''' ||14||2||1||11||6||49||-43||'''7''' | align="center" rowspan="2"| '''Fall í [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1999|1. deild]]''' |-style="background:#FFCCCC;" |8||style="background:#{{Fótboltalitur|Fjölnir|1}}"| ||'''[[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]]''' ||14||2||0||12||5||55||-50||'''6''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> == Töfluyfirlit == ''Heimaliðið er vinstra megin''. {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style=" font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|Meistaradeild 1998!!Bre!!Fjö!!Hau!!&nbsp;ÍA&nbsp;!!ÍBV!!&nbsp;KR&nbsp;!!Stj!!Val |- |list2 = |align="left"|{{Lið Breiðablik}} ||'''XXX'''||3-0||5-0||1-0||2-1||1-2||3-1||1-2 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Fjölnir}} ||0-8||'''XXX'''||0-1||1-0||0-5||0-6||0-1||0-4 |- |align="left"|{{Lið Haukar}} ||0-1||0-1||'''XXX'''||0-4||1-1||0-7||1-4||0-8 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið ÍA}} ||0-0||5-2||1-2||'''XXX'''||3-4||0-7||1-1||1-4 |- |align="left"|{{Lið ÍBV}} ||0-0||4-1||3-0||2-1||'''XXX'''||3-9||6-1||2-5 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið KR}} ||5-0||4-0||4-0||6-0||4-0||'''XXX'''||2-0||1-0 |- |align="left"|{{Lið Stjarnan}} ||1-2||6-0||3-1||3-3||5-1||1-2||'''XXX'''||0-2 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Valur}} ||0-4||8-0||7-0||2-1||2-1||2-1||4-1||'''XXX''' |} == Markahæstu leikmenn == {| class="wikitable t-mark-rank" style="text-align: center;" !width=30|Mörk ! |Félag ! |Leikmaður !width=180|Athugasemd |-style="background:#FFD700;" |23||KR ||[[Olga Færseth]]||Gullskór |-style="background:#C0C0C0;" |16||{{Lið Valur}}||[[Ásgerður Hildur Ingibergsdóttir]]||Silfurskór |-style="background:#CD7F32;" |15||{{Lið Valur}}||[[Laufey Ólafsdóttir]]||Bronsskór |- |12||{{Lið KR}}||[[Helena Ólafsdóttir]] |- |12||[[Breiðablik]]||[[Kristrún Lilja Daðadóttir]] |- |10||{{Lið KR}}||[[Ásthildur Helgadóttir]]|} |} {| class="wikitable" style="text-align: center; mArgin: 0 auto;" |- !Sigurvegari Meistaradeildar 1998 |- |- |[[Mynd:KR Reykjavík.png|100px|KR]]<br/>'''[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]]'''<br/>'''3. Titill''' |} {{Leiktímabil í knattspyrnu kvenna}} {{röð | listi = [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild]] | fyrir = [[Stofndeild kvenna í knattspyrnu 1997|Stofndeild kvenna 1997]] | eftir = [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1999|Meistaradeild&nbsp;kvenna&nbsp;1999]] }} ==Heimildaskrá== {{reflist}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=198286&pageId=2973893&lang=is Dagblaðið Vísir - Sport] 9. september 1998. * [http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=22763 Úrslit - staða]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} KSÍ. * [http://gamli.ksi.is/mot/motalisti/?flokkur=%25&tegund=%25&AR=1998&kyn=0 Motalisti]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} KSÍ. {{Knattspyrna á Íslandi 1998}} [[Flokkur:Úrvalsdeildir kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] r2y8qcseuiocsr9oora2zk3jbphps0v 0 93955 1981481 1958235 2026-10-02T15:42:05Z Nipas2 54688 1981481 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = Stofndeild deild kvenna 1997 | mynd = | ár = '''1997''' | Meistarar = '''{{Lið KR}}''' | fallið lið = '''{{Lið ÍBA}}''' | spilaðir leikir = 56 | mörk skoruð = 260 (4.64 m/leik) | markahæstur = '''19 mörk'''<br>[[Olga Færseth]] ({{Lið KR}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1996|1996]] - [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1998|1998]] |}} Árið 1997 var [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu]] haldin undir merkjum styrktaraðilans [[VÍS|Stofns]]. {{clear}} ==Liðin== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið ! | Bær ! | Leikvangur ! | Þjálfari !width=240| Staðan [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1996|1996]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Breiðablik}} | [[Kópavogur]] | [[Klébergsvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Sigurður Þórir Þorsteinsson]] | 1. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Haukar}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Ásvellir]] | style="text-align: left;"|[[Jón Óttarr Karlsson]] | 1. sæti, [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1996|1. deild A riðill]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍA}} | [[Akranes]] | [[Akranesvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Brandur Sigurjónsson]] | 3. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍBA}} | [[Akureyri]] | [[Akureyrarvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Sigurður Bjarnar Pálsson]] | 7. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍBV}} | [[Vestmannaeyjar]] | [[Hásteinsvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Sigurlás Þorleifsson]] | 6. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið KR}} | [[Reykjavík]] | [[Alvogenvöllurinn|KR-völlur]] | style="text-align: left;"|[[Hörður Guðjónsson]] (aðstoðarþjálfari) | 2. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Stjarnan}} | [[Garðabær]] | [[Stjörnuvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Jörundur Áki Sveinsson]] | 5. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Valur}} | [[Reykjavík]] | [[Valsvöllur|Hlíðarendi]] | style="text-align: left;"|[[Ragnhildur Skúladóttir]] | 4. sæti |} == Staðan í deildinni == ''Staðan fyrir 14. umferð, 13. september 1997''.<ref>{{cite web|title=Stofndeild kvenna 1997|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=22783|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=2. október 2018}}</ref> ===Stigatafla=== {{Dökkt þema deild}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=40| ! |Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=240|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|KR|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]]''' ||14||14||0||0||62||6||56||'''42''' | align="center" | '''Meistaradeild kvenna''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Breiðablik|1}}"| ||[[Breiðablik UBK|Breiðablik]] ||14||11||1||2||60||21||39||'''34''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Valur|1}}"| ||[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ||14||9||1||4||46||29||17||'''28''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍA|1}}"| ||[[ÍA Akranes|ÍA]] ||14||5||3||6||17||25||-8||'''18''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBV|1}}"| ||[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]] ||14||5||1||8||29||28||1||'''16''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|Stjarnan|1}}"| ||[[Stjarnan]] ||14||3||1||10||18||42||-24||'''10''' |- |7||style="background:#{{Fótboltalitur|Haukar|1}}"| ||[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]] ||14||3||0||11||14||47||-33||'''9''' | align="center" | [[Stofndeild kvenna í knattspyrnu 1997#Aukakeppni|Aukakeppni]] |-style="background:#FFCCCC;" |8||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBA|1}}"| ||'''[[Íþróttabandalag Akureyrar|ÍBA]]''' ||14||2||1||11||14||62||-48||'''7''' | align="center" | '''Fall í [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild]]''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> == Töfluyfirlit == ''Heimaliðið er vinstra megin''. {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style=" font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|Stofndeild 1997!!Bre!!Hau!!&nbsp;ÍA&nbsp;!!ÍBA!!ÍBV!!&nbsp;KR&nbsp;!!Stj!!Val |- |list2 = |align="left"|{{Lið Breiðablik}} ||'''XXX'''||8-1||6-2||8-0||5-2||2-4||5-2||2-0 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Haukar}} ||0-4||'''XXX'''||0-1||4-1||0-2||0-4||1-7||2-4 |- |align="left"|{{Lið ÍA}} ||1-2||4-0||'''XXX'''||0-0||2-1||0-3||1-1||1-2 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið ÍBA}} ||1-8||2-0||2-3||'''XXX'''||1-4||0-11||3-2||0-3 |- |align="left"|{{Lið ÍBV}} ||2-5||1-3||0-0||8-0||'''XXX'''||0-4||1-2||3-4 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið KR}} ||4-0||1-0||3-0||5-0||1-0||'''XXX'''||7-0||7-4 |- |align="left"|{{Lið Stjarnan}} ||0-3||0-1||0-1||2-1||0-3||0-6||'''XXX'''||1-4 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Valur}} ||2-2||8-2||5-1||4-3||1-2||0-2||5-1||'''XXX''' |} == Aukakeppni == {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. september 1997<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Haukar}} |úrslit= 3 – 1 |lið2= {{Lið Sindri}} |skýrsla= [ Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Ragnhildur Ágústsdóttir]] (1-0)<nowiki></nowiki><br />[[Ásdis Petra Oddsdóttir]] (2-0)<br />[[Einarina Einarsdóttir]] (3-1) |mörk2= <br>(2-1) [[Embla Sigríður Grétarsdóttir]] |leikvangur= [[Ásvellir]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. september 1997<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Sindri}} |úrslit= 0 – 1 |lið2= {{Lið Haukar}} |skýrsla= [ Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= <br>[[Ragnhildur Ágústsdóttir]] |leikvangur= [[Sindravellir]] |áhorfendur= |dómari= |}} == Markahæstu leikmenn == ''Staðan eftir 14. umferð, 23. september 1997''<ref>{{cite web|title=Stofndeild kvenna 1997 - markahæstu leikmenn|url=https://gamli.ksi.is/mot/motalisti/markahaestu-leikmenn/?Mot=22783|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=2. október 2018}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{Dökkt þema deild}} {| class="wikitable t-mark-rank" style="text-align: center;" !width=30|Mörk ! |Félag ! |Leikmaður ! |Athugasemd |-style="background:#FFD700;" |19||KR ||[[Olga Færseth]]||Gullskór |-style="background:#C0C0C0;" |18||Breiðablik ||[[Erla Hendriksdóttir]]||Silfurskór |-style="background:#CD7F32;" |15||KR ||[[Helena Ólafsdóttir]]||Bronsskór |- |10||Breiðablik ||[[Margrét Rannveig Ólafsdóttir]] |- |9||Breiðablik ||[[Kristrún Lilja Daðadóttir]] |- |9||KR ||[[Hrefna Huld Jóhannesdóttir]] |} {| class="wikitable" style="text-align: center; mArgin: 0 auto;" |- !Sigurvegari Stofndeildar 1997 |- |- |[[Mynd:KR Reykjavík.png|100px|KR]]<br/>'''[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]]'''<br/>'''2. Titill''' |} {{Leiktímabil í knattspyrnu kvenna}} {{röð | listi = [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild]] | fyrir = [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1996|Stofndeild kvenna 1996]] | eftir = [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1998|Meistaradeild&nbsp;kvenna&nbsp;1998]] }} ==Heimildaskrá== {{reflist}} * [https://gamli.ksi.is/mot/motalisti/markahaestu-leikmenn/?Mot=22783 Markahæstu leikmenn]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} KSÍ. * [https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=22783 Úrslit - staða] KSÍ. * [http://gamli.ksi.is/mot/motalisti/?flokkur=%25&tegund=%25&AR=1997&kyn=0 Motalisti]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} KSÍ. {{Knattspyrna á Íslandi 1997}} [[Flokkur:Úrvalsdeildir kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] 9iwtdh53jqcz0d5q788h5hugs353z78 1981487 1981481 2026-10-02T15:57:48Z Nipas2 54688 /* Stigatafla */ 1981487 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = Stofndeild deild kvenna 1997 | mynd = | ár = '''1997''' | Meistarar = '''{{Lið KR}}''' | fallið lið = '''{{Lið ÍBA}}''' | spilaðir leikir = 56 | mörk skoruð = 260 (4.64 m/leik) | markahæstur = '''19 mörk'''<br>[[Olga Færseth]] ({{Lið KR}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1996|1996]] - [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1998|1998]] |}} Árið 1997 var [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu]] haldin undir merkjum styrktaraðilans [[VÍS|Stofns]]. {{clear}} ==Liðin== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið ! | Bær ! | Leikvangur ! | Þjálfari !width=240| Staðan [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1996|1996]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Breiðablik}} | [[Kópavogur]] | [[Klébergsvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Sigurður Þórir Þorsteinsson]] | 1. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Haukar}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Ásvellir]] | style="text-align: left;"|[[Jón Óttarr Karlsson]] | 1. sæti, [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1996|1. deild A riðill]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍA}} | [[Akranes]] | [[Akranesvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Brandur Sigurjónsson]] | 3. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍBA}} | [[Akureyri]] | [[Akureyrarvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Sigurður Bjarnar Pálsson]] | 7. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍBV}} | [[Vestmannaeyjar]] | [[Hásteinsvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Sigurlás Þorleifsson]] | 6. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið KR}} | [[Reykjavík]] | [[Alvogenvöllurinn|KR-völlur]] | style="text-align: left;"|[[Hörður Guðjónsson]] (aðstoðarþjálfari) | 2. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Stjarnan}} | [[Garðabær]] | [[Stjörnuvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Jörundur Áki Sveinsson]] | 5. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Valur}} | [[Reykjavík]] | [[Valsvöllur|Hlíðarendi]] | style="text-align: left;"|[[Ragnhildur Skúladóttir]] | 4. sæti |} == Staðan í deildinni == ''Staðan fyrir 14. umferð, 13. september 1997''.<ref>{{cite web|title=Stofndeild kvenna 1997|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=22783|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=2. október 2018}}</ref> ===Stigatafla=== {{Dökkt þema deild}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=40| ! |Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=240|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|KR|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]]''' ||14||14||0||0||62||6||56||'''42''' | align="center" | '''Meistaradeild kvenna''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Breiðablik|1}}"| ||[[Breiðablik UBK|Breiðablik]] ||14||11||1||2||60||21||39||'''34''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Valur|1}}"| ||[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ||14||9||1||4||46||29||17||'''28''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍA|1}}"| ||[[ÍA Akranes|ÍA]] ||14||5||3||6||17||25||-8||'''18''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBV|1}}"| ||[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]] ||14||5||1||8||29||28||1||'''16''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|Stjarnan|1}}"| ||[[Stjarnan]] ||14||3||1||10||18||42||-24||'''10''' |- |7||style="background:#{{Fótboltalitur|Haukar|1}}"| ||[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]] ||14||3||0||11||14||47||-33||'''9''' | align="center" | [[Stofndeild kvenna í knattspyrnu 1997#Aukakeppni|Aukakeppni]] |-style="background:#FFCCCC;" |8||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBA|1}}"| ||'''[[Íþróttabandalag Akureyrar|ÍBA]]''' ||14||2||1||11||14||62||-48||'''7''' | align="center" | '''Fall í [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1998|1. deild]]''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> == Töfluyfirlit == ''Heimaliðið er vinstra megin''. {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style=" font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|Stofndeild 1997!!Bre!!Hau!!&nbsp;ÍA&nbsp;!!ÍBA!!ÍBV!!&nbsp;KR&nbsp;!!Stj!!Val |- |list2 = |align="left"|{{Lið Breiðablik}} ||'''XXX'''||8-1||6-2||8-0||5-2||2-4||5-2||2-0 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Haukar}} ||0-4||'''XXX'''||0-1||4-1||0-2||0-4||1-7||2-4 |- |align="left"|{{Lið ÍA}} ||1-2||4-0||'''XXX'''||0-0||2-1||0-3||1-1||1-2 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið ÍBA}} ||1-8||2-0||2-3||'''XXX'''||1-4||0-11||3-2||0-3 |- |align="left"|{{Lið ÍBV}} ||2-5||1-3||0-0||8-0||'''XXX'''||0-4||1-2||3-4 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið KR}} ||4-0||1-0||3-0||5-0||1-0||'''XXX'''||7-0||7-4 |- |align="left"|{{Lið Stjarnan}} ||0-3||0-1||0-1||2-1||0-3||0-6||'''XXX'''||1-4 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Valur}} ||2-2||8-2||5-1||4-3||1-2||0-2||5-1||'''XXX''' |} == Aukakeppni == {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. september 1997<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Haukar}} |úrslit= 3 – 1 |lið2= {{Lið Sindri}} |skýrsla= [ Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Ragnhildur Ágústsdóttir]] (1-0)<nowiki></nowiki><br />[[Ásdis Petra Oddsdóttir]] (2-0)<br />[[Einarina Einarsdóttir]] (3-1) |mörk2= <br>(2-1) [[Embla Sigríður Grétarsdóttir]] |leikvangur= [[Ásvellir]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. september 1997<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Sindri}} |úrslit= 0 – 1 |lið2= {{Lið Haukar}} |skýrsla= [ Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= <br>[[Ragnhildur Ágústsdóttir]] |leikvangur= [[Sindravellir]] |áhorfendur= |dómari= |}} == Markahæstu leikmenn == ''Staðan eftir 14. umferð, 23. september 1997''<ref>{{cite web|title=Stofndeild kvenna 1997 - markahæstu leikmenn|url=https://gamli.ksi.is/mot/motalisti/markahaestu-leikmenn/?Mot=22783|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=2. október 2018}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{Dökkt þema deild}} {| class="wikitable t-mark-rank" style="text-align: center;" !width=30|Mörk ! |Félag ! |Leikmaður ! |Athugasemd |-style="background:#FFD700;" |19||KR ||[[Olga Færseth]]||Gullskór |-style="background:#C0C0C0;" |18||Breiðablik ||[[Erla Hendriksdóttir]]||Silfurskór |-style="background:#CD7F32;" |15||KR ||[[Helena Ólafsdóttir]]||Bronsskór |- |10||Breiðablik ||[[Margrét Rannveig Ólafsdóttir]] |- |9||Breiðablik ||[[Kristrún Lilja Daðadóttir]] |- |9||KR ||[[Hrefna Huld Jóhannesdóttir]] |} {| class="wikitable" style="text-align: center; mArgin: 0 auto;" |- !Sigurvegari Stofndeildar 1997 |- |- |[[Mynd:KR Reykjavík.png|100px|KR]]<br/>'''[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]]'''<br/>'''2. Titill''' |} {{Leiktímabil í knattspyrnu kvenna}} {{röð | listi = [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild]] | fyrir = [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1996|Stofndeild kvenna 1996]] | eftir = [[Meistaradeild kvenna í knattspyrnu 1998|Meistaradeild&nbsp;kvenna&nbsp;1998]] }} ==Heimildaskrá== {{reflist}} * [https://gamli.ksi.is/mot/motalisti/markahaestu-leikmenn/?Mot=22783 Markahæstu leikmenn]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} KSÍ. * [https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=22783 Úrslit - staða] KSÍ. * [http://gamli.ksi.is/mot/motalisti/?flokkur=%25&tegund=%25&AR=1997&kyn=0 Motalisti]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} KSÍ. {{Knattspyrna á Íslandi 1997}} [[Flokkur:Úrvalsdeildir kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] dpeol9c2jbyu1supfwl9sg6qjce5dgw 0 93956 1981486 1978504 2026-10-02T15:57:21Z Nipas2 54688 /* Stigatafla */ 1981486 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = Mizunodeild deild kvenna 1996 | mynd = | ár = '''1996''' | Meistarar = '''{{Lið Breiðablik}}''' | fallið lið = '''{{Lið Afturelding}}''' | spilaðir leikir = 56 | mörk skoruð = 260 (4.64 m/leik) | markahæstur = '''19 mörk'''<br>'''[[Ásthildur Helgadóttir]]''' ([[Breiðablik]]) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1995|1995]] - [[Stofndeild kvenna í knattspyrnu 1997|1997]] |}} Árið 1996 var [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu]] haldin undir merkjum styrktaraðilans [[Mizuno]]. {{clear}} ==Liðin== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !style="max-width:120px"| Lið !style="max-width:140px"| Bær !style="max-width:140px"| Leikvangur !style="max-width:340px"| Þjálfari !width=280| Staðan [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1995|1995]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Afturelding}} | [[Mosfellsbær]] | [[Varmárvöllur]] | [[Eiríkur Svanur Sigfússon]] | 1. sæti, [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1995#A riðill|1. deild A riðill]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Breiðablik}} | [[Kópavogur]] | [[Klébergsvöllur]] | [[Sigurður Þórir Þorsteinsson]] | 1. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍA}} | [[Akranes]] | [[Akranesvöllur]] | [[Steinn Mar Helgason]] | 3. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍBA}} | [[Akureyri]] | [[Akureyrarvöllur]] | [[Hinrik Þórhallsson]] | 6. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍBV}} | [[Vestmannaeyjar]] | [[Hásteinsvöllur]] | [[Sigurlás Þorleifsson]] | 7. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið KR}} | [[Reykjavík]] | [[Alvogenvöllurinn|KR-völlur]] | [[Gísli Jón Magnússon]] | 4. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Stjarnan}} | [[Garðabær]] | [[Stjörnuvöllur]] | [[Jörundur Áki Sveinsson]] | 5. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Valur}} | [[Reykjavík]] | [[Valsvöllur|Hlíðarendi]] | [[Þorbjörn Helgi Þórðarson]] | 2. sæti |} == Staðan í deildinni == ===Stigatafla=== {{Dökkt þema deild}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=40| !style="max-width:80px"|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !style="max-width:300px"|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Breiðablik|1}}"| ||'''[[Breiðablik]]''' ||14||14||0||0||79||3||76||'''42''' | align="center" | '''Meistaradeild kvenna''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|KR|1}}"| ||[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] ||14||10||2||2||49||16||33||'''32''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍA|1}}"| ||[[ÍA Akranes|ÍA]] ||14||9||2||3||41||13||28||'''29''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Valur|1}}"| ||[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ||14||8||2||4||35||21||14||'''26''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Stjarnan|1}}"| ||[[Stjarnan]] ||14||5||0||9||20||42||-22||'''15''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBV|1}}"| ||[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]] ||14||3||1||10||16||39||-23||'''10''' |- |7||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBA|1}}"| ||[[Íþróttabandalag Akureyrar|ÍBA]]<ref>Þeir vinna umspilsleikinn gegn 1. deildinni og falla ekki niður.</ref> ||14||2||1||11||12||51||-39||'''7''' | align="center" | [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1995#Aukakeppni|Aukakeppni 1. deild]] |-class="t-deild-pink" |8||style="background:#{{Fótboltalitur|Afturelding|1}}"| ||'''[[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]]''' ||14||1||0||13||8||75||-67||'''3''' | align="center" | '''Fall í [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1997|1. deild]]''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> == Töfluyfirlit == ''Heimaliðið er vinstra megin''. {{Dökkt þema deild}} {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style=" font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|<small>Mizunodeild 1996</small>!!Aft!!Bre!!&nbsp;ÍA&nbsp;!!ÍBA!!ÍBV!!&nbsp;KR&nbsp;!!Stj!!Val |- |list2 = |align="left"|{{Lið Afturelding}} ||'''XXX'''||0-9||1-5||2-4||0-3||1-7||0-3||0-7 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Breiðablik}} ||10-0||'''XXX'''||2-0||4-1||3-0||3-0||11-0||7-1 |- |align="left"|{{Lið ÍA}} ||11-0||0-1||'''XXX'''||2-0||2-0||0-2||6-1||1-1 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið ÍBA}} ||1-2||0-10||0-2||'''XXX'''||1-1||0-7||3-2||1-5 |- |align="left"|{{Lið ÍBV}} ||2-1||1-6||1-3||2-0||'''XXX'''||2-7||0-2||3-4 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið KR}} ||4-0||0-5||2-2||5-0||6-1||'''XXX'''||3-1||1-0 |- |align="left"|{{Lið Stjarnan}} ||3-1||0-4||2-4||5-1||1-0||0-4||'''XXX'''||0-2 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Valur}} ||6-0||0-4||0-3||2-0||3-0||1-1||3-0||'''XXX''' |} == Markahæstu leikmenn == ''Staðan eftir 14. umferð.<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=189029&banner-tab=overview&toggle=rounds||title=Mizunodeild kvenna 1996 - Markahæstir|work=KSÍ|accessdate=11. september 2026}}</ref> {{Dökkt þema deild}} {| class="wikitable t-mark-rank" style="text-align: center;" !width=30|Mörk !width=80|Félag !width=380|Leikmaður !style="max-width:180px"|Athugasemd |- ! style="background:gold;" |19||{{Lið Breiðablik}}||[[Ásthildur Helgadóttir]]||Gullskór |- ! style="background:silver;" |18||{{Lið ÍA}}||[[Áslaug Ragna Ákadóttir]]||Silfurskór |- ! style="background:#D2B48C;" |15||{{Lið Breiðablik}}||[[Stojanka Tanja Nikolic]]||Bronsskór |- |10||{{Lið Breiðablik}}||[[Kristrún Lilja Daðadóttir]] |- |9||{{Lið KR}}||[[Olga Færseth]] |- |9||{{Lið KR}} ||[[Guðrún Jóna Kristjánsdóttir]] |} {| class="wikitable" style="text-align: center; mArgin: 0 auto;" |- !Sigurvegari Mizunodeildar 1996 |- |[[Mynd:Breidablik.png|100px|KR]]<br/>'''[[Breiðablik]]'''<br/>'''12. Titill''' |} == Heimild == {{reflist}} {{Leiktímabil í knattspyrnu kvenna}} {{röð | listi = [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild]] | fyrir = [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1995|Mizunodeild kvenna 1995]] | eftir = [[Stofndeild kvenna í knattspyrnu 1997|Stofndeild&nbsp;kvenna&nbsp;1997]] }} ==Heimildaskrá== * {{cite web|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=189029&banner-tab=overview&toggle=results|title=Mizunodeild kvenna 1996 - Yfirlit|work=KSÍ|accessdate=11. september 2026}} * {{cite web|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=189029&banner-tab=matches-and-results&toggle=rounds&round=14|title=Mizunodeild kvenna 1996 - umferð 14|work=KSÍ|accessdate=11. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 1996}} [[Flokkur:Úrvalsdeildir kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] jmwzbuokchd3uu1d0evascdbawd41f5 0 93958 1981482 1978301 2026-10-02T15:47:14Z Nipas2 54688 1981482 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = Mizunodeild deild kvenna 1995 | mynd = | ár = '''1995''' | Meistarar = '''{{Lið Breiðablik}}''' | fallið lið = '''{{Lið Haukar}}''' | spilaðir leikir = 56 | mörk skoruð = 252 (4.50 m/leik) | markahæstur = '''13 mörk'''<br>[[Margrét Rannveig Ólafsdóttir]] ({{Lið Breiðablik}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1994|1994]] - [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1996|1996]] |}} Árið 1995 var [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu]] haldin undir merkjum styrktaraðilans [[Mizuno]]. {{clear}} ==Liðin== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið ! | Bær ! | Leikvangur ! | Þjálfari !width=240| Staðan [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1994|1994]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Breiðablik}} | [[Kópavogur]] | [[Kópavogsvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Halldór Guðjón Jónasson]] (a) [[Helena Magnúsdóttir]] (a) | 1. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Haukar}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Ásvellir]] | style="text-align: left;"|[[Pavol Kretović]] | 6. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍA}} | [[Akranes]] | [[Akranesvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Smári Viðar Guðjónsson]] | 4. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍBA}} | [[Akureyri]] | [[Akureyrarvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Hinrik Þórhallsson]] | 1. sæti, [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1994#Stigatafla_2|2. deild B rið.]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍBV}} | [[Vestmannaeyjar]] | [[Hásteinsvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Miroslaw Mojsiuszko]] | 1. sæti, [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1994#Stigatafla|2. deild A rið.]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið KR}} | [[Reykjavík]] | [[Alvogenvöllurinn|KR-völlur]] | style="text-align: left;"|[[Einar Sveinn Árnason]] | 2. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Stjarnan}} | [[Garðabær]] | [[Stjörnuvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Jón Óttarr Karlsson]] | 5. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Valur}} | [[Reykjavík]] | [[Valsvöllur|Hlíðarendi]] | style="text-align: left;"|[[Ragnheiður Víkingsdóttir]] | 3. sæti |} == Staðan í deildinni == ===Stigatafla=== {{Dökkt þema deild}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=40| ! |Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=300|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Breiðablik|1}}"| ||'''[[Breiðablik UBK|Breiðablik]]''' ||14||12||2||0||67||5||62||'''38''' | align="center" | '''Meistaradeild kvenna''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Valur|1}}"| ||[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ||14||11||3||0||44||11||33||'''36''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍA|1}}"| ||[[ÍA Akranes|ÍA]] ||14||8||1||5||40||27||13||'''25''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|KR|1}}"| ||[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] ||14||8||0||6||39||22||17||'''24''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Stjarnan|1}}"| ||[[Stjarnan]] ||14||7||2||5||34||16||-18||'''23''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBA|1}}"| ||[[Íþróttabandalag Akureyrar|ÍBA]] ||14||2||1||11||10||52||-42||'''7''' |- |7||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBV|1}}"| ||[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]]<ref>Þeir vinna umspilsleikinn gegn 1. deildinni og falla ekki niður.</ref> ||14||2||0||12||11||48||-37||'''6''' | align="center" | [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1995#Aukakeppni|Aukakeppni 1. deild]] |-style="background:#FFCCCC;" |8||style="background:#{{Fótboltalitur|Haukar|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]]''' ||14||1||1||12||7||71||-64||'''4''' | align="center" | '''Fall í''' [[1. deild kvenna í knattspyrnu|'''1. deild''']] |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> == Töfluyfirlit == ''Heimaliðið er vinstra megin''. {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style=" font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|Mizunodeild 1995!!Bre!!Hau!!&nbsp;ÍA&nbsp;!!ÍBA!!ÍBV!!&nbsp;KR&nbsp;!!Stj!!Val |- |list2 = |align="left"|{{Lið Breiðablik}} ||'''XXX'''||4-0||4-1||12-0||10-0||5-1||2-0||1-1 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Haukar}} ||0-12||'''XXX'''||1-5||0-0||0-3||0-8||0-12||1-4 |- |align="left"|{{Lið ÍA}} ||0-3||2-0||'''XXX'''||5-1||4-1||3-2||2-1||2-3 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið ÍBA}} ||1-5||1-0||1-4||'''XXX'''||2-0||1-7||1-5||1-4 |- |align="left"|{{Lið ÍBV}} ||0-3||2-3||0-6||2-1||'''XXX'''||2-4||0-1||1-2 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið KR}} ||0-3||5-0||4-2||4-0||2-0||'''XXX'''||0-1||0-2 |- |align="left"|{{Lið Stjarnan}} ||0-2||5-2||2-2||1-0||3-0||1-2||'''XXX'''||1-2 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Valur}} ||1-1||8-0||4-2||3-0||7-0||2-0||1-1||'''XXX''' |} == Aukakeppni == {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 6. september 1995<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Sindri}} |úrslit= 1 – 3 |lið2= {{Lið ÍBV}} |skýrsla= [ Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Jóna Benny Kristjánsdóttir]] (1-0) |mörk2= <br>(1-1) [[Elena Einisdóttir]]<br>(1-2) [[Dögg Lára Sigurgeirsdóttir]]<nowiki></nowiki><br />(1-3) [[Dögg Lára Sigurgeirsdóttir]] |leikvangur= [[Sindravellir]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 9. september 1995<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið ÍBV}} |úrslit= 6 – 0 |lið2= {{Lið Sindri}} |skýrsla= [http://timarit.is/files/33468906.jpg Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Bryndís Jóhannesdóttir]] (1-0)<nowiki></nowiki><br />[[Oddný Freyja Jökulsdóttir]] (2-0)<br />[[Svetlana Ristić]] (3-0)<nowiki></nowiki><br />[[Svetlana Ristić]] (4-0)<br />[[Ágústa Sæmundsdóttir]] (5-0)<nowiki></nowiki><br />[[Ragna Ragnarsdóttir]] (6-0) |mörk2= |leikvangur= [[Hásteinsvöllur]] |áhorfendur= |dómari= |}} == Markahæstu leikmenn == ''Staðan eftir 14. umferð. {{Dökkt þema deild}} {| class="wikitable t-mark-rank" style="text-align: center;" !width=30|Mörk ! |Félag ! |Leikmaður ! width=180|Athugasemd |- ! style="background:gold;" |13||{{Lið Breiðablik}}||'''[[Margrét Rannveig Ólafsdóttir]]'''||Gullskór |- ! style="background:silver;" |11||{{Lið Valur}}||'''[[Kristbjörg Helga Ingadóttir]]'''||Silfurskór |- ! style="background:#D2B48C;" |11||{{Lið Breiðablik}}||'''[[Sigrún Sigríður Óttarsdóttir]]'''||Bronsskór |- |10||{{Lið Breiðablik}}||[[Kristrún Lilja Daðadóttir]] |- |10||{{Lið KR}}||[[Helena Ólafsdóttir]] |- |10||{{Lið ÍA}}||[[Áslaug Ragna Ákadóttir]] |} {| class="wikitable" style="text-align: center; mArgin: 0 auto;" |- !Sigurvegari Mizunodeildar 1995 |- |[[Mynd:Breidablik.png|100px|KR]]<br/>'''[[Breiðablik UBK|Breiðablik]]'''<br/>'''11. Titill''' |} {{Leiktímabil í knattspyrnu kvenna}} {{röð | listi = [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild]] | fyrir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1994|1. deild kvenna 1994]] | eftir = [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1996|Mizunodeild&nbsp;kvenna&nbsp;1996]] }} ==Heimildaskrá== {{reflist}} * [https://gamli.ksi.is/mot/motalisti/markahaestu-leikmenn/?Mot=22903 Markahæstu leikmenn]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} KSÍ. * [https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=22903 Úrslit - staða] KSÍ. * [http://gamli.ksi.is/mot/motalisti/?flokkur=%25&tegund=%25&AR=1995&kyn=0 Motalisti]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} KSÍ. {{Knattspyrna á Íslandi 1995}} [[Flokkur:Úrvalsdeildir kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] 4xprsuiqn3ri0rk70nzd9jx356pkwlw 1981485 1981482 2026-10-02T15:56:36Z Nipas2 54688 /* Stigatafla */ 1981485 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = Mizunodeild deild kvenna 1995 | mynd = | ár = '''1995''' | Meistarar = '''{{Lið Breiðablik}}''' | fallið lið = '''{{Lið Haukar}}''' | spilaðir leikir = 56 | mörk skoruð = 252 (4.50 m/leik) | markahæstur = '''13 mörk'''<br>[[Margrét Rannveig Ólafsdóttir]] ({{Lið Breiðablik}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1994|1994]] - [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1996|1996]] |}} Árið 1995 var [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu]] haldin undir merkjum styrktaraðilans [[Mizuno]]. {{clear}} ==Liðin== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=120| Lið ! | Bær ! | Leikvangur ! | Þjálfari !width=240| Staðan [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1994|1994]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Breiðablik}} | [[Kópavogur]] | [[Kópavogsvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Halldór Guðjón Jónasson]] (a) [[Helena Magnúsdóttir]] (a) | 1. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Haukar}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Ásvellir]] | style="text-align: left;"|[[Pavol Kretović]] | 6. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍA}} | [[Akranes]] | [[Akranesvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Smári Viðar Guðjónsson]] | 4. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍBA}} | [[Akureyri]] | [[Akureyrarvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Hinrik Þórhallsson]] | 1. sæti, [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1994#Stigatafla_2|2. deild B rið.]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍBV}} | [[Vestmannaeyjar]] | [[Hásteinsvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Miroslaw Mojsiuszko]] | 1. sæti, [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1994#Stigatafla|2. deild A rið.]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið KR}} | [[Reykjavík]] | [[Alvogenvöllurinn|KR-völlur]] | style="text-align: left;"|[[Einar Sveinn Árnason]] | 2. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Stjarnan}} | [[Garðabær]] | [[Stjörnuvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Jón Óttarr Karlsson]] | 5. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Valur}} | [[Reykjavík]] | [[Valsvöllur|Hlíðarendi]] | style="text-align: left;"|[[Ragnheiður Víkingsdóttir]] | 3. sæti |} == Staðan í deildinni == ===Stigatafla=== {{Dökkt þema deild}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=40| ! |Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=300|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Breiðablik|1}}"| ||'''[[Breiðablik UBK|Breiðablik]]''' ||14||12||2||0||67||5||62||'''38''' | align="center" | '''Meistaradeild kvenna''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Valur|1}}"| ||[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ||14||11||3||0||44||11||33||'''36''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍA|1}}"| ||[[ÍA Akranes|ÍA]] ||14||8||1||5||40||27||13||'''25''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|KR|1}}"| ||[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] ||14||8||0||6||39||22||17||'''24''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Stjarnan|1}}"| ||[[Stjarnan]] ||14||7||2||5||34||16||-18||'''23''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBA|1}}"| ||[[Íþróttabandalag Akureyrar|ÍBA]] ||14||2||1||11||10||52||-42||'''7''' |- |7||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍBV|1}}"| ||[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]]<ref>Þeir vinna umspilsleikinn gegn 1. deildinni og falla ekki niður.</ref> ||14||2||0||12||11||48||-37||'''6''' | align="center" | [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1995#Aukakeppni|Aukakeppni 1. deild]] |-style="background:#FFCCCC;" |8||style="background:#{{Fótboltalitur|Haukar|1}}"| ||'''[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]]''' ||14||1||1||12||7||71||-64||'''4''' | align="center" | '''Fall í [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1996|1. deild]]''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> == Töfluyfirlit == ''Heimaliðið er vinstra megin''. {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style=" font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|Mizunodeild 1995!!Bre!!Hau!!&nbsp;ÍA&nbsp;!!ÍBA!!ÍBV!!&nbsp;KR&nbsp;!!Stj!!Val |- |list2 = |align="left"|{{Lið Breiðablik}} ||'''XXX'''||4-0||4-1||12-0||10-0||5-1||2-0||1-1 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Haukar}} ||0-12||'''XXX'''||1-5||0-0||0-3||0-8||0-12||1-4 |- |align="left"|{{Lið ÍA}} ||0-3||2-0||'''XXX'''||5-1||4-1||3-2||2-1||2-3 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið ÍBA}} ||1-5||1-0||1-4||'''XXX'''||2-0||1-7||1-5||1-4 |- |align="left"|{{Lið ÍBV}} ||0-3||2-3||0-6||2-1||'''XXX'''||2-4||0-1||1-2 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið KR}} ||0-3||5-0||4-2||4-0||2-0||'''XXX'''||0-1||0-2 |- |align="left"|{{Lið Stjarnan}} ||0-2||5-2||2-2||1-0||3-0||1-2||'''XXX'''||1-2 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Valur}} ||1-1||8-0||4-2||3-0||7-0||2-0||1-1||'''XXX''' |} == Aukakeppni == {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 6. september 1995<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Sindri}} |úrslit= 1 – 3 |lið2= {{Lið ÍBV}} |skýrsla= [ Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Jóna Benny Kristjánsdóttir]] (1-0) |mörk2= <br>(1-1) [[Elena Einisdóttir]]<br>(1-2) [[Dögg Lára Sigurgeirsdóttir]]<nowiki></nowiki><br />(1-3) [[Dögg Lára Sigurgeirsdóttir]] |leikvangur= [[Sindravellir]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 9. september 1995<br />??:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið ÍBV}} |úrslit= 6 – 0 |lið2= {{Lið Sindri}} |skýrsla= [http://timarit.is/files/33468906.jpg Leikskýrsla] |mörk1= <br>[[Bryndís Jóhannesdóttir]] (1-0)<nowiki></nowiki><br />[[Oddný Freyja Jökulsdóttir]] (2-0)<br />[[Svetlana Ristić]] (3-0)<nowiki></nowiki><br />[[Svetlana Ristić]] (4-0)<br />[[Ágústa Sæmundsdóttir]] (5-0)<nowiki></nowiki><br />[[Ragna Ragnarsdóttir]] (6-0) |mörk2= |leikvangur= [[Hásteinsvöllur]] |áhorfendur= |dómari= |}} == Markahæstu leikmenn == ''Staðan eftir 14. umferð. {{Dökkt þema deild}} {| class="wikitable t-mark-rank" style="text-align: center;" !width=30|Mörk ! |Félag ! |Leikmaður ! width=180|Athugasemd |- ! style="background:gold;" |13||{{Lið Breiðablik}}||'''[[Margrét Rannveig Ólafsdóttir]]'''||Gullskór |- ! style="background:silver;" |11||{{Lið Valur}}||'''[[Kristbjörg Helga Ingadóttir]]'''||Silfurskór |- ! style="background:#D2B48C;" |11||{{Lið Breiðablik}}||'''[[Sigrún Sigríður Óttarsdóttir]]'''||Bronsskór |- |10||{{Lið Breiðablik}}||[[Kristrún Lilja Daðadóttir]] |- |10||{{Lið KR}}||[[Helena Ólafsdóttir]] |- |10||{{Lið ÍA}}||[[Áslaug Ragna Ákadóttir]] |} {| class="wikitable" style="text-align: center; mArgin: 0 auto;" |- !Sigurvegari Mizunodeildar 1995 |- |[[Mynd:Breidablik.png|100px|KR]]<br/>'''[[Breiðablik UBK|Breiðablik]]'''<br/>'''11. Titill''' |} {{Leiktímabil í knattspyrnu kvenna}} {{röð | listi = [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild]] | fyrir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1994|1. deild kvenna 1994]] | eftir = [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1996|Mizunodeild&nbsp;kvenna&nbsp;1996]] }} ==Heimildaskrá== {{reflist}} * [https://gamli.ksi.is/mot/motalisti/markahaestu-leikmenn/?Mot=22903 Markahæstu leikmenn]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} KSÍ. * [https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=22903 Úrslit - staða] KSÍ. * [http://gamli.ksi.is/mot/motalisti/?flokkur=%25&tegund=%25&AR=1995&kyn=0 Motalisti]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} KSÍ. {{Knattspyrna á Íslandi 1995}} [[Flokkur:Úrvalsdeildir kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] 3stt6lyv72o5nha4dpkm294y72c38uu 0 93959 1981483 1945346 2026-10-02T15:55:29Z Nipas2 54688 1981483 wikitext text/x-wiki <includeonly></includeonly>{{Íþróttadeild | nafn = 1. deild kvenna 1994 | mynd = | ár = '''1994''' | Meistarar = '''{{Lið Breiðablik}}''' | fallið lið = '''{{Lið Höttur}}<br/>[[UMFS Dalvík|Dalvík]]''' | spilaðir leikir = 56 | mörk skoruð = 252 (4.50 m/leik) | markahæstur = '''24 mörk'''<br>[[Olga Færseth]] ({{Lið Breiðablik}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1993|1993]] - [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1995|1995]] |}} '''1. deild kvenna í knattspyrnu 1994''' var 23. tímabilið í [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|efsta deild kvenna]] á Íslandi. [[Breiðablik UBK|Breiðablik]] stóð uppi sem Íslandsmeistari í tíunda sinn með 40 stig í 14 leikjum.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1813469?iabr=on#page/n43/mode/1up/ |author=Stefán Stefánsson|title=Endasprettur við hæfi hjá Íslandsmeisturunum|publisher=[[Morgunblaðið]]|page=44|date=1994-09-10|access-date=2025-02-22|via=[[Tímarit.is]]}}{{open access}}</ref> [[Olga Færseth]] hjá Breiðablik var markahæst í deildinni með 24 mörk en [[Ásthildur Helgadóttir]] úr KR kom næst með 19 mörk. <ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1815246?iabr=on#page/n0/mode/1up/|title=Olga Færseth fékk gullskóginn|publisher=[[Morgunblaðið]]|date=1994-10-08|access-date=2025-02-22|page=D1|via=[[Tímarit.is]]}}{{open access}}</ref> {{clear}} ==Liðin== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=160| Lið ! | Bær ! | Leikvangur ! | Þjálfari !width=280| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1993|1993]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Breiðablik}} | [[Kópavogur]] | [[Kópavogsvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Sveinn Ingvason]] (aðstoðarþjálfari) | 2. sæti |- |style="text-align: left;"|[[UMFS Dalvík|Dalvík]] | [[Dalvík]] | [[Dalvíkurvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Sigurður Bjarnar Pálsson]] (aðstoðarþjálfari) | 1. s., [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1993#B riðill|2. deild B riðill]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Haukar}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Ásvellir]] | style="text-align: left;"|[[Guðmundur Valur Sigurðsson]] | 1. s., [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1993#A riðill|2. deild A riðill]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið Höttur}} | [[Egilsstaðir]] | [[Vilhjálmsvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Sigurður Örn Ágústsson]] | 1. s., [[2. deild kvenna í knattspyrnu 1993#C riðill|2. deild C riðill]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍA}} | [[Akranes]] | [[Akranesvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Smári Viðar Guðjónsson]] | 5. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið KR}} | [[Reykjavík]] | [[Alvogenvöllurinn|KR-völlur]] | style="text-align: left;"|[[Magnús Pálsson]] (aðstoðarþjálfari) | 1. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Stjarnan}} | [[Garðabær]] | [[Stjörnuvöllur]] | style="text-align: left;"|[[Ásgeir Heiðar Pálsson]] | 3. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Valur}} | [[Reykjavík]] | [[Valsvöllur|Hlíðarendi]] | style="text-align: left;"|[[Þorbjörn Helgi Þórðarson]] | 4. sæti |} == Staðan í deildinni == ===Stigatafla=== {{Dökkt þema deild}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=40| ! |Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=240|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Breiðablik|1}}"| ||'''[[Breiðablik UBK|Breiðablik]]''' ||14||13||1||0||66||6||60||'''40''' | align="center" | '''Meistaradeild kvenna''' |- |2||style="background:#{{Fótboltalitur|KR|1}}"| ||[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] ||14||10||2||2||69||13||56||'''32''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Valur|1}}"| ||[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ||14||10||1||3||52||18||34||'''31''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍA|1}}"| ||[[ÍA Akranes|ÍA]] ||14||7||2||5||42||23||19||'''23''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Stjarnan|1}}"| ||[[Stjarnan]] ||14||5||2||7||44||25||-19||'''17''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|Haukar|1}}"| ||[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]] ||14||2||3||9||12||78||-66||'''9''' |-style="background:#FFCCCC;" |7||style="background:#{{Fótboltalitur|Höttur|1}}"| ||'''[[Höttur]]''' ||14||2||2||10||13||68||-55||'''8''' | align="center" rowspan="2"| '''Fall í [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1995|1. deild]]''' |-style="background:#FFCCCC;" |8||||'''[[UMFS Dalvík|Dalvík]]''' ||14||0||1||13||10||77||-67||'''1''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> == Töfluyfirlit == ''Heimaliðið er vinstra megin''. {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style=" font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"|1. deild 1994!!Bre!!Dal!!Hau!!Höt!!&nbsp;ÍA&nbsp;!!&nbsp;KR&nbsp;!!Stj!!Val |- |list2 = |align="left"|{{Lið Breiðablik}} ||'''XXX'''||9-1||8-0||3-0||1-0||3-0||6-1||1-0 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[UMFS Dalvík|Dalvík]] ||0-10||'''XXX'''||1-3||2-3||0-5||1-6||1-7||1-7 |- |align="left"|{{Lið Haukar}} ||0-8||1-1||'''XXX'''||2-1||1-6||0-8||1-9||1-7 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Höttur}} ||0-6||4-1||1-1||'''XXX'''||0-4||0-7||2-2||1-5 |- |align="left"|{{Lið ÍA}} ||2-4||8-0||4-1||7-0||'''XXX'''||1-1||1-0||1-1 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið KR}} ||1-1||4-0||18-0||5-0||6-1||'''XXX'''||4-0||4-1 |- |align="left"|{{Lið Stjarnan}} ||0-2||4-0||0-0||15-1||4-1||2-3||'''XXX'''||0-2 |-style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Valur}} ||1-4||6-1||6-1||8-0||4-1||3-2||1-0||'''XXX''' |} == Markahæstu leikmenn == {| class="wikitable t-mark-rank" style="text-align: center;" !width=30|Mörk ! |Félag !width=250|Leikmaður !width=180|Athugasemd |-style="background:#FFD700;" |24||Breiðablik ||[[Olga Færseth]]||Gullskór |-style="background:#C0C0C0;" |19||KR ||[[Ásthildur Helgadóttir]]||Silfurskór |-style="background:#CD7F32;" |18||ÍA ||[[Áslaug Ragna Ákadóttir]]||Bronsskór |- |16||KR ||[[Helena Ólafsdóttir]] |- |13||KR ||[[Guðlaug Jónsdóttir]] |} {| class="wikitable" style="text-align: center; mArgin: 0 auto;" |- !Sigurvegari 1. deildar 1994 |- |- |[[Mynd:Breidablik.png|100px|KR]]<br/>'''[[Breiðablik UBK|Breiðablik]]'''<br/>'''10. Titill''' |} {{Leiktímabil í knattspyrnu kvenna}} {{röð | listi = [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild]] | fyrir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1993|1. deild kvenna 1993]] | eftir = [[Mizunodeild kvenna í knattspyrnu 1995|Mizunodeild&nbsp;kvenna&nbsp;1995]] }} ==Tilvísanir og heimildir == {{reflist}} * [http://www.ksi.is/mot/motalisti/markahaestu-leikmenn/?Mot=22923 Markahæstu menn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031907/http://www.ksi.is/mot/motalisti/markahaestu-leikmenn/?Mot=22923 |date=2016-03-05 }} KSÍ. * [http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=22923 Úrslit - staða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170410052223/http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=22923 |date=2017-04-10 }} KSÍ. * [https://www.ksi.is/mot/?flokkur=%25&tegund=%25&AR=1994&kyn=0 Mótalisti kvenna 1994]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Knattspyrna á Íslandi 1994}} [[Flokkur:Úrvalsdeildir kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] c23akicz2zshw13d4idcgeleyr1b7p2 0 94027 1981422 1978973 2026-10-02T12:06:10Z Nipas2 54688 1981422 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = 1. deild kvenna 1973 | mynd = | ár = '''1973''' | Meistarar = '''{{Lið Ármann}}''' | fallið lið = | spilaðir leikir = 16 | mörk skoruð = | markahæstur = | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = {{Lið Breiðablik}} 14-0 {{Lið Haukar}} | stærsti útisigur = {{Lið Stjarnan}} 0-17 {{Lið Ármann}} | tímabil = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1972|1972]] - [[1. deild kvenna í knattspyrnu 1974|1974]] |}} Árið 1973 var [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu]] haldin undir heitinu 1. deild. Um riðlakeppni var að ræða. Leikið í tveimur riðlum. Tvö efstu lið riðilsins mættust í umspili og sigurvegarar leikjanna mættust í úrslitaleik. Átta lið tóku þátt: Ármann, Breiðablik, FH, Keflavík, Haukar, ÍA, Stjarnan og Þróttur R. == Lokastaða A-riðils == {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=240|Athugasemd |-style="background:#D0F0C0;" |1||bgcolor="#008000"| ||'''[[Breiðablik UBK|Breiðablik]]'''||3||2||1||0||25||2||+23||'''5''' | align="center" rowspan="2"| '''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1973#Umspil A-riðill|áfram í umspil]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||bgcolor="#FFFFFF"| ||'''[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]]'''||3||2||1||0||14||1||+13||'''5''' |- |3||bgcolor="#00008B"| ||[[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur| Keflavík]]||3||1||0||2||3||18||-15||'''2''' |- |4||bgcolor="#FF0000"| ||[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]]||3||0||0||3||1||22||-21||'''0''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> == Leikir A-riðils == 1. umferð. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní 1973<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Keflavík}} |úrslit= 0 – 7 |lið2= {{Lið FH}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=629861 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Keflavíkurvöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní 1973<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Breiðablik}} |úrslit= 14 – 0 |lið2= {{Lið Haukar}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=720366 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Melavöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} 2. umferð. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 30. júní 1973<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið FH}} |úrslit= 6 – 0 |lið2= {{Lið Haukar}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=621101 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 30. júní<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Keflavík}} |úrslit= 1 – 10 |lið2= {{Lið Breiðablik}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=629862 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Keflavíkurvöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} 3. umferð. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 8. júlí 1973<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Haukar}} |úrslit= 1 – 2 |lið2= {{Lið Keflavík}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=580400 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Ásvellir]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 8. júlí 1973 <br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Breiðablik}} |úrslit= 1 – 1 |lið2= {{Lið FH}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=720357 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Melavöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} === Umspil A-riðill === {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 8. júlí 1973<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið FH}} |úrslit= 2 – 0 |lið2= {{Lið Breiðablik}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=673759 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Valbjarnarvöllur|Þróttarvöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} == Lokastaða B-riðils == {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=240|Athugasemd |-style="background:#D0F0C0;" |1||bgcolor="#000000"| ||'''[[Glímufélagið Ármann|Ármann]]'''||3||2||1||0||23||2||+21||'''5''' | align="center" rowspan="2"| '''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 1973#Umspil B-riðill|áfram í umspil]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||bgcolor="#FFFF00"| ||'''[[ÍA Akranes|ÍA]]'''||3||2||1||0||12||3||+9||'''5''' |- |3||bgcolor="#FF0000"| ||[[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur]]||3||1||0||2||10||10||0||'''2''' |- |4||bgcolor="#0000FF"| ||[[Stjarnan]]||3||0||0||3||1||31||-30||'''0''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> === Leikir B-riðils === {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní 1973<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið ÍA}} |úrslit= 2 – 2 |lið2= {{Lið Ármann}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=565142 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Akranesvöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní 1973<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Þróttur R.}} |úrslit= 10 – 0 |lið2= {{Lið Stjarnan}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=675323 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Valbjarnarvöllur|Þróttarvöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 30. júní 1973<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Stjarnan}} |úrslit= 0 – 17 |lið2= {{Lið Ármann}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=663855 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Stjörnuvöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 5. júlí 1973<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Ármann}} |úrslit= 4 – 0 |lið2= {{Lið Þróttur R.}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=720374 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Melavöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 8. júlí 1973<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið ÍA}} |úrslit= 6 – 0 |lið2= {{Lið Þróttur R.}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=565135 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Akranesvöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 8. júlí 1973<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Stjarnan}} |úrslit= 1 – 4 |lið2= {{Lið ÍA}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=663856 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Stjörnuvöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} === Umspil B-riðill === {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júlí 1973<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Ármann}} |úrslit= 4 – 3 |lið2= {{ÍA Akranes}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=673791 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Valbjarnarvöllur|Þróttarvöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} == Úrslit == {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júlí 1973<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Ármann}} |úrslit= 0 – 0 |lið2= {{Lið FH}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=639819 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Laugardalsvöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 29. júlí 1973<br />??:?? [[GMT]] |lið1= {{Lið Ármann}} |úrslit= 1 – 0 |lið2= {{Lið FH}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=639814 Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= |leikvangur= [[Laugardalsvöllur]] |áhorfendur= |dómari= ??? |}} {| class="wikitable" style="text-align: center; mArgin: 0 auto;" |- !Sigurvegari 1. deild kvenna 1973 |- |- |[[Mynd:Ármann.png|100px]]<br/>'''[[Glímufélagið Ármann|Ármann]]'''<br/>'''1. Titill''' |} {{Leiktímabil í knattspyrnu kvenna}} == Heimild == * [http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=17136 Úrslit A riðill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151214070018/http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=17136 |date=2015-12-14 }} KSÍ 1973 * [http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=17154 Úrslit Umspil A riðill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304085648/http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=17154 |date=2016-03-04 }} KSÍ 1973 * [http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=17138 Úrslit B riðill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081008/http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=17138 |date=2016-03-04 }} KSÍ 1973 * [http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=17155 Úrslit Umspil B riðill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160106055252/http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=17155 |date=2016-01-06 }} KSÍ 1973 * [http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=17137 Úrslit - úrslitaleikur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151209185146/http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=17137 |date=2015-12-09 }} KSÍ 1973 {{Knattspyrna á Íslandi 1973}} [[Flokkur:Úrvalsdeildir kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] 49ps557o66ovkbd97pelgt08nms0oqn 0 101834 1981532 1956085 2026-10-02T19:55:25Z Fyxi 84003 snið 1981532 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Alkmaar | nafn_á_frummáli = | tegund_byggðar = [[Borg]] og [[sveitarfélag]] | mynd = Alkmaar Waag door het geboomte.jpg | mynd_stærð = | mynd_texti = | fáni = Alkmaar Flag.svg | fáni_stærð = | innsigli = | skjaldarmerki = Alkmaar wapen HRvA.svg | viðurnefni = | kort = Map - NL - Municipality code 0361 (2019).svg | kort_texti = Staðsetning í Norður-Hollandi | teiknibóla_kort = Holland | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Hollandi | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Holland}} | undirskipting_gerð1 = [[Fylki Hollands|Fylki]] | undirskipting_nafn1 = {{fáni|Norður-Holland}} | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = Sveitarfélag | flatarmál_neðan = <ref name="flatarmál">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86358NED/table |title=Kerncijfers wijken en buurten 2026 |publisher=[[Statistics Netherlands|CBS]] |language=nl |access-date=2026-10-02}}</ref> | flatarmál_heild_km2 = 117,4 | flatarmál_land_km2 = 110,2 | flatarmál_vatn_km2 = 7,2 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/en/dataset/37259eng/table |title=Population dynamics; birth, death and migration per region |publisher=[[Statistics Netherlands|CBS]] |access-date=2026-10-02}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 31. desember 2025 | mannfjöldi_heild = 113.196 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Alkmaar''' er borg og sveitarfélag í [[Holland|hollenska]] fylkinu [[Norður-Holland]]i. Íbúafjöldinn árið 2025 var 113 þúsund.<ref name="mannfjöldi" /> Alkmaar er þekkt [[ostur|osta]]borg. == Lega og lýsing == Alkmaar liggur vestarlega í [[Holland]]i, á landsvæðinu milli [[Norðursjór|Norðursjávar]] og [[IJsselmeer]]. Næstu borgir eru [[Hoorn]] til austurs (20 km), [[Amsterdam]] til suðausturs (40 km) og [[Den Helder]] til norðurs (40 km). == Fáni og skjaldarmerki == [[Skjaldarmerki]] Alkmaar sýnir gráan turn á rauðum grunni. Turninn er sennilega gamalt virki, Torenburg, sem nú er horfið. Til sitthvorrar handar eru rauð ljón. Efst trónir lárviðarsveigur. Neðst er borði með áletruninni: Alcmaria victrix, sem merkir ''hin sigursæla Alkmaar''. Þessi einkunnarorð hlaut borgin fyrir frækilega framgöngu sína gegn [[Spánn|Spánverjum]] í frelsisstríðinu á [[16. öldin|16. öld]]. Merkið sjálft er orðið gamalt, en var formlega tekið upp [[28. desember]] [[1956]]. Fáninn samanstendur af sex láréttum röndum, þremur hvítum og þremur rauðum. Efst til vinstri er sami grái turninn og í skjaldarmerkinu. == Söguágrip == [[Mynd:Almaar 1573.jpg|thumb|Umsátrið um Alkmaar 1573]] * Á [[11. öldin|11. öld]] myndaðist þorpið í kringum gamla bændakirkju. Þar settust bændur og verslunarmenn að. * [[1254]] fékk Alkmaar borgarréttindi af Vilhjálmi II. greifa. * [[1573]] hertóku Spánverjar borgina [[Haarlem]] og sátu síðan um Alkmaar. En með þrautseigju borgarbúa og viturlegum áflóðum þeirra með vatni, tókst þeim að hrekja þá burt. Sigurdagurinn er enn haldinn hátíðlegur í dag. * [[1799]] hertók sameiginlegur her frá [[England]]i og [[Rússland]]i borgina í þeirri von að hrekja [[Frakkland|Frakka]] brott en þeir síðastnefndu höfðu hertekið landið árið áður. Aðgerðin mistókst og Frakkar tóku borgina á ný. * [[1824]] er Noordholland-skipaskurðurinn opnaður af Vilhjálmi konungi I, en skurðurinn liggur beint í gegnum borgina. * [[1945]] frelsuðu breskir og kanadískir hermenn borgina sem verið hafði hersetin af [[Nasismi|nasistum]] í [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjöldinni síðari]]. * [[2004]] hélt borgin upp á 750 ára afmæli sitt með mikilli hátíð. == Ostur == [[Mynd:Alkmaar.jpg|thumb|Ostamarkaðurinn í Alkmaar er gríðarlega vinsæll]] Í Alkmaar snýst margt um ostagerð og ostasölu. Ostamarkaðurinn var stofnaður [[1622]] og er í dag haldinn alla [[Föstudagur|föstudaga]] frá [[Páskar|páskum]] og fram á haust. Osturinn er seldur í stykkjum eða á þar til gerðum sleðum ef um mikið magn er að ræða. Um 300 þús manns sækja ostamarkaðinn heim árlega og seld eru tugir tonna á hverjum föstudegi. Metið var slegið [[1916]] en þá seldust 300 tonn á einum degi. Markaðurinn hefst á því að torgið er pússað og osturinn borinn þangað á sleðum. Klukkan 10 hringir bjalla og þá byrja lætin, enda er prúttið um ostaverðið órjúfanlegur hluti af kaupunum. Í Alkmaar er ostafélag sem samanstendur af fjórum hópum. Hver hópur samanstendur aftur af sjö burðarmönnum en hópana má þekkja í sundur af litnum á höttum þeirra (rauða, græna, bláa og gula). Yfirmaður hópanna er ostafaðirinn (''Kaasvader''), en hann þekkist á svörtum staf með silfurlituðum hnúð. == Íþróttir == [[Knattspyrna|Aðalknattspyrnulið]] borgarinnar er [[AZ Alkmaar]], sem varð hollenskur meistari [[1981]] og [[2009]] (lenti í öðru sæti [[1980]] og [[2006]]). Liðið hefur auk þess þrisvar orðið bikarmeistari ([[1978]], 1981 og [[1982]]) og einu sinni unnið Johan Cruyff bikarinn ([[2007]]). Í [[Evrópukeppni meistaraliða|Evrópukeppni]] komst AZ Alkmaar í úrslit árið 1981 en tapaði leiknum fyrir [[Ipswich Town]]. Ýmsir [[Ísland|Íslendingar]] hafa leikið með félaginu; [[Jóhann Berg Guðmundsson]] og [[Kolbeinn Sigþórsson]] (sem skipti yfir til [[Ajax Amsterdam|Ajax]] [[2011]]). Í Alkmaar er skautabraut í fullri stærð (400 m) sem tekin var í notkun [[1972]]. Brautin er að hálfu leyti opin og er vindur látin blása stöðugt í brautinni. Þar í borg er einnig stór reiðhjólahöll, kölluð Sportpaleis Alkmaar. == Vinabæir == Alkmaar viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi borgir: {| |- | valign="top" | * {{GBR}} [[Bath]] í [[England]]i * {{FRA}} [[Troyes]] í [[Frakkland]] * {{DEU}} [[Darmstadt]] í [[Þýskalandi]] * {{HUN}} [[Tata]] í [[Ungverjaland]] * {{ITA}} [[Bergamo]] á [[Ítalía|Ítalíu]] |} == Frægustu börn borgarinnar == * ([[1572]]) [[Cornelis Drebbel]], uppfinningamaður ([[Kafbátur|kafbátar]], hitakassar, [[smjásjá]]r og fleiri.) * ([[1617]]) [[Emanuel de Witte]] málari * ([[1934]]) [[Rudi Carrell]], showmaster og sjónvarpsmaður * ([[1951]]) [[Jacqueline Cramer]], stjórnmálakona og ráðherra í hollensku ríkisstjórninni == Byggingar og kennileiti == * Waaggebouw (''vogarhúsið'') er gríðarmikil bygging sem notuð var fyrir ostageymslu, vog og sölustað. Waag merkir einmitt vog. Húsið var reist á [[16. öldin|16. öld]] og vígt [[1583]]. Klukknaspilið var sett í [[1597]]. Í dag er ostasafnið til húsa í vogarhúsinu. * De Accijnstoren er gamalt tollhlið, reist [[1622]]. Nú til dags er byggingin notuð sem skrifstofa fyrir hafnarstjórn, enda liggur það við skipaskurðinn. * Mýmargar myllur eru í og við Alkmaar. Flestar þeirra eru enn í notkun, enda hafa þær verið gerðar upp síðustu áratugi. <gallery> Mynd:Alkmaar Cheesemuseum.JPG|Vogarhúsið er stórglæsileg bygging frá 16. öld Mynd:Alkmaar accijnstoren.jpg|De Accijnstoren Mynd:Geestmolen Alkmaar.jpg|Geestmolen er ein af mörgum vindmyllum í Alkmaar </gallery> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{Wpheimild|titill= Alkmaar|tungumál= nl|mánuðurskoðað= 12. október|árskoðað= 2011}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} [[Flokkur:Borgir í Hollandi]] [[Flokkur:Sveitarfélög í Hollandi]] srj5uy5zhh5hes8iyv4oyvdtajmw0v3 0 102798 1981461 1809964 2026-10-02T14:42:13Z Nipas2 54688 1981461 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = 1. deild karla 2013 | mynd = [[Mynd:Pepsi-deild.jpg|250px]] | ár = '''1999''' | Meistarar = {{Lið Fylkir}} | upp um deild = {{Lið Fylkir}}<br/>{{Lið Stjarnan}} | fallið lið = {{Lið Víðir}}<br/>{{Lið KV}} | spilaðir leikir = | mörk skoruð = | markahæstur = | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[1. deild karla í knattspyrnu 1998|1998]] - [[1. deild karla í knattspyrnu 2000|2000]] |}} Leikar í '''1. deild karla í knattspyrnu''' hófust í 45. sinn árið '''1999'''. ==Lokastaðan== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=25| !width=80|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=230|Athugasemdir |- |- ! style="background:#D0F0C0;" |1|| [[Mynd:Fylkir.png|20px]]||[[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]] ||18 ||15 ||0 ||3 ||46 ||20 ||26 ||45 | align="center" rowspan="2"| Upp um deild |- ! style="background:#D0F0C0;" |2|| [[Mynd:Stjarnan.png|20px]]||[[Stjarnan]] ||18 ||9 ||2 ||7 ||35 ||31 ||4 ||29 |- |3|| [[Mynd:Fimleikafelag hafnafjordur.png|20px]]||[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] ||18 ||8 ||4 ||6 ||41 ||31 ||10 ||28 |- |4|| [[Mynd:ÍR.png|20px]]||[[ÍR]] ||18 ||8 ||2 ||8 ||46 ||35 ||11 ||26 |- |5|| ||[[UMFS Dalvík|Dalvík]] ||18 ||7 ||5 ||6 ||27 ||35 ||-8 ||26 |- |6|| [[Mynd:Knattspyrnufélag_Akureyrar.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]] ||18 ||6 ||5 ||7 ||24 ||24 ||0 ||23 |- |7|| [[Mynd:Skallagrimur.png|20px]]||[[Ungmennafélagið Skallagrímur|Skallagrímur]] ||18 ||7 ||2 ||9 ||36 ||38 ||-2 ||23 |- |8|| [[Mynd:Þróttur_R..png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]] || 18 ||6 ||3 ||9 ||27 ||29 ||-2 ||21 |-style="background:#FFCCCC;" |9|| [[Mynd:Víðir.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|Víðir]] ||18 ||6 ||3 ||9 ||30 ||44 ||-14 ||21 || align="center" rowspan="2"| Fall |-style="background:#FFCCCC;" |10|| ||[[Knattspyrnufélagið Valur/Austri|KVA]] ||18 ||4 ||2 ||12 ||28 ||53 ||-25 ||14 |- |} == Félagabreytingar == === Félagabreytingar í upphafi tímabils === ==== Upp í úrvalsdeild karla ==== * [[Mynd:Breidablik.png|20px]] [[Breiðablik UBK|Breiðablik]] * [[Mynd:Knattspyrnufélagið Víkingur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] ==== Upp í B-deild ==== * [[UMFS Dalvík|Dalvík]] * [[Mynd:Víðir.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|Víðir]] ==== Niður í B-deild ==== * [[Mynd:ÍR.png|20px]] [[Íþróttafélag Reykjavíkur|ÍR]] * [[Mynd:Þróttur R..png|20px]] [[Þróttur]] ==== Niður í C-deild ==== * [[Mynd:HK-K.png|20px]] [[Handknattleiksfélag Kópavogs|HK]] * [[Mynd:Þór.png|20px]] [[Íþróttafélagið Þór Akureyri|Þór]] === Félagabreytingar í lok tímabils === ==== Upp í úrvalsdeild karla ==== * [[Mynd:Fylkir.png|20px]] [[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]] * [[Mynd:Stjarnan.png|20px]] [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]] ==== Upp í B-deild ==== * [[Mynd:UMF_Tindastoll.png|20px]] [[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]] * [[Ungmennafélagið Sindri|Sindri]] ==== Niður í B-deild ==== * [[Mynd:Knattspyrnufélagið Víkingur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] * [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ==== Niður í C-deild ==== * [[Mynd:Víðir.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|Víðir]] * [[Knattspyrnufélagið Valur/Austri|KVA]] ==Fróðleikur== {| class="wikitable" style="text-align: center; mArgin: 0 auto;" |- !Sigurvegarar 1. deildar 1999 |- |- |[[Mynd:Fylkir.png|100px]]<br/>'''[[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]]'''<br/>'''Upp í [[Landssímadeild karla í knattspyrnu 2000|Úrvalsdeild]]''' |} {{Lið í 1. deild karla í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[1. deild karla|1. deild]] | fyrir = [[1. deild karla í knattspyrnu 1998|1. deild 1998]] | eftir = [[1. deild karla í knattspyrnu 2000|1. deild 2000]] }} {{Knattspyrna á Íslandi 1999}} [[Flokkur:1. deildir karla í knattspyrnu á Íslandi]] bui63swce7ofk70s9n33kus3adt1akh 1981466 1981461 2026-10-02T14:50:31Z Nipas2 54688 1981466 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = 1. deild karla 2013 | ár = '''1999''' | Meistarar = {{Lið Fylkir}} | upp um deild = {{Lið Fylkir}}<br/>{{Lið Stjarnan}} | fallið lið = {{Lið Víðir}}<br/>{{Lið KV}} | spilaðir leikir = 90 | mörk skoruð = 268 (3.78 m/leik) | markahæstur = | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[1. deild karla í knattspyrnu 1998|1998]] - [[1. deild karla í knattspyrnu 2000|2000]] |}} Leikar í '''1. deild karla í knattspyrnu''' hófust í 45. sinn árið '''1999'''. ==Lokastaðan== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30| Sæti !width=25| !width=80|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=230|Athugasemdir |- ! style="background:#D0F0C0;" |1|| [[Mynd:Fylkir.png|20px]]||[[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]] ||18||15||0||3||46||20||26||45 | align="center" rowspan="2"| [[Landssímadeild karla í knattspyrnu 2000|Upp um deild]] |- ! style="background:#D0F0C0;" |2|| [[Mynd:Stjarnan.png|20px]]||[[Stjarnan]] ||18||9||2 ||7 ||35 ||31 ||4 ||29 |- |3|| [[Mynd:Fimleikafelag hafnafjordur.png|20px]]||[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] ||18||8||4||6||41||31||10||28 |- |4|| [[Mynd:ÍR.png|20px]]||[[ÍR]] ||18 ||8 ||2 ||8 ||46 ||35 ||11 ||26 |- |5|| ||[[UMFS Dalvík|Dalvík]] ||18 ||7 ||5 ||6 ||27 ||35 ||-8 ||26 |- |6|| [[Mynd:Knattspyrnufélag_Akureyrar.png|20px]]||[[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]] ||18 ||6 ||5 ||7 ||24 ||24 ||0 ||23 |- |7|| [[Mynd:Skallagrimur.png|20px]]||[[Ungmennafélagið Skallagrímur|Skallagrímur]] ||18 ||7 ||2 ||9 ||36 ||38 ||-2 ||23 |- |8|| [[Mynd:Þróttur_R..png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]] || 18 ||6 ||3 ||9 ||27 ||29 ||-2 ||21 |-style="background:#FFCCCC;" |9|| [[Mynd:Víðir.png|20px]]||[[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|Víðir]] ||18 ||6 ||3 ||9 ||30 ||44 ||-14 ||21 || align="center" rowspan="2"| '''Fall í [[2. deild karla í knattspyrnu 2000|2. deild]]''' |-style="background:#FFCCCC;" |10|| ||[[Knattspyrnufélagið Valur/Austri|KVA]] ||18 ||4 ||2 ||12 ||28 ||53 ||-25 ||14 |- |} == Félagabreytingar == === Félagabreytingar í upphafi tímabils === ==== Upp í úrvalsdeild karla ==== * [[Mynd:Breidablik.png|20px]] [[Breiðablik UBK|Breiðablik]] * [[Mynd:Knattspyrnufélagið Víkingur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] ==== Upp í B-deild ==== * [[UMFS Dalvík|Dalvík]] * [[Mynd:Víðir.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|Víðir]] ==== Niður í B-deild ==== * [[Mynd:ÍR.png|20px]] [[Íþróttafélag Reykjavíkur|ÍR]] * [[Mynd:Þróttur R..png|20px]] [[Þróttur]] ==== Niður í C-deild ==== * [[Mynd:HK-K.png|20px]] [[Handknattleiksfélag Kópavogs|HK]] * [[Mynd:Þór.png|20px]] [[Íþróttafélagið Þór Akureyri|Þór]] === Félagabreytingar í lok tímabils === ==== Upp í úrvalsdeild karla ==== * [[Mynd:Fylkir.png|20px]] [[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]] * [[Mynd:Stjarnan.png|20px]] [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]] ==== Upp í B-deild ==== * [[Mynd:UMF_Tindastoll.png|20px]] [[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]] * [[Ungmennafélagið Sindri|Sindri]] ==== Niður í B-deild ==== * [[Mynd:Knattspyrnufélagið Víkingur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] * [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ==== Niður í C-deild ==== * [[Mynd:Víðir.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|Víðir]] * [[Knattspyrnufélagið Valur/Austri|KVA]] ==Fróðleikur== {| class="wikitable" style="text-align: center; mArgin: 0 auto;" |- !Sigurvegarar 1. deildar 1999 |- |- |[[Mynd:Fylkir.png|100px]]<br/>'''[[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]]'''<br/>'''Upp í [[Landssímadeild karla í knattspyrnu 2000|Úrvalsdeild]]''' |} {{Lið í 1. deild karla í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[1. deild karla|1. deild]] | fyrir = [[1. deild karla í knattspyrnu 1998|1. deild 1998]] | eftir = [[1. deild karla í knattspyrnu 2000|1. deild 2000]] }} {{Knattspyrna á Íslandi 1999}} [[Flokkur:1. deildir karla í knattspyrnu á Íslandi]] dai1ek1xuv24zvkp6pww4ono427jjjh 14 105419 1981439 1611649 2026-10-02T12:54:54Z TKSnaevarr 53243 1981439 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Stríð eftir tímabilum|18. öld]] [[Flokkur:18. öldin]] 4nxltl33i57jmnfgs4dvpcnhpp0hpda 14 115339 1981440 1403975 2026-10-02T12:55:13Z TKSnaevarr 53243 1981440 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:19. öldin]] [[Flokkur:Stríð eftir tímabilum|19. öld]] cg6tykb0ubnapenf9hqvsxm5dos4t7s 0 116703 1981477 1952965 2026-10-02T15:32:46Z Jonthorgal 36864 I changed the picture to the official Icelandic Parliament picture already in wikimedia. 1981477 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | forskeyti = | nafn = Jón Þór Ólafsson | viðskeyti = | skammstöfun = JÞÓ | mynd = Jón Þór Ólafsson 2016.jpg | myndastærð1 = | myndatexti1 = Jón Þór Ólafsson | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1977|3|13}} | fæðingarstaður = | dánardagur = | dánarstaður = | kjördæmisnúmer = 11 | kjördæmi_nf = Suðvesturkjördæmi | kjördæmi_ef = Suðvesturkjördæmis | flokkur = [[Píratar]] | nefndir = Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd | AÞ_frá1 = 2013 | AÞ_til1 = 2015 | AÞ_kjördæmi1 = Reykjavíkurkjördæmi suður | tb1-kj-stytting = Rvk. s. | AÞ_flokkur1 = Píratar | tb1-fl-stytting = Pírata | tb1-stjórn = | AÞ_frá2 = 2016 | AÞ_til2 = 2018 | AÞ_kjördæmi2 = Suðvesturkjördæmi | tb2-kj-stytting = Suðv.kj. | AÞ_flokkur2 = Píratar | tb2-fl-stytting = Pírata | tb2-stjórn = | tímabil3 = | AÞ_kjördæmi3 = | tb3-kj-stytting = | AÞ_flokkur3 = | tb3-fl-stytting = | tb3-stjórn = | tímabil4 = | AÞ_kjördæmi4 = | tb4-kj-stytting = | AÞ_flokkur4 = | tb4-fl-stytting = | tb4-stjórn = | tímabil5 = | AÞ_kjördæmi5 = | tb5-kj-stytting = | AÞ_flokkur5 = | tb5-fl-stytting = | tb5-stjórn = | embættistímabil1 = | titill1 = | embættistímabil2 = | titill2 = | embættistímabil3 = | titill3 = | embættistímabil4 = | titill4 = | embættistímabil5 = | titill5 = | AÞ_CV = 1168 | vefsíða = | neðanmálsgreinar = }} '''Jón Þór Ólafsson''' (f. 13. mars 1977) var kosinn [[Alþingi|þingmaður]] fyrir [[Píratar|Pírata]] í [[Reykjavíkurkjördæmi suður]] í [[Alþingiskosningar 2013|Alþingiskosningunum 2013]]. Hann sagði af sér þingmennsku í júlí árið 2015. Hann hefur meðal annars sinnt malbikunarvinnu. Jón Þór hyggst gefa út leiðarvísi um stjórnmál. <ref>[https://www.ruv.is/frett/jon-thor-haettir-a-thingi Jón Þór hættir á þingi] Rúv. Skoðað 16. apríl, 2016.</ref>. Jón Þór var kosinn aftur á þing árið 2016 í Suðvesturkjördæmi. Hann er höfundur bókarinnar [http://piratetimes.net/the-game-of-politics-book-review/ The Game of Politics: Pursuit of Power over People, Game Manual] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140430045538/http://piratetimes.net/the-game-of-politics-book-review/ |date=2014-04-30 }}. ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Stubbur|Æviágrip}} [[Flokkur:Þingmenn Pírata]] {{f|1977}} 2fs78u2n6969ycerp38b3j41odafj7z 0 137079 1981549 1969827 2026-10-03T00:11:31Z Stillbusy 42433 Hann býr ekki lengur í Berlín. 1981549 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Daði Freyr | mynd = Dadi 2.JPG | mynd_texti = Daði Freyr árið 2022 | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1992|06|30}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]], [[Ísland]] | fæðingarnafn = Daði Freyr Pétursson | önnur_nöfn = | stefna = | starf = Tónlistarmaður | hljóðfæri = {{hlist|Rödd|hljómborð|bassi|gítar|trommur}} | ár = 2012–í dag | útgefandi = | meðlimur_í = [[Daði og Gagnamagnið]] | áður_meðlimur = | vefsíða = {{URL|dadifreyr.com}} }} '''Daði Freyr Pétursson''' (f. 30. júní 1992) er íslenskur tónlistarmaður. Daði fæddist í [[Reykjavík]] en ólst upp í [[Danmörk]]u til níu ára aldurs, en þá flutti fjölskylda hans til [[Ísland]]s og settist að á [[Suðurland]]i, fyrst í Laugalandi og síðar í [[Ásahreppur|Ásahreppi]]. Daði lauk stúdentsprófi frá [[Fjölbrautaskóli Suðurlands|Fjölbrautaskóla Suðurlands]] árið 2012 og BA-námi í tónlistarstjórnun og hljóðvinnslu í Berlín árið 2017.<ref name=":0">{{cite journal|first=Kristín |last=Clausen |url=https://timarit.is/page/6883677?iabr=on#page/n25/mode/1up |journal=[[DV]] |page=26–27 |access-date=2026-06-20 |title=Fyrsti kossinn var á Hróarskeldu |date=2017-04-21}}</ref> == Tónlistarverkefni == [[Mynd:Eurovision 2023 - Jury Final - Interval Act - Liverpool Songbook (06).jpg|thumb|Daði að flytja lagið ''Whole Again'' í [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2023|Eurovision 2023]].]] Í æsku æfði Daði sig á trommur og lærði á píanó og bassagítar.<ref name=":0"/> Fyrsta hljómsveit sem hann stofnaði fékk nafnið „Finnski herinn“, og árið 2008 tók Daði í fyrsta skipti þátt í [[Músíktilraunir|Músíktilraunum]] með hljómsveitinni „Sendibíll“.<ref name=":0"/><ref>{{cite web|title=Músíktilraunir Tónlistarhátíð – 2008 |website=musiktilraunir.is |access-date=2026-06-20 |url=https://musiktilraunir.is/saga-2008/}}</ref> Í hans skammlífu hljómsveit „Orchestra of Few“ var meðal annars Kristján Pálmi Ásmundsson, og árið 2011 stofnuðu þeir hljómsveitina [[RetRoBot]] og fengu til liðs við sig Gunnlaug Bjarnason, söngvara, og Guðmund Einar Vilbergsson, gítarleikara, en þeir höfðu kynnst í Fjölbrautaskóla Suðurlands. Árið 2012 vann hljómsveitin [[Músíktilraunir]] og Daði var valinn rafheili ársins.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/6390760?iabr=on#page/n21/mode/1up |journal=[[DV]] |page=22 |access-date=2026-06-20 |title=RetRoBot vann Músíktilraunir |date=2012-04-02}}</ref><ref>{{cite journal|first=Helgi Snær |last=Sigurðsson |url=https://timarit.is/page/6892550?iabr=on#page/n29/mode/1up |journal=[[Morgunblaðið]] |page=30 |access-date=2026-06-20 |title=„Hún hlýtur að vinna Eurovision fyrst hún vann okkur“ |date=2017-03-14}}</ref> RetRoBot gaf út eina plötu, ''Blackout'', ári síðar.<ref>{{cite web|first=Steven |last=Spiteri |title=Iceland: Daði & Gagnamagnið's song for Eurovision 2021 released – Listen to "10 Years" |website=eurovisionworld.com |access-date=2026-06-22 |url=https://eurovisionworld.com/esc/iceland-dadi-gagnamagnids-song-for-eurovision-2021-released-listen-to-10-years |date=2021-03-13}}</ref> Árið 2014 flutti Daði Freyr til [[Berlín]]ar þar sem hann hóf háskólanám í upptökustjórnun og hljóðvinnslu við tónlistarskólann dBs Music. Sama ár byrjaði hann að spila undir nafninu Mixophrygian og ári síðar gaf hann út plötuna ''Forever''.<ref>{{cite web|title=Daði Freyr Pétursson |website=guitarparty.com |access-date=2026-06-22 |url=https://www.guitarparty.com/artists/dadi-freyr-petursson/}}</ref> Daði Freyr flutti ásamt fjölskyldu sinni aftur til Íslands árið 2025 þar sem þau hófu búsetu í [[Hveragerði]].<ref>{{cite web|first=Sigurður Þorri |last=Gunnarsson |title=Ekki alveg sami fílingur í Hveragerði og í Berlín |website=ruv.is |access-date=2026-06-22 |url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-05-25-ekki-alveg-sami-filingur-i-hveragerdi-og-i-berlin-476247 |date=2026-05-25}}</ref> Árið [[Söngvakeppnin 2017|2017]] tók Daði þátt í [[Söngvakeppni sjónvarpsins|Söngvakeppninni]] með laginu ''Hvað með það?'' (''Is This Love?''), en það flutti hann ásamt eiginkonu sinni Árnýju Fjólu Ásmundsdóttur tónlistarkonu og hljómsveitinni [[Daði og Gagnamagnið|Gagnamagninu]]. Þau höfnuðu í öðru sæti á eftir [[Svala Björgvinsdóttir|Svölu Björgvinsdóttur]] sem flutti lagið ''[[Paper]]''.<ref>{{cite web|title=Svala fulltrúi Íslands |website=mbl.is |access-date=2026-06-20 |url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2017/03/11/svala_fulltrui_islands/ |date=2017-03-11}}</ref> Daði Freyr og hljómsveit hans Gagnamagnið tóku svo aftur þátt í Söngvakeppninni árið [[Söngvakeppnin 2020|2020]]<ref>{{cite web|title=Daði Freyr snýr aftur í Söngvakeppnina |website=mbl.is |access-date=2020-01-19 |url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2020/01/18/dadi_freyr_snyr_aftur_i_songvakeppnina/ |date=2020-01-18}}</ref> og unnu þá í undankeppninni með laginu ''Gagnamagnið'' (''[[Think About Things]]''). Eftir að keppninni árið [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2020|2020]] var aflýst vegna [[Covid-19 faraldurinn|kórónuveirufaraldursins]] var hann valinn aftur til að keppa fyrir hönd Íslands árið [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2021|2021]]. Ásamt Gagnamagninu flutti hann lagið ''[[10 Years]]'' og endaði í 4. sæti í lokakeppninni sem var þriðji besti árangur Íslands í Eurovision.<ref>{{cite web|first=Björg |last=Magnúsdóttir |title=„Hefðum rústað þessu ef við hefðum farið á svið“ |website=ruv.is |access-date=2024-01-02 |url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2021-05-23-hefdum-rustad-thessu-ef-vid-hefdum-farid-a-svid |date=2021-05-23}}</ref> Daði kom fram í tónlistaratriði í [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2023]] í [[Liverpool]] þar sem hann tók ábreiðu af lagi bresku sveitarinnar [[:en:Atomic Kitten|Atomic Kitten]]. == Fjölskylda == Daði Freyr er í hjónabandi með Árnýju Fjólu Ásmundsdóttur, listakonu, og eiga þau dæturnar Áróru Björgu (* 2019)<ref>{{cite web|first=Hallgerður Kolbrún |last=Jónsdóttir |title=Daði Freyr og Árný Fjóla eignast stúlkubarn |website=visir.is |access-date=2026-06-20 |url=https://www.visir.is/g/2019335948d/dadi-freyr-og-arny-fjola-eignast-stulkubarn |date=2019-04-19}}</ref> og Kríu Sif (* 2021)<ref>{{cite web|title=Dóttir Daða og Árnýjar komin með nafn |website=mbl.is |access-date=2026-06-20 |url=https://www.mbl.is/smartland/fjolskyldan/2021/09/21/dottir_dada_og_arnyjar_komin_med_nafn/ |date=2021-09-21}}</ref>. Lagið ''Think About Things'' samdi Daði Freyr um nýfæddu dóttur sína Áróru og fjallar þar um hve hann hlakki til að komast að því hvað henni finnist um umheiminn.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/7250095?iabr=on#page/n41/mode/1up |journal=[[Fréttablaðið]] |page=30 |access-date=2026-06-22 |title=Annasöm Ekki-Eurovision vika hjá Daða |date=2020-05-14}}</ref> ==Útgefið efni== === Hljómplötur === * ''& Co.'' (2019) * ''I Made an Album'' (2023) * ''Too Much Not Enough'' (2026) === EP-plötur === * ''Næsta skref'' (2017) * ''Welcome'' (2021) * ''I'm Making an Album 1/3'' (2023) * ''I'm Still Making an Album 2/3'' (2023) ==Tengt efni== * [[Daði og Gagnamagnið]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Ísland í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva}} {{f|1992}} [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Stúdentar úr Fjölbrautaskóla Suðurlands]] d983prasckqpmni2yq6x61enr9pynke 0 140029 1981430 1951613 2026-10-02T12:42:13Z TKSnaevarr 53243 1981430 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Horatio Nelson | mynd = HoratioNelson1.jpg | myndatexti = Málverk af Nelson eftir Lemuel Francis Abbott, 1799. | fæðingardagur = [[29. september]] [[1758]] | fæðingarstaður = [[Burnham Thorpe]], [[Norfolk]], [[England]]i | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1805|10|21|1758|9|29}} | dauðastaður = [[Trafalgar]], [[Spánn|Spán]]i | þekkt_fyrir = | starf = Flotaforingi | trú = [[Enska biskupakirkjan]] | maki = {{gifting|Frances Nisbet|1787}} | börn = [[Horatia Nelson]] (með [[Emma, lafði Hamilton|Emmu, lafði Hamilton]]) | foreldrar = | undirskrift = Horatio Nelson Signature.svg }} '''Horatio Nelson, 1. vísigreifinn Nelson, 1. hertoginn af Bronte''' (29. september 1758 – 21. október 1805) var flotaforingi í [[Konunglegi breski sjóherinn|breska konungsflotanum]]. Hann var rómaður fyrir leiðtogahæfni sína, herkænsku og frumleika sem gerðu honum kleift að vinna marga frækna sigra í sjóorrustum, sérstaklega í [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjöldunum]]. Hann særðist nokkrum sinnum á vígvellinum: Hann missti sjónina á öðru auga í [[Korsíka|Korsíku]] og mestallan hægri handlegginn í misheppnaðri tilraun til að hertaka [[Santa Cruz de Tenerife]]. Hann var skotinn til bana eftir að hafa unnið sinn hinsta sigur í [[Orrustan við Trafalgar|orrustunni við Trafalgar]] árið 1805. ==Æviágrip== Nelson fæddist inn í sæmilega efnaða fjölskyldu í [[Norfolk]] og gekk í sjóherinn undir leiðsögn frænda síns, Maurice Suckling, sem sjálfur var hátt settur sjóliði. Hann kleif metorðastigann fljótt og vann með mörgum helstu sjóliðsforingjum síns tíma áður en hann varð sjálfur foringi árið 1778. Hann vann sér góðan orðstír vegna hugrekkis síns og herkænsku en var oft veikur og atvinnulaus eftir lok [[Bandaríska frelsisstríðið|bandarísku byltingarinnar]]. Byrjun [[Frönsku byltingarstríðin|frönsku byltingarstríðanna]] gerði Nelson kleift að snúa aftur í flotann, þar sem hann var sérlega virkur á [[Miðjarðarhafið|Miðjarðarhafinu]]. Hann barðist í ýmsum minniháttar bardögum við [[Toulon]] og tók þátt í hertöku Breta á [[Korsíka|Korsíku]]. Árið 1797 vakti Nelson mikla athygli sem skipstjóri HMS ''Captain'' í [[Orrustan við Sankti Vincent-höfða|orrustunni við Sankti Vincent-höfða]]. Stuttu eftir orrustuna tók Nelson þátt í [[Orrustan við Santa Cruz de Tenerife|árás Breta á Santa Cruz de Tenerife]] en var sigraður og illa særður. Hann missti hægri handlegginn og neyddist til að snúa aftur til Englands til að jafna sig. Næsta ár vann hann frækinn sigur gegn Frökkum í [[Orrustan á Nílarfljóti|orrustunni á Nílarfljóti]] og var síðan áfram á Miðjarðarhafinu til að styðja [[Konungsríkið Napólí]] gegn hugsanlegri innrás Frakka. Árið 1801 var hann sendur til [[Eystrasalt|Eystrasalts]] og vann annan sigur, í þetta sinn gegn [[Danmörk|Dönum]] í [[Orrustan við Kaupmannahöfn (1801)|sjóorrustu við Kaupmannahöfn]]. Stuttu síðar sat hann fyrir frönsku og spænsku flotunum við Toulon og elti þá til og frá [[Karíbahaf|Vestur-Indíum]] en tókst ekki að ginna þá til bardaga. Eftir stutta heimsókn til Englands tók hann við forystu á hafnarbanni við Cádiz árið 1805. Þann 21. október 1805 sigldu frönsku og spænsku flotarnir úr höfn og Nelson mætti þeim í [[Orrustan við Trafalgar|orrustunni við Trafalgar]]. Úr varð mesti hernaðarsigur Breta á sjó fyrr og síðar en í bardaganum var Nelson, um borð á herskipinu HMS ''Victory'', ráðinn af dögum af franskri leyniskyttu. Lík hans var flutt heim til Englands, þar sem honum var veitt ríkisútför. Sigur Nelsons og dauði við Trafalgar gerði hann að þjóðhetju í augum Breta. Enn í dag er oft vitnað í kjörorð hans, „England væntir þess að sérhver maður sinni skyldu sinni“. Fjölmörg minnismerki standa í Bretlandi til heiðurs Nelson, þ. á m. Nelson-súlan á [[Trafalgar Square|Trafalgar-torgi]] í [[London]] og Nelsonsminnismerkið í [[Edinborg]]. == Heimild == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Horatio Nelson, 1st Viscount Nelson | mánuðurskoðað = 11. október | árskoðað = 2017}} {{DEFAULTSORT:Nelson, Horatio}} {{fd|1758|1805}} [[Flokkur:Herforingjar í Napóleonsstyrjöldunum]] [[Flokkur:Enskir flotaforingjar]] [[Flokkur:Breskir vísigreifar]] mxdczcj9huxp7bqfymfxfwd0hvts2y6 0 142082 1981442 1582678 2026-10-02T12:56:01Z ~2026-53122-83 121401 1981442 wikitext text/x-wiki pixxla{{Taxobox | color = pink | name = Hvíti túnfiskur | image = Thunnus_alalunga_2.jpg | status = NT | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Geisluggar]] (''Actinopterygii'') | ordo = [[Borrar]] (''Perciformes'') | familia = [[Makrílaætt]] (''Scombridae'') | genus = [[Túnfiskur|Túnfiskar]] (''Thunnus'') | species = '''''T. alalunga''''' | binomial = ''Thunnus alalunga'' | binomial_authority = ([[Pierre Joseph Bonnaterre|Bonnaterre]], 1788) }} [[Mynd:Thunnus alalunga Cyprus.jpg|thumb|Thunnus alalunga á Kýpur.]] '''Hvíti túnfiskur''' ([[fræðiheiti]]: ''Thunnus alalunga'') er einn af minni tegundum [[túnfiskur|túnfiska]], hraðskeyttur og sífellt á hreyfingu, hann líkist [[randatúnfiskur|randa-]] og [[guluggatúnfiskur|guluggatúnfiskum]] að mörgu leyti en hefur þó ólíka lífssögu. Hvíti túnfiskur hvílist aldrei þ.e. hann þarf að vera stanslaust á ferðinni til þess að fá nægt [[súrefni]]. Hvíti túnfiskur hefur vanþróaðan [[sundmagi|sundmaga]] sem finnst ekki í smáum fiskum af túnfiskaætt og auk þess er [[hreistur]] þessarar tegundar mjög fíngert. Hvíti túnfiskur vex og þroskast hægt og leggur tiltölulega litla orku í [[kynkirtill|kynkirtlaframleiðslu]]. Hængarnir og hrygnurnar eru mjög líkir fram að fjögurra ára aldri en þá fara hængarnir að vaxa hraðar og verða stærri en hrygnurnar. Lengd hvíta túnfisks er frá 40-120 cm og getur hann orðið allt að 40 kg. Stærsti hvíti túnfiskur sem fundist hefur var 140 cm að lengd og 60,3 kg.<ref name="hwang">Hwang, M. (2005). Animal Diversity Web. Thunnus alalunga. Sótt af <nowiki>http://animaldiversity.org/accounts/Thunnus_alalunga/</nowiki></ref> == Útlit == Útlit hvíta túnfisksins er ekki frábrugðið hinum tegundum túnfiska sem þekktar eru, hliðarnar og kviðurinn eru ljósblá eða einhvers konar silfraðar á litinn en bakið er dökkblátt. Eftir hlið hvíta túnfisks liggur ljósblá lína. Hvíti túnfiskur hefur tvo kviðugga, tvo bakugga, og smáugga sem liggja frá sporði að aftari bak- og kviðugga. Kviðuggarnir eru ljósgulir og smáuggarnir dökklitir. Fremri bakugginn er gulur en aftari ljósgulur. Hvíti túnfiskur hefur mjög smátt hreistur sem þekur allan búkinn hans en helsta einkenni hans eru eyruggarnir, þeir eru verulega langir og oddhvassir einnig er hvíti túnfiskur breiðari en aðrir túnfiskar rétt fyrir aftan miðju.<ref name="hwang" /> == Þroski og útlit == Meðalaldur tegundarinnar er í kringum 13 ár í [[Atlantshaf]]i en einungis níu ár í [[Miðjarðarhaf]]i. Kynþroskaaldur hvíta túnfisks er frekar hár, en hann verður kynþroska í kringum fimm ára aldur eða við 90 cm lengd. Um og eftir kynþroska hvíta túnfisk vaxa karlfiskarnir hraðar en kvenfiskarnir, það gerist vegna mismunandi vaxtarhraða kynjanna.<ref name="hwang" /> == Skynjun == Lítið er vitað um hvernig hvíti túnfiskur skynjar umhverfið sitt og eða hefur samskipti við aðra fiska. Þó er talið að þeir hafi sama hátt á sínum samskiptum og skynjunum eins og flestir aðrir fiskar gera, með skynfærunum m.a. sjóninni, heyrninni og með áþreifanlegum hætti.<ref name="hwang" /> == Hrygningartími == Hrygningartími hvíta túnfisks fer eftir því á hvaða svæði stofnarnir lifa á, þeir eru í sex mismunandi stofnum. Hvíti túnfiskur hrygnir a.m.k. tvisvar sinnum á ári. Fulltíða hvítir túnfiskar flykkjast oft í átt að suðrænum sjó yfir sumartímann og geta þeir hrygnt þar. Hrygningartími þeirra eru mismunandi eftir staðsetningum þ.e. hvenær þeir hrygna, þeir stofnar sem lifa á norðurhveli jarðar hrygna frá júlí til september en þeir sem lifa á suðurhveli jarðar hrygna milli október og mars. 20 kg hrygna getur hrygnt allt að 2 – 3 milljónum eggja í tveim lotum.<ref name="hwang" /> Stærð hrygnu skiptir ekki máli hvað varðar magni hrogna, því gefa stærri hrygnur ekki frá sér fleiri hrogn en smærri hrygnur. Hvíti túnfiskur gengur í hitabeltissjó þegar tími er kominn til að hrygna. <ref name="gunnarthor">Gunnar Þór Halldórsson. (2016). Eru tækifæri fyrir Íslendinga að veiða túnfisk, annan en bláugga? (Lokaverkefni í sjávarútvegsfræði). Sótt af <nowiki>https://skemman.is/bitstream/1946/24970/1/LOKgunnar.pdf</nowiki></ref> Hrygning þeirra fer fram með ytri frjóvgun, þar sem hrygnan dreifir eggjum sínum um hafið og hængurinn spýttir svili sínu yfir eggin sem þá frjóvgast. Samkvæmt þeim rannsóknum sem gerðar hafa verið, þá eru karlfiskar í miklum meirihluta í flokki hvíta túnfisks, á sumum svæðum eru jafnvel engin kvendýr, ætla má að þetta megi rekja til mismunandi vaxtar, affalla svo sem dánartíðni og veiða. Við kynþroska fer prósentuhluti hrygna á hverja stærð snarminnkandi og útbreiðsla hænga verður mun meiri þegar kemur að stærri fiskum í stofnunum, fiskar sem eru stærri en 85 cm eru karldýr í meirihluta.<ref name="hwang" /> == Matarvenjur == Hvítir túnfiskar eru tækifærissinnuð rándýr og er fæðuval þeirra mismunandi, það fer alfarið eftir staðsetningu þeirra hver fæða þeirra er hverju sinni. Aðalfæða hvíta túnfisks eru aðrir fiskar, þá helst smáar fisktegundir. [[Loðna]], norræn og japönsk [[ansjósa]], [[smokkfiskar]] og [[krabbadýr]]. Rannsóknir sýna að við skoðun á magainnihaldi er 96% af fæðu hvíta túnfisks er yfirleitt ansjósa. Túnfiskar flykkjast saman í torfur í leit að æti og umkringja bráðina.<ref name="hwang" /> == Hegðun == Hvíti túnfiskur er flökkufiskur og gengur með straumstefnum við árstíðabundnar fæðu og hrygningargöngur. Í Kyrrahafinu ganga hvítir túnfiskar að svipaðri stærð í torfum sem geta verið nokkra mílna breiðar. Við upphaf göngunnar eru þeir í frekar lausum, litlum og dreifðum hópum, ekki í eins stórum torfum og þekkjast hjá öðrum tegundum túnfiska eins og hjá gula túnfisk og randartúnfisk. Þegar líður á gönguna þéttast torfurnar og fleiri tegundir blandast við þær. Þrátt fyrir að stundum sjáist aðrar tegundir fljóta með í torfunum, þá er það ekki eins algengt að aðrar tegundir fljóti með hvíta túnfisknum og tíðkast í torfum hjá suðrænum túnfiskum. Hvíti túnfiskur getur lifað við mismunandi dýpi, allt frá 200m dýpi að 600 m. Talið er að Atlantshafsfiskur lifi á dýpt við 600m, en þeir sem lifa í Kyrrahafinu séu á um 200m dýpi.<ref name="hwang" /> Túnfiskar lifa í frekar heitum sjó. Þeim er skipt í tvær tegundir, tegundir sem lifa við temprað hitastig eða hitabeltistegundir. Hvíti túnfiskur er dæmi um tegund sem lifir við temprað hitastig, þ.e. hitastig í sem er um eða yfir 10°C ásamt glyrnutúnfisk og bláuggum, þó er kjörhitastig sem hvíti túnfiskur lifir við á milli 15,6°C og 19,4°C, stórir fiskar tegundarinnar hafa fundist í sjó þar sem hitastigið er 13°C til 25°C.<ref name="gunnarthor" /> == Útbreiðsla == Sex mismunandi stofnar eru þekktir á heimsvísu, í Atlantshafi, [[Indlandshaf]]i, [[Kyrrahaf]]i og [[Miðjarðarhaf]]i. Stofnarnir skiptast þannig að þeir eru einn í Norður-Kyrrahafi, einn í Suður-Kyrrahafi, einn í Indlandshafi tveir í Norður-og Suður-Atlandshafi og einn í Miðjarðahafi. Á veturna er hvíti túnfiskur aðallega í djúpum sjó, við mitt Atlandshaf lifa bæði ungviði og fiskar í fullri stærð. Þegar hlýna tekur fer að vora fer hvíti túnfiskurinn að ganga meira inn á Atlandshafið þá aðallega í norðausturhluta þess í fæðuleit. Yfir sumartímann gengur hvíti túnfiskurinn inn á flóa Norður-Spánar og heldur sér meðfram Írlandi. Á haustin fer hann aftur að ganga inn á mitt Atlantshafið nálægt [[Asóreyjar|Asóreyjum]], eyjaklasa sem tilheyrir [[Portúgal]].<ref name="gunnarthor" /> == Staða stofns, markaðir og afurðir == Tegundin er efnahagslega mjög mikilvæg verslun og atvinnu. Hún er mikilvæg þar sem hvíti túnfiskur og randatúnfiskur eru einu tvær tegundirnar sem hægt er að selja sem hvítur túnfiskur á mörkuðum. Hvíti túnfiskur er í kringum 4% af veiddum afla af túnfiski í dag,<ref name="gunnarthor" /> en túnfiskveiðar hafa aukist verulega frá árinu 1950. Á árunum 1950-60 var ársveiði í kringum 100.000 tonn en á árunum eftir það varð mikil aukning og hefur heildarafli verið í kringum 200.000 tonn hvert ár og veiði haldist stöðug til dagsins í dag.<ref name="FAO">FAO. (e.d.). Sótt af <nowiki>http://www.fao.org/fishery/species/2496/en</nowiki></ref> Veiði á hvítum túnfiski er helst í suðaustur- og norðausturhluta Atlantshafsins. Mest er hann veiddur í troll, á línu, langlínu og eitthvað hefur verið um veiði á hvíta túnfiski í nót, þá hafa stangveiðiskip verið að veiða talsvert magn af honum.<ref name="atuna">Atuna. (e.d.) Tuna species guide. Sótt af <nowiki>http://www.atuna.com/index.php/en/tuna-info/tuna-species-guide#northern</nowiki></ref> Aflahæsta þjóð við veiðar á hvítum túnfisk er [[Spánn]], á eftir þeim koma [[Tævan]], [[Frakkland]], [[Japan]] og [[Suður-Afríka]]. Síðustu árin hefur Japan verið að dragast aftur úr í veiðum á hvítum túnfisk en Írar hafa í staðinn komið sterkir inn og veiða hvítan túnfisk í miklu magni.<ref name="gunnarthor" /> Helstu markaðir fyrir hvíta túnfisk eru í Bandaríkjunum, Kanada, Japan og Spánn. Hvítur túnfiskur er að mestu seldur niðursoðinn í dósum, ferskur eða frystur og seldur frosinn.<ref name="atuna" /> Hvíti túnfiskur er eina tegundin sem hefur verið hægt að markaðssetja sem túnfiskur sem hefur hvítt kjöt. Niðursuðuiðnaðurinn notar nafnið hvítur túnfiskur til að aðgreina hann frá öðrum tegundum túnfiska sem er niðursoðinn.<ref>Bill Fox. (e.d.). Why they matter. Sótt af <nowiki>https://www.worldwildlife.org/species/albacore-tuna</nowiki></ref> Áhyggjur hafa verið að ofveiði á tegundinni og hefur Alþjóðaviðskiptastofnun náttúruverndar haft auga með stofnum um allan heim og telur hann vera í hættu varðandi ofveiði. Skv. nánari skoðun á stofnunum virðast Kyrrahafsstofnarnir vera stöðugir en báðir Atlantshafsstofnarnir fara minnkandi. Staða Indlands- og Miðjarðahafsstofnanna eru minna ljósir, en bráðabirgðaskýrslur benda til þess að þeir minnki einnig. Líklegt er að Íslendingar geti farið að hefja veiði á honum innan nokkurra ára vegna hlýnun sjávar, hann er þegar farinn að ganga nálægt Íslandi.<ref name="hwang" /> == Heimildaskrá == {{reflist}} [[Flokkur:Makrílaætt]] [[Flokkur:Túnfiskar]] fzcmtz4jh3x8y95xkgf4hv28hsjhcpq 1981445 1981442 2026-10-02T13:04:40Z TKSnaevarr 53243 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-53122-83|~2026-53122-83]] ([[User talk:~2026-53122-83|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Hreidar|Hreidar]] 1582678 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Hvíti túnfiskur | image = Thunnus_alalunga_2.jpg | status = NT | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Geisluggar]] (''Actinopterygii'') | ordo = [[Borrar]] (''Perciformes'') | familia = [[Makrílaætt]] (''Scombridae'') | genus = [[Túnfiskur|Túnfiskar]] (''Thunnus'') | species = '''''T. alalunga''''' | binomial = ''Thunnus alalunga'' | binomial_authority = ([[Pierre Joseph Bonnaterre|Bonnaterre]], 1788) }} [[Mynd:Thunnus alalunga Cyprus.jpg|thumb|Thunnus alalunga á Kýpur.]] '''Hvíti túnfiskur''' ([[fræðiheiti]]: ''Thunnus alalunga'') er einn af minni tegundum [[túnfiskur|túnfiska]], hraðskeyttur og sífellt á hreyfingu, hann líkist [[randatúnfiskur|randa-]] og [[guluggatúnfiskur|guluggatúnfiskum]] að mörgu leyti en hefur þó ólíka lífssögu. Hvíti túnfiskur hvílist aldrei þ.e. hann þarf að vera stanslaust á ferðinni til þess að fá nægt [[súrefni]]. Hvíti túnfiskur hefur vanþróaðan [[sundmagi|sundmaga]] sem finnst ekki í smáum fiskum af túnfiskaætt og auk þess er [[hreistur]] þessarar tegundar mjög fíngert. Hvíti túnfiskur vex og þroskast hægt og leggur tiltölulega litla orku í [[kynkirtill|kynkirtlaframleiðslu]]. Hængarnir og hrygnurnar eru mjög líkir fram að fjögurra ára aldri en þá fara hængarnir að vaxa hraðar og verða stærri en hrygnurnar. Lengd hvíta túnfisks er frá 40-120 cm og getur hann orðið allt að 40 kg. Stærsti hvíti túnfiskur sem fundist hefur var 140 cm að lengd og 60,3 kg.<ref name="hwang">Hwang, M. (2005). Animal Diversity Web. Thunnus alalunga. Sótt af <nowiki>http://animaldiversity.org/accounts/Thunnus_alalunga/</nowiki></ref> == Útlit == Útlit hvíta túnfisksins er ekki frábrugðið hinum tegundum túnfiska sem þekktar eru, hliðarnar og kviðurinn eru ljósblá eða einhvers konar silfraðar á litinn en bakið er dökkblátt. Eftir hlið hvíta túnfisks liggur ljósblá lína. Hvíti túnfiskur hefur tvo kviðugga, tvo bakugga, og smáugga sem liggja frá sporði að aftari bak- og kviðugga. Kviðuggarnir eru ljósgulir og smáuggarnir dökklitir. Fremri bakugginn er gulur en aftari ljósgulur. Hvíti túnfiskur hefur mjög smátt hreistur sem þekur allan búkinn hans en helsta einkenni hans eru eyruggarnir, þeir eru verulega langir og oddhvassir einnig er hvíti túnfiskur breiðari en aðrir túnfiskar rétt fyrir aftan miðju.<ref name="hwang" /> == Þroski og útlit == Meðalaldur tegundarinnar er í kringum 13 ár í [[Atlantshaf]]i en einungis níu ár í [[Miðjarðarhaf]]i. Kynþroskaaldur hvíta túnfisks er frekar hár, en hann verður kynþroska í kringum fimm ára aldur eða við 90 cm lengd. Um og eftir kynþroska hvíta túnfisk vaxa karlfiskarnir hraðar en kvenfiskarnir, það gerist vegna mismunandi vaxtarhraða kynjanna.<ref name="hwang" /> == Skynjun == Lítið er vitað um hvernig hvíti túnfiskur skynjar umhverfið sitt og eða hefur samskipti við aðra fiska. Þó er talið að þeir hafi sama hátt á sínum samskiptum og skynjunum eins og flestir aðrir fiskar gera, með skynfærunum m.a. sjóninni, heyrninni og með áþreifanlegum hætti.<ref name="hwang" /> == Hrygningartími == Hrygningartími hvíta túnfisks fer eftir því á hvaða svæði stofnarnir lifa á, þeir eru í sex mismunandi stofnum. Hvíti túnfiskur hrygnir a.m.k. tvisvar sinnum á ári. Fulltíða hvítir túnfiskar flykkjast oft í átt að suðrænum sjó yfir sumartímann og geta þeir hrygnt þar. Hrygningartími þeirra eru mismunandi eftir staðsetningum þ.e. hvenær þeir hrygna, þeir stofnar sem lifa á norðurhveli jarðar hrygna frá júlí til september en þeir sem lifa á suðurhveli jarðar hrygna milli október og mars. 20 kg hrygna getur hrygnt allt að 2 – 3 milljónum eggja í tveim lotum.<ref name="hwang" /> Stærð hrygnu skiptir ekki máli hvað varðar magni hrogna, því gefa stærri hrygnur ekki frá sér fleiri hrogn en smærri hrygnur. Hvíti túnfiskur gengur í hitabeltissjó þegar tími er kominn til að hrygna. <ref name="gunnarthor">Gunnar Þór Halldórsson. (2016). Eru tækifæri fyrir Íslendinga að veiða túnfisk, annan en bláugga? (Lokaverkefni í sjávarútvegsfræði). Sótt af <nowiki>https://skemman.is/bitstream/1946/24970/1/LOKgunnar.pdf</nowiki></ref> Hrygning þeirra fer fram með ytri frjóvgun, þar sem hrygnan dreifir eggjum sínum um hafið og hængurinn spýttir svili sínu yfir eggin sem þá frjóvgast. Samkvæmt þeim rannsóknum sem gerðar hafa verið, þá eru karlfiskar í miklum meirihluta í flokki hvíta túnfisks, á sumum svæðum eru jafnvel engin kvendýr, ætla má að þetta megi rekja til mismunandi vaxtar, affalla svo sem dánartíðni og veiða. Við kynþroska fer prósentuhluti hrygna á hverja stærð snarminnkandi og útbreiðsla hænga verður mun meiri þegar kemur að stærri fiskum í stofnunum, fiskar sem eru stærri en 85 cm eru karldýr í meirihluta.<ref name="hwang" /> == Matarvenjur == Hvítir túnfiskar eru tækifærissinnuð rándýr og er fæðuval þeirra mismunandi, það fer alfarið eftir staðsetningu þeirra hver fæða þeirra er hverju sinni. Aðalfæða hvíta túnfisks eru aðrir fiskar, þá helst smáar fisktegundir. [[Loðna]], norræn og japönsk [[ansjósa]], [[smokkfiskar]] og [[krabbadýr]]. Rannsóknir sýna að við skoðun á magainnihaldi er 96% af fæðu hvíta túnfisks er yfirleitt ansjósa. Túnfiskar flykkjast saman í torfur í leit að æti og umkringja bráðina.<ref name="hwang" /> == Hegðun == Hvíti túnfiskur er flökkufiskur og gengur með straumstefnum við árstíðabundnar fæðu og hrygningargöngur. Í Kyrrahafinu ganga hvítir túnfiskar að svipaðri stærð í torfum sem geta verið nokkra mílna breiðar. Við upphaf göngunnar eru þeir í frekar lausum, litlum og dreifðum hópum, ekki í eins stórum torfum og þekkjast hjá öðrum tegundum túnfiska eins og hjá gula túnfisk og randartúnfisk. Þegar líður á gönguna þéttast torfurnar og fleiri tegundir blandast við þær. Þrátt fyrir að stundum sjáist aðrar tegundir fljóta með í torfunum, þá er það ekki eins algengt að aðrar tegundir fljóti með hvíta túnfisknum og tíðkast í torfum hjá suðrænum túnfiskum. Hvíti túnfiskur getur lifað við mismunandi dýpi, allt frá 200m dýpi að 600 m. Talið er að Atlantshafsfiskur lifi á dýpt við 600m, en þeir sem lifa í Kyrrahafinu séu á um 200m dýpi.<ref name="hwang" /> Túnfiskar lifa í frekar heitum sjó. Þeim er skipt í tvær tegundir, tegundir sem lifa við temprað hitastig eða hitabeltistegundir. Hvíti túnfiskur er dæmi um tegund sem lifir við temprað hitastig, þ.e. hitastig í sem er um eða yfir 10°C ásamt glyrnutúnfisk og bláuggum, þó er kjörhitastig sem hvíti túnfiskur lifir við á milli 15,6°C og 19,4°C, stórir fiskar tegundarinnar hafa fundist í sjó þar sem hitastigið er 13°C til 25°C.<ref name="gunnarthor" /> == Útbreiðsla == Sex mismunandi stofnar eru þekktir á heimsvísu, í Atlantshafi, [[Indlandshaf]]i, [[Kyrrahaf]]i og [[Miðjarðarhaf]]i. Stofnarnir skiptast þannig að þeir eru einn í Norður-Kyrrahafi, einn í Suður-Kyrrahafi, einn í Indlandshafi tveir í Norður-og Suður-Atlandshafi og einn í Miðjarðahafi. Á veturna er hvíti túnfiskur aðallega í djúpum sjó, við mitt Atlandshaf lifa bæði ungviði og fiskar í fullri stærð. Þegar hlýna tekur fer að vora fer hvíti túnfiskurinn að ganga meira inn á Atlandshafið þá aðallega í norðausturhluta þess í fæðuleit. Yfir sumartímann gengur hvíti túnfiskurinn inn á flóa Norður-Spánar og heldur sér meðfram Írlandi. Á haustin fer hann aftur að ganga inn á mitt Atlantshafið nálægt [[Asóreyjar|Asóreyjum]], eyjaklasa sem tilheyrir [[Portúgal]].<ref name="gunnarthor" /> == Staða stofns, markaðir og afurðir == Tegundin er efnahagslega mjög mikilvæg verslun og atvinnu. Hún er mikilvæg þar sem hvíti túnfiskur og randatúnfiskur eru einu tvær tegundirnar sem hægt er að selja sem hvítur túnfiskur á mörkuðum. Hvíti túnfiskur er í kringum 4% af veiddum afla af túnfiski í dag,<ref name="gunnarthor" /> en túnfiskveiðar hafa aukist verulega frá árinu 1950. Á árunum 1950-60 var ársveiði í kringum 100.000 tonn en á árunum eftir það varð mikil aukning og hefur heildarafli verið í kringum 200.000 tonn hvert ár og veiði haldist stöðug til dagsins í dag.<ref name="FAO">FAO. (e.d.). Sótt af <nowiki>http://www.fao.org/fishery/species/2496/en</nowiki></ref> Veiði á hvítum túnfiski er helst í suðaustur- og norðausturhluta Atlantshafsins. Mest er hann veiddur í troll, á línu, langlínu og eitthvað hefur verið um veiði á hvíta túnfiski í nót, þá hafa stangveiðiskip verið að veiða talsvert magn af honum.<ref name="atuna">Atuna. (e.d.) Tuna species guide. Sótt af <nowiki>http://www.atuna.com/index.php/en/tuna-info/tuna-species-guide#northern</nowiki></ref> Aflahæsta þjóð við veiðar á hvítum túnfisk er [[Spánn]], á eftir þeim koma [[Tævan]], [[Frakkland]], [[Japan]] og [[Suður-Afríka]]. Síðustu árin hefur Japan verið að dragast aftur úr í veiðum á hvítum túnfisk en Írar hafa í staðinn komið sterkir inn og veiða hvítan túnfisk í miklu magni.<ref name="gunnarthor" /> Helstu markaðir fyrir hvíta túnfisk eru í Bandaríkjunum, Kanada, Japan og Spánn. Hvítur túnfiskur er að mestu seldur niðursoðinn í dósum, ferskur eða frystur og seldur frosinn.<ref name="atuna" /> Hvíti túnfiskur er eina tegundin sem hefur verið hægt að markaðssetja sem túnfiskur sem hefur hvítt kjöt. Niðursuðuiðnaðurinn notar nafnið hvítur túnfiskur til að aðgreina hann frá öðrum tegundum túnfiska sem er niðursoðinn.<ref>Bill Fox. (e.d.). Why they matter. Sótt af <nowiki>https://www.worldwildlife.org/species/albacore-tuna</nowiki></ref> Áhyggjur hafa verið að ofveiði á tegundinni og hefur Alþjóðaviðskiptastofnun náttúruverndar haft auga með stofnum um allan heim og telur hann vera í hættu varðandi ofveiði. Skv. nánari skoðun á stofnunum virðast Kyrrahafsstofnarnir vera stöðugir en báðir Atlantshafsstofnarnir fara minnkandi. Staða Indlands- og Miðjarðahafsstofnanna eru minna ljósir, en bráðabirgðaskýrslur benda til þess að þeir minnki einnig. Líklegt er að Íslendingar geti farið að hefja veiði á honum innan nokkurra ára vegna hlýnun sjávar, hann er þegar farinn að ganga nálægt Íslandi.<ref name="hwang" /> == Heimildaskrá == {{reflist}} [[Flokkur:Makrílaætt]] [[Flokkur:Túnfiskar]] bdrx3zym7rd62hkmvu94uzq8kotxdg8 3 147840 1981550 1633168 2026-10-03T00:18:39Z TKSnaevarr 53243 1981550 wikitext text/x-wiki '''<big><big><center>Please leave a message. I'll be replying as soon as possible.</center></big></big>''' == Accurate information == Thank you for your contribution, but you have put some inaccurate information in your articles. For instance, sport fields do not fall into the category of schools. Selfossvöllur does not take 3000 in seating. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 26. apríl 2019 kl. 09:35 (UTC) ==Grammar== Hi. You've created [[Þróttarvöllur|another article]] where you did not bother to use proper declension for all the nouns. This is not optional when writing in Icelandic. If you keep submitting articles without passable grammar, you can expect your account to be barred from editing the Icelandic Wikipedia. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 3. október 2026 kl. 00:18 (UTC) oj0gse56iy2ll4m7yueq8d47ffgg3rp 14 147853 1981438 1616765 2026-10-02T12:54:39Z TKSnaevarr 53243 1981438 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Stríð eftir tímabilum|17. öld]] [[Flokkur:17. öldin]] cm0i0gzp4e51x1bclnrv532dmbvnu16 0 148072 1981554 1788195 2026-10-03T06:29:49Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1981554 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Sugar Pine.jpg | image_caption = | status = LC | status_system = iucn3.1 | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = ''[[Pinales]]'' | familia = [[Þallarætt]] (''Pinaceae'') | genus = ''[[Furur|Fura]]'' (''Pinus'') | subgenus = ''Strobus''<br> subsection ''Strobus'' | species = '''''P. lambertiana''''' | binomial = ''Pinus lambertiana'' | binomial_authority = [[David Douglas (botanist)|Douglas]] | range_map = Pinus lambertiana range map 1.png | range_map_caption = Natural range of ''Pinus lambertiana'' }} [[File:Sugarpine.jpg|thumb|right|Almost ripe female cones]] [[File:Sugar Pine Bark.jpg||thumb|right|upright|Bark of a sugar pine on [[Mount San Antonio]]]] [[File:Pinus lambertiana ProspectOR.jpg|thumb|right|upright|Old sugar pines in the [[Rogue River – Siskiyou National Forest]], southern Oregon]] '''Sykurfura''' ([[fræðiheiti]] ''Pinus lambertiana'') er hávaxnasta og gildvaxnasta furutegundin, og hefur lengstan köngul allra [[Barrtré|barrtrjáa]]. Fræðiheitið ''lambertiana'' var gefið af Breska grasafræðingnum [[David Douglas (grasafræðingur)|David Douglas]], sem nefndi tegundina til heiðurs enska grasafræðingnum, [[Aylmer Bourke Lambert]]. Hún er ættuð frá fjöllum Kyrrahafsstrandar Norður-Ameríku, frá [[Oregon]] gegn um [[Kalifornía|Kaliforníu]] til [[Baja California]]. ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Viðbótarlesning== * {{cite book | last1 = Chase| first1 = J. Smeaton| authorlink1 = J. Smeaton Chase| title = Cone-bearing Trees of the California Mountains | url = https://archive.org/details/conebearingtrees00chas| location = Chicago | publisher = [[A. C. McClurg & Co.]] | page = [https://archive.org/details/conebearingtrees00chas/page/99 99] | isbn = |year=1911 | oclc = 3477527|lccn=11004975}} {{LCC|QK495.C75 C4}}, with illustrations by [[Carl Eytel]] - [http://www.cslfdn.org/pdf/bulletin-95.pdf Kurut, Gary F. (2009), "Carl Eytel: Southern California Desert Artist", ''California State Library Foundation'', Bulletin No. 95, pp. 17-20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211534/http://www.cslfdn.org/pdf/bulletin-95.pdf |date=2015-09-23 }} retrieved November 13, 2011 * Muir, J. (1911). ''My First Summer in the Sierra''. * Kinloch Jr., Bohun B.; Scheuner, William H. (1990). [https://web.archive.org/web/20180324041625/https://www.srs.fs.usda.gov/pubs/misc/ag_654/volume_1/pinus/lambertiana.htm "Pinus lambertiana"]. In Burns, Russell M.; Honkala, Barbara H. Conifers. Silvics of North America. Washington, D.C.: United States Forest Service (USFS), United States Department of Agriculture (USDA). 1 – via Southern Research Station (www.srs.fs.fed.us). * Habeck, R. J. (1992). [https://www.fs.fed.us/database/feis/plants/tree/pinlam/all.html "Pinus lambertiana".] Fire Effects Information System (FEIS). US Department of Agriculture (USDA), Forest Service (USFS), Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory – via https://www.feis-crs.org/feis/. ==Tenglar== * [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?Pinus%20lambertiana U.C. Jepson Manual treatment for ''Pinus lambertiana''] * [http://www.fs.fed.us/r6/dorena/rust/index.shtml US Forest Service—Dorena Genetic Resource Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050205014700/http://www.fs.fed.us/r6/dorena/rust/index.shtml |date=2005-02-05 }} — (USFS rust resistance program) * [http://www.sugarpinefoundation.org The Sugar Pine Foundation] — ''The Sugar Pine and Western White Pine Restoration Program'' * [https://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?where-taxon=Pinus+lambertiana Pinus lambertiana] in the CalPhotos Photo Database, University of California, Berkeley * [http://oldredlist.iucnredlist.org/details/42374/0 Pinus lambertiana]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Rauði listi IUCN|Rauði listi IUCN yfir tegundir í hættu]]. [[IUCN]] 2006 * [http://www.pinetum.org/cones/PNlambertiana.jpg Arboretum de Villardebelle: photo of a cone] {{commonscat|Pinus lambertiana}} {{Wikilífverur|Pinus lambertiana}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Furur]] [[Flokkur:Barrtré]] mo6c801u45hqw4t85ujgwdsnj1t7swf 0 148457 1981562 1782420 2026-10-03T10:41:00Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1981562 wikitext text/x-wiki {{taxobox | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite journal | author = Farjon, A. | title = ''Pinus echinata'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2013 | page = e.T42359A2974993 | publisher = [[IUCN]] | date = 2013 | url = http://www.iucnredlist.org/details/42359/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2013-1.RLTS.T42359A2974993.en | access-date = 13 December 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180602103643/http://www.iucnredlist.org/details/42359/0# | archive-date = 2018-06-02 | df = }}</ref> | image = Pinus echinata Rocky Creek.jpg | image_caption = Ígulfuruskógur | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = [[Pinales]] | familia = [[Þallarætt]] (''Pinaceae'') | genus = [[Furur]] (''Pinus'') | subgenus = ''Pinus'' <br> section ''Trifoliae'' <br>Subsection ''Australes'' | species = '''''P. echinata''''' | binomial = ''Pinus echinata'' | binomial_authority = [[Philip Miller|Mill.]] | range_map = Pinus echinata range map.png | range_map_caption = Útbreiðsla }} '''Ígulfura''' ([[fræðiheiti]]: ''Pinus echinata'') er [[furur|furutegund]] sem er ættuð frá austurhluta [[Bandaríkin|Bandaríkjjanna]] frá suðurhluta New York ríkis, suður til norður [[Flórída]], vestur til austur Oklahoma, og suðvestur til austur [[Texas]]. Tréð er breytilegt í vaxtarlagi, stundum beinvaxið, stundum hlykkjótt, með óreglulegri krónu. Hún getur orðið 20 til 30 m há með stofnþvermál að 0,5 til 0,9 m. [[File:Pinus echinata conelet and leaves.jpg|thumb|vinstri|frjókönglar]] [[File:Pinus echinata old cones.jpg|thumb|miðja|Köngull]] Barrnálarnar eru 2 til 3 saman í búnti, 7 til 11 sm langar. [[Köngull|Könglarnir]] eru 4 til 7 sm langir með þunnar köngulskeljar með kjöl þversum og stuttum gaddi. Þeir opnast við við þroska en haldast á trénu.<ref name="fna">Kral, Robert (1993). [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200005332 "Pinus echinata".] In Flora of North America Editorial Committee. Flora of North America North of Mexico (FNA). 2. New York and Oxford – via eFloras.org, Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.</ref> Smáplöntur ígulfuru mynda j-laga hlykk nálægt jörðu.<ref>Lawson, Edwin R. (1990). [https://srs.fs.usda.gov/pubs/misc/ag_654/volume_1/pinus/echinata.htm "Pinus echinata".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190708055309/https://srs.fs.usda.gov/pubs/misc/ag_654/volume_1/pinus/echinata.htm |date=2019-07-08 }} In Burns, Russell M.; Honkala, Barbara H. Conifers. Silvics of North America. Washington, D.C.: United States Forest Service (USFS), United States Department of Agriculture (USDA). 1 – via Southern Research Station (www.srs.fs.fed.us).</ref> Dvalarbrum og myndast nálægt hlykknum og hefja vöxt þegar efri hluti stofnsins drepst vegna villielda eða brotnar. Litningatalan 2n=24.<ref name=FoNA> Robert Kral: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200005332 Pinus echinata] in ''Flora of North America'', bind 2 </ref> [[File:Pinus echinata bark detail 2.jpg|left|thumb|Börkur P. echinata með kvoðublöðrum, sjáanleg sem smáar, ~1 mm dældir. Þetta einkenni er hægt að nota til að greina hana frá öllum öðrum furutegundum innan útbreiðslusvæðis hennar.<ref>{{cite web|url=https://www.ncforestservice.gov/publications/ShortleafLeaflets/SL-1.pdf|title=Silvics of Shortleaf Pine|last=|first=|date=January 2016|website=North Carolina Forest Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224030434/http://ncforestservice.gov/publications/ShortleafLeaflets/SL-1.pdf#|archive-date=2016-12-24|access-date=11 November 2018|df=}}</ref>]] Hún vex í margskonar búsvæði, frá grýttum hæðum til votra flóðslétta. Hún blandast [[Pinus taeda|P. taeda]] og [[Pinus rigida|P. rigida]] þar sem útbreiðslusvæði þeirra skarast. == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == *[http://www.conifers.org/pi/pin/echinata.htm Gymnosperm Database: ''Pinus echinata''] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PIEC2 NCRS: USDA Plants Profile: ''Pinus echinata''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511115418/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PIEC2 |date=2013-05-11 }} {{commonscat|Pinus echinata}} {{Wikilífverur|Pinus echinata}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Furur]] [[Flokkur:Þallarætt]] kwl38ohiqevhmx64pbjry0d99nsbf13 14 151688 1981434 1637440 2026-10-02T12:53:41Z TKSnaevarr 53243 1981434 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Stríð eftir tímabilum|14. öld]] [[Flokkur:14. öldin]] m4cjhnj2vhb30fz52duqyj497ca2pfb 14 151689 1981435 1637441 2026-10-02T12:54:03Z TKSnaevarr 53243 1981435 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Stríð eftir tímabilum|15. öld]] [[Flokkur:15. öldin]] iy3bdflhsr8w3hsda2h3zqogm2pvn6s 0 153253 1981522 1654148 2026-10-02T18:37:54Z ~2026-53280-68 121414 1981522 wikitext text/x-wiki '''Solveig Lára Guðmundsdóttir''' (f. [[13. nóvember]] [[1956]]) er íslenskur [[prestur]] og [[vígslubiskup]] á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum í Hjaltadal]] 2012-2022. Solveig Lára ólst upp á Reynistað í [[Skerjafjörður|Skerjafirði]] í [[Reykjavík]]. Foreldrar hennar eru Guðmundur Benediktsson (1924-2005) ráðuneytisstjóri í [[Forsætisráðuneyti|forsætisráðuneytinu]] og Kristín Anna Claessen (f. 1926) hjúkrunarritari. Eiginmaður Solveigar Láru er sr. Gylfi Jónsson héraðsprestur og eiga þau fjögur börn. Solveig Lara lauk [[Stúdentspróf|stúdentsprófi]] frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] árið 1976, stundaði nám í [[Gríska|grísku]] og listasögu í [[Edinborg]] 1977-1978 og útskrifaðist sem [[guðfræðingur]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] árið 1983. Hún stundaði framhaldsnám í guðfræði í [[Þýskaland]]<nowiki/>i veturinn 1998-1999 og veturinn 2009-2010 stundaði hún nám í þjónandi forystu.<ref name=":0">Mbl.is, [https://www.mbl.is/frettir/innlent/2012/08/12/solveig_lara_vigd_sem_vigslubiskup/ „Solveig Lára vígð sem vígslubiskup“] (skoðað 1. ágúst 2019)</ref> Hún var aðstoðarprestur í [[Bústaðakirkja|Bústaðakirkju]] frá 1983-1986 er hún var skipuð sóknarprestur í [[Seltjarnarneskirkja|Seltjarnarneskirkju]]<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2947495 „Afmæli - Solveig Lára Guðmundsdóttir“], ''Dagblaðið Vísir'', 13. nóvember 1996 (skoðað 1. ágúst 2019)</ref> þar sem hún starfði í 14 ár eða til ársins 2000 er hún varð sóknarprestur að [[Möðruvellir (Hörgárdal)|Möðruvöllum]] í [[Hörgárdalur|Hörgárdal]]. Árið 2012 var Solveig Lára kjörin vígslubiskup að Hólum í Hjaltadal og sat í embætti í áratug, 2012-2022.<ref name=":0" /> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Íslenskir prestar]] [[Flokkur:Íslenskir kvenprestar]] [[Flokkur:Vígslubiskupar]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] njdtpnnuv39zbfs0iebalv50hsyz5h5 0 159423 1981555 1927908 2026-10-03T08:21:07Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1981555 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Stytt nafn = Sampdoria | Fullt nafn = Unione Calcio Sampdoria S.p.A. | Gælunafn = ''I Blucerchiati, La Samp, Il Doria'' | Stofnað = 12. ágúst 1946 | Leikvöllur = [[Stadio Luigi Ferraris]], [[Genúa]] | Stærð = 36.536 | Stjórnarformaður = {{ITA}} Massimo Ferrero | Knattspyrnustjóri = {{ITA}} [[Claudio Ranieri]] | Deild = [[Ítalska B-deildin]] | Tímabil = 2024/25 | Staðsetning= 17. sæti |pattern_la1=_sampdoria2021h|pattern_b1=_sampdoria2021h|pattern_ra1=_sampdoria2021h|pattern_sh1=_sampdoria2021h|pattern_so1=_sampdoria2021h |leftarm1=0000FF|body1=0000FF|rightarm1=0000FF|shorts1=FFFFFF|socks1=FFFFFF |pattern_la2=_sampdoria2021a|pattern_b2=_sampdoria2021a|pattern_ra2=_sampdoria2021a|pattern_sh2=_sampdoria2021a|pattern_so2=_sampdoria2021a |leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=0000FF|socks2=0000FF |pattern_la3=_sampdoria2021t|pattern_b3=_sampdoria2021t|pattern_ra3=_sampdoria2021t|pattern_sh3=_sampdoria2021t|pattern_so3=_sampdoria2021t |leftarm3=000000|body3=000000|rightarm3=000000|shorts3=000000|socks3=010101 }} [[Mynd:Sampdoria_through_the_ages.jpg|upright=1.44|thumb|Árangur Sampdoria í deildarkeppnum frá stofnun.]] '''Unione Calcio Sampdoria''', oftast kallað '''Sampdoria''' , er ítalskt [[Knattspyrna|knattspyrnufélag]] frá [[Genúa]]. Félagið var stofnað árið 1946 við sameiningu tveggja gamalla félaga Sampierdarenese og Andrea Doria. Bæði treyja félagsins og merki bera merki þessa samruna, það fyrsta er samruni nafna félagana, og seinna er samruni í búningum félagana (blátt og hvítt og hinsvegar hvítt rautt og svart). Félagið spilar í bláum og hvítum treyjum. Sampdoria spilar heimaleiki sína á [[Stadio Luigi Ferraris]], sem tekur 36.536 manns í sæti,<ref>{{cite web|url=http://www.genoacfc.it/stadio.asp|title=www.genoacfc.it|accessdate=20 June 2007|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20011209112441/http://www.genoacfc.it/stadio.asp|archivedate=9 December 2001}}</ref> sem þeir deila með hinu félaginu í [[Genúa]][[Genoa C.F.C.]]. Borgarslagur þessara tveggja liða er oft kallaður ''Derby della Lanterna''. Sampdoria hefur einu sinni unnið ''Scudetto'' það var leiktíðina 1990–91. Félagið hefur einnig unnið ítalska bikarinn ''Coppa Italia'' fjórum sinnum: 1985, 1988, 1989 og 1994 og deildarbikarinn árið 1991. Stærsta afrek þeirra á alþjóðavettvangi var þegar þeim tókst að sigra [[evrópukeppni bikarhafa]] árið 1990. Íslendingurinn [[Birkir Bjarnason]] lék með félaginu um tíma. ==Saga== ===Fyrstu árin (1891–1927)=== Félagið Andrea Doria var stofnað árið 1895 sem einbeitti sér í auknum mæli að fótboltaæfingum og keppni. Andrea Doria tók ekki þátt í fyrsta ítalska meistaramótinu í knattspyrnu sem var skipulagt af ítalska knattspyrnusambandinu (FIF) Það var ekki fyrr en 1910–11 sem félaginu fór að ganga betur. Á því tímabili enduði það fyrir ofan Juventus, Internazionale og Genoa í Piedmont-Lombardy-Liguria hluta deildarinnar sem þá var svæðiskipt. ===1946 sameiningin=== Eftir [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjöldina]] tóku félögin þátt í [[Serie A|Seríu A]], en öfugt við aðstæður fyrir stríð var Andrea Doria nú það félag sem stóð sig betur. Þann 12. ágúst 1946 voru bæði félög sameinuð í '''Unione Calcio Sampdoria'''. Fyrsti formaður þessa nýja félags var [[Piero Sanguineti]] en hinn metnaðarfulli athafnamaður [[Amedeo Rissotto]] leysti hann fljótlega af hólmi en aðalliðsþjálfari á þessum tíma var maður frá [[Flórens]] að nafni [[Giuseppe Galluzzi]]. Til að sýna fram á að klúbbarnir yrðu jafn fulltrúar í nýja sameinaða klúbbnum var hannaður nýr búnaður með bláum bolum Andrea Doria og hvíta, rauða og svarta miðju Sampierdarenese. Í sama mánuði og félögin voru sameinuð. Krafðist hið ný stofnaða félag að það ætti að deila [[Stadio Luigi Ferraris]] vellinum með Genúa. Samkomulag náðist og völlurinn hóf að hýsa heimaleiki bæði Genúa og Sampdoria. [[Mynd:Sampdoria 1946-1949.jpg|thumb|right|Sampdoria liðið í kringum 1940]] ===Árangur bæði innan ítalíu og í Evrópu=== [[Mynd:Vujadin Boškov 1961.jpg|thumb|upright|left|Serbinn [[Vujadin Boškov]],á þessari ljósmynd leikmaður Sampdoriaárið 1961, stjórnaði Sampordia þegar þeim tókst að vinna sinn eina Serie A titil árið 1991.]] Árið 1979 var félagið, sem þá lék í [[Serie B]], keypt af olíuauðmanninum Paolo Mantovani, sem fjárfesti í félaginu til að koma Sampdoria í toppbaráttuna. Árið 1982 komst Sampdoria aftur í [[Serie A]] og vann sinn fyrstu Bikarmeistaratitil ''Coppa Italia'' árið 1985. Árið 1986 var Júgóslavi [[Vujadin Boškov]] ráðinn sem nýr yfirþjálfari. Félagið vann sinn annan bikarmeistaratitil árið 1988, árið 1989 tók það þátt í [[Evrópukeppni bikarhafa]] þar sem það tapaði fyrir [[FC Barcelona|Barcelona]] í úrslitaleik 2–0.<ref>[http://www.rsssf.com/ec/ec198889.html#cwc Cup Winners' Cup 1988–89]. The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation. (Retrieved 3 June 2011).</ref><ref>[http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/history/season=1988/intro.html 1988/89: Hat-trick for Barcelona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100623021312/http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/history/season%3D1988/intro.html |date=23 June 2010 }}. 1 June 1989. UEFA. (Retrieved on 3 June 2011).</ref> Þessu fylgdu þeir síðan eftir þegar þeir unnu sinn fyrsta og eina fyrsta og eina Scudetto, þegar þeir voru krýndir sem [[Serie A]] meistarar með fimm stiga forskot á [[Internazionale]] sem var í öðru sæti. Í liðinu voru margir leikmenn sem síðar áttu eftir af verða þekktir í alþjóðafótbolta, svo sem [[Gianluca Pagliuca]], [[Gianluca Vialli]], [[Roberto Mancini]], [[Pietro Vierchowod]] og [[Attilio Lombardo]], með Boškov sem aðalþjálfara áfram komust þeir aftur í úrslit í [[Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu|Evrópukeppni félagsliða ]] og töpuðu aftur fyrir Barcelona á [[Wembley-leikvangurinn|Wembley-leikvanginum]].<ref>{{cite news |last1=Smyth |first1=Rob |title=The forgotten story of … Sampdoria's only scudetto |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2009/jun/25/sampdoria-1991-rob-smyth |accessdate=16 March 2020 |work=The Guardian |date=25 June 2009}}</ref> ===Hnignun og endurvakning (1993–)=== Þann 14. október 1993 dó Paolo Mantovani skyndilega og í hans stað kom sonur hans Enrico. Á fyrsta tímabili sínu árið 1993–94 vann Sampdoria enn einn bikarmeistaratitilinn og varð í þriðja sæti í [[Serie A]] það árið. Á næstu árum yfirgáfu margir leikmenn félagið en mörg mikilvæg kaup voru gerð sem héldu Sampdoria í úrvalsdeild. Má þar m.a nefna [[Juan Sebastian Verón]] og [[Ariel Ortega]] og [[Clarence Seedorf]] og Frakkann [[Christian Karembeu]]. Í maí 1999 féll Sampdoria úr Serie A og komst ekki aftur í [[Serie A]] fyrr en árið 2003. Um þetta leyti var Sampdoria keypt af Riccardo Garrone, ítölskum olíuauðmanni. Sampdoria sneri aftur til Serie A árið 2003 undir forystu [[Talisman Francesco Flachi]] og lauk fyrsta tímabili sínu í úrvalsdeild áttunda sæti. Sampdoria hefur verið í eigua kvikmyndaframleiðandans [[Massimo Ferrero]] síðan í júní árið 2014. == Þekktir Leikmenn == * [[Enrico Chiesa]] * [[Trevor Francis]] * [[Ruud Gullit]] * [[Jürgen Klinsmann]] * [[Marcello Lippi]] * [[Birkir Bjarnason]] * [[Shkodran Mustafi]] * [[Attilio Lombardo]] * [[Roberto Mancini]] * [[Siniša Mihajlović]] * [[Vincenzo Montella]] * [[Ariel Ortega]] * [[Gianluca Pagliuca]] * [[David Platt]] * [[Clarence Seedorf]] * [[Giuseppe Signori]] * [[Graeme Souness]] * [[Juan Sebastián Verón]] * [[Gianluca Vialli]] * [[Christian Vieri]] * [[Walter Zenga]] ==Titlar== ===Inannlands=== '''[[Serie A]]''' *'''Sigrar (1)''': 1990-91 '''Coppa Italia''' *'''Sigrar (4)''': 1984-85, 1987-88, 1988-89, 1993-94 '''Serie B''' *'''Sigarar (2)''': [[1933–34 Serie B|1933–34]], [[1966–67 Serie B|1966–67]] ===Evrópa=== '''[[Meistaradeild Evrópu]]''' *''Úrslit (1)'': 1991-92 '''[[Evrópukeppni bikarhafa]]''' *'''Sigrar(1)''': 1990 *''úrslit(1)'': 1989 == Tengill == * [https://web.archive.org/web/20201021132115/https://www.sampdoria.it/en/ Heimasíða félagsins] {{s|1946}} == Heimildir == <references/> [[Flokkur:Ítölsk knattspyrnufélög]] myqalpija71ipbthtet4ur2xw5utz2q 14 159426 1981437 1686661 2026-10-02T12:54:19Z TKSnaevarr 53243 1981437 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Stríð eftir tímabilum|16. öld]] [[Flokkur:16. öldin]] h8hil6vhy90jjxflruncow54tyceeax 0 161033 1981565 1949488 2026-10-03T11:06:02Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1981565 wikitext text/x-wiki [[Image:Cow in Iceland.jpg|thumb|250px|Íslensk kýr í haga]] '''Íslenskir nautgripir''' er er nautgripakyn sem hefur verið á Íslandi frá landnámi.<ref name=colourful>{{cite web |url=http://www.icelandichorse.is/cows.html |title=Our colourful Icelandic cows |access-date=28 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071120020401/http://www.icelandichorse.is/cows.html |archive-date=20 November 2007 |df=dmy-all }}</ref> Það er snögghært með mjög breytilegan lit og litasamsetningar..<ref>{{cite web |url=http://www.embryoplus.com/cattle_icelandic.html |title=CATTLE BREEDS -- ICELANDIC |access-date=28 October 2007 |last=van Rensburg |first=Jaco |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071105210617/http://www.embryoplus.com/cattle_icelandic.html |archive-date=5 November 2007 |df=dmy-all }}</ref> Íslenskir nautgripir hafa verið óblandaðir að mestu frá landnámi,<ref>[https://www.bbl.is/frettir/fraedsluhornid/erfdaleg-serstada-islenskra-kua Erfðaleg sérstaða íslenskra kúa] - [[Bændablaðið]]</ref> en eru skyldastir [[:no:Sidet_trønder-_og_nordlandsfe|Sidet trønder- og nordlandsfe (no)]] í [[Þrændalög|Þrændalögum]] í [[Noregur|Noregi]].<ref>{{cite web |url=http://www.visindavefur.hi.is/svar.asp?id=5453 |title=Where did the Icelandic horse originate? |accessdate=17 November 2007 |publisher=Vísindavefurinn |archive-date=7 janúar 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070107154053/http://www.visindavefur.hi.is/svar.asp?id=5453 |url-status=dead }}</ref> Innflutningur á nautgripum til Íslands er bannaður<ref>{{cite web|url=http://www.ms.is/files/MS_english_04.pdf |title=Nature's Spectrum in a Variety of Products |access-date=17 November 2007 |format=PDF |publisher=Mjólkurvörur í sérflokki |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060619063614/http://www.ms.is/files/MS_english_04.pdf |archive-date=19 June 2006 }}</ref> og innflutningur á [[Fósturvísir|fósturvísum]], eggjum og [[sæði]] er háð takmörkunum. Íslenskir nautgripir eru smávaxið mjólkurkyn. Flestar eru nú kollóttar (um 95%), en enn eru nokkrar hyrntar en hyrntir nautgripir munu hafa verið algengari áður.<ref>[https://www.bbl.is/frettir/fraedsluhornid/uppruni-islensku-kunna-og-innflutningur-fyrr-a-timum-a-lifandi-nautgripum-og-erfdaefn Uppruni íslensku kúnna og innflutningur fyrr á tímum á lifandi nautgripum og erfðaefni] - [[Bændablaðið]]</ref> Meðalkýrin gefur af sér um 6000kg af [[mjólk]] á ári, en bestu mjólkurkýrnar gefa um 11000 kg á ári. Þær eru hafðar á húsi átta mánuði á ári og eru að mestu fóðraðar með heyi, bætt fóðurblöndu. Þeim er beitt úti á túnum að sumri og til að auka nyt er oftast líka ræktað [[grænfóður]] ([[repja]], [[kál]], [[hafrar]] og [[bygg]]).<ref name=colourful/> Um 71,000 íslenskir nautgripir eru á landinu (2019) og af þeim eru 25000 mjólkurkýr.<ref>[https://www.agrogen.is/bufe/islenska-kyrin/ Íslenska kýrin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413012240/https://agrogen.is/bufe/islenska-kyrin/ |date=2021-04-13 }} - [[Erfðanefnd landbúnaðarins]]</ref> Komið hefur í ljós að próteinsamsetning mjólkur íslenskra mjólkurkúa er nokkuð frábrugðin í mjólk miðevrópskra kúakynja.<ref>[http://landbunadur.is/landbunadur/wgsamvef.nsf/5ed2a07393fec5fa002569b300397c5a/77020d144812acf800256ced003a0848?OpenDocument Erfðabreytileiki mjólkurpróteina í íslenskum kúm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231122190241/http://landbunadur.is/landbunadur/wgsamvef.nsf/5ed2a07393fec5fa002569b300397c5a/77020d144812acf800256ced003a0848?OpenDocument |date=2023-11-22 }} - RALA 2003</ref> Það hefur áhrif á vinnslueiginleika, t.d. [[ostagerð]], og bragð. == Sjá einnig == * [[Landnámshænsn]] * [[Íslenska geitin]] * [[Íslenski hesturinn]] * [[Íslenska sauðkindin]] * [[Íslenskur fjárhundur]] ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Tenglar== * {{cite journal |url=http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/106/4/719 |date=October 2000 |volume= 106 | issue= 4 |title=Different β-Casein Fractions in Icelandic Versus Scandinavian Cow's Milk May Influence Diabetogenicity of Cow's Milk in Infancy and Explain Low Incidence of Insulin-Dependent Diabetes Mellitus in Iceland |journal=Pediatrics |authors=Inga Thorsdottir, Bryndis Eva Birgisdottir, Inga Maria Johannsdottir, D. Paul Harris, Jeremy Hill, Laufey Steingrimsdottir, Arni V. Thorsson}} * {{cite journal |pmid=12416661|date=August 2002 |journal=Diabetes Nutr Metab. |title=Variation in consumption of cow milk proteins and lower incidence of Type 1 diabetes in Iceland vs the other 4 Nordic countries. |authors=Birgisdottir BE, Hill JP, Harris DP, Thorsdottir I. |volume=15 |pages=240–5}} * [http://direct.bl.uk/bld/PlaceOrder.do?UIN=141598117&ETOC=RN&from=searchengine Differences in cow's milk composition between Iceland and the other Nordic countries and possible connections to public health] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520114409/http://direct.bl.uk/bld/PlaceOrder.do?UIN=141598117&ETOC=RN&from=searchengine |date=2011-05-20 }} * [http://archaeology.stanford.edu/journal/05Hambrecht.pdf "THE BISHOP’S BEEF: Improved Cattle in Eighteenth Century Skálholt, Iceland" by George Hambrecht, Stanford Journal of Archaeology]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{dead link|date=December 2015}} [[Flokkur:Nautgripir]] [[Flokkur:Íslenskur landbúnaður]] 8wxh3seggius1finxk1gyzq3fkwtr4l 0 165177 1981452 1975333 2026-10-02T13:59:07Z Berserkur 10188 1981452 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður |mynd=Andri gudjohnsen chelsea gent 2024.jpg |nafn= Andri Lucas Guðjohnsen |fullt nafn= Andri Lucas Guðjohnsen |fæðingardagur={{Fæðingardagur og aldur|2002|1|29}} |fæðingarbær=[[London]] |fæðingarland=England |hæð= 1,87 m |staða= Framherji |núverandi lið= [[Blackburn Rovers]] |númer= 19 |ár í yngri flokkum=2010–2013<br>2013-2015<br>2015-2018<br>2018-2021 |yngriflokkalið= [[FC Barcelona]]<br>CF Gavá<br>[[Espanyol]]<br>[[Real Madrid]] |ár1=2021-2022 |ár2=2022-2023 |ár3=2023-2024 |ár4=2024-2025 |ár5=2025- |lið1=Real Madrid B |lið2=[[IFK Norrköping]] |lið3=Lyngby BK (lán) |lið4=KAA Gent |lið5=[[Blackburn Rovers]] |leikir (mörk)1= 4 (1) |leikir (mörk)2= 29 (1) |leikir (mörk)3=28 (13) |leikir (mörk)4=34 (5) |leikir (mörk)5=32 (10) |landsliðsár=2017<br>2017-2019<br>2017-2018<br>2018-2019<br>2021- |landslið=Ísland U16<br>Ísland U17<br> Ísland U18<br>Ísland U19<br> [[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ísland]] |landsliðsleikir (mörk)=7 (2)<br>(12) 8<br>4 (0)<br>10 (4)<br>41 (12) |mfuppfært= okt 2026 |lluppfært= okt 2026 }} '''Andri Lucas Guðjohnsen''' (f. 29. janúar 2002) er íslenskur knattspyrnumaður sem spilar fyrir enska félagið [[Blackburn Rovers]]. Andri spilaði með yngriflokkaliðum á Spáni. Hann hélt til Skandinavíu árið 2022. Hann varð næstmarkahæsti leikmaður dönsku úrvalsdeildarinnar tímabilið 2023-2024 <ref>[https://m.fotbolti.net/news/04-06-2024/andri-lucas-gent-frabaer-klubbur-og-yrdi-mjog-gott-skref Gent frábær klúbbur og yrði mjög gott skref] Fótbolti.net, 4/6 2024</ref> ===Blackburn Rovers=== Andri gerði þriggja ára samning við Blackburn árið 2025.<ref>[https://m.fotbolti.net/news/31-08-2025/andri-lucas-til-blackburn-stadfest Andri Lucas til Blackburn (staðfest)] Fótbolti.net, sótt 31. ágúst, 2025</ref> Hann byrjaði vel hjá félaginu. Hann var valinn leikmaður nóvembermánaðar með 4 mörk í 6 leikjum. <ref>[https://www.rovers.co.uk/news/2025/december/03/andri-scoops-player-of-the-month-prize-/ Andri scoops Player of the Month prize!] Rovers.co.uk, sótt 29. desember 2025</ref> ===Landsliðið=== Andri var kallaður í fyrsta skipti A-landsliðið haustið 2021 leik í undankeppni [[HM 2022]]. ===Fjölskylda=== Andri er af fótboltaætt en [[Eiður Guðjohnsen]] er faðir hans, [[Arnór Guðjohnsen]] afi og [[Sveinn Aron Guðjohnsen]] og [[Daníel Tristan Guðjohnsen]] bræður hans. ==Tilvísanir== [[Flokkur:Íslenskir knattspyrnumenn]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 2002]] huai567sqtyl3r1r04umqvmrywctot4 0 169312 1981493 1775950 2026-10-02T17:15:35Z ~2026-53070-40 121409 1981493 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Thomas Mun | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1571|06|17}} | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1641|07|21|1571|06|17}} }} '''Thomas Mun''' (17. júní 1571 – 21. júlí 1641) var breskur kaupsýslumaður og hagfræðingur. Mun var einn af stjórnendum [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]], og einn af mikilvægustu fulltrúum [[merkantílismi|merkantílismans.]] Mun er iðulega talinn upphafsmaður klassísks ensks merkantilisma, ásamt [[Edward Misselden]]. Ásamt Misselden setti Mun fram kenningu um mikilvægi jákvæðs v iðskiptajöfnuðar við umheiminn, frekar en afgang af viðskiptum við hvert ríki fyrir sig. Líkt og aðrir merkantilistar taldi Mun að uppspretta auðs væri að finna í utanríkisviðskiptum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/thomas-mun|title=Thomas Mun {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2022-09-04}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Mun|title=Thomas Mun {{!}} English economist and writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> [[Adam Smith]] eyddi miklu púðri í að hrekja og gagnrýna kenningar Mun í riti sínu Auðlegð Þjóðanna. == Ævi == Thomas Mun kom af efnaðri kaupmannafjölskyldu í London. Fjölskyldan stundaði viðskipti með klæði og vefnaðarvöru, en afi hans var myntsláttumaður og einn af stjórnendum Konunglegu Myntsláttunnar. Ekkert er vitað um menntun Mun, en hann er talinn hafa öðlast þekkingu á viðskiptum og peningamálum í gegnum fjölskyldu sína og eigin reynslu af utanríkisviðskiptum. Faðir Mun lést þegar hann var ungur. Stjúpfaðir hans var auðugur kaupmaður sem stundaði viðskipti við Austurlönd Fjær og starfaði Mun sem lærlingur í fyrirtæki stjúpföður síns. Mun hóf eigin rekstur 1596, með viðskiptum við Miðjarðarhaf, sérstaklega Ítalíu og Austurlönd Nær, Tyrkland, Sýrland og Líbanon.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://econthoughtdotorg.wordpress.com/2014/10/04/thomas-mun/|title=Thomas Mun|last=TheEdRev|date=2014-10-04|website=Readings in Economic Thought|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> Mun dvaldi löngum stundum erlendis, þar á meðal á Ítalíu.<ref name=":0" /> Hann var einn af stofnendum Austur Indíafélagsins, og var árið 1615 kjörinn einn af stjórnendum þess, og var einn af mest áberandi og atkvæðamestu stjórnendum þess. Thomas Mun kvæntist Ursulu Malcott þegar hann var 41 árs. Þau eignuðust saman börnin John, Mary og Anne og bjuggu þau öll saman í London. <ref name=":1" /> == Framlög til hagfræði == Thomas Mun gaf út sitt fyrsta rit árið 1621, ''Ritgerð um viðskipti, frá Englandi til Austurlanda Fjær'' (enska: ''A Discourse of trade, from England unto the East Indies)''. Ritið var svar við gagnrýni á Austur-Indíafélagið, sem var sakað um að stuðla að neikvæðum viðskiptajöfnuði Englands, og að hafa þar með stuðlað að kreppu sem gekk yfir England á árunum 1618-1622.<ref name=":2" /> Upphaf þess má rekja til þess að félagið fjármagnaði viðskipti sín með því að flytja út góðmálma til að fjármagna viðskipti á erlendri grundu, sem margir töldu óeðlielega viðskiptahætti, og grafa undan velmegun og rýra auð Englands. Mun bendir á að ef félagið gæti ekki flutt gull og silfur úr landi til að borga fyrir vörur á Indlandi myndi það ekki binda endi á skort á gulli og góðmálmum í Englandi, heldur stöðva innflutning og hefta útflutning, því England þyrfti að flytja inn vörur og hráefni til að flytja áfram til annarra landa. "Peningar geta af sér viðskipti, og viðskipti geta af sér aukna peninga." Það sem skipti máli væri greiðslujöfnuður Englands við öll lönd, ekki hvort það væri neikvæður eða jákvæður jöfnuður í viðskiptum við einstaka ríki.<ref>{{Cite journal|last=Chaudhuri|first=K. N.|date=1963|title=The East India Company and the Export of Treasure in the Early Seventeenth Century|url=https://www.jstor.org/stable/2592514|journal=The Economic History Review|volume=16|issue=1|pages=23–38|doi=10.2307/2592514|issn=0013-0117}}</ref>.<ref name=":2" /> Mun hafnaði því að athafnir eða ætlanir einstaka kaupmanna stýrðu straumi peninga í alþjóðaviðskiptum eða gengisbreytingum, heldur væri það greiðslujöfnuður hagkerfisins við útlönd. Efnahagsstefna stjórnvalda ætti að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði með öllum ráðum, efla útflutning, setja hömlur á innflutning munaðarvöru og styðja við einokunarfyrirtæki á borð við Austur Indíafélagið sem fluttu inn hráefni í iðnað, og fluttu út fullunnar vörur. Mikilvægasta framlag Mun var rit hans ''Auður Englands með utanríkisviðskiptum'' (enska: ''England´s treasure by foreign trade'') sem hann skrifaði í kringum 1630, en var ekki gefin út fyrr en 1664 af syni hans, John Mun. Ritið er talið eitt mikilvægasta hagfræðirit 17. aldar, þar sem það tekur saman allar helstu hugmyndir og kenningar kaupauðgisstefnunnar með skýrum hætti. Fyrir utan hugmyndina um viðskiptajöfnuð setur hann einnig fram hugmyndir um verðteygni útflutningsvöru, en fyrri hagfræðingar, á borð við Malynes, höfðu talið útflutning og innflutning fullkomlega óverðteyginn. Í ritinu gagnrýndi Mun bæði góðmálmaáherslu (enska ''bullionist'') fyrri merkantilískra hagfræðinga, og skort enskra kaupsýslumanna á aga og fyrirhyggju og bendir á Holland sem fyrirmynd. Hann benti á Spán sem dæmi um misheppnaða hagstjórn, en þrátt fyrir að hafa aðgang að nánast óþrjótandi uppsprettu góðmálma í nýlendum sínum í Ameríku væri Spánn fátækt land. Ástæðan væri sú að Spánverjar fluttu inn meira af vörum en þeir fluttu út, sem yrði til þess að góðmálmar flæddu hraðar úr landi en inn.<ref>{{Cite journal|last=Perrotta|first=Cosimo|date=2014-01|title=Thomas Mun’s England’s Treasure by Forraign Trade : the 17 th -Century Manifesto for Economic Development|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/18386318.2014.11681258|journal=History of Economics Review|language=en|volume=59|issue=1|pages=94–106|doi=10.1080/18386318.2014.11681258|issn=1037-0196}}</ref> == Tilvísanir == {{DEFAULTSORT:Mun, Thomas }} [[Flokkur:Enskir rithöfundar]] {{fd|1571|1641}} e90219el5e3jcys4ujeukdngb2e8x19 1981499 1981493 2026-10-02T17:20:47Z ~2026-53070-40 121409 1981499 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Thomas Mun | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1571|06|17}} | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1641|07|21|1571|06|17}} }} '''Thomas Mun''' (17. júní 1571 – 21. júlí 1641) var breskur kaupsýslumaður og hagfræðingur. Mun var einn af stjórnendum [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]], og einn af mikilvægustu fulltrúum [[merkantílismi|merkantílismans.]] Mun er iðulega talinn upphafsmaður klassísks ensks merkantilisma, ásamt [[Edward Misselden]]. Ásamt Misselden setti Mun fram kenningu um mikilvægi jákvæðs viðskiptajöfnuðar við umheiminn, frekar en afgang af viðskiptum við hvert ríki fyrir sig. Líkt og aðrir merkantilistar taldi Mun að uppspretta auðs væri að finna í utanríkisviðskiptum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/thomas-mun|title=Thomas Mun {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2022-09-04}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Mun|title=Thomas Mun {{!}} English economist and writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> [[Adam Smith]] eyddi miklu púðri í að hrekja og gagnrýna kenningar Mun í riti sínu Auðlegð Þjóðanna. == Ævi == Thomas Mun kom af efnaðri kaupmannafjölskyldu í London. Fjölskyldan stundaði viðskipti með klæði og vefnaðarvöru, en afi hans var myntsláttumaður og einn af stjórnendum Konunglegu Myntsláttunnar. Ekkert er vitað um menntun Mun, en hann er talinn hafa öðlast þekkingu á viðskiptum og peningamálum í gegnum fjölskyldu sína og eigin reynslu af utanríkisviðskiptum. Faðir Mun lést þegar hann var ungur. Stjúpfaðir hans var auðugur kaupmaður sem stundaði viðskipti við Austurlönd Fjær og starfaði Mun sem lærlingur í fyrirtæki stjúpföður síns. Mun hóf eigin rekstur 1596, með viðskiptum við Miðjarðarhaf, sérstaklega Ítalíu og Austurlönd Nær, Tyrkland, Sýrland og Líbanon.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://econthoughtdotorg.wordpress.com/2014/10/04/thomas-mun/|title=Thomas Mun|last=TheEdRev|date=2014-10-04|website=Readings in Economic Thought|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> Mun dvaldi löngum stundum erlendis, þar á meðal á Ítalíu.<ref name=":0" /> Hann var einn af stofnendum Austur Indíafélagsins, og var árið 1615 kjörinn einn af stjórnendum þess, og var einn af mest áberandi og atkvæðamestu stjórnendum þess. Thomas Mun kvæntist Ursulu Malcott þegar hann var 41 árs. Þau eignuðust saman börnin John, Mary og Anne og bjuggu þau öll saman í London. <ref name=":1" /> == Framlög til hagfræði == Thomas Mun gaf út sitt fyrsta rit árið 1621, ''Ritgerð um viðskipti, frá Englandi til Austurlanda Fjær'' (enska: ''A Discourse of trade, from England unto the East Indies)''. Ritið var svar við gagnrýni á Austur-Indíafélagið, sem var sakað um að stuðla að neikvæðum viðskiptajöfnuði Englands, og að hafa þar með stuðlað að kreppu sem gekk yfir England á árunum 1618-1622.<ref name=":2" /> Upphaf þess má rekja til þess að félagið fjármagnaði viðskipti sín með því að flytja út góðmálma til að fjármagna viðskipti á erlendri grundu, sem margir töldu óeðlielega viðskiptahætti, og grafa undan velmegun og rýra auð Englands. Mun bendir á að ef félagið gæti ekki flutt gull og silfur úr landi til að borga fyrir vörur á Indlandi myndi það ekki binda endi á skort á gulli og góðmálmum í Englandi, heldur stöðva innflutning og hefta útflutning, því England þyrfti að flytja inn vörur og hráefni til að flytja áfram til annarra landa. "Peningar geta af sér viðskipti, og viðskipti geta af sér aukna peninga." Það sem skipti máli væri greiðslujöfnuður Englands við öll lönd, ekki hvort það væri neikvæður eða jákvæður jöfnuður í viðskiptum við einstaka ríki.<ref>{{Cite journal|last=Chaudhuri|first=K. N.|date=1963|title=The East India Company and the Export of Treasure in the Early Seventeenth Century|url=https://www.jstor.org/stable/2592514|journal=The Economic History Review|volume=16|issue=1|pages=23–38|doi=10.2307/2592514|issn=0013-0117}}</ref>.<ref name=":2" /> Mun hafnaði því að athafnir eða ætlanir einstaka kaupmanna stýrðu straumi peninga í alþjóðaviðskiptum eða gengisbreytingum, heldur væri það greiðslujöfnuður hagkerfisins við útlönd. Efnahagsstefna stjórnvalda ætti að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði með öllum ráðum, efla útflutning, setja hömlur á innflutning munaðarvöru og styðja við einokunarfyrirtæki á borð við Austur Indíafélagið sem fluttu inn hráefni í iðnað, og fluttu út fullunnar vörur. Mikilvægasta framlag Mun var rit hans ''Auður Englands með utanríkisviðskiptum'' (enska: ''England´s treasure by foreign trade'') sem hann skrifaði í kringum 1630, en var ekki gefin út fyrr en 1664 af syni hans, John Mun. Ritið er talið eitt mikilvægasta hagfræðirit 17. aldar, þar sem það tekur saman allar helstu hugmyndir og kenningar kaupauðgisstefnunnar með skýrum hætti. Fyrir utan hugmyndina um viðskiptajöfnuð setur hann einnig fram hugmyndir um verðteygni útflutningsvöru, en fyrri hagfræðingar, á borð við Malynes, höfðu talið útflutning og innflutning fullkomlega óverðteyginn. Í ritinu gagnrýndi Mun bæði góðmálmaáherslu (enska ''bullionist'') fyrri merkantilískra hagfræðinga, og skort enskra kaupsýslumanna á aga og fyrirhyggju og bendir á Holland sem fyrirmynd. Hann benti á Spán sem dæmi um misheppnaða hagstjórn, en þrátt fyrir að hafa aðgang að nánast óþrjótandi uppsprettu góðmálma í nýlendum sínum í Ameríku væri Spánn fátækt land. Ástæðan væri sú að Spánverjar fluttu inn meira af vörum en þeir fluttu út, sem yrði til þess að góðmálmar flæddu hraðar úr landi en inn.<ref>{{Cite journal|last=Perrotta|first=Cosimo|date=2014-01|title=Thomas Mun’s England’s Treasure by Forraign Trade : the 17 th -Century Manifesto for Economic Development|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/18386318.2014.11681258|journal=History of Economics Review|language=en|volume=59|issue=1|pages=94–106|doi=10.1080/18386318.2014.11681258|issn=1037-0196}}</ref> == Tilvísanir == {{DEFAULTSORT:Mun, Thomas }} [[Flokkur:Enskir rithöfundar]] {{fd|1571|1641}} gt29m1yegsguc5l50dimst360ris9ke 1981502 1981499 2026-10-02T17:27:15Z ~2026-48111-97 120357 /* Framlög til hagfræði */ 1981502 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Thomas Mun | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1571|06|17}} | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1641|07|21|1571|06|17}} }} '''Thomas Mun''' (17. júní 1571 – 21. júlí 1641) var breskur kaupsýslumaður og hagfræðingur. Mun var einn af stjórnendum [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]], og einn af mikilvægustu fulltrúum [[merkantílismi|merkantílismans.]] Mun er iðulega talinn upphafsmaður klassísks ensks merkantilisma, ásamt [[Edward Misselden]]. Ásamt Misselden setti Mun fram kenningu um mikilvægi jákvæðs viðskiptajöfnuðar við umheiminn, frekar en afgang af viðskiptum við hvert ríki fyrir sig. Líkt og aðrir merkantilistar taldi Mun að uppspretta auðs væri að finna í utanríkisviðskiptum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/thomas-mun|title=Thomas Mun {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2022-09-04}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Mun|title=Thomas Mun {{!}} English economist and writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> [[Adam Smith]] eyddi miklu púðri í að hrekja og gagnrýna kenningar Mun í riti sínu Auðlegð Þjóðanna. == Ævi == Thomas Mun kom af efnaðri kaupmannafjölskyldu í London. Fjölskyldan stundaði viðskipti með klæði og vefnaðarvöru, en afi hans var myntsláttumaður og einn af stjórnendum Konunglegu Myntsláttunnar. Ekkert er vitað um menntun Mun, en hann er talinn hafa öðlast þekkingu á viðskiptum og peningamálum í gegnum fjölskyldu sína og eigin reynslu af utanríkisviðskiptum. Faðir Mun lést þegar hann var ungur. Stjúpfaðir hans var auðugur kaupmaður sem stundaði viðskipti við Austurlönd Fjær og starfaði Mun sem lærlingur í fyrirtæki stjúpföður síns. Mun hóf eigin rekstur 1596, með viðskiptum við Miðjarðarhaf, sérstaklega Ítalíu og Austurlönd Nær, Tyrkland, Sýrland og Líbanon.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://econthoughtdotorg.wordpress.com/2014/10/04/thomas-mun/|title=Thomas Mun|last=TheEdRev|date=2014-10-04|website=Readings in Economic Thought|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> Mun dvaldi löngum stundum erlendis, þar á meðal á Ítalíu.<ref name=":0" /> Hann var einn af stofnendum Austur Indíafélagsins, og var árið 1615 kjörinn einn af stjórnendum þess, og var einn af mest áberandi og atkvæðamestu stjórnendum þess. Thomas Mun kvæntist Ursulu Malcott þegar hann var 41 árs. Þau eignuðust saman börnin John, Mary og Anne og bjuggu þau öll saman í London. <ref name=":1" /> == Framlög til hagfræði == === Ritgerð um viðskipti og vörn Austur-Indíafélagsins === Thomas Mun gaf út ''Ritgerð um viðskipti, frá Englandi til Austurlanda Fjær'' (e. ''A Discourse of trade, from England unto the East Indies) árið 1621''. Ritið var svar við gagnrýni á Austur-Indíafélagið, sem var sakað um að stuðla að neikvæðum viðskiptajöfnuði Englands, og að hafa þar með stuðlað að kreppu sem gekk yfir England á árunum 1618-1622.<ref name=":2" /> Upphaf þess má rekja til þess að félagið fjármagnaði viðskipti sín með því að flytja út góðmálma til að fjármagna viðskipti á erlendri grundu, sem margir töldu óeðlielega viðskiptahætti, og grafa undan velmegun og rýra auð Englands. Mun bendir á að ef félagið gæti ekki flutt gull og silfur úr landi til að borga fyrir vörur á Indlandi myndi það ekki binda endi á skort á gulli og góðmálmum í Englandi, heldur stöðva innflutning og hefta útflutning, því England þyrfti að flytja inn vörur og hráefni til að flytja áfram til annarra landa. "Peningar geta af sér viðskipti, og viðskipti geta af sér aukna peninga." Það sem skipti máli væri greiðslujöfnuður Englands við öll lönd, ekki hvort það væri neikvæður eða jákvæður jöfnuður í viðskiptum við einstaka ríki.<ref>{{Cite journal|last=Chaudhuri|first=K. N.|date=1963|title=The East India Company and the Export of Treasure in the Early Seventeenth Century|url=https://www.jstor.org/stable/2592514|journal=The Economic History Review|volume=16|issue=1|pages=23–38|doi=10.2307/2592514|issn=0013-0117}}</ref>.<ref name=":2" /> Mun hafnaði því að athafnir eða ætlanir einstaka kaupmanna stýrðu straumi peninga í alþjóðaviðskiptum eða gengisbreytingum, heldur væri það greiðslujöfnuður hagkerfisins við útlönd. Efnahagsstefna stjórnvalda ætti að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði með öllum ráðum, efla útflutning, setja hömlur á innflutning munaðarvöru og styðja við einokunarfyrirtæki á borð við Austur Indíafélagið sem fluttu inn hráefni í iðnað, og fluttu út fullunnar vörur. Mikilvægasta framlag Mun var rit hans ''Auður Englands með utanríkisviðskiptum'' (enska: ''England´s treasure by foreign trade'') sem hann skrifaði í kringum 1630, en var ekki gefin út fyrr en 1664 af syni hans, John Mun. Ritið er talið eitt mikilvægasta hagfræðirit 17. aldar, þar sem það tekur saman allar helstu hugmyndir og kenningar kaupauðgisstefnunnar með skýrum hætti. Fyrir utan hugmyndina um viðskiptajöfnuð setur hann einnig fram hugmyndir um verðteygni útflutningsvöru, en fyrri hagfræðingar, á borð við Malynes, höfðu talið útflutning og innflutning fullkomlega óverðteyginn. Í ritinu gagnrýndi Mun bæði góðmálmaáherslu (enska ''bullionist'') fyrri merkantilískra hagfræðinga, og skort enskra kaupsýslumanna á aga og fyrirhyggju og bendir á Holland sem fyrirmynd. Hann benti á Spán sem dæmi um misheppnaða hagstjórn, en þrátt fyrir að hafa aðgang að nánast óþrjótandi uppsprettu góðmálma í nýlendum sínum í Ameríku væri Spánn fátækt land. Ástæðan væri sú að Spánverjar fluttu inn meira af vörum en þeir fluttu út, sem yrði til þess að góðmálmar flæddu hraðar úr landi en inn.<ref>{{Cite journal|last=Perrotta|first=Cosimo|date=2014-01|title=Thomas Mun’s England’s Treasure by Forraign Trade : the 17 th -Century Manifesto for Economic Development|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/18386318.2014.11681258|journal=History of Economics Review|language=en|volume=59|issue=1|pages=94–106|doi=10.1080/18386318.2014.11681258|issn=1037-0196}}</ref> == Tilvísanir == {{DEFAULTSORT:Mun, Thomas }} [[Flokkur:Enskir rithöfundar]] {{fd|1571|1641}} j26xfce6ascw1aqztjdz5j01c6yda3g 1981504 1981502 2026-10-02T17:33:35Z ~2026-53070-40 121409 1981504 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Thomas Mun | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1571|06|17}} | fæðingarstaður = London, England | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1641|07|21|1571|06|17}} | dánarstaður = London, England }} '''Thomas Mun''' (17. júní 1571 – 21. júlí 1641) var breskur kaupsýslumaður og hagfræðingur. Mun var einn af stjórnendum [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]], og einn af mikilvægustu fulltrúum [[merkantílismi|merkantílismans.]] Mun er iðulega talinn upphafsmaður klassísks ensks merkantilisma, ásamt [[Edward Misselden]]. Ásamt Misselden setti Mun fram kenningu um mikilvægi jákvæðs viðskiptajöfnuðar við umheiminn, frekar en afgang af viðskiptum við hvert ríki fyrir sig. Líkt og aðrir merkantilistar taldi Mun að uppspretta auðs væri að finna í utanríkisviðskiptum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/thomas-mun|title=Thomas Mun {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2022-09-04}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Mun|title=Thomas Mun {{!}} English economist and writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> [[Adam Smith]] eyddi miklu púðri í að hrekja og gagnrýna kenningar Mun í riti sínu Auðlegð Þjóðanna. == Ævi == Thomas Mun kom af efnaðri kaupmannafjölskyldu í London. Fjölskyldan stundaði viðskipti með klæði og vefnaðarvöru, en afi hans var myntsláttumaður og einn af stjórnendum Konunglegu Myntsláttunnar. Ekkert er vitað um menntun Mun, en hann er talinn hafa öðlast þekkingu á viðskiptum og peningamálum í gegnum fjölskyldu sína og eigin reynslu af utanríkisviðskiptum. Faðir Mun lést þegar hann var ungur. Stjúpfaðir hans var auðugur kaupmaður sem stundaði viðskipti við Austurlönd Fjær og starfaði Mun sem lærlingur í fyrirtæki stjúpföður síns. Mun hóf eigin rekstur 1596, með viðskiptum við Miðjarðarhaf, sérstaklega Ítalíu og Austurlönd Nær, Tyrkland, Sýrland og Líbanon.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://econthoughtdotorg.wordpress.com/2014/10/04/thomas-mun/|title=Thomas Mun|last=TheEdRev|date=2014-10-04|website=Readings in Economic Thought|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> Mun dvaldi löngum stundum erlendis, þar á meðal á Ítalíu.<ref name=":0" /> Hann var einn af stofnendum Austur Indíafélagsins, og var árið 1615 kjörinn einn af stjórnendum þess, og var einn af mest áberandi og atkvæðamestu stjórnendum þess. Thomas Mun kvæntist Ursulu Malcott þegar hann var 41 árs. Þau eignuðust saman börnin John, Mary og Anne og bjuggu þau öll saman í London. <ref name=":1" /> == Framlög til hagfræði == === Ritgerð um viðskipti og vörn Austur-Indíafélagsins === Thomas Mun gaf út ''Ritgerð um viðskipti, frá Englandi til Austurlanda Fjær'' (e. ''A Discourse of trade, from England unto the East Indies) árið 1621''. Ritið var svar við gagnrýni á Austur-Indíafélagið, sem var sakað um að stuðla að neikvæðum viðskiptajöfnuði Englands, og að hafa þar með stuðlað að kreppu sem gekk yfir England á árunum 1618-1622.<ref name=":2" /> Upphaf þess má rekja til þess að félagið fjármagnaði viðskipti sín með því að flytja út góðmálma til að fjármagna viðskipti á erlendri grundu, sem margir töldu óeðlielega viðskiptahætti, og grafa undan velmegun og rýra auð Englands. Mun bendir á að ef félagið gæti ekki flutt gull og silfur úr landi til að borga fyrir vörur á Indlandi myndi það ekki binda endi á skort á gulli og góðmálmum í Englandi, heldur stöðva innflutning og hefta útflutning, því England þyrfti að flytja inn vörur og hráefni til að flytja áfram til annarra landa. "Peningar geta af sér viðskipti, og viðskipti geta af sér aukna peninga." Það sem skipti máli væri greiðslujöfnuður Englands við öll lönd, ekki hvort það væri neikvæður eða jákvæður jöfnuður í viðskiptum við einstaka ríki.<ref>{{Cite journal|last=Chaudhuri|first=K. N.|date=1963|title=The East India Company and the Export of Treasure in the Early Seventeenth Century|url=https://www.jstor.org/stable/2592514|journal=The Economic History Review|volume=16|issue=1|pages=23–38|doi=10.2307/2592514|issn=0013-0117}}</ref>.<ref name=":2" /> Mun hafnaði því að athafnir eða ætlanir einstaka kaupmanna stýrðu straumi peninga í alþjóðaviðskiptum eða gengisbreytingum, heldur væri það greiðslujöfnuður hagkerfisins við útlönd. Efnahagsstefna stjórnvalda ætti að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði með öllum ráðum, efla útflutning, setja hömlur á innflutning munaðarvöru og styðja við einokunarfyrirtæki á borð við Austur Indíafélagið sem fluttu inn hráefni í iðnað, og fluttu út fullunnar vörur. Mikilvægasta framlag Mun var rit hans ''Auður Englands með utanríkisviðskiptum'' (enska: ''England´s treasure by foreign trade'') sem hann skrifaði í kringum 1630, en var ekki gefin út fyrr en 1664 af syni hans, John Mun. Ritið er talið eitt mikilvægasta hagfræðirit 17. aldar, þar sem það tekur saman allar helstu hugmyndir og kenningar kaupauðgisstefnunnar með skýrum hætti. Fyrir utan hugmyndina um viðskiptajöfnuð setur hann einnig fram hugmyndir um verðteygni útflutningsvöru, en fyrri hagfræðingar, á borð við Malynes, höfðu talið útflutning og innflutning fullkomlega óverðteyginn. Í ritinu gagnrýndi Mun bæði góðmálmaáherslu (enska ''bullionist'') fyrri merkantilískra hagfræðinga, og skort enskra kaupsýslumanna á aga og fyrirhyggju og bendir á Holland sem fyrirmynd. Hann benti á Spán sem dæmi um misheppnaða hagstjórn, en þrátt fyrir að hafa aðgang að nánast óþrjótandi uppsprettu góðmálma í nýlendum sínum í Ameríku væri Spánn fátækt land. Ástæðan væri sú að Spánverjar fluttu inn meira af vörum en þeir fluttu út, sem yrði til þess að góðmálmar flæddu hraðar úr landi en inn.<ref>{{Cite journal|last=Perrotta|first=Cosimo|date=2014-01|title=Thomas Mun’s England’s Treasure by Forraign Trade : the 17 th -Century Manifesto for Economic Development|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/18386318.2014.11681258|journal=History of Economics Review|language=en|volume=59|issue=1|pages=94–106|doi=10.1080/18386318.2014.11681258|issn=1037-0196}}</ref> == Tilvísanir == {{DEFAULTSORT:Mun, Thomas }} [[Flokkur:Enskir rithöfundar]] {{fd|1571|1641}} leuaexzknxjaihnvsu3rl5uo3crvxo3 1981505 1981504 2026-10-02T17:33:58Z ~2026-48111-97 120357 /* Ritgerð um viðskipti og vörn Austur-Indíafélagsins */ 1981505 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Thomas Mun | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1571|06|17}} | fæðingarstaður = London, England | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1641|07|21|1571|06|17}} | dánarstaður = London, England }} '''Thomas Mun''' (17. júní 1571 – 21. júlí 1641) var breskur kaupsýslumaður og hagfræðingur. Mun var einn af stjórnendum [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]], og einn af mikilvægustu fulltrúum [[merkantílismi|merkantílismans.]] Mun er iðulega talinn upphafsmaður klassísks ensks merkantilisma, ásamt [[Edward Misselden]]. Ásamt Misselden setti Mun fram kenningu um mikilvægi jákvæðs viðskiptajöfnuðar við umheiminn, frekar en afgang af viðskiptum við hvert ríki fyrir sig. Líkt og aðrir merkantilistar taldi Mun að uppspretta auðs væri að finna í utanríkisviðskiptum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/thomas-mun|title=Thomas Mun {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2022-09-04}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Mun|title=Thomas Mun {{!}} English economist and writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> [[Adam Smith]] eyddi miklu púðri í að hrekja og gagnrýna kenningar Mun í riti sínu Auðlegð Þjóðanna. == Ævi == Thomas Mun kom af efnaðri kaupmannafjölskyldu í London. Fjölskyldan stundaði viðskipti með klæði og vefnaðarvöru, en afi hans var myntsláttumaður og einn af stjórnendum Konunglegu Myntsláttunnar. Ekkert er vitað um menntun Mun, en hann er talinn hafa öðlast þekkingu á viðskiptum og peningamálum í gegnum fjölskyldu sína og eigin reynslu af utanríkisviðskiptum. Faðir Mun lést þegar hann var ungur. Stjúpfaðir hans var auðugur kaupmaður sem stundaði viðskipti við Austurlönd Fjær og starfaði Mun sem lærlingur í fyrirtæki stjúpföður síns. Mun hóf eigin rekstur 1596, með viðskiptum við Miðjarðarhaf, sérstaklega Ítalíu og Austurlönd Nær, Tyrkland, Sýrland og Líbanon.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://econthoughtdotorg.wordpress.com/2014/10/04/thomas-mun/|title=Thomas Mun|last=TheEdRev|date=2014-10-04|website=Readings in Economic Thought|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> Mun dvaldi löngum stundum erlendis, þar á meðal á Ítalíu.<ref name=":0" /> Hann var einn af stofnendum Austur Indíafélagsins, og var árið 1615 kjörinn einn af stjórnendum þess, og var einn af mest áberandi og atkvæðamestu stjórnendum þess. Thomas Mun kvæntist Ursulu Malcott þegar hann var 41 árs. Þau eignuðust saman börnin John, Mary og Anne og bjuggu þau öll saman í London. <ref name=":1" /> == Framlög til hagfræði == === Ritgerð um viðskipti og vörn Austur-Indíafélagsins === Thomas Mun gaf út ''A Discourse of trade, from England unto the East Indies árið 1621''. Ritið var svar við gagnrýni á Austur-Indíafélagið, sem var sakað um að stuðla að neikvæðum viðskiptajöfnuði Englands, og að hafa þar með stuðlað að kreppu sem gekk yfir England á árunum 1618-1622.<ref name=":2" /> Upphaf þess má rekja til þess að félagið fjármagnaði viðskipti sín með því að flytja út góðmálma til að fjármagna viðskipti á erlendri grundu, sem margir töldu óeðlielega viðskiptahætti, og grafa undan velmegun og rýra auð Englands. Mun bendir á að ef félagið gæti ekki flutt gull og silfur úr landi til að borga fyrir vörur á Indlandi myndi það ekki binda endi á skort á gulli og góðmálmum í Englandi, heldur stöðva innflutning og hefta útflutning, því England þyrfti að flytja inn vörur og hráefni til að flytja áfram til annarra landa. "Peningar geta af sér viðskipti, og viðskipti geta af sér aukna peninga." Það sem skipti máli væri greiðslujöfnuður Englands við öll lönd, ekki hvort það væri neikvæður eða jákvæður jöfnuður í viðskiptum við einstaka ríki.<ref>{{Cite journal|last=Chaudhuri|first=K. N.|date=1963|title=The East India Company and the Export of Treasure in the Early Seventeenth Century|url=https://www.jstor.org/stable/2592514|journal=The Economic History Review|volume=16|issue=1|pages=23–38|doi=10.2307/2592514|issn=0013-0117}}</ref>.<ref name=":2" /> Mun hafnaði því að athafnir eða ætlanir einstaka kaupmanna stýrðu straumi peninga í alþjóðaviðskiptum eða gengisbreytingum, heldur væri það greiðslujöfnuður hagkerfisins við útlönd. Efnahagsstefna stjórnvalda ætti að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði með öllum ráðum, efla útflutning, setja hömlur á innflutning munaðarvöru og styðja við einokunarfyrirtæki á borð við Austur Indíafélagið sem fluttu inn hráefni í iðnað, og fluttu út fullunnar vörur. Mikilvægasta framlag Mun var rit hans ''Auður Englands með utanríkisviðskiptum'' (enska: ''England´s treasure by foreign trade'') sem hann skrifaði í kringum 1630, en var ekki gefin út fyrr en 1664 af syni hans, John Mun. Ritið er talið eitt mikilvægasta hagfræðirit 17. aldar, þar sem það tekur saman allar helstu hugmyndir og kenningar kaupauðgisstefnunnar með skýrum hætti. Fyrir utan hugmyndina um viðskiptajöfnuð setur hann einnig fram hugmyndir um verðteygni útflutningsvöru, en fyrri hagfræðingar, á borð við Malynes, höfðu talið útflutning og innflutning fullkomlega óverðteyginn. Í ritinu gagnrýndi Mun bæði góðmálmaáherslu (enska ''bullionist'') fyrri merkantilískra hagfræðinga, og skort enskra kaupsýslumanna á aga og fyrirhyggju og bendir á Holland sem fyrirmynd. Hann benti á Spán sem dæmi um misheppnaða hagstjórn, en þrátt fyrir að hafa aðgang að nánast óþrjótandi uppsprettu góðmálma í nýlendum sínum í Ameríku væri Spánn fátækt land. Ástæðan væri sú að Spánverjar fluttu inn meira af vörum en þeir fluttu út, sem yrði til þess að góðmálmar flæddu hraðar úr landi en inn.<ref>{{Cite journal|last=Perrotta|first=Cosimo|date=2014-01|title=Thomas Mun’s England’s Treasure by Forraign Trade : the 17 th -Century Manifesto for Economic Development|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/18386318.2014.11681258|journal=History of Economics Review|language=en|volume=59|issue=1|pages=94–106|doi=10.1080/18386318.2014.11681258|issn=1037-0196}}</ref> == Tilvísanir == {{DEFAULTSORT:Mun, Thomas }} [[Flokkur:Enskir rithöfundar]] {{fd|1571|1641}} 3duoxwnigbagvsfuemenp6ziudh3ggi 1981506 1981505 2026-10-02T17:34:51Z ~2026-53070-40 121409 1981506 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Thomas Mun | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1571|06|17}} | fæðingarstaður = London, England | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1641|07|21|1571|06|17}} | dánarstaður = London, England | maki = Ursula Malcott | börn = 3 }} '''Thomas Mun''' (17. júní 1571 – 21. júlí 1641) var breskur kaupsýslumaður og hagfræðingur. Mun var einn af stjórnendum [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]], og einn af mikilvægustu fulltrúum [[merkantílismi|merkantílismans.]] Mun er iðulega talinn upphafsmaður klassísks ensks merkantilisma, ásamt [[Edward Misselden]]. Ásamt Misselden setti Mun fram kenningu um mikilvægi jákvæðs viðskiptajöfnuðar við umheiminn, frekar en afgang af viðskiptum við hvert ríki fyrir sig. Líkt og aðrir merkantilistar taldi Mun að uppspretta auðs væri að finna í utanríkisviðskiptum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/thomas-mun|title=Thomas Mun {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2022-09-04}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Mun|title=Thomas Mun {{!}} English economist and writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> [[Adam Smith]] eyddi miklu púðri í að hrekja og gagnrýna kenningar Mun í riti sínu Auðlegð Þjóðanna. == Ævi == Thomas Mun kom af efnaðri kaupmannafjölskyldu í London. Fjölskyldan stundaði viðskipti með klæði og vefnaðarvöru, en afi hans var myntsláttumaður og einn af stjórnendum Konunglegu Myntsláttunnar. Ekkert er vitað um menntun Mun, en hann er talinn hafa öðlast þekkingu á viðskiptum og peningamálum í gegnum fjölskyldu sína og eigin reynslu af utanríkisviðskiptum. Faðir Mun lést þegar hann var ungur. Stjúpfaðir hans var auðugur kaupmaður sem stundaði viðskipti við Austurlönd Fjær og starfaði Mun sem lærlingur í fyrirtæki stjúpföður síns. Mun hóf eigin rekstur 1596, með viðskiptum við Miðjarðarhaf, sérstaklega Ítalíu og Austurlönd Nær, Tyrkland, Sýrland og Líbanon.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://econthoughtdotorg.wordpress.com/2014/10/04/thomas-mun/|title=Thomas Mun|last=TheEdRev|date=2014-10-04|website=Readings in Economic Thought|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> Mun dvaldi löngum stundum erlendis, þar á meðal á Ítalíu.<ref name=":0" /> Hann var einn af stofnendum Austur Indíafélagsins, og var árið 1615 kjörinn einn af stjórnendum þess, og var einn af mest áberandi og atkvæðamestu stjórnendum þess. Thomas Mun kvæntist Ursulu Malcott þegar hann var 41 árs. Þau eignuðust saman börnin John, Mary og Anne og bjuggu þau öll saman í London. <ref name=":1" /> == Framlög til hagfræði == === Ritgerð um viðskipti og vörn Austur-Indíafélagsins === Thomas Mun gaf út ''A Discourse of trade, from England unto the East Indies árið 1621''. Ritið var svar við gagnrýni á Austur-Indíafélagið, sem var sakað um að stuðla að neikvæðum viðskiptajöfnuði Englands, og að hafa þar með stuðlað að kreppu sem gekk yfir England á árunum 1618-1622.<ref name=":2" /> Upphaf þess má rekja til þess að félagið fjármagnaði viðskipti sín með því að flytja út góðmálma til að fjármagna viðskipti á erlendri grundu, sem margir töldu óeðlielega viðskiptahætti, og grafa undan velmegun og rýra auð Englands. Mun bendir á að ef félagið gæti ekki flutt gull og silfur úr landi til að borga fyrir vörur á Indlandi myndi það ekki binda endi á skort á gulli og góðmálmum í Englandi, heldur stöðva innflutning og hefta útflutning, því England þyrfti að flytja inn vörur og hráefni til að flytja áfram til annarra landa. "Peningar geta af sér viðskipti, og viðskipti geta af sér aukna peninga." Það sem skipti máli væri greiðslujöfnuður Englands við öll lönd, ekki hvort það væri neikvæður eða jákvæður jöfnuður í viðskiptum við einstaka ríki.<ref>{{Cite journal|last=Chaudhuri|first=K. N.|date=1963|title=The East India Company and the Export of Treasure in the Early Seventeenth Century|url=https://www.jstor.org/stable/2592514|journal=The Economic History Review|volume=16|issue=1|pages=23–38|doi=10.2307/2592514|issn=0013-0117}}</ref>.<ref name=":2" /> Mun hafnaði því að athafnir eða ætlanir einstaka kaupmanna stýrðu straumi peninga í alþjóðaviðskiptum eða gengisbreytingum, heldur væri það greiðslujöfnuður hagkerfisins við útlönd. Efnahagsstefna stjórnvalda ætti að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði með öllum ráðum, efla útflutning, setja hömlur á innflutning munaðarvöru og styðja við einokunarfyrirtæki á borð við Austur Indíafélagið sem fluttu inn hráefni í iðnað, og fluttu út fullunnar vörur. Mikilvægasta framlag Mun var rit hans ''Auður Englands með utanríkisviðskiptum'' (enska: ''England´s treasure by foreign trade'') sem hann skrifaði í kringum 1630, en var ekki gefin út fyrr en 1664 af syni hans, John Mun. Ritið er talið eitt mikilvægasta hagfræðirit 17. aldar, þar sem það tekur saman allar helstu hugmyndir og kenningar kaupauðgisstefnunnar með skýrum hætti. Fyrir utan hugmyndina um viðskiptajöfnuð setur hann einnig fram hugmyndir um verðteygni útflutningsvöru, en fyrri hagfræðingar, á borð við Malynes, höfðu talið útflutning og innflutning fullkomlega óverðteyginn. Í ritinu gagnrýndi Mun bæði góðmálmaáherslu (enska ''bullionist'') fyrri merkantilískra hagfræðinga, og skort enskra kaupsýslumanna á aga og fyrirhyggju og bendir á Holland sem fyrirmynd. Hann benti á Spán sem dæmi um misheppnaða hagstjórn, en þrátt fyrir að hafa aðgang að nánast óþrjótandi uppsprettu góðmálma í nýlendum sínum í Ameríku væri Spánn fátækt land. Ástæðan væri sú að Spánverjar fluttu inn meira af vörum en þeir fluttu út, sem yrði til þess að góðmálmar flæddu hraðar úr landi en inn.<ref>{{Cite journal|last=Perrotta|first=Cosimo|date=2014-01|title=Thomas Mun’s England’s Treasure by Forraign Trade : the 17 th -Century Manifesto for Economic Development|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/18386318.2014.11681258|journal=History of Economics Review|language=en|volume=59|issue=1|pages=94–106|doi=10.1080/18386318.2014.11681258|issn=1037-0196}}</ref> == Tilvísanir == {{DEFAULTSORT:Mun, Thomas }} [[Flokkur:Enskir rithöfundar]] {{fd|1571|1641}} 035wbfw4b0l7n2rtd2wy42x6rl29mqs 1981511 1981506 2026-10-02T17:56:47Z ~2026-53070-40 121409 1981511 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Thomas Mun | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1571|06|17}} | fæðingarstaður = London, England | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1641|07|21|1571|06|17}} | dánarstaður = London, England | maki = Ursula Malcott | börn = 3 }} '''Thomas Mun''' (17. júní 1571 – 21. júlí 1641) var breskur kaupsýslumaður og hagfræðingur. Mun var einn af stjórnendum [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]], og einn af mikilvægustu fulltrúum [[merkantílismi|'''kaupauðgisstefnunnar (e.''' mercantilism).]] Mun er iðulega talinn upphafsmaður klassísks enskrar kaupauðgisstefnu, ásamt [[Edward Misselden]]. Ásamt Misselden setti Mun fram kenningu um mikilvægi jákvæðs viðskiptajöfnuðar við umheiminn, frekar en afgang af viðskiptum við hvert ríki fyrir sig. Líkt og aðrir kaupauðgismenn taldi Mun að uppspretta auðs væri að finna í utanríkisviðskiptum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/thomas-mun|title=Thomas Mun {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2022-09-04}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Mun|title=Thomas Mun {{!}} English economist and writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> [[Adam Smith]] eyddi miklu púðri í að hrekja og gagnrýna kenningar Mun í riti sínu Auðlegð Þjóðanna. == Ævi == Thomas Mun kom af efnaðri kaupmannafjölskyldu í London. Fjölskyldan stundaði viðskipti með klæði og vefnaðarvöru, en afi hans var myntsláttumaður og einn af stjórnendum Konunglegu Myntsláttunnar. Ekkert er vitað um menntun Mun, en hann er talinn hafa öðlast þekkingu á viðskiptum og peningamálum í gegnum fjölskyldu sína og eigin reynslu af utanríkisviðskiptum. Faðir Mun lést þegar hann var ungur. Stjúpfaðir hans var auðugur kaupmaður sem stundaði viðskipti við Austurlönd Fjær og starfaði Mun sem lærlingur í fyrirtæki stjúpföður síns. Mun hóf eigin rekstur 1596, með viðskiptum við Miðjarðarhaf, sérstaklega Ítalíu og Austurlönd Nær, Tyrkland, Sýrland og Líbanon.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://econthoughtdotorg.wordpress.com/2014/10/04/thomas-mun/|title=Thomas Mun|last=TheEdRev|date=2014-10-04|website=Readings in Economic Thought|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> Mun dvaldi löngum stundum erlendis, þar á meðal á Ítalíu.<ref name=":0" /> Hann var einn af stofnendum Austur Indíafélagsins, og var árið 1615 kjörinn einn af stjórnendum þess, og var einn af mest áberandi og atkvæðamestu stjórnendum þess. Thomas Mun kvæntist Ursulu Malcott þegar hann var 41 árs. Þau eignuðust saman börnin John, Mary og Anne og bjuggu þau öll saman í London. <ref name=":1" /> == Framlög til hagfræði == === Ritgerð um viðskipti og vörn Austur-Indíafélagsins === Thomas Mun gaf út ''A Discourse of trade, from England unto the East Indies árið 1621''. Ritið var svar við gagnrýni á Austur-Indíafélagið, sem var sakað um að stuðla að neikvæðum viðskiptajöfnuði Englands, og að hafa þar með stuðlað að kreppu sem gekk yfir England á árunum 1618-1622.<ref name=":2" /> Upphaf þess má rekja til þess að félagið fjármagnaði viðskipti sín með því að flytja út góðmálma til að fjármagna viðskipti á erlendri grundu, sem margir töldu óeðlielega viðskiptahætti, og grafa undan velmegun og rýra auð Englands. Mun bendir á að ef félagið gæti ekki flutt gull og silfur úr landi til að borga fyrir vörur á Indlandi myndi það ekki binda endi á skort á gulli og góðmálmum í Englandi, heldur stöðva innflutning og hefta útflutning, því England þyrfti að flytja inn vörur og hráefni til að flytja áfram til annarra landa. "Peningar geta af sér viðskipti, og viðskipti geta af sér aukna peninga." Það sem skipti máli væri greiðslujöfnuður Englands við öll lönd, ekki hvort það væri neikvæður eða jákvæður jöfnuður í viðskiptum við einstaka ríki.<ref>{{Cite journal|last=Chaudhuri|first=K. N.|date=1963|title=The East India Company and the Export of Treasure in the Early Seventeenth Century|url=https://www.jstor.org/stable/2592514|journal=The Economic History Review|volume=16|issue=1|pages=23–38|doi=10.2307/2592514|issn=0013-0117}}</ref>.<ref name=":2" /> Mun hafnaði því að athafnir eða ætlanir einstaka kaupmanna stýrðu straumi peninga í alþjóðaviðskiptum eða gengisbreytingum, heldur væri það greiðslujöfnuður hagkerfisins við útlönd. Efnahagsstefna stjórnvalda ætti að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði með öllum ráðum, efla útflutning, setja hömlur á innflutning munaðarvöru og styðja við einokunarfyrirtæki á borð við Austur Indíafélagið sem fluttu inn hráefni í iðnað, og fluttu út fullunnar vörur. Mikilvægasta framlag Mun var rit hans ''Auður Englands með utanríkisviðskiptum'' (enska: ''England´s treasure by foreign trade'') sem hann skrifaði í kringum 1630, en var ekki gefin út fyrr en 1664 af syni hans, John Mun. Ritið er talið eitt mikilvægasta hagfræðirit 17. aldar, þar sem það tekur saman allar helstu hugmyndir og kenningar kaupauðgisstefnunnar með skýrum hætti. Fyrir utan hugmyndina um viðskiptajöfnuð setur hann einnig fram hugmyndir um verðteygni útflutningsvöru, en fyrri hagfræðingar, á borð við Malynes, höfðu talið útflutning og innflutning fullkomlega óverðteyginn. Í ritinu gagnrýndi Mun bæði góðmálmaáherslu (enska ''bullionist'') fyrri merkantilískra hagfræðinga, og skort enskra kaupsýslumanna á aga og fyrirhyggju og bendir á Holland sem fyrirmynd. Hann benti á Spán sem dæmi um misheppnaða hagstjórn, en þrátt fyrir að hafa aðgang að nánast óþrjótandi uppsprettu góðmálma í nýlendum sínum í Ameríku væri Spánn fátækt land. Ástæðan væri sú að Spánverjar fluttu inn meira af vörum en þeir fluttu út, sem yrði til þess að góðmálmar flæddu hraðar úr landi en inn.<ref>{{Cite journal|last=Perrotta|first=Cosimo|date=2014-01|title=Thomas Mun’s England’s Treasure by Forraign Trade : the 17 th -Century Manifesto for Economic Development|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/18386318.2014.11681258|journal=History of Economics Review|language=en|volume=59|issue=1|pages=94–106|doi=10.1080/18386318.2014.11681258|issn=1037-0196}}</ref> == Tilvísanir == {{DEFAULTSORT:Mun, Thomas }} [[Flokkur:Enskir rithöfundar]] {{fd|1571|1641}} s0k3tjg1ugp1n8sq1qh58y2a8nnmdsr 1981512 1981511 2026-10-02T18:05:10Z ~2026-48111-97 120357 /* Ritgerð um viðskipti og vörn Austur-Indíafélagsins */ 1981512 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Thomas Mun | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1571|06|17}} | fæðingarstaður = London, England | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1641|07|21|1571|06|17}} | dánarstaður = London, England | maki = Ursula Malcott | börn = 3 }} '''Thomas Mun''' (17. júní 1571 – 21. júlí 1641) var breskur kaupsýslumaður og hagfræðingur. Mun var einn af stjórnendum [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]], og einn af mikilvægustu fulltrúum [[merkantílismi|'''kaupauðgisstefnunnar (e.''' mercantilism).]] Mun er iðulega talinn upphafsmaður klassísks enskrar kaupauðgisstefnu, ásamt [[Edward Misselden]]. Ásamt Misselden setti Mun fram kenningu um mikilvægi jákvæðs viðskiptajöfnuðar við umheiminn, frekar en afgang af viðskiptum við hvert ríki fyrir sig. Líkt og aðrir kaupauðgismenn taldi Mun að uppspretta auðs væri að finna í utanríkisviðskiptum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/thomas-mun|title=Thomas Mun {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2022-09-04}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Mun|title=Thomas Mun {{!}} English economist and writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> [[Adam Smith]] eyddi miklu púðri í að hrekja og gagnrýna kenningar Mun í riti sínu Auðlegð Þjóðanna. == Ævi == Thomas Mun kom af efnaðri kaupmannafjölskyldu í London. Fjölskyldan stundaði viðskipti með klæði og vefnaðarvöru, en afi hans var myntsláttumaður og einn af stjórnendum Konunglegu Myntsláttunnar. Ekkert er vitað um menntun Mun, en hann er talinn hafa öðlast þekkingu á viðskiptum og peningamálum í gegnum fjölskyldu sína og eigin reynslu af utanríkisviðskiptum. Faðir Mun lést þegar hann var ungur. Stjúpfaðir hans var auðugur kaupmaður sem stundaði viðskipti við Austurlönd Fjær og starfaði Mun sem lærlingur í fyrirtæki stjúpföður síns. Mun hóf eigin rekstur 1596, með viðskiptum við Miðjarðarhaf, sérstaklega Ítalíu og Austurlönd Nær, Tyrkland, Sýrland og Líbanon.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://econthoughtdotorg.wordpress.com/2014/10/04/thomas-mun/|title=Thomas Mun|last=TheEdRev|date=2014-10-04|website=Readings in Economic Thought|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> Mun dvaldi löngum stundum erlendis, þar á meðal á Ítalíu.<ref name=":0" /> Hann var einn af stofnendum Austur Indíafélagsins, og var árið 1615 kjörinn einn af stjórnendum þess, og var einn af mest áberandi og atkvæðamestu stjórnendum þess. Thomas Mun kvæntist Ursulu Malcott þegar hann var 41 árs. Þau eignuðust saman börnin John, Mary og Anne og bjuggu þau öll saman í London. <ref name=":1" /> == Framlög til hagfræði == === Ritgerð um viðskipti og vörn Austur-Indíafélagsins === Árið 1621 gaf Thomas Mun út ritið ''A Discourse of Trade from England unto the East Indies.'' Ritið var vörn fyrir Enska Austur-Indíafélagið gegn gagnrýni á viðskipti þess við Indland, en félagið var meðal annars gagnrýnt fyrir að flytja út góðmálma til að fjármagna kaupin. Mun færði rök fyrir því að útflutningur góðmálma væri ekki tap ef viðskiptin skiluðu meiri verðmætum til baka á endanum. Með þessu færði hann áhersluna frá því að skoða útflutning góðmálma sem sérstakt vandamál yfir í að skoða heildarviðskipti landsins við útlönd.<ref name=":2" /> Mun gagnrýndi þá skoðun að útflutningur góðmálma væri í sjálfu sér merki um efnahagslegan skaða. Hann taldi að útflutningur peninga gæti þvert á móti aukið utanríkisvipskipti með því að gera kaupmönnum kleift að kaupa erlendar vörur sem sæíðan væru endyrútfluttar. Þannig gæti upphaflegur útflutningur peninga leitt til þess að meira fé streymdi síðar aftur til Englands. Í ''England's Treasure by Forraign Trade'' setti Mun þessa hugmynd fram sem mikilvægan þátt því hvernig utanríkisviðskipti gætu aukið þjóðarauð.<ref name=":3" /><ref name=":2" /> === Heildarviðskiptajöfnuður og efnahagsstefna === Mun hafnaði því að athafnir eða ætlanir einstaka kaupmanna stýrðu straumi peninga í alþjóðaviðskiptum eða gengisbreytingum, heldur væri það greiðslujöfnuður hagkerfisins við útlönd. Efnahagsstefna stjórnvalda ætti að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði með öllum ráðum, efla útflutning, setja hömlur á innflutning munaðarvöru og styðja við einokunarfyrirtæki á borð við Austur Indíafélagið sem fluttu inn hráefni í iðnað, og fluttu út fullunnar vörur. Mikilvægasta framlag Mun var rit hans ''Auður Englands með utanríkisviðskiptum'' (enska: ''England´s treasure by foreign trade'') sem hann skrifaði í kringum 1630, en var ekki gefin út fyrr en 1664 af syni hans, John Mun. Ritið er talið eitt mikilvægasta hagfræðirit 17. aldar, þar sem það tekur saman allar helstu hugmyndir og kenningar kaupauðgisstefnunnar með skýrum hætti. Fyrir utan hugmyndina um viðskiptajöfnuð setur hann einnig fram hugmyndir um verðteygni útflutningsvöru, en fyrri hagfræðingar, á borð við Malynes, höfðu talið útflutning og innflutning fullkomlega óverðteyginn. Í ritinu gagnrýndi Mun bæði góðmálmaáherslu (enska ''bullionist'') fyrri merkantilískra hagfræðinga, og skort enskra kaupsýslumanna á aga og fyrirhyggju og bendir á Holland sem fyrirmynd. Hann benti á Spán sem dæmi um misheppnaða hagstjórn, en þrátt fyrir að hafa aðgang að nánast óþrjótandi uppsprettu góðmálma í nýlendum sínum í Ameríku væri Spánn fátækt land. Ástæðan væri sú að Spánverjar fluttu inn meira af vörum en þeir fluttu út, sem yrði til þess að góðmálmar flæddu hraðar úr landi en inn.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Perrotta|first=Cosimo|date=2014-01|title=Thomas Mun’s England’s Treasure by Forraign Trade : the 17 th -Century Manifesto for Economic Development|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/18386318.2014.11681258|journal=History of Economics Review|language=en|volume=59|issue=1|pages=94–106|doi=10.1080/18386318.2014.11681258|issn=1037-0196}}</ref> == Tilvísanir == {{DEFAULTSORT:Mun, Thomas }} [[Flokkur:Enskir rithöfundar]] {{fd|1571|1641}} d0xkysw7pf6rlttl7h2qvyxevan2q0v 1981513 1981512 2026-10-02T18:06:38Z ~2026-48111-97 120357 /* Heildarviðskiptajöfnuður og efnahagsstefna */ 1981513 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Thomas Mun | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1571|06|17}} | fæðingarstaður = London, England | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1641|07|21|1571|06|17}} | dánarstaður = London, England | maki = Ursula Malcott | börn = 3 }} '''Thomas Mun''' (17. júní 1571 – 21. júlí 1641) var breskur kaupsýslumaður og hagfræðingur. Mun var einn af stjórnendum [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]], og einn af mikilvægustu fulltrúum [[merkantílismi|'''kaupauðgisstefnunnar (e.''' mercantilism).]] Mun er iðulega talinn upphafsmaður klassísks enskrar kaupauðgisstefnu, ásamt [[Edward Misselden]]. Ásamt Misselden setti Mun fram kenningu um mikilvægi jákvæðs viðskiptajöfnuðar við umheiminn, frekar en afgang af viðskiptum við hvert ríki fyrir sig. Líkt og aðrir kaupauðgismenn taldi Mun að uppspretta auðs væri að finna í utanríkisviðskiptum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/thomas-mun|title=Thomas Mun {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2022-09-04}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Mun|title=Thomas Mun {{!}} English economist and writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> [[Adam Smith]] eyddi miklu púðri í að hrekja og gagnrýna kenningar Mun í riti sínu Auðlegð Þjóðanna. == Ævi == Thomas Mun kom af efnaðri kaupmannafjölskyldu í London. Fjölskyldan stundaði viðskipti með klæði og vefnaðarvöru, en afi hans var myntsláttumaður og einn af stjórnendum Konunglegu Myntsláttunnar. Ekkert er vitað um menntun Mun, en hann er talinn hafa öðlast þekkingu á viðskiptum og peningamálum í gegnum fjölskyldu sína og eigin reynslu af utanríkisviðskiptum. Faðir Mun lést þegar hann var ungur. Stjúpfaðir hans var auðugur kaupmaður sem stundaði viðskipti við Austurlönd Fjær og starfaði Mun sem lærlingur í fyrirtæki stjúpföður síns. Mun hóf eigin rekstur 1596, með viðskiptum við Miðjarðarhaf, sérstaklega Ítalíu og Austurlönd Nær, Tyrkland, Sýrland og Líbanon.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://econthoughtdotorg.wordpress.com/2014/10/04/thomas-mun/|title=Thomas Mun|last=TheEdRev|date=2014-10-04|website=Readings in Economic Thought|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> Mun dvaldi löngum stundum erlendis, þar á meðal á Ítalíu.<ref name=":0" /> Hann var einn af stofnendum Austur Indíafélagsins, og var árið 1615 kjörinn einn af stjórnendum þess, og var einn af mest áberandi og atkvæðamestu stjórnendum þess. Thomas Mun kvæntist Ursulu Malcott þegar hann var 41 árs. Þau eignuðust saman börnin John, Mary og Anne og bjuggu þau öll saman í London. <ref name=":1" /> == Framlög til hagfræði == === Ritgerð um viðskipti og vörn Austur-Indíafélagsins === Árið 1621 gaf Thomas Mun út ritið ''A Discourse of Trade from England unto the East Indies.'' Ritið var vörn fyrir Enska Austur-Indíafélagið gegn gagnrýni á viðskipti þess við Indland, en félagið var meðal annars gagnrýnt fyrir að flytja út góðmálma til að fjármagna kaupin. Mun færði rök fyrir því að útflutningur góðmálma væri ekki tap ef viðskiptin skiluðu meiri verðmætum til baka á endanum. Með þessu færði hann áhersluna frá því að skoða útflutning góðmálma sem sérstakt vandamál yfir í að skoða heildarviðskipti landsins við útlönd.<ref name=":2" /> Mun gagnrýndi þá skoðun að útflutningur góðmálma væri í sjálfu sér merki um efnahagslegan skaða. Hann taldi að útflutningur peninga gæti þvert á móti aukið utanríkisvipskipti með því að gera kaupmönnum kleift að kaupa erlendar vörur sem sæíðan væru endyrútfluttar. Þannig gæti upphaflegur útflutningur peninga leitt til þess að meira fé streymdi síðar aftur til Englands. Í ''England's Treasure by Forraign Trade'' setti Mun þessa hugmynd fram sem mikilvægan þátt því hvernig utanríkisviðskipti gætu aukið þjóðarauð.<ref name=":3" /><ref name=":2" /> === Heildarviðskiptajöfnuður og efnahagsstefna === Mun hafnaði því að athafnir eða ætlanir einstaka kaupmanna stýrðu straumi peninga í alþjóðaviðskiptum eða gengisbreytingum, heldur væri það greiðslujöfnuður hagkerfisins við útlönd. Efnahagsstefna stjórnvalda ætti að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði með öllum ráðum, efla útflutning, setja hömlur á innflutning munaðarvöru og styðja við einokunarfyrirtæki á borð við Austur Indíafélagið sem fluttu inn hráefni í iðnað, og fluttu út fullunnar vörur. === Auður Englands með utanríkisviðskiptum === Mikilvægasta framlag Mun var rit hans ''Auður Englands með utanríkisviðskiptum'' (enska: ''England´s treasure by foreign trade'') sem hann skrifaði í kringum 1630, en var ekki gefin út fyrr en 1664 af syni hans, John Mun. Ritið er talið eitt mikilvægasta hagfræðirit 17. aldar, þar sem það tekur saman allar helstu hugmyndir og kenningar kaupauðgisstefnunnar með skýrum hætti. Fyrir utan hugmyndina um viðskiptajöfnuð setur hann einnig fram hugmyndir um verðteygni útflutningsvöru, en fyrri hagfræðingar, á borð við Malynes, höfðu talið útflutning og innflutning fullkomlega óverðteyginn. Í ritinu gagnrýndi Mun bæði góðmálmaáherslu (enska ''bullionist'') fyrri merkantilískra hagfræðinga, og skort enskra kaupsýslumanna á aga og fyrirhyggju og bendir á Holland sem fyrirmynd. Hann benti á Spán sem dæmi um misheppnaða hagstjórn, en þrátt fyrir að hafa aðgang að nánast óþrjótandi uppsprettu góðmálma í nýlendum sínum í Ameríku væri Spánn fátækt land. Ástæðan væri sú að Spánverjar fluttu inn meira af vörum en þeir fluttu út, sem yrði til þess að góðmálmar flæddu hraðar úr landi en inn.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Perrotta|first=Cosimo|date=2014-01|title=Thomas Mun’s England’s Treasure by Forraign Trade : the 17 th -Century Manifesto for Economic Development|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/18386318.2014.11681258|journal=History of Economics Review|language=en|volume=59|issue=1|pages=94–106|doi=10.1080/18386318.2014.11681258|issn=1037-0196}}</ref> == Tilvísanir == {{DEFAULTSORT:Mun, Thomas }} [[Flokkur:Enskir rithöfundar]] {{fd|1571|1641}} 2zb1ek24kqjgwpi26lgnn3h4l0fb63x 1981516 1981513 2026-10-02T18:18:58Z ~2026-53070-40 121409 1981516 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Thomas Mun | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1571|06|17}} | fæðingarstaður = London, England | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1641|07|21|1571|06|17}} | dánarstaður = London, England | maki = Ursula Malcott | börn = 3 }} '''Thomas Mun''' (17. júní 1571 – 21. júlí 1641) var breskur kaupsýslumaður og hagfræðingur. Mun var einn af stjórnendum [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]], og einn af mikilvægustu fulltrúum [[merkantílismi|'''kaupauðgisstefnunnar (e.''' mercantilism).]] Mun er iðulega talinn upphafsmaður klassísks enskrar kaupauðgisstefnu, ásamt [[Edward Misselden]]. Ásamt Misselden setti Mun fram kenningu um mikilvægi jákvæðs viðskiptajöfnuðar við umheiminn, frekar en afgang af viðskiptum við hvert ríki fyrir sig. Líkt og aðrir kaupauðgismenn taldi Mun að uppspretta auðs væri að finna í utanríkisviðskiptum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/thomas-mun|title=Thomas Mun {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2022-09-04}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Mun|title=Thomas Mun {{!}} English economist and writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> [[Adam Smith]] eyddi miklu púðri í að hrekja og gagnrýna kenningar Mun í riti sínu Auðlegð Þjóðanna. == Ævi == Thomas Mun kom af efnaðri kaupmannafjölskyldu í London. Fjölskyldan stundaði viðskipti með klæði og vefnaðarvöru, en afi hans var myntsláttumaður og einn af stjórnendum Konunglegu Myntsláttunnar. Ekkert er vitað um menntun Mun, en hann er talinn hafa öðlast þekkingu á viðskiptum og peningamálum í gegnum fjölskyldu sína og eigin reynslu af utanríkisviðskiptum. Faðir Mun lést þegar hann var ungur. Stjúpfaðir hans var auðugur kaupmaður sem stundaði viðskipti við Austurlönd Fjær og starfaði Mun sem lærlingur í fyrirtæki stjúpföður síns. Mun hóf eigin rekstur 1596, með viðskiptum við Miðjarðarhaf, sérstaklega Ítalíu og Austurlönd Nær, Tyrkland, Sýrland og Líbanon.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://econthoughtdotorg.wordpress.com/2014/10/04/thomas-mun/|title=Thomas Mun|last=TheEdRev|date=2014-10-04|website=Readings in Economic Thought|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> Mun dvaldi löngum stundum erlendis, þar á meðal á Ítalíu.<ref name=":0" /> Hann var einn af stofnendum Austur Indíafélagsins, og var árið 1615 kjörinn einn af stjórnendum þess, og var einn af mest áberandi og atkvæðamestu stjórnendum þess. Thomas Mun kvæntist Ursulu Malcott þegar hann var 41 árs að aldri. Þau eignuðust saman börnin John, Mary og Anne og bjuggu þau öll saman í London. <ref name=":1" /> == Framlög til hagfræði == === Ritgerð um viðskipti og vörn Austur-Indíafélagsins === Árið 1621 gaf Thomas Mun út ritið ''A Discourse of Trade from England unto the East Indies.'' Ritið var vörn fyrir Enska Austur-Indíafélagið gegn gagnrýni á viðskipti þess við Indland, en félagið var meðal annars gagnrýnt fyrir að flytja út góðmálma til að fjármagna kaupin. Mun færði rök fyrir því að útflutningur góðmálma væri ekki tap ef viðskiptin skiluðu meiri verðmætum til baka á endanum. Með þessu færði hann áhersluna frá því að skoða útflutning góðmálma sem sérstakt vandamál yfir í að skoða heildarviðskipti landsins við útlönd.<ref name=":2" /> Mun gagnrýndi þá skoðun að útflutningur góðmálma væri í sjálfu sér merki um efnahagslegan skaða. Hann taldi að útflutningur peninga gæti þvert á móti aukið utanríkisvipskipti með því að gera kaupmönnum kleift að kaupa erlendar vörur sem sæíðan væru endyrútfluttar. Þannig gæti upphaflegur útflutningur peninga leitt til þess að meira fé streymdi síðar aftur til Englands. Í ''England's Treasure by Forraign Trade'' setti Mun þessa hugmynd fram sem mikilvægan þátt því hvernig utanríkisviðskipti gætu aukið þjóðarauð.<ref name=":3" /><ref name=":2" /> === Heildarviðskiptajöfnuður og efnahagsstefna === Mun hafnaði því að athafnir eða ætlanir einstaka kaupmanna stýrðu straumi peninga í alþjóðaviðskiptum eða gengisbreytingum, heldur væri það greiðslujöfnuður hagkerfisins við útlönd. Efnahagsstefna stjórnvalda ætti að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði með öllum ráðum, efla útflutning, setja hömlur á innflutning munaðarvöru og styðja við einokunarfyrirtæki á borð við Austur Indíafélagið sem fluttu inn hráefni í iðnað, og fluttu út fullunnar vörur. === Auður Englands með utanríkisviðskiptum === Mikilvægasta framlag Mun var rit hans ''Auður Englands með utanríkisviðskiptum'' (enska: ''England´s treasure by foreign trade'') sem hann skrifaði í kringum 1630, en var ekki gefin út fyrr en 1664 af syni hans, John Mun. Ritið er talið eitt mikilvægasta hagfræðirit 17. aldar, þar sem það tekur saman allar helstu hugmyndir og kenningar kaupauðgisstefnunnar með skýrum hætti. Fyrir utan hugmyndina um viðskiptajöfnuð setur hann einnig fram hugmyndir um verðteygni útflutningsvöru, en fyrri hagfræðingar, á borð við Malynes, höfðu talið útflutning og innflutning fullkomlega óverðteyginn. Í ritinu gagnrýndi Mun bæði góðmálmaáherslu (enska ''bullionist'') fyrri merkantilískra hagfræðinga, og skort enskra kaupsýslumanna á aga og fyrirhyggju og bendir á Holland sem fyrirmynd. Hann benti á Spán sem dæmi um misheppnaða hagstjórn, en þrátt fyrir að hafa aðgang að nánast óþrjótandi uppsprettu góðmálma í nýlendum sínum í Ameríku væri Spánn fátækt land. Ástæðan væri sú að Spánverjar fluttu inn meira af vörum en þeir fluttu út, sem yrði til þess að góðmálmar flæddu hraðar úr landi en inn.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Perrotta|first=Cosimo|date=2014-01|title=Thomas Mun’s England’s Treasure by Forraign Trade : the 17 th -Century Manifesto for Economic Development|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/18386318.2014.11681258|journal=History of Economics Review|language=en|volume=59|issue=1|pages=94–106|doi=10.1080/18386318.2014.11681258|issn=1037-0196}}</ref> == Tilvísanir == {{DEFAULTSORT:Mun, Thomas }} [[Flokkur:Enskir rithöfundar]] {{fd|1571|1641}} 62n03msz08i7cqh9ugw8libqezv08q6 1981518 1981516 2026-10-02T18:29:47Z ~2026-48111-97 120357 /* Heildarviðskiptajöfnuður og efnahagsstefna */ 1981518 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Thomas Mun | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1571|06|17}} | fæðingarstaður = London, England | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1641|07|21|1571|06|17}} | dánarstaður = London, England | maki = Ursula Malcott | börn = 3 }} '''Thomas Mun''' (17. júní 1571 – 21. júlí 1641) var breskur kaupsýslumaður og hagfræðingur. Mun var einn af stjórnendum [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]], og einn af mikilvægustu fulltrúum [[merkantílismi|'''kaupauðgisstefnunnar (e.''' mercantilism).]] Mun er iðulega talinn upphafsmaður klassísks enskrar kaupauðgisstefnu, ásamt [[Edward Misselden]]. Ásamt Misselden setti Mun fram kenningu um mikilvægi jákvæðs viðskiptajöfnuðar við umheiminn, frekar en afgang af viðskiptum við hvert ríki fyrir sig. Líkt og aðrir kaupauðgismenn taldi Mun að uppspretta auðs væri að finna í utanríkisviðskiptum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/thomas-mun|title=Thomas Mun {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2022-09-04}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Mun|title=Thomas Mun {{!}} English economist and writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> [[Adam Smith]] eyddi miklu púðri í að hrekja og gagnrýna kenningar Mun í riti sínu Auðlegð Þjóðanna. == Ævi == Thomas Mun kom af efnaðri kaupmannafjölskyldu í London. Fjölskyldan stundaði viðskipti með klæði og vefnaðarvöru, en afi hans var myntsláttumaður og einn af stjórnendum Konunglegu Myntsláttunnar. Ekkert er vitað um menntun Mun, en hann er talinn hafa öðlast þekkingu á viðskiptum og peningamálum í gegnum fjölskyldu sína og eigin reynslu af utanríkisviðskiptum. Faðir Mun lést þegar hann var ungur. Stjúpfaðir hans var auðugur kaupmaður sem stundaði viðskipti við Austurlönd Fjær og starfaði Mun sem lærlingur í fyrirtæki stjúpföður síns. Mun hóf eigin rekstur 1596, með viðskiptum við Miðjarðarhaf, sérstaklega Ítalíu og Austurlönd Nær, Tyrkland, Sýrland og Líbanon.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://econthoughtdotorg.wordpress.com/2014/10/04/thomas-mun/|title=Thomas Mun|last=TheEdRev|date=2014-10-04|website=Readings in Economic Thought|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> Mun dvaldi löngum stundum erlendis, þar á meðal á Ítalíu.<ref name=":0" /> Hann var einn af stofnendum Austur Indíafélagsins, og var árið 1615 kjörinn einn af stjórnendum þess, og var einn af mest áberandi og atkvæðamestu stjórnendum þess. Thomas Mun kvæntist Ursulu Malcott þegar hann var 41 árs að aldri. Þau eignuðust saman börnin John, Mary og Anne og bjuggu þau öll saman í London. <ref name=":1" /> == Framlög til hagfræði == === Ritgerð um viðskipti og vörn Austur-Indíafélagsins === Árið 1621 gaf Thomas Mun út ritið ''A Discourse of Trade from England unto the East Indies.'' Ritið var vörn fyrir Enska Austur-Indíafélagið gegn gagnrýni á viðskipti þess við Indland, en félagið var meðal annars gagnrýnt fyrir að flytja út góðmálma til að fjármagna kaupin. Mun færði rök fyrir því að útflutningur góðmálma væri ekki tap ef viðskiptin skiluðu meiri verðmætum til baka á endanum. Með þessu færði hann áhersluna frá því að skoða útflutning góðmálma sem sérstakt vandamál yfir í að skoða heildarviðskipti landsins við útlönd.<ref name=":2" /> Mun gagnrýndi þá skoðun að útflutningur góðmálma væri í sjálfu sér merki um efnahagslegan skaða. Hann taldi að útflutningur peninga gæti þvert á móti aukið utanríkisvipskipti með því að gera kaupmönnum kleift að kaupa erlendar vörur sem sæíðan væru endyrútfluttar. Þannig gæti upphaflegur útflutningur peninga leitt til þess að meira fé streymdi síðar aftur til Englands. Í ''England's Treasure by Forraign Trade'' setti Mun þessa hugmynd fram sem mikilvægan þátt því hvernig utanríkisviðskipti gætu aukið þjóðarauð.<ref name=":3" /><ref name=":2" /> === Heildarviðskiptajöfnuður og efnahagsstefna === Mun lagði áherslu á heildaviðskiptajöfnuð landsins við útlönd sem skýringu á flæði góðmálma. Hann hafnaði því að athafnir eða ætlanir einstakra kaupmanna stýrðu straumi peninga í alþjóðaviðskiptum eða gengisbreytingum, heldur væri það viðskiptajöfnuður landsins. Peningar streymdu inn þegar verðmæti útflutnings var meira en verðmæti innflutnings og öfugt. Hann leit því á hagstæðan viðskiptajöfnuð sem mikilvægan mælikvarða á þjóðarauð.<ref name=":0" /> Efnahagsstefna stjórnvalda ætti að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði með öllum ráðum, efla útflutning, setja hömlur á innflutning munaðarvöru og styðja við einokunarfyrirtæki á borð við Austur Indíafélagið sem fluttu inn hráefni í iðnað, og fluttu út fullunnar vörur. === Auður Englands með utanríkisviðskiptum === Mikilvægasta framlag Mun var rit hans ''Auður Englands með utanríkisviðskiptum'' (enska: ''England´s treasure by foreign trade'') sem hann skrifaði í kringum 1630, en var ekki gefin út fyrr en 1664 af syni hans, John Mun. Ritið er talið eitt mikilvægasta hagfræðirit 17. aldar, þar sem það tekur saman allar helstu hugmyndir og kenningar kaupauðgisstefnunnar með skýrum hætti. Fyrir utan hugmyndina um viðskiptajöfnuð setur hann einnig fram hugmyndir um verðteygni útflutningsvöru, en fyrri hagfræðingar, á borð við Malynes, höfðu talið útflutning og innflutning fullkomlega óverðteyginn. Í ritinu gagnrýndi Mun bæði góðmálmaáherslu (enska ''bullionist'') fyrri merkantilískra hagfræðinga, og skort enskra kaupsýslumanna á aga og fyrirhyggju og bendir á Holland sem fyrirmynd. Hann benti á Spán sem dæmi um misheppnaða hagstjórn, en þrátt fyrir að hafa aðgang að nánast óþrjótandi uppsprettu góðmálma í nýlendum sínum í Ameríku væri Spánn fátækt land. Ástæðan væri sú að Spánverjar fluttu inn meira af vörum en þeir fluttu út, sem yrði til þess að góðmálmar flæddu hraðar úr landi en inn.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Perrotta|first=Cosimo|date=2014-01|title=Thomas Mun’s England’s Treasure by Forraign Trade : the 17 th -Century Manifesto for Economic Development|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/18386318.2014.11681258|journal=History of Economics Review|language=en|volume=59|issue=1|pages=94–106|doi=10.1080/18386318.2014.11681258|issn=1037-0196}}</ref> == Tilvísanir == {{DEFAULTSORT:Mun, Thomas }} [[Flokkur:Enskir rithöfundar]] {{fd|1571|1641}} tcitf6kxgo2bll8ipxkpvts6hcy6avz 1981519 1981518 2026-10-02T18:31:31Z ~2026-53070-40 121409 1981519 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Thomas Mun | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1571|06|17}} | fæðingarstaður = London, England | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1641|07|21|1571|06|17}} | dánarstaður = London, England | þekktustu_verk = A Discourse of Trade from England unto the East- Indies, England's Treasure by Forraign Trade | maki = Ursula Malcott | börn = 3 }} '''Thomas Mun''' (17. júní 1571 – 21. júlí 1641) var breskur kaupsýslumaður og hagfræðingur. Mun var einn af stjórnendum [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]], og einn af mikilvægustu fulltrúum [[merkantílismi|'''kaupauðgisstefnunnar (e.''' mercantilism).]] Mun er iðulega talinn upphafsmaður klassísks enskrar kaupauðgisstefnu, ásamt [[Edward Misselden]]. Ásamt Misselden setti Mun fram kenningu um mikilvægi jákvæðs viðskiptajöfnuðar við umheiminn, frekar en afgang af viðskiptum við hvert ríki fyrir sig. Líkt og aðrir kaupauðgismenn taldi Mun að uppspretta auðs væri að finna í utanríkisviðskiptum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/thomas-mun|title=Thomas Mun {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2022-09-04}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Mun|title=Thomas Mun {{!}} English economist and writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> [[Adam Smith]] eyddi miklu púðri í að hrekja og gagnrýna kenningar Mun í riti sínu Auðlegð Þjóðanna. == Ævi == Thomas Mun kom af efnaðri kaupmannafjölskyldu í London. Fjölskyldan stundaði viðskipti með klæði og vefnaðarvöru, en afi hans var myntsláttumaður og einn af stjórnendum Konunglegu Myntsláttunnar. Ekkert er vitað um menntun Mun, en hann er talinn hafa öðlast þekkingu á viðskiptum og peningamálum í gegnum fjölskyldu sína og eigin reynslu af utanríkisviðskiptum. Faðir Mun lést þegar hann var ungur. Stjúpfaðir hans var auðugur kaupmaður sem stundaði viðskipti við Austurlönd Fjær og starfaði Mun sem lærlingur í fyrirtæki stjúpföður síns. Mun hóf eigin rekstur 1596, með viðskiptum við Miðjarðarhaf, sérstaklega Ítalíu og Austurlönd Nær, Tyrkland, Sýrland og Líbanon.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://econthoughtdotorg.wordpress.com/2014/10/04/thomas-mun/|title=Thomas Mun|last=TheEdRev|date=2014-10-04|website=Readings in Economic Thought|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> Mun dvaldi löngum stundum erlendis, þar á meðal á Ítalíu.<ref name=":0" /> Hann var einn af stofnendum Austur Indíafélagsins, og var árið 1615 kjörinn einn af stjórnendum þess, og var einn af mest áberandi og atkvæðamestu stjórnendum þess. Thomas Mun kvæntist Ursulu Malcott þegar hann var 41 árs að aldri. Þau eignuðust saman börnin John, Mary og Anne og bjuggu þau öll saman í London. <ref name=":1" /> == Framlög til hagfræði == === Ritgerð um viðskipti og vörn Austur-Indíafélagsins === Árið 1621 gaf Thomas Mun út ritið ''A Discourse of Trade from England unto the East Indies.'' Ritið var vörn fyrir Enska Austur-Indíafélagið gegn gagnrýni á viðskipti þess við Indland, en félagið var meðal annars gagnrýnt fyrir að flytja út góðmálma til að fjármagna kaupin. Mun færði rök fyrir því að útflutningur góðmálma væri ekki tap ef viðskiptin skiluðu meiri verðmætum til baka á endanum. Með þessu færði hann áhersluna frá því að skoða útflutning góðmálma sem sérstakt vandamál yfir í að skoða heildarviðskipti landsins við útlönd.<ref name=":2" /> Mun gagnrýndi þá skoðun að útflutningur góðmálma væri í sjálfu sér merki um efnahagslegan skaða. Hann taldi að útflutningur peninga gæti þvert á móti aukið utanríkisvipskipti með því að gera kaupmönnum kleift að kaupa erlendar vörur sem sæíðan væru endyrútfluttar. Þannig gæti upphaflegur útflutningur peninga leitt til þess að meira fé streymdi síðar aftur til Englands. Í ''England's Treasure by Forraign Trade'' setti Mun þessa hugmynd fram sem mikilvægan þátt því hvernig utanríkisviðskipti gætu aukið þjóðarauð.<ref name=":3" /><ref name=":2" /> === Heildarviðskiptajöfnuður og efnahagsstefna === Mun lagði áherslu á heildaviðskiptajöfnuð landsins við útlönd sem skýringu á flæði góðmálma. Hann hafnaði því að athafnir eða ætlanir einstakra kaupmanna stýrðu straumi peninga í alþjóðaviðskiptum eða gengisbreytingum, heldur væri það viðskiptajöfnuður landsins. Peningar streymdu inn þegar verðmæti útflutnings var meira en verðmæti innflutnings og öfugt. Hann leit því á hagstæðan viðskiptajöfnuð sem mikilvægan mælikvarða á þjóðarauð.<ref name=":0" /> Efnahagsstefna stjórnvalda ætti að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði með öllum ráðum, efla útflutning, setja hömlur á innflutning munaðarvöru og styðja við einokunarfyrirtæki á borð við Austur Indíafélagið sem fluttu inn hráefni í iðnað, og fluttu út fullunnar vörur. === Auður Englands með utanríkisviðskiptum === Mikilvægasta framlag Mun var rit hans ''Auður Englands með utanríkisviðskiptum'' (enska: ''England´s treasure by foreign trade'') sem hann skrifaði í kringum 1630, en var ekki gefin út fyrr en 1664 af syni hans, John Mun. Ritið er talið eitt mikilvægasta hagfræðirit 17. aldar, þar sem það tekur saman allar helstu hugmyndir og kenningar kaupauðgisstefnunnar með skýrum hætti. Fyrir utan hugmyndina um viðskiptajöfnuð setur hann einnig fram hugmyndir um verðteygni útflutningsvöru, en fyrri hagfræðingar, á borð við Malynes, höfðu talið útflutning og innflutning fullkomlega óverðteyginn. Í ritinu gagnrýndi Mun bæði góðmálmaáherslu (enska ''bullionist'') fyrri merkantilískra hagfræðinga, og skort enskra kaupsýslumanna á aga og fyrirhyggju og bendir á Holland sem fyrirmynd. Hann benti á Spán sem dæmi um misheppnaða hagstjórn, en þrátt fyrir að hafa aðgang að nánast óþrjótandi uppsprettu góðmálma í nýlendum sínum í Ameríku væri Spánn fátækt land. Ástæðan væri sú að Spánverjar fluttu inn meira af vörum en þeir fluttu út, sem yrði til þess að góðmálmar flæddu hraðar úr landi en inn.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Perrotta|first=Cosimo|date=2014-01|title=Thomas Mun’s England’s Treasure by Forraign Trade : the 17 th -Century Manifesto for Economic Development|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/18386318.2014.11681258|journal=History of Economics Review|language=en|volume=59|issue=1|pages=94–106|doi=10.1080/18386318.2014.11681258|issn=1037-0196}}</ref> == Tilvísanir == {{DEFAULTSORT:Mun, Thomas }} [[Flokkur:Enskir rithöfundar]] {{fd|1571|1641}} 92cojaehb6pqnzl4s5ugurhr045u1xf 1981521 1981519 2026-10-02T18:33:05Z ~2026-48111-97 120357 Klárað heildaviðskiptajöfnuð og efnahagsstefna 1981521 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Thomas Mun | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1571|06|17}} | fæðingarstaður = London, England | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1641|07|21|1571|06|17}} | dánarstaður = London, England | þekktustu_verk = A Discourse of Trade from England unto the East- Indies, England's Treasure by Forraign Trade | maki = Ursula Malcott | börn = 3 }} '''Thomas Mun''' (17. júní 1571 – 21. júlí 1641) var breskur kaupsýslumaður og hagfræðingur. Mun var einn af stjórnendum [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]], og einn af mikilvægustu fulltrúum [[merkantílismi|kaupauðgisstefnunnar (e'''.''' mercantilism).]] Mun er iðulega talinn upphafsmaður klassísks enskrar kaupauðgisstefnu, ásamt [[Edward Misselden]]. Ásamt Misselden setti Mun fram kenningu um mikilvægi jákvæðs viðskiptajöfnuðar við umheiminn, frekar en afgang af viðskiptum við hvert ríki fyrir sig. Líkt og aðrir kaupauðgismenn taldi Mun að uppspretta auðs væri að finna í utanríkisviðskiptum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/thomas-mun|title=Thomas Mun {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2022-09-04}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Mun|title=Thomas Mun {{!}} English economist and writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> [[Adam Smith]] eyddi miklu púðri í að hrekja og gagnrýna kenningar Mun í riti sínu Auðlegð Þjóðanna. == Ævi == Thomas Mun kom af efnaðri kaupmannafjölskyldu í London. Fjölskyldan stundaði viðskipti með klæði og vefnaðarvöru, en afi hans var myntsláttumaður og einn af stjórnendum Konunglegu Myntsláttunnar. Ekkert er vitað um menntun Mun, en hann er talinn hafa öðlast þekkingu á viðskiptum og peningamálum í gegnum fjölskyldu sína og eigin reynslu af utanríkisviðskiptum. Faðir Mun lést þegar hann var ungur. Stjúpfaðir hans var auðugur kaupmaður sem stundaði viðskipti við Austurlönd Fjær og starfaði Mun sem lærlingur í fyrirtæki stjúpföður síns. Mun hóf eigin rekstur 1596, með viðskiptum við Miðjarðarhaf, sérstaklega Ítalíu og Austurlönd Nær, Tyrkland, Sýrland og Líbanon.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://econthoughtdotorg.wordpress.com/2014/10/04/thomas-mun/|title=Thomas Mun|last=TheEdRev|date=2014-10-04|website=Readings in Economic Thought|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> Mun dvaldi löngum stundum erlendis, þar á meðal á Ítalíu.<ref name=":0" /> Hann var einn af stofnendum Austur Indíafélagsins, og var árið 1615 kjörinn einn af stjórnendum þess, og var einn af mest áberandi og atkvæðamestu stjórnendum þess. Thomas Mun kvæntist Ursulu Malcott þegar hann var 41 árs að aldri. Þau eignuðust saman börnin John, Mary og Anne og bjuggu þau öll saman í London. <ref name=":1" /> == Framlög til hagfræði == === Ritgerð um viðskipti og vörn Austur-Indíafélagsins === Árið 1621 gaf Thomas Mun út ritið ''A Discourse of Trade from England unto the East Indies.'' Ritið var vörn fyrir Enska Austur-Indíafélagið gegn gagnrýni á viðskipti þess við Indland, en félagið var meðal annars gagnrýnt fyrir að flytja út góðmálma til að fjármagna kaupin. Mun færði rök fyrir því að útflutningur góðmálma væri ekki tap ef viðskiptin skiluðu meiri verðmætum til baka á endanum. Með þessu færði hann áhersluna frá því að skoða útflutning góðmálma sem sérstakt vandamál yfir í að skoða heildarviðskipti landsins við útlönd.<ref name=":2" /> Mun gagnrýndi þá skoðun að útflutningur góðmálma væri í sjálfu sér merki um efnahagslegan skaða. Hann taldi að útflutningur peninga gæti þvert á móti aukið utanríkisvipskipti með því að gera kaupmönnum kleift að kaupa erlendar vörur sem sæíðan væru endyrútfluttar. Þannig gæti upphaflegur útflutningur peninga leitt til þess að meira fé streymdi síðar aftur til Englands. Í ''England's Treasure by Forraign Trade'' setti Mun þessa hugmynd fram sem mikilvægan þátt því hvernig utanríkisviðskipti gætu aukið þjóðarauð.<ref name=":3" /><ref name=":2" /> === Heildarviðskiptajöfnuður og efnahagsstefna === Mun lagði áherslu á heildaviðskiptajöfnuð landsins við útlönd sem skýringu á flæði góðmálma. Hann hafnaði því að athafnir eða ætlanir einstakra kaupmanna stýrðu straumi peninga í alþjóðaviðskiptum eða gengisbreytingum, heldur væri það viðskiptajöfnuður landsins. Peningar streymdu inn þegar verðmæti útflutnings var meira en verðmæti innflutnings og öfugt. Hann leit því á hagstæðan viðskiptajöfnuð sem mikilvægan mælikvarða á þjóðarauð.<ref name=":0" /> Efnahagsstefna stjórnvalda ætti að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði með öllum ráðum, efla útflutning, setja hömlur á innflutning munaðarvöru og styðja við einokunarfyrirtæki á borð við Austur Indíafélagið. Slík fyrirtæki fluttu inn hráefni fyrir iðnað og fluttu út fullunnar vörurm sem gat stuðlað að auknum útflutningi og innflæði góðmálma.<ref name=":0" /> === Auður Englands með utanríkisviðskiptum === Mikilvægasta framlag Mun var rit hans ''Auður Englands með utanríkisviðskiptum'' (enska: ''England´s treasure by foreign trade'') sem hann skrifaði í kringum 1630, en var ekki gefin út fyrr en 1664 af syni hans, John Mun. Ritið er talið eitt mikilvægasta hagfræðirit 17. aldar, þar sem það tekur saman allar helstu hugmyndir og kenningar kaupauðgisstefnunnar með skýrum hætti. Fyrir utan hugmyndina um viðskiptajöfnuð setur hann einnig fram hugmyndir um verðteygni útflutningsvöru, en fyrri hagfræðingar, á borð við Malynes, höfðu talið útflutning og innflutning fullkomlega óverðteyginn. Í ritinu gagnrýndi Mun bæði góðmálmaáherslu (enska ''bullionist'') fyrri merkantilískra hagfræðinga, og skort enskra kaupsýslumanna á aga og fyrirhyggju og bendir á Holland sem fyrirmynd. Hann benti á Spán sem dæmi um misheppnaða hagstjórn, en þrátt fyrir að hafa aðgang að nánast óþrjótandi uppsprettu góðmálma í nýlendum sínum í Ameríku væri Spánn fátækt land. Ástæðan væri sú að Spánverjar fluttu inn meira af vörum en þeir fluttu út, sem yrði til þess að góðmálmar flæddu hraðar úr landi en inn.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Perrotta|first=Cosimo|date=2014-01|title=Thomas Mun’s England’s Treasure by Forraign Trade : the 17 th -Century Manifesto for Economic Development|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/18386318.2014.11681258|journal=History of Economics Review|language=en|volume=59|issue=1|pages=94–106|doi=10.1080/18386318.2014.11681258|issn=1037-0196}}</ref> == Tilvísanir == {{DEFAULTSORT:Mun, Thomas }} [[Flokkur:Enskir rithöfundar]] {{fd|1571|1641}} kpxvs782zwabu4nlk3s2v1fitxz79ab 1981523 1981521 2026-10-02T18:46:45Z ~2026-48111-97 120357 /* Auður Englands með utanríkisviðskiptum */ 1981523 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Thomas Mun | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1571|06|17}} | fæðingarstaður = London, England | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1641|07|21|1571|06|17}} | dánarstaður = London, England | þekktustu_verk = A Discourse of Trade from England unto the East- Indies, England's Treasure by Forraign Trade | maki = Ursula Malcott | börn = 3 }} '''Thomas Mun''' (17. júní 1571 – 21. júlí 1641) var breskur kaupsýslumaður og hagfræðingur. Mun var einn af stjórnendum [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]], og einn af mikilvægustu fulltrúum [[merkantílismi|kaupauðgisstefnunnar (e'''.''' mercantilism).]] Mun er iðulega talinn upphafsmaður klassísks enskrar kaupauðgisstefnu, ásamt [[Edward Misselden]]. Ásamt Misselden setti Mun fram kenningu um mikilvægi jákvæðs viðskiptajöfnuðar við umheiminn, frekar en afgang af viðskiptum við hvert ríki fyrir sig. Líkt og aðrir kaupauðgismenn taldi Mun að uppspretta auðs væri að finna í utanríkisviðskiptum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/thomas-mun|title=Thomas Mun {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2022-09-04}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Mun|title=Thomas Mun {{!}} English economist and writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> [[Adam Smith]] eyddi miklu púðri í að hrekja og gagnrýna kenningar Mun í riti sínu Auðlegð Þjóðanna. == Ævi == Thomas Mun kom af efnaðri kaupmannafjölskyldu í [[London]]. Fjölskyldan stundaði viðskipti með klæði og vefnaðarvöru, en afi hans var myntsláttumaður og einn af stjórnendum Konunglegu Myntsláttunnar. Ekkert er vitað um menntun Mun, en hann er talinn hafa öðlast þekkingu á viðskiptum og peningamálum í gegnum fjölskyldu sína og eigin reynslu af utanríkisviðskiptum. Faðir Mun lést þegar hann var ungur. Stjúpfaðir hans var auðugur kaupmaður sem stundaði viðskipti við Austurlönd Fjær og starfaði Mun sem lærlingur í fyrirtæki stjúpföður síns. Mun hóf eigin rekstur 1596, með viðskiptum við Miðjarðarhaf, sérstaklega Ítalíu og Austurlönd Nær, [[Tyrkland]], [[Sýrland]] og [[Líbanon]].<ref name=":1">{{Cite web|url=https://econthoughtdotorg.wordpress.com/2014/10/04/thomas-mun/|title=Thomas Mun|last=TheEdRev|date=2014-10-04|website=Readings in Economic Thought|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> Mun dvaldi löngum stundum erlendis, þar á meðal á [[Ítalía|Ítalíu]].<ref name=":0" /> Hann var einn af stofnendum Austur Indíafélagsins, og var árið 1615 kjörinn einn af stjórnendum þess, og var einn af mest áberandi og atkvæðamestu stjórnendum þess. Thomas Mun kvæntist Ursulu Malcott þegar hann var 41 árs að aldri. Þau eignuðust saman börnin John, Mary og Anne og bjuggu þau öll saman í [[London]]. <ref name=":1" /> == Framlög til hagfræði == === Ritgerð um viðskipti og vörn Austur-Indíafélagsins === Árið 1621 gaf Thomas Mun út ritið ''A Discourse of Trade from England unto the East Indies.'' Ritið var vörn fyrir Enska Austur Indíafélagið gegn gagnrýni á viðskipti þess við [[Indland]], en félagið var meðal annars gagnrýnt fyrir að flytja út [[Góðmálmur|góðmálma]] til að fjármagna kaupin. Mun færði rök fyrir því að útflutningur [[Góðmálmur|góðmálma]] væri ekki tap ef viðskiptin skiluðu meiri verðmætum til baka á endanum. Með þessu færði hann áhersluna frá því að skoða útflutning [[Góðmálmur|góðmálma]] sem sérstakt vandamál yfir í að skoða heildarviðskipti landsins við útlönd.<ref name=":2" /> Mun gagnrýndi þá skoðun að útflutningur [[Góðmálmur|góðmálma]] væri í sjálfu sér merki um efnahagslegan skaða. Hann taldi að útflutningur peninga gæti þvert á móti aukið utanríkisvipskipti með því að gera kaupmönnum kleift að kaupa erlendar vörur sem síðan væru endurútfluttar. Þannig gæti upphaflegur útflutningur peninga leitt til þess að meira fé streymdi síðar aftur til [[England|Englands]]. Í ''England's Treasure by Forraign Trade'' setti Mun þessa hugmynd fram sem mikilvægan þátt því hvernig utanríkisviðskipti gætu aukið þjóðarauð.<ref name=":3" /><ref name=":2" /> === Heildarviðskiptajöfnuður og efnahagsstefna === Mun lagði áherslu á heildarviðskiptajöfnuð landsins við útlönd sem skýringu á flæði [[Góðmálmur|góðmálma]]. Hann hafnaði því að athafnir eða ætlanir einstakra kaupmanna stýrðu straumi peninga í alþjóðaviðskiptum eða gengisbreytingum, heldur væri það viðskiptajöfnuður landsins. Peningar streymdu inn þegar verðmæti útflutnings var meira en verðmæti innflutnings og öfugt. Hann leit því á hagstæðan viðskiptajöfnuð sem mikilvægan mælikvarða á þjóðarauð.<ref name=":0" /> Efnahagsstefna stjórnvalda ætti að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði með öllum ráðum, efla útflutning, setja hömlur á innflutning munaðarvöru og styðja við einokunarfyrirtæki á borð við Austur Indíafélagið. Slík fyrirtæki fluttu inn hráefni fyrir iðnað og fluttu út fullunnar vörur, sem gat stuðlað að auknum útflutningi og innflæði góðmálma.<ref name=":0" /> === Auður Englands með utanríkisviðskiptum === Mikilvægasta framlag Mun var rit hans ''England´s treasure by foreign trade'' sem hann skrifaði í kringum 1630, en var ekki gefið út fyrr en 1664 af syni hans, John Mun. Ritið er talið eitt mikilvægasta hagfræðirit 17. aldar, þar sem það tekur saman allar helstu hugmyndir og kenningar kaupauðgisstefnunnar með skýrum hætti. Fyrir utan hugmyndina um viðskiptajöfnuð setur hann einnig fram hugmyndir um verðteygni útflutningsvara, en fyrri hagfræðingar, á borð við Malynes, höfðu talið útflutning og innflutning fullkomlega óverðteyginn. Í ritinu gagnrýndi Mun bæði áherslu fyrri kaupauðgismanna á uppsöfnun góðmálma og skort enskra kaupsýslumanna á aga og fyrirhyggju og bendir á Holland sem fyrirmynd. Hann benti á Spán sem dæmi um misheppnaða hagstjórn, en þrátt fyrir að hafa aðgang að miklu magni góðmálma frá nýlendum sínum í Ameríku væri Spánn fátækt land. Ástæðan væri sú að Spánverjar fluttu inn meira af vörum en þeir fluttu út, sem varð til þess að góðmálmar flæddu hraðar úr landi en inn.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Perrotta|first=Cosimo|date=2014-01|title=Thomas Mun’s England’s Treasure by Forraign Trade : the 17 th -Century Manifesto for Economic Development|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/18386318.2014.11681258|journal=History of Economics Review|language=en|volume=59|issue=1|pages=94–106|doi=10.1080/18386318.2014.11681258|issn=1037-0196}}</ref> == Tilvísanir == {{DEFAULTSORT:Mun, Thomas }} [[Flokkur:Enskir rithöfundar]] {{fd|1571|1641}} itp5qbftjejbhunayygjmm6n2bnicqn 1981525 1981523 2026-10-02T18:53:52Z ~2026-53070-40 121409 1981525 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Thomas Mun | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1571|06|17}} | fæðingarstaður = London, England | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1641|07|21|1571|06|17}} | dánarstaður = London, England | þekktustu_verk = A Discourse of Trade from England unto the East- Indies, England's Treasure by Forraign Trade | maki = Ursula Malcott | börn = 3 }} '''Thomas Mun''' (17. júní 1571 – 21. júlí 1641) var breskur kaupsýslumaður og hagfræðingur. Mun var einn af stjórnendum [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]], og einn af mikilvægustu fulltrúum [[merkantílismi|kaupauðgisstefnunnar (e'''.''' mercantilism).]] Mun er iðulega talinn upphafsmaður klassísks enskrar kaupauðgisstefnu, ásamt [[Edward Misselden]]. Ásamt Misselden setti Mun fram kenningu um mikilvægi jákvæðs viðskiptajöfnuðar við umheiminn, frekar en afgang af viðskiptum við hvert ríki fyrir sig. Líkt og aðrir kaupauðgismenn taldi Mun að uppspretta auðs væri að finna í utanríkisviðskiptum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/thomas-mun|title=Thomas Mun {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2022-09-04}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Mun|title=Thomas Mun {{!}} English economist and writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> [[Adam Smith]] eyddi miklu púðri í að hrekja og gagnrýna kenningar Mun í riti sínu Auðlegð Þjóðanna. == Ævi == Thomas Mun kom af efnaðri kaupmannafjölskyldu í [[London]]. Fjölskyldan stundaði viðskipti með klæði og vefnaðarvöru, en afi hans var myntsláttumaður og einn af stjórnendum Konunglegu Myntsláttunnar. Ekkert er vitað um menntun Mun, en hann er talinn hafa öðlast þekkingu á viðskiptum og peningamálum í gegnum fjölskyldu sína og eigin reynslu af utanríkisviðskiptum. Faðir Mun lést þegar hann var ungur. Stjúpfaðir hans var auðugur kaupmaður sem stundaði viðskipti við Austurlönd Fjær og starfaði Mun sem lærlingur í fyrirtæki stjúpföður síns. Mun hóf eigin rekstur 1596, með viðskiptum við Miðjarðarhaf, sérstaklega Ítalíu og Austurlönd Nær, [[Tyrkland]], [[Sýrland]] og [[Líbanon]].<ref name=":1">{{Cite web|url=https://econthoughtdotorg.wordpress.com/2014/10/04/thomas-mun/|title=Thomas Mun|last=TheEdRev|date=2014-10-04|website=Readings in Economic Thought|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> Mun dvaldi löngum stundum erlendis, þar á meðal á [[Ítalía|Ítalíu]].<ref name=":0" /> Hann var einn af stofnendum Austur Indíafélagsins, og var árið 1615 kjörinn einn af stjórnendum þess, og var einn af mest áberandi og atkvæðamestu stjórnendum þess. Thomas Mun kvæntist Ursulu Malcott þegar hann var 41 árs að aldri. Þau eignuðust saman börnin John, Mary og Anne og bjuggu þau öll saman í [[London]]. <ref name=":1" /> == Framlög til hagfræði == === Ritgerð um viðskipti og vörn Austur-Indíafélagsins === Árið 1621 gaf Thomas Mun út ritið ''A Discourse of Trade from England unto the East Indies.'' Ritið var vörn fyrir Enska Austur Indíafélagið gegn gagnrýni á viðskipti þess við [[Indland]], en félagið var meðal annars gagnrýnt fyrir að flytja út [[Góðmálmur|góðmálma]] til að fjármagna kaupin. Mun færði rök fyrir því að útflutningur [[Góðmálmur|góðmálma]] væri ekki tap ef viðskiptin skiluðu meiri verðmætum til baka á endanum. Með þessu færði hann áhersluna frá því að skoða útflutning [[Góðmálmur|góðmálma]] sem sérstakt vandamál yfir í að skoða heildarviðskipti landsins við útlönd.<ref name=":2" /> Mun gagnrýndi þá skoðun að útflutningur [[Góðmálmur|góðmálma]] væri í sjálfu sér merki um efnahagslegan skaða. Hann taldi að útflutningur peninga gæti þvert á móti aukið utanríkisvipskipti með því að gera kaupmönnum kleift að kaupa erlendar vörur sem síðan væru endurútfluttar. Þannig gæti upphaflegur útflutningur peninga leitt til þess að meira fé streymdi síðar aftur til [[England|Englands]]. Í ''England's Treasure by Forraign Trade'' setti Mun þessa hugmynd fram sem mikilvægan þátt því hvernig utanríkisviðskipti gætu aukið þjóðarauð.<ref name=":3" /><ref name=":2" /> === Heildarviðskiptajöfnuður og efnahagsstefna === Mun lagði áherslu á heildarviðskiptajöfnuð landsins við útlönd sem skýringu á flæði [[Góðmálmur|góðmálma]]. Hann hafnaði því að athafnir eða ætlanir einstakra kaupmanna stýrðu straumi peninga í alþjóðaviðskiptum eða gengisbreytingum, heldur væri það viðskiptajöfnuður landsins. Peningar streymdu inn þegar verðmæti útflutnings var meira en verðmæti innflutnings og öfugt. Hann leit því á hagstæðan viðskiptajöfnuð sem mikilvægan mælikvarða á þjóðarauð.<ref name=":0" /> Efnahagsstefna stjórnvalda ætti að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði með öllum ráðum, efla útflutning, setja hömlur á innflutning munaðarvöru og styðja við einokunarfyrirtæki á borð við Austur Indíafélagið. Slík fyrirtæki fluttu inn hráefni fyrir iðnað og fluttu út fullunnar vörur, sem gat stuðlað að auknum útflutningi og innflæði góðmálma.<ref name=":0" /> === Auður Englands með utanríkisviðskiptum === [[Mynd:England's treasure by forraign trade. ... 1664 (IA bim early-english-books-1641-1700 englands-treasure-by-fo mun-thomas 1664).pdf|alt=England's treasure by forraign trade, 1664|thumb|England's treasure by forraign trade, 1664]] Mikilvægasta framlag Mun var rit hans ''England´s treasure by foreign trade'' sem hann skrifaði í kringum 1630, en var ekki gefið út fyrr en 1664 af syni hans, John Mun. Ritið er talið eitt mikilvægasta hagfræðirit 17. aldar, þar sem það tekur saman allar helstu hugmyndir og kenningar kaupauðgisstefnunnar með skýrum hætti. Fyrir utan hugmyndina um viðskiptajöfnuð setur hann einnig fram hugmyndir um verðteygni útflutningsvara, en fyrri hagfræðingar, á borð við Malynes, höfðu talið útflutning og innflutning fullkomlega óverðteyginn. Í ritinu gagnrýndi Mun bæði áherslu fyrri kaupauðgismanna á uppsöfnun góðmálma og skort enskra kaupsýslumanna á aga og fyrirhyggju og bendir á Holland sem fyrirmynd. Hann benti á Spán sem dæmi um misheppnaða hagstjórn, en þrátt fyrir að hafa aðgang að miklu magni góðmálma frá nýlendum sínum í Ameríku væri Spánn fátækt land. Ástæðan væri sú að Spánverjar fluttu inn meira af vörum en þeir fluttu út, sem varð til þess að góðmálmar flæddu hraðar úr landi en inn.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Perrotta|first=Cosimo|date=2014-01|title=Thomas Mun’s England’s Treasure by Forraign Trade : the 17 th -Century Manifesto for Economic Development|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/18386318.2014.11681258|journal=History of Economics Review|language=en|volume=59|issue=1|pages=94–106|doi=10.1080/18386318.2014.11681258|issn=1037-0196}}</ref> == Tilvísanir == {{DEFAULTSORT:Mun, Thomas }} [[Flokkur:Enskir rithöfundar]] {{fd|1571|1641}} 2bt26w1bk5ju0s6xacwldjrvixf77j8 1981527 1981525 2026-10-02T19:06:46Z ~2026-48160-79 120361 Bætti inn helstu ritverk 1981527 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Thomas Mun | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1571|06|17}} | fæðingarstaður = London, England | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1641|07|21|1571|06|17}} | dánarstaður = London, England | þekktustu_verk = A Discourse of Trade from England unto the East- Indies, England's Treasure by Forraign Trade | maki = Ursula Malcott | börn = 3 }} '''Thomas Mun''' (17. júní 1571 – 21. júlí 1641) var breskur kaupsýslumaður og hagfræðingur. Mun var einn af stjórnendum [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]], og einn af mikilvægustu fulltrúum [[merkantílismi|kaupauðgisstefnunnar (e'''.''' mercantilism).]] Mun er iðulega talinn upphafsmaður klassísks enskrar kaupauðgisstefnu, ásamt [[Edward Misselden]]. Ásamt Misselden setti Mun fram kenningu um mikilvægi jákvæðs viðskiptajöfnuðar við umheiminn, frekar en afgang af viðskiptum við hvert ríki fyrir sig. Líkt og aðrir kaupauðgismenn taldi Mun að uppspretta auðs væri að finna í utanríkisviðskiptum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/thomas-mun|title=Thomas Mun {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2022-09-04}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Mun|title=Thomas Mun {{!}} English economist and writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> [[Adam Smith]] eyddi miklu púðri í að hrekja og gagnrýna kenningar Mun í riti sínu Auðlegð Þjóðanna. == Ævi == Thomas Mun kom af efnaðri kaupmannafjölskyldu í [[London]]. Fjölskyldan stundaði viðskipti með klæði og vefnaðarvöru, en afi hans var myntsláttumaður og einn af stjórnendum Konunglegu Myntsláttunnar. Ekkert er vitað um menntun Mun, en hann er talinn hafa öðlast þekkingu á viðskiptum og peningamálum í gegnum fjölskyldu sína og eigin reynslu af utanríkisviðskiptum. Faðir Mun lést þegar hann var ungur. Stjúpfaðir hans var auðugur kaupmaður sem stundaði viðskipti við Austurlönd Fjær og starfaði Mun sem lærlingur í fyrirtæki stjúpföður síns. Mun hóf eigin rekstur 1596, með viðskiptum við Miðjarðarhaf, sérstaklega Ítalíu og Austurlönd Nær, [[Tyrkland]], [[Sýrland]] og [[Líbanon]].<ref name=":1">{{Cite web|url=https://econthoughtdotorg.wordpress.com/2014/10/04/thomas-mun/|title=Thomas Mun|last=TheEdRev|date=2014-10-04|website=Readings in Economic Thought|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> Mun dvaldi löngum stundum erlendis, þar á meðal á [[Ítalía|Ítalíu]].<ref name=":0" /> Hann var einn af stofnendum Austur Indíafélagsins, og var árið 1615 kjörinn einn af stjórnendum þess, og var einn af mest áberandi og atkvæðamestu stjórnendum þess. Thomas Mun kvæntist Ursulu Malcott þegar hann var 41 árs að aldri. Þau eignuðust saman börnin John, Mary og Anne og bjuggu þau öll saman í [[London]]. <ref name=":1" /> == Framlög til hagfræði == === Ritgerð um viðskipti og vörn Austur-Indíafélagsins === Árið 1621 gaf Thomas Mun út ritið ''A Discourse of Trade from England unto the East Indies.'' Ritið var vörn fyrir Enska Austur Indíafélagið gegn gagnrýni á viðskipti þess við [[Indland]], en félagið var meðal annars gagnrýnt fyrir að flytja út [[Góðmálmur|góðmálma]] til að fjármagna kaupin. Mun færði rök fyrir því að útflutningur [[Góðmálmur|góðmálma]] væri ekki tap ef viðskiptin skiluðu meiri verðmætum til baka á endanum. Með þessu færði hann áhersluna frá því að skoða útflutning [[Góðmálmur|góðmálma]] sem sérstakt vandamál yfir í að skoða heildarviðskipti landsins við útlönd.<ref name=":2" /> Mun gagnrýndi þá skoðun að útflutningur [[Góðmálmur|góðmálma]] væri í sjálfu sér merki um efnahagslegan skaða. Hann taldi að útflutningur peninga gæti þvert á móti aukið utanríkisvipskipti með því að gera kaupmönnum kleift að kaupa erlendar vörur sem síðan væru endurútfluttar. Þannig gæti upphaflegur útflutningur peninga leitt til þess að meira fé streymdi síðar aftur til [[England|Englands]]. Í ''England's Treasure by Forraign Trade'' setti Mun þessa hugmynd fram sem mikilvægan þátt því hvernig utanríkisviðskipti gætu aukið þjóðarauð.<ref name=":3" /><ref name=":2" /> === Heildarviðskiptajöfnuður og efnahagsstefna === Mun lagði áherslu á heildarviðskiptajöfnuð landsins við útlönd sem skýringu á flæði [[Góðmálmur|góðmálma]]. Hann hafnaði því að athafnir eða ætlanir einstakra kaupmanna stýrðu straumi peninga í alþjóðaviðskiptum eða gengisbreytingum, heldur væri það viðskiptajöfnuður landsins. Peningar streymdu inn þegar verðmæti útflutnings var meira en verðmæti innflutnings og öfugt. Hann leit því á hagstæðan viðskiptajöfnuð sem mikilvægan mælikvarða á þjóðarauð.<ref name=":0" /> Efnahagsstefna stjórnvalda ætti að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði með öllum ráðum, efla útflutning, setja hömlur á innflutning munaðarvöru og styðja við einokunarfyrirtæki á borð við Austur Indíafélagið. Slík fyrirtæki fluttu inn hráefni fyrir iðnað og fluttu út fullunnar vörur, sem gat stuðlað að auknum útflutningi og innflæði góðmálma.<ref name=":0" /> === Auður Englands með utanríkisviðskiptum === [[Mynd:England's treasure by forraign trade. ... 1664 (IA bim early-english-books-1641-1700 englands-treasure-by-fo mun-thomas 1664).pdf|alt=England's treasure by forraign trade, 1664|thumb|England's treasure by forraign trade, 1664]] Mikilvægasta framlag Mun var rit hans ''England´s treasure by foreign trade'' sem hann skrifaði í kringum 1630, en var ekki gefið út fyrr en 1664 af syni hans, John Mun. Ritið er talið eitt mikilvægasta hagfræðirit 17. aldar, þar sem það tekur saman allar helstu hugmyndir og kenningar kaupauðgisstefnunnar með skýrum hætti. Fyrir utan hugmyndina um viðskiptajöfnuð setur hann einnig fram hugmyndir um verðteygni útflutningsvara, en fyrri hagfræðingar, á borð við Malynes, höfðu talið útflutning og innflutning fullkomlega óverðteyginn. Í ritinu gagnrýndi Mun bæði áherslu fyrri kaupauðgismanna á uppsöfnun góðmálma og skort enskra kaupsýslumanna á aga og fyrirhyggju og bendir á Holland sem fyrirmynd. Hann benti á Spán sem dæmi um misheppnaða hagstjórn, en þrátt fyrir að hafa aðgang að miklu magni góðmálma frá nýlendum sínum í Ameríku væri Spánn fátækt land. Ástæðan væri sú að Spánverjar fluttu inn meira af vörum en þeir fluttu út, sem varð til þess að góðmálmar flæddu hraðar úr landi en inn.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Perrotta|first=Cosimo|date=2014-01|title=Thomas Mun’s England’s Treasure by Forraign Trade : the 17 th -Century Manifesto for Economic Development|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/18386318.2014.11681258|journal=History of Economics Review|language=en|volume=59|issue=1|pages=94–106|doi=10.1080/18386318.2014.11681258|issn=1037-0196}}</ref> == Helstu ritverk == A Discourse of Trade from England unto the East-Indies (1621). Þetta var fyrsta útgefna rit Thomas Mun um viðskipti. Þar fjallaði hann um viðskipti Englands við Austur-Indíur og varði starfsemi Enska Austur-Indíafélagsins, þar á meðal útflutning á gulli og silfri.<ref>{{Cite journal |last=Leng |first=Thomas |date=2005-12 |title=COMMERCIAL CONFLICT AND REGULATION IN THE DISCOURSE OF TRADE IN SEVENTEENTH-CENTURY ENGLAND |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0018246X05004863/type/journal_article |journal=The Historical Journal |language=en |volume=48 |issue=4 |pages=933–954 |doi=10.1017/S0018246X05004863 |issn=0018-246X}}</ref> <references /> England's Treasure by Forraign Trade, or The Ballanc <references /> e of our Forraign Trade is the Rule of our Treasure (1664). Þetta er þekktasta rit Thomas Mun og var gefið út eftir dauða hans. Þar fjallaði hann um utanríkisviðskipti Englands og hélt því fram að ríki gæti aukið auð sinn ef verðmæti útflutnings væri meira en verðmæti innflutnings.<ref>{{Cite journal |last=Gould |first=J. D. |date=1955-06 |title=The Date of England's Treasure by Forraign Trade |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S002205070005806X/type/journal_article |journal=The Journal of Economic History |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=160–161 |doi=10.1017/S002205070005806X |issn=0022-0507}}</ref> == Tilvísanir == {{DEFAULTSORT:Mun, Thomas }} [[Flokkur:Enskir rithöfundar]] {{fd|1571|1641}} bgy3pjpozbuyszvpyr7shvr26dzdc7r 1981539 1981527 2026-10-02T21:05:49Z ~2026-48111-97 120357 1981539 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Thomas Mun | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1571|06|17}} | fæðingarstaður = London, England | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1641|07|21|1571|06|17}} | dánarstaður = London, England | þekktustu_verk = A Discourse of Trade from England unto the East- Indies, England's Treasure by Forraign Trade | maki = Ursula Malcott | börn = 3 }} '''Thomas Mun''' (17. júní 1571 – 21. júlí 1641) var breskur kaupsýslumaður og hagfræðingur. Mun var einn af stjórnendum [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]], og einn af mikilvægustu fulltrúum [[merkantílismi|kaupauðgisstefnunnar (e'''.''' mercantilism).]] Mun er iðulega talinn upphafsmaður klassísks enskrar kaupauðgisstefnu, ásamt [[Edward Misselden]]. Ásamt Misselden setti Mun fram kenningu um mikilvægi jákvæðs viðskiptajöfnuðar við umheiminn, frekar en afgang af viðskiptum við hvert ríki fyrir sig. Líkt og aðrir kaupauðgismenn taldi Mun að uppspretta auðs væri að finna í utanríkisviðskiptum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/thomas-mun|title=Thomas Mun {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2022-09-04}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Mun|title=Thomas Mun {{!}} English economist and writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> [[Adam Smith]] eyddi miklu púðri í að hrekja og gagnrýna kenningar Mun í riti sínu Auðlegð Þjóðanna. == Ævi == Thomas Mun kom af efnaðri kaupmannafjölskyldu í [[London]]. Fjölskyldan stundaði viðskipti með klæði og vefnaðarvöru, en afi hans var myntsláttumaður og einn af stjórnendum Konunglegu Myntsláttunnar. Ekkert er vitað um menntun Mun, en hann er talinn hafa öðlast þekkingu á viðskiptum og peningamálum í gegnum fjölskyldu sína og eigin reynslu af utanríkisviðskiptum. Faðir Mun lést þegar hann var ungur. Stjúpfaðir hans var auðugur kaupmaður sem stundaði viðskipti við Austurlönd Fjær og starfaði Mun sem lærlingur í fyrirtæki stjúpföður síns. Mun hóf eigin rekstur 1596, með viðskiptum við Miðjarðarhaf, sérstaklega Ítalíu og Austurlönd Nær, [[Tyrkland]], [[Sýrland]] og [[Líbanon]].<ref name=":1">{{Cite web|url=https://econthoughtdotorg.wordpress.com/2014/10/04/thomas-mun/|title=Thomas Mun|last=TheEdRev|date=2014-10-04|website=Readings in Economic Thought|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> Mun dvaldi löngum stundum erlendis, þar á meðal á [[Ítalía|Ítalíu]].<ref name=":0" /> Hann var einn af stofnendum Austur Indíafélagsins, og var árið 1615 kjörinn einn af stjórnendum þess, og var einn af mest áberandi og atkvæðamestu stjórnendum þess. Thomas Mun kvæntist Ursulu Malcott þegar hann var 41 árs að aldri. Þau eignuðust saman börnin John, Mary og Anne og bjuggu þau öll saman í [[London]]. <ref name=":1" /> == Framlög til hagfræði == === Ritgerð um viðskipti og vörn Austur-Indíafélagsins === Árið 1621 gaf Thomas Mun út ritið ''A Discourse of Trade from England unto the East Indies.'' Ritið var vörn fyrir Enska Austur Indíafélagið gegn gagnrýni á viðskipti þess við [[Indland]], en félagið var meðal annars gagnrýnt fyrir að flytja út [[Góðmálmur|góðmálma]] til að fjármagna kaupin. Mun færði rök fyrir því að útflutningur [[Góðmálmur|góðmálma]] væri ekki tap ef viðskiptin skiluðu meiri verðmætum til baka á endanum. Með þessu færði hann áhersluna frá því að skoða útflutning [[Góðmálmur|góðmálma]] sem sérstakt vandamál yfir í að skoða heildarviðskipti landsins við útlönd.<ref name=":2" /> Mun gagnrýndi þá skoðun að útflutningur [[Góðmálmur|góðmálma]] væri í sjálfu sér merki um efnahagslegan skaða. Hann taldi að útflutningur peninga gæti þvert á móti aukið utanríkisvipskipti með því að gera kaupmönnum kleift að kaupa erlendar vörur sem síðan væru endurútfluttar. Þannig gæti upphaflegur útflutningur peninga leitt til þess að meira fé streymdi síðar aftur til [[England|Englands]]. Í ''England's Treasure by Forraign Trade'' setti Mun þessa hugmynd fram sem mikilvægan þátt því hvernig utanríkisviðskipti gætu aukið þjóðarauð.<ref name=":3" /><ref name=":2" /> === Heildarviðskiptajöfnuður og efnahagsstefna === Mun lagði áherslu á heildarviðskiptajöfnuð landsins við útlönd sem skýringu á flæði [[Góðmálmur|góðmálma]]. Hann hafnaði því að athafnir eða ætlanir einstakra kaupmanna stýrðu straumi peninga í alþjóðaviðskiptum eða gengisbreytingum, heldur væri það viðskiptajöfnuður landsins. Peningar streymdu inn þegar verðmæti útflutnings var meira en verðmæti innflutnings og öfugt. Hann leit því á hagstæðan viðskiptajöfnuð sem mikilvægan mælikvarða á þjóðarauð.<ref name=":0" /> Efnahagsstefna stjórnvalda ætti að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði með öllum ráðum, efla útflutning, setja hömlur á innflutning munaðarvöru og styðja við einokunarfyrirtæki á borð við Austur Indíafélagið. Slík fyrirtæki fluttu inn hráefni fyrir iðnað og fluttu út fullunnar vörur, sem gat stuðlað að auknum útflutningi og innflæði góðmálma.<ref name=":0" /> === Auður Englands með utanríkisviðskiptum === [[Mynd:England's treasure by forraign trade. ... 1664 (IA bim early-english-books-1641-1700 englands-treasure-by-fo mun-thomas 1664).pdf|alt=England's treasure by forraign trade, 1664|thumb|England's treasure by forraign trade, 1664]] Mikilvægasta framlag Mun var rit hans ''England´s treasure by foreign trade'' sem hann skrifaði í kringum 1630, en var ekki gefið út fyrr en 1664 af syni hans, John Mun. Ritið er talið eitt mikilvægasta hagfræðirit 17. aldar, þar sem það tekur saman allar helstu hugmyndir og kenningar kaupauðgisstefnunnar með skýrum hætti. Fyrir utan hugmyndina um viðskiptajöfnuð setur hann einnig fram hugmyndir um verðteygni útflutningsvara, en fyrri hagfræðingar, á borð við Malynes, höfðu talið útflutning og innflutning fullkomlega óverðteyginn. Í ritinu gagnrýndi Mun bæði áherslu fyrri kaupauðgismanna á uppsöfnun góðmálma og skort enskra kaupsýslumanna á aga og fyrirhyggju og bendir á Holland sem fyrirmynd. Hann benti á Spán sem dæmi um misheppnaða hagstjórn, en þrátt fyrir að hafa aðgang að miklu magni góðmálma frá nýlendum sínum í Ameríku væri Spánn fátækt land. Ástæðan væri sú að Spánverjar fluttu inn meira af vörum en þeir fluttu út, sem varð til þess að góðmálmar flæddu hraðar úr landi en inn.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Perrotta|first=Cosimo|date=2014-01|title=Thomas Mun’s England’s Treasure by Forraign Trade : the 17 th -Century Manifesto for Economic Development|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/18386318.2014.11681258|journal=History of Economics Review|language=en|volume=59|issue=1|pages=94–106|doi=10.1080/18386318.2014.11681258|issn=1037-0196}}</ref> == Helstu ritverk == A Discourse of Trade from England unto the East-Indies (1621). Þetta var fyrsta útgefna rit Thomas Mun um viðskipti. Þar fjallaði hann um viðskipti Englands við Austur-Indíur og varði starfsemi Enska Austur-Indíafélagsins, þar á meðal útflutning á gulli og silfri.<ref>{{Cite journal |last=Leng |first=Thomas |date=2005-12 |title=COMMERCIAL CONFLICT AND REGULATION IN THE DISCOURSE OF TRADE IN SEVENTEENTH-CENTURY ENGLAND |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0018246X05004863/type/journal_article |journal=The Historical Journal |language=en |volume=48 |issue=4 |pages=933–954 |doi=10.1017/S0018246X05004863 |issn=0018-246X}}</ref> England's Treasure by Forraign Trade, or The Ballance of our Forraign Trade is the Rule of our Treasure (1664). Þetta er þekktasta rit Thomas Mun og var gefið út eftir dauða hans. Þar fjallaði hann um utanríkisviðskipti Englands og hélt því fram að ríki gæti aukið auð sinn ef verðmæti útflutnings væri meira en verðmæti innflutnings.<ref>{{Cite journal |last=Gould |first=J. D. |date=1955-06 |title=The Date of England's Treasure by Forraign Trade |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S002205070005806X/type/journal_article |journal=The Journal of Economic History |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=160–161 |doi=10.1017/S002205070005806X |issn=0022-0507}}</ref> == Tilvísanir == {{DEFAULTSORT:Mun, Thomas }} [[Flokkur:Enskir rithöfundar]] {{fd|1571|1641}} l91wsa5x463b3enp7b0wk6ngulyp4tk 1981541 1981539 2026-10-02T21:32:37Z ~2026-48160-79 120361 bætti meira við í helstu ritverk 1981541 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Thomas Mun | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1571|06|17}} | fæðingarstaður = London, England | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1641|07|21|1571|06|17}} | dánarstaður = London, England | þekktustu_verk = A Discourse of Trade from England unto the East- Indies, England's Treasure by Forraign Trade | maki = Ursula Malcott | börn = 3 }} '''Thomas Mun''' (17. júní 1571 – 21. júlí 1641) var breskur kaupsýslumaður og hagfræðingur. Mun var einn af stjórnendum [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]], og einn af mikilvægustu fulltrúum [[merkantílismi|kaupauðgisstefnunnar (e'''.''' mercantilism).]] Mun er iðulega talinn upphafsmaður klassísks enskrar kaupauðgisstefnu, ásamt [[Edward Misselden]]. Ásamt Misselden setti Mun fram kenningu um mikilvægi jákvæðs viðskiptajöfnuðar við umheiminn, frekar en afgang af viðskiptum við hvert ríki fyrir sig. Líkt og aðrir kaupauðgismenn taldi Mun að uppspretta auðs væri að finna í utanríkisviðskiptum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/thomas-mun|title=Thomas Mun {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2022-09-04}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Mun|title=Thomas Mun {{!}} English economist and writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> [[Adam Smith]] eyddi miklu púðri í að hrekja og gagnrýna kenningar Mun í riti sínu Auðlegð Þjóðanna. == Ævi == Thomas Mun kom af efnaðri kaupmannafjölskyldu í [[London]]. Fjölskyldan stundaði viðskipti með klæði og vefnaðarvöru, en afi hans var myntsláttumaður og einn af stjórnendum Konunglegu Myntsláttunnar. Ekkert er vitað um menntun Mun, en hann er talinn hafa öðlast þekkingu á viðskiptum og peningamálum í gegnum fjölskyldu sína og eigin reynslu af utanríkisviðskiptum. Faðir Mun lést þegar hann var ungur. Stjúpfaðir hans var auðugur kaupmaður sem stundaði viðskipti við Austurlönd Fjær og starfaði Mun sem lærlingur í fyrirtæki stjúpföður síns. Mun hóf eigin rekstur 1596, með viðskiptum við Miðjarðarhaf, sérstaklega Ítalíu og Austurlönd Nær, [[Tyrkland]], [[Sýrland]] og [[Líbanon]].<ref name=":1">{{Cite web|url=https://econthoughtdotorg.wordpress.com/2014/10/04/thomas-mun/|title=Thomas Mun|last=TheEdRev|date=2014-10-04|website=Readings in Economic Thought|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> Mun dvaldi löngum stundum erlendis, þar á meðal á [[Ítalía|Ítalíu]].<ref name=":0" /> Hann var einn af stofnendum Austur Indíafélagsins, og var árið 1615 kjörinn einn af stjórnendum þess, og var einn af mest áberandi og atkvæðamestu stjórnendum þess. Thomas Mun kvæntist Ursulu Malcott þegar hann var 41 árs að aldri. Þau eignuðust saman börnin John, Mary og Anne og bjuggu þau öll saman í [[London]]. <ref name=":1" /> == Framlög til hagfræði == === Ritgerð um viðskipti og vörn Austur-Indíafélagsins === Árið 1621 gaf Thomas Mun út ritið ''A Discourse of Trade from England unto the East Indies.'' Ritið var vörn fyrir Enska Austur Indíafélagið gegn gagnrýni á viðskipti þess við [[Indland]], en félagið var meðal annars gagnrýnt fyrir að flytja út [[Góðmálmur|góðmálma]] til að fjármagna kaupin. Mun færði rök fyrir því að útflutningur [[Góðmálmur|góðmálma]] væri ekki tap ef viðskiptin skiluðu meiri verðmætum til baka á endanum. Með þessu færði hann áhersluna frá því að skoða útflutning [[Góðmálmur|góðmálma]] sem sérstakt vandamál yfir í að skoða heildarviðskipti landsins við útlönd.<ref name=":2" /> Mun gagnrýndi þá skoðun að útflutningur [[Góðmálmur|góðmálma]] væri í sjálfu sér merki um efnahagslegan skaða. Hann taldi að útflutningur peninga gæti þvert á móti aukið utanríkisvipskipti með því að gera kaupmönnum kleift að kaupa erlendar vörur sem síðan væru endurútfluttar. Þannig gæti upphaflegur útflutningur peninga leitt til þess að meira fé streymdi síðar aftur til [[England|Englands]]. Í ''England's Treasure by Forraign Trade'' setti Mun þessa hugmynd fram sem mikilvægan þátt því hvernig utanríkisviðskipti gætu aukið þjóðarauð.<ref name=":3" /><ref name=":2" /> === Heildarviðskiptajöfnuður og efnahagsstefna === Mun lagði áherslu á heildarviðskiptajöfnuð landsins við útlönd sem skýringu á flæði [[Góðmálmur|góðmálma]]. Hann hafnaði því að athafnir eða ætlanir einstakra kaupmanna stýrðu straumi peninga í alþjóðaviðskiptum eða gengisbreytingum, heldur væri það viðskiptajöfnuður landsins. Peningar streymdu inn þegar verðmæti útflutnings var meira en verðmæti innflutnings og öfugt. Hann leit því á hagstæðan viðskiptajöfnuð sem mikilvægan mælikvarða á þjóðarauð.<ref name=":0" /> Efnahagsstefna stjórnvalda ætti að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði með öllum ráðum, efla útflutning, setja hömlur á innflutning munaðarvöru og styðja við einokunarfyrirtæki á borð við Austur Indíafélagið. Slík fyrirtæki fluttu inn hráefni fyrir iðnað og fluttu út fullunnar vörur, sem gat stuðlað að auknum útflutningi og innflæði góðmálma.<ref name=":0" /> === Auður Englands með utanríkisviðskiptum === [[Mynd:England's treasure by forraign trade. ... 1664 (IA bim early-english-books-1641-1700 englands-treasure-by-fo mun-thomas 1664).pdf|alt=England's treasure by forraign trade, 1664|thumb|England's treasure by forraign trade, 1664]] Mikilvægasta framlag Mun var rit hans ''England´s treasure by foreign trade'' sem hann skrifaði í kringum 1630, en var ekki gefið út fyrr en 1664 af syni hans, John Mun. Ritið er talið eitt mikilvægasta hagfræðirit 17. aldar, þar sem það tekur saman allar helstu hugmyndir og kenningar kaupauðgisstefnunnar með skýrum hætti. Fyrir utan hugmyndina um viðskiptajöfnuð setur hann einnig fram hugmyndir um verðteygni útflutningsvara, en fyrri hagfræðingar, á borð við Malynes, höfðu talið útflutning og innflutning fullkomlega óverðteyginn. Í ritinu gagnrýndi Mun bæði áherslu fyrri kaupauðgismanna á uppsöfnun góðmálma og skort enskra kaupsýslumanna á aga og fyrirhyggju og bendir á Holland sem fyrirmynd. Hann benti á Spán sem dæmi um misheppnaða hagstjórn, en þrátt fyrir að hafa aðgang að miklu magni góðmálma frá nýlendum sínum í Ameríku væri Spánn fátækt land. Ástæðan væri sú að Spánverjar fluttu inn meira af vörum en þeir fluttu út, sem varð til þess að góðmálmar flæddu hraðar úr landi en inn.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Perrotta|first=Cosimo|date=2014-01|title=Thomas Mun’s England’s Treasure by Forraign Trade : the 17 th -Century Manifesto for Economic Development|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/18386318.2014.11681258|journal=History of Economics Review|language=en|volume=59|issue=1|pages=94–106|doi=10.1080/18386318.2014.11681258|issn=1037-0196}}</ref> == Helstu ritverk == A Discourse of Trade from England unto the East-Indies (1621). Þetta var fyrsta útgefna rit Thomas Mun um viðskipti. Þar fjallaði hann um viðskipti Englands við Austur-Indíur og varði starfsemi Enska Austur-Indíafélagsins, þar á meðal útflutning á gulli og silfri.<ref>{{Cite journal |last=Leng |first=Thomas |date=2005-12 |title=COMMERCIAL CONFLICT AND REGULATION IN THE DISCOURSE OF TRADE IN SEVENTEENTH-CENTURY ENGLAND |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0018246X05004863/type/journal_article |journal=The Historical Journal |language=en |volume=48 |issue=4 |pages=933–954 |doi=10.1017/S0018246X05004863 |issn=0018-246X}}</ref> The Petition and Remonstrance of the Governor and Company of Merchants of London Trading to the East Indies (1628). Mun samdi ritið fyrir Enska Austur-Indíafélgaið og var því beint til enska þingsins. Þar varði félagið starfsemi sína og vðskipti við Austur-Indíur. Hluti af hugmyndum og rökum ritsins birtist síðar aftur í England's Treasure by Forraign Trade.<ref>{{Cite book|url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvjghwh5|title=A Business of State: Commerce, Politics, and the Birth of the East India Company|last=Mishra|first=Rupali|date=2018-05-07|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91999-0|doi=10.2307/j.ctvjghwh5}}</ref> England's Treasure by Forraign Trade, or The Ballance of our Forraign Trade is the Rule of our Treasure (1664). Þetta er þekktasta rit Thomas Mun og var gefið út eftir dauða hans. Þar fjallaði hann um utanríkisviðskipti Englands og hélt því fram að ríki gæti aukið auð sinn ef verðmæti útflutnings væri meira en verðmæti innflutnings.<ref>{{Cite journal |last=Gould |first=J. D. |date=1955-06 |title=The Date of England's Treasure by Forraign Trade |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S002205070005806X/type/journal_article |journal=The Journal of Economic History |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=160–161 |doi=10.1017/S002205070005806X |issn=0022-0507}}</ref> == Tilvísanir == {{DEFAULTSORT:Mun, Thomas }} [[Flokkur:Enskir rithöfundar]] {{fd|1571|1641}} 3e53eslh7bpt71me7vggix26c3utq08 1981545 1981541 2026-10-02T23:11:57Z ~2026-48111-97 120357 1981545 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Thomas Mun | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1571|06|17}} | fæðingarstaður = London, England | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1641|07|21|1571|06|17}} | dánarstaður = London, England | þekktustu_verk = A Discourse of Trade from England unto the East- Indies, England's Treasure by Forraign Trade | maki = Ursula Malcott | börn = 3 }} '''Thomas Mun''' (17. júní 1571 – 21. júlí 1641) var breskur kaupsýslumaður og hagfræðingur. Mun var einn af stjórnendum [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]], og einn af mikilvægustu fulltrúum [[merkantílismi|kaupauðgisstefnunnar (e'''.''' mercantilism).]] Mun er iðulega talinn upphafsmaður klassísks enskrar kaupauðgisstefnu, ásamt [[Edward Misselden]]. Ásamt Misselden setti Mun fram kenningu um mikilvægi jákvæðs viðskiptajöfnuðar við umheiminn, frekar en afgang af viðskiptum við hvert ríki fyrir sig. Líkt og aðrir kaupauðgismenn taldi Mun að uppspretta auðs væri að finna í utanríkisviðskiptum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/thomas-mun|title=Thomas Mun {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2022-09-04}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Mun|title=Thomas Mun {{!}} English economist and writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> [[Adam Smith]] eyddi miklu púðri í að hrekja og gagnrýna kenningar Mun í riti sínu Auðlegð Þjóðanna. == Ævi == Thomas Mun kom af efnaðri kaupmannafjölskyldu í [[London]]. Fjölskyldan stundaði viðskipti með klæði og vefnaðarvöru, en afi hans var myntsláttumaður og einn af stjórnendum Konunglegu Myntsláttunnar. Ekkert er vitað um menntun Mun, en hann er talinn hafa öðlast þekkingu á viðskiptum og peningamálum í gegnum fjölskyldu sína og eigin reynslu af utanríkisviðskiptum. Faðir Mun lést þegar hann var ungur. Stjúpfaðir hans var auðugur kaupmaður sem stundaði viðskipti við Austurlönd Fjær og starfaði Mun sem lærlingur í fyrirtæki stjúpföður síns. Mun hóf eigin rekstur 1596, með viðskiptum við Miðjarðarhaf, sérstaklega Ítalíu og Austurlönd Nær, [[Tyrkland]], [[Sýrland]] og [[Líbanon]].<ref name=":1">{{Cite web|url=https://econthoughtdotorg.wordpress.com/2014/10/04/thomas-mun/|title=Thomas Mun|last=TheEdRev|date=2014-10-04|website=Readings in Economic Thought|language=en|access-date=2022-09-04}}</ref> Mun dvaldi löngum stundum erlendis, þar á meðal á [[Ítalía|Ítalíu]].<ref name=":0" /> Hann var einn af stofnendum Austur Indíafélagsins, og var árið 1615 kjörinn einn af stjórnendum þess, og var einn af mest áberandi og atkvæðamestu stjórnendum þess. Thomas Mun kvæntist Ursulu Malcott þegar hann var 41 árs að aldri. Þau eignuðust saman börnin John, Mary og Anne og bjuggu þau öll saman í [[London]]. <ref name=":1" /> == Framlög til hagfræði == === Ritgerð um viðskipti og vörn Austur-Indíafélagsins === Árið 1621 gaf Thomas Mun út ritið ''A Discourse of Trade from England unto the East Indies.'' Ritið var vörn fyrir Enska Austur Indíafélagið gegn gagnrýni á viðskipti þess við [[Indland]], en félagið var meðal annars gagnrýnt fyrir að flytja út [[Góðmálmur|góðmálma]] til að fjármagna kaupin. Mun færði rök fyrir því að útflutningur [[Góðmálmur|góðmálma]] væri ekki tap ef viðskiptin skiluðu meiri verðmætum til baka á endanum. Með þessu færði hann áhersluna frá því að skoða útflutning [[Góðmálmur|góðmálma]] sem sérstakt vandamál yfir í að skoða heildarviðskipti landsins við útlönd.<ref name=":2" /> Mun gagnrýndi þá skoðun að útflutningur [[Góðmálmur|góðmálma]] væri í sjálfu sér merki um efnahagslegan skaða. Hann taldi að útflutningur peninga gæti þvert á móti aukið utanríkisvipskipti með því að gera kaupmönnum kleift að kaupa erlendar vörur sem síðan væru endurútfluttar. Þannig gæti upphaflegur útflutningur peninga leitt til þess að meira fé streymdi síðar aftur til [[England|Englands]]. Í ''England's Treasure by Forraign Trade'' setti Mun þessa hugmynd fram sem mikilvægan þátt því hvernig utanríkisviðskipti gætu aukið þjóðarauð.<ref name=":3" /><ref name=":2" /> === Heildarviðskiptajöfnuður og efnahagsstefna === Mun lagði áherslu á heildarviðskiptajöfnuð landsins við útlönd sem skýringu á flæði [[Góðmálmur|góðmálma]]. Hann hafnaði því að athafnir eða ætlanir einstakra kaupmanna stýrðu straumi peninga í alþjóðaviðskiptum eða gengisbreytingum, heldur væri það viðskiptajöfnuður landsins. Peningar streymdu inn þegar verðmæti útflutnings var meira en verðmæti innflutnings og öfugt. Hann leit því á hagstæðan viðskiptajöfnuð sem mikilvægan mælikvarða á þjóðarauð.<ref name=":0" /> Efnahagsstefna stjórnvalda ætti að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði með öllum ráðum, efla útflutning, setja hömlur á innflutning munaðarvöru og styðja við einokunarfyrirtæki á borð við Austur Indíafélagið. Slík fyrirtæki fluttu inn hráefni fyrir iðnað og fluttu út fullunnar vörur, sem gat stuðlað að auknum útflutningi og innflæði góðmálma.<ref name=":0" /> === Auður Englands með utanríkisviðskiptum === [[Mynd:England's treasure by forraign trade. ... 1664 (IA bim early-english-books-1641-1700 englands-treasure-by-fo mun-thomas 1664).pdf|alt=England's treasure by forraign trade, 1664|thumb|England's treasure by forraign trade, 1664]] Mikilvægasta framlag Mun var rit hans ''England´s treasure by foreign trade'' sem hann skrifaði í kringum 1630, en var ekki gefið út fyrr en 1664 af syni hans, John Mun. Ritið er talið eitt mikilvægasta hagfræðirit 17. aldar, þar sem það tekur saman allar helstu hugmyndir og kenningar kaupauðgisstefnunnar með skýrum hætti. Fyrir utan hugmyndina um viðskiptajöfnuð setur hann einnig fram hugmyndir um verðteygni útflutningsvara, en fyrri hagfræðingar, á borð við Malynes, höfðu talið útflutning og innflutning fullkomlega óverðteyginn. Í ritinu gagnrýndi Mun bæði áherslu fyrri kaupauðgismanna á uppsöfnun góðmálma og skort enskra kaupsýslumanna á aga og fyrirhyggju og bendir á Holland sem fyrirmynd. Hann benti á Spán sem dæmi um misheppnaða hagstjórn, en þrátt fyrir að hafa aðgang að miklu magni góðmálma frá nýlendum sínum í Ameríku væri Spánn fátækt land. Ástæðan væri sú að Spánverjar fluttu inn meira af vörum en þeir fluttu út, sem varð til þess að góðmálmar flæddu hraðar úr landi en inn.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Perrotta|first=Cosimo|date=2014-01|title=Thomas Mun’s England’s Treasure by Forraign Trade : the 17 th -Century Manifesto for Economic Development|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/18386318.2014.11681258|journal=History of Economics Review|language=en|volume=59|issue=1|pages=94–106|doi=10.1080/18386318.2014.11681258|issn=1037-0196}}</ref> == Helstu ritverk == ''A Discourse of Trade from England unto the East-Indies (1621)''. Þetta var fyrsta útgefna rit Thomas Mun um viðskipti. Þar fjallaði hann um viðskipti Englands við Austur-Indíur og varði starfsemi Enska Austur-Indíafélagsins, þar á meðal útflutning á gulli og silfri.<ref>{{Cite journal |last=Leng |first=Thomas |date=2005-12 |title=COMMERCIAL CONFLICT AND REGULATION IN THE DISCOURSE OF TRADE IN SEVENTEENTH-CENTURY ENGLAND |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0018246X05004863/type/journal_article |journal=The Historical Journal |language=en |volume=48 |issue=4 |pages=933–954 |doi=10.1017/S0018246X05004863 |issn=0018-246X}}</ref> ''The Petition and Remonstrance of the Governor and Company of Merchants of London Trading to the East Indies (1628)''. Mun samdi ritið fyrir Enska Austur-Indíafélgaið og var því beint til enska þingsins. Þar varði félagið starfsemi sína og vðskipti við Austur-Indíur. Hluti af hugmyndum og rökum ritsins birtist síðar aftur í England's Treasure by Forraign Trade.<ref>{{Cite book|url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvjghwh5|title=A Business of State: Commerce, Politics, and the Birth of the East India Company|last=Mishra|first=Rupali|date=2018-05-07|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91999-0|doi=10.2307/j.ctvjghwh5}}</ref> ''England's Treasure by Forraign Trade, or The Ballance of our Forraign Trade is the Rule of our Treasure (1664)''. Þetta er þekktasta rit Thomas Mun og var gefið út eftir dauða hans. Þar fjallaði hann um utanríkisviðskipti Englands og hélt því fram að ríki gæti aukið auð sinn ef verðmæti útflutnings væri meira en verðmæti innflutnings.<ref>{{Cite journal |last=Gould |first=J. D. |date=1955-06 |title=The Date of England's Treasure by Forraign Trade |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S002205070005806X/type/journal_article |journal=The Journal of Economic History |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=160–161 |doi=10.1017/S002205070005806X |issn=0022-0507}}</ref> == Tilvísanir == {{DEFAULTSORT:Mun, Thomas }} [[Flokkur:Enskir rithöfundar]] {{fd|1571|1641}} 6zrfe6gteq9ftshmhe0f8slq2i55bnn 0 169929 1981464 1880474 2026-10-02T14:49:56Z TKSnaevarr 53243 1981464 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Ales Bjaljatskí | nafn_á_frum= {{nobold|Алесь Бяляцкі}} | búseta = | mynd = Ales Bialiatski Fot Mariusz Kubik 01.jpg | myndatexti = Ales Bjaljatskí árið 2015. | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1962|9|25}} | fæðingarstaður = [[Vjartsílja]], [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] (nú [[Rússland]]i) | þjóðerni = [[Hvíta-Rússland|Hvítrússneskur]] | þekkt_fyrir = | starf = | trú = | háskóli = [[Ríkisháskólinn í Gomel]] (BA) | maki = Natallía Píntsjúk | verðlaun = [[Václav Havel-verðlaunin]] (2013)<br>[[File:Nobel prize medal.svg|15px]] [[Friðarverðlaun Nóbels]] (2022) | foreldrar = | undirskrift = | heimasíða = }} '''Ales Víktaravítsj Bjaljatskí''' ([[hvítrússneska]]: Алесь Віктаравіч Бяляцкі; f. 25. september 1962) er [[Hvíta-Rússland|hvítrússneskur]] aðgerðasinni sem er þekktur fyrir störf sín með [[Vjasna-mannréttindamiðstöðin]]ni. Bjaljatskí vann til [[Friðarverðlaun Nóbels|friðarverðlauna Nóbels]] árið 2022 ásamt rússnesku mannréttindasamtökunum [[Memorial]] og [[Miðstöð borgaralegra réttinda]] frá Úkraínu.<ref name=mbl>{{Vefheimild|titill=Hljóta friðarverðlaun Nóbels|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/10/07/hljota_fridarverdlaun_nobels/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=7. október 2022|skoðað=7. október 2022}}</ref> Bjaljatskí sat í fangelsi í heimalandi sínu frá 2021 til 2026 vegna meintra [[skattsvik]]a. Málsvarar mannréttindahreyfinga töldu fangelsisdóm hans pólitíska ofsókn og skilgreindu Bjaljatskí því sem [[Samviskufangi|samviskufanga]]. ==Æviágrip== Ales Bjaljatskí er menntaður í [[bókmenntafræði]] og tók þátt í andófsaðgerðum gegn stjórn [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] á 8. áratug 20. aldar. Eftir að Sovétríkin liðu undir lok hélt Bjaljatskí áfram andófsaðgerðum gegn stjórnvöldum og baráttu í þágu mannréttinda í nýsjálfstæða lýðveldinu [[Hvíta-Rússland]]i.<ref name=kjerjulf>{{Vefheimild|titill=Prinsinn og fanginn|url=https://herdis.is/4491/|útgefandi=[[Herdís Þorgeirsdóttir|Herdís Kjerjulf Þorgeirsdóttir]]|vefsíða=herdis.is|dags=6. mars 2015|skoðað=7. október 2022}}</ref> Árið 1996 stofnaði Bjaljatskí mannréttindasamtökin [[Vjasna-mannréttindamiðstöðin|Vjasna]] („Vor“ á hvítrússnesku) sem viðbrögð gegn aðgerðum hvítrússnesku lögreglunnar eftir mótmæli gegn einræðisherranum [[Alexander Lúkasjenkó]].<ref>{{Vefheimild|titill=Hljóta friðar­verð­launin fyrir mann­réttinda­bar­áttu í Rúss­landi, Úkraínu og Hvíta-Rúss­landi|url=https://www.visir.is/g/20222321086d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags=7. október 2022|skoðað=7. október 2022|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> Samtökin berjast gegn mannréttindabrotum hvítrússneskra stjórnvalda og [[Pyntingar|pyntingum]] fanga.<ref name=ruv>{{Vefheimild|titill=Friðarverðlaun fyrir baráttu í Úkraínu og Rússlandi|url=https://www.ruv.is/frett/2022/10/07/fridarverdlaun-fyrir-barattu-i-ukrainu-og-russlandi|útgefandi=[[RÚV]]|dags=7. október 2022|skoðað=7. október 2022|höfundur=Alexander Kristjánsson}}</ref> Bjaljatskí hefur margsinnis verið fangelsaður fyrir störf sín í Hvíta-Rússlandi. Hann var handtekinn þann 4. ágúst 2011 og dæmdur í fjögurra ára fangelsi fyrir að nota bankareikninga sína í Litháen og Póllandi til að fjármagna störf Vjasna. Frá árinu 2003 höfðu hvítrússnesk stjórnvöld neitað að skrá Vjasna og þannig meinað samtökunum að notast við bankareigning í eigin nafni í heimalandinu. [[Amnesty International]] taldi réttarhöldin yfir Bjaljatskí ekki réttlát og benti á að sum sönnunargögnin gegn honum hafi verið nafnlaus eða óstaðfest og að yfirheyrslur yfir vitnunum hafi ekki tengsl ákærunum heldur mannréttindastarfi Bjaljatskí og vitnanna sjálfra.<ref>{{Vefheimild|titill=Samviskufangi fær Václav Havel verðlaunin|url=https://issuu.com/hugsmidjan/docs/fr__ttabr__f_amnesty_international_|útgefandi=Fréttabréf Amnesty International|dags=18. nóvember 2013|skoðað=7. október 2022}}</ref> Árið 2013 hlaut Bjaljatskí [[Václav Havel-verðlaunin]], mannréttindaviðurkenningu [[Evrópuráðsþingið|Evrópuráðsþingsins]], við fyrstu veitingu þeirra.<ref name=kjerjulf/> Þar sem Bjaljatskí var í fangelsi tók eiginkona hans, Natallía Píntsjúk, við verðlaununum fyrir hans hönd.<ref>{{Vefheimild|titill=Skýrsla Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins fyrir árið 2013.|url=https://www.althingi.is/altext/pdf/143/s/0661.pdf|útgefandi=[[Alþingi]]|dags=26. febrúar 2014.|skoðað=7. október 2022|höfundur=Karl Garðarsson|höfundur2=Unnur Brá Konráðsdóttir|höfundur3=Ögmundur Jónasson}}</ref> Þrýstingur frá alþjóðasamfélaginu stuðlaði að því að Bjaljatskí var látinn laus sumarið 2014. Næsta ár flutti hann erindi fyrir mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna í [[Genf]] þar sem hann lýsti ofsóknum gegn sér og öðru mannréttindafólki í Hvíta-Rússlandi.<ref name=kjerjulf/> Bjaljatskí var meðal helstu bakherja [[Svetlana Tsíkhanovskaja|Svetlönu Tsíkjanovskaju]], sem bauð sig fram til forseta Hvíta-Rússlands á móti Lúkasjenkó árið 2020. Lúkasjenkó var lýstur sigurvegari kosninganna en talið er að hann hafi haft rangt við og flest vestræn ríki viðurkenndu ekki niðurstöðu þeirra. Bjaljatskí var handtekinn eftir mótmæli gegn kosningunum 2020 og hefur verið í haldi án dóms og laga síðan þá.<ref name=ruv/> Árið 2022 hlaut Bjaljatskí [[friðarverðlaun Nóbels]] ásamt rússnesku mannréttindasamtökunum [[Memorial]] og [[Miðstöð borgaralegra réttinda]] frá Úkraínu. Nóbelsnefndin sagði verðlaunahafana hafa „sýnt fram á mik­il­vægi þess að halda gagn­rýni á valda­hafa á lofti og vernda grund­vall­ar­rétt­indi borg­ara.“<ref name=mbl/> Bjaljatskí var dæmdur í tíu ára fangelsi þann 3. mars 2023.<ref>{{Vefheimild|titill=Friðar­verð­launa­hafi Nóbels dæmdur í tíu ára fangelsi|url=https://www.frettabladid.is/frettir/fridarverdlaunahafi-nobels-daemdur-i-tiu-ara-fangelsi/|útgefandi=[[Fréttablaðið]]|dags=3. mars 2023|skoðað=4. mars 2023|höfundur=Erla María Davíðsdóttir|safnslóð=https://web.archive.org/web/20230304150636/https://www.frettabladid.is/frettir/fridarverdlaunahafi-nobels-daemdur-i-tiu-ara-fangelsi/|safndags=4. mars 2023}}</ref> Honum var sleppt úr fangelsi og hann sendur í útlegð til Litáen ásamt öðrum pólitískum föngum í desember 2025 samkvæmt samkomulagi milli Hvíta-Rússlands og Bandaríkjanna.<ref>{{Cite news |last=Mańkowska |first=Beata |date=13 December 2025 |title=Białoruski reżim uwolnił 123 więźniów politycznych. Wśród nich jest Aleś Bialacki |url=https://niezalezna.pl/swiat/bialoruski-rezim-uwolnil-123-wiezniow-politycznych-wsrod-nich-jest-ales-bialacki/558942 |work=Niezależna.pl |language=pl}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Friðarverðlaun Nóbels}} {{DEFAULTSORT:Bjaljatskí, Ales}} {{f|1962}} [[Flokkur:Hvítrússneskir aðgerðasinnar]] [[Flokkur:Handhafar friðarverðlauna Nóbels]] into43lvc4trauz8lp1dxsf7xorhbn5 1981465 1981464 2026-10-02T14:50:15Z TKSnaevarr 53243 /* Æviágrip */ 1981465 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Ales Bjaljatskí | nafn_á_frum= {{nobold|Алесь Бяляцкі}} | búseta = | mynd = Ales Bialiatski Fot Mariusz Kubik 01.jpg | myndatexti = Ales Bjaljatskí árið 2015. | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1962|9|25}} | fæðingarstaður = [[Vjartsílja]], [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] (nú [[Rússland]]i) | þjóðerni = [[Hvíta-Rússland|Hvítrússneskur]] | þekkt_fyrir = | starf = | trú = | háskóli = [[Ríkisháskólinn í Gomel]] (BA) | maki = Natallía Píntsjúk | verðlaun = [[Václav Havel-verðlaunin]] (2013)<br>[[File:Nobel prize medal.svg|15px]] [[Friðarverðlaun Nóbels]] (2022) | foreldrar = | undirskrift = | heimasíða = }} '''Ales Víktaravítsj Bjaljatskí''' ([[hvítrússneska]]: Алесь Віктаравіч Бяляцкі; f. 25. september 1962) er [[Hvíta-Rússland|hvítrússneskur]] aðgerðasinni sem er þekktur fyrir störf sín með [[Vjasna-mannréttindamiðstöðin]]ni. Bjaljatskí vann til [[Friðarverðlaun Nóbels|friðarverðlauna Nóbels]] árið 2022 ásamt rússnesku mannréttindasamtökunum [[Memorial]] og [[Miðstöð borgaralegra réttinda]] frá Úkraínu.<ref name=mbl>{{Vefheimild|titill=Hljóta friðarverðlaun Nóbels|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/10/07/hljota_fridarverdlaun_nobels/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=7. október 2022|skoðað=7. október 2022}}</ref> Bjaljatskí sat í fangelsi í heimalandi sínu frá 2021 til 2026 vegna meintra [[skattsvik]]a. Málsvarar mannréttindahreyfinga töldu fangelsisdóm hans pólitíska ofsókn og skilgreindu Bjaljatskí því sem [[Samviskufangi|samviskufanga]]. ==Æviágrip== Ales Bjaljatskí er menntaður í [[bókmenntafræði]] og tók þátt í andófsaðgerðum gegn stjórn [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] á 8. áratug 20. aldar. Eftir að Sovétríkin liðu undir lok hélt Bjaljatskí áfram andófsaðgerðum gegn stjórnvöldum og baráttu í þágu mannréttinda í nýsjálfstæða lýðveldinu [[Hvíta-Rússland]]i.<ref name=kjerjulf>{{Vefheimild|titill=Prinsinn og fanginn|url=https://herdis.is/4491/|útgefandi=[[Herdís Þorgeirsdóttir|Herdís Kjerjulf Þorgeirsdóttir]]|vefsíða=herdis.is|dags=6. mars 2015|skoðað=7. október 2022}}</ref> Árið 1996 stofnaði Bjaljatskí mannréttindasamtökin [[Vjasna-mannréttindamiðstöðin|Vjasna]] („Vor“ á hvítrússnesku) sem viðbrögð gegn aðgerðum hvítrússnesku lögreglunnar eftir mótmæli gegn einræðisherranum [[Alexander Lúkasjenkó]].<ref>{{Vefheimild|titill=Hljóta friðar­verð­launin fyrir mann­réttinda­bar­áttu í Rúss­landi, Úkraínu og Hvíta-Rúss­landi|url=https://www.visir.is/g/20222321086d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags=7. október 2022|skoðað=7. október 2022|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> Samtökin berjast gegn mannréttindabrotum hvítrússneskra stjórnvalda og [[Pyntingar|pyntingum]] fanga.<ref name=ruv>{{Vefheimild|titill=Friðarverðlaun fyrir baráttu í Úkraínu og Rússlandi|url=https://www.ruv.is/frett/2022/10/07/fridarverdlaun-fyrir-barattu-i-ukrainu-og-russlandi|útgefandi=[[RÚV]]|dags=7. október 2022|skoðað=7. október 2022|höfundur=Alexander Kristjánsson}}</ref> Bjaljatskí hefur margsinnis verið fangelsaður fyrir störf sín í Hvíta-Rússlandi. Hann var handtekinn þann 4. ágúst 2011 og dæmdur í fjögurra ára fangelsi fyrir að nota bankareikninga sína í Litháen og Póllandi til að fjármagna störf Vjasna. Frá árinu 2003 höfðu hvítrússnesk stjórnvöld neitað að skrá Vjasna og þannig meinað samtökunum að notast við bankareigning í eigin nafni í heimalandinu. [[Amnesty International]] taldi réttarhöldin yfir Bjaljatskí ekki réttlát og benti á að sum sönnunargögnin gegn honum hafi verið nafnlaus eða óstaðfest og að yfirheyrslur yfir vitnunum hafi ekki tengsl ákærunum heldur mannréttindastarfi Bjaljatskí og vitnanna sjálfra.<ref>{{Vefheimild|titill=Samviskufangi fær Václav Havel verðlaunin|url=https://issuu.com/hugsmidjan/docs/fr__ttabr__f_amnesty_international_|útgefandi=Fréttabréf Amnesty International|dags=18. nóvember 2013|skoðað=7. október 2022}}</ref> Árið 2013 hlaut Bjaljatskí [[Václav Havel-verðlaunin]], mannréttindaviðurkenningu [[Evrópuráðsþingið|Evrópuráðsþingsins]], við fyrstu veitingu þeirra.<ref name=kjerjulf/> Þar sem Bjaljatskí var í fangelsi tók eiginkona hans, Natallía Píntsjúk, við verðlaununum fyrir hans hönd.<ref>{{Vefheimild|titill=Skýrsla Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins fyrir árið 2013.|url=https://www.althingi.is/altext/pdf/143/s/0661.pdf|útgefandi=[[Alþingi]]|dags=26. febrúar 2014.|skoðað=7. október 2022|höfundur=Karl Garðarsson|höfundur2=Unnur Brá Konráðsdóttir|höfundur3=Ögmundur Jónasson}}</ref> Þrýstingur frá alþjóðasamfélaginu stuðlaði að því að Bjaljatskí var látinn laus sumarið 2014. Næsta ár flutti hann erindi fyrir mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna í [[Genf]] þar sem hann lýsti ofsóknum gegn sér og öðru mannréttindafólki í Hvíta-Rússlandi.<ref name=kjerjulf/> Bjaljatskí var meðal helstu bakherja [[Svetlana Tsíkhanovskaja|Svetlönu Tsíkjanovskaju]], sem bauð sig fram til forseta Hvíta-Rússlands á móti Lúkasjenkó árið 2020. Lúkasjenkó var lýstur sigurvegari kosninganna en talið er að hann hafi haft rangt við og flest vestræn ríki viðurkenndu ekki niðurstöðu þeirra. Bjaljatskí var handtekinn eftir mótmæli gegn kosningunum 2020 og hefur verið í haldi án dóms og laga síðan þá.<ref name=ruv/> Árið 2022 hlaut Bjaljatskí [[friðarverðlaun Nóbels]] ásamt rússnesku mannréttindasamtökunum [[Memorial]] og [[Miðstöð borgaralegra réttinda]] frá Úkraínu. Nóbelsnefndin sagði verðlaunahafana hafa „sýnt fram á mik­il­vægi þess að halda gagn­rýni á valda­hafa á lofti og vernda grund­vall­ar­rétt­indi borg­ara.“<ref name=mbl/> Bjaljatskí var dæmdur í tíu ára fangelsi þann 3. mars 2023.<ref>{{Vefheimild|titill=Friðar­verð­launa­hafi Nóbels dæmdur í tíu ára fangelsi|url=https://www.frettabladid.is/frettir/fridarverdlaunahafi-nobels-daemdur-i-tiu-ara-fangelsi/|útgefandi=[[Fréttablaðið]]|dags=3. mars 2023|skoðað=4. mars 2023|höfundur=Erla María Davíðsdóttir|safnslóð=https://web.archive.org/web/20230304150636/https://www.frettabladid.is/frettir/fridarverdlaunahafi-nobels-daemdur-i-tiu-ara-fangelsi/|safndags=4. mars 2023}}</ref> Honum var sleppt úr fangelsi og hann sendur í útlegð til Litáen ásamt öðrum pólitískum föngum í desember 2025 samkvæmt samkomulagi milli Hvíta-Rússlands og Bandaríkjanna.<ref>{{Cite news |last=Mańkowska |first=Beata |date=13 December 2025 |title=Białoruski reżim uwolnił 123 więźniów politycznych. Wśród nich jest Aleś Bialacki |url=https://niezalezna.pl/swiat/bialoruski-rezim-uwolnil-123-wiezniow-politycznych-wsrod-nich-jest-ales-bialacki/558942 |work=Niezależna.pl |language=pl}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Friðarverðlaun Nóbels}} {{DEFAULTSORT:Bjaljatskí, Ales}} {{f|1962}} [[Flokkur:Hvítrússneskir aðgerðasinnar]] [[Flokkur:Handhafar friðarverðlauna Nóbels]] 1up0id9mlybz0873v0t3uxkqoln02fr 10 171656 1981447 1805999 2026-10-02T13:10:43Z Torfifagri 33930 1981447 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch: {{lc:{{delink|{{{1|}}}}}}}<!-- -->|studio album|studio|album |stúdíóplata|stúdíó|breiðskífa|breið |tribute|tribute album |góðgerðar|góðgerðarplata |cover album|cover |ábreiðuplata|ábreiða |double album |demo |prufuplata|prufa = lightsteelblue<!-- -->|stuttskífa|stutt|snöggskífa|snögg |þröngskífa|þröng |extended play|ep |ep-plata|ep plata = &#32;#F4BF92<!-- -->|live album|live |lifandi plata|lifandi = burlywood<!-- -->|compilation album|compilation |safnplata|safn |greatest hits|greatest |box set|box|box sett |remix album|remix |remix plata|endurhljóðblanda|endur |mixtape |blandspóla|bland = &#32;#BFE0BF<!-- -->|soundtrack album|soundtrack |hljóðrás|hljóðrás |television theme|television |þemalag þátta|sjónvarp |film score|film |kvikmyndatónlist|kvikmynd |cast recording|cast album|cast = gainsboro<!-- -->|video|dvd |myndband|tónlistarmyndband|mynddiskur = &#32;#99CCFF<!-- -->|single|singles |smáskífa|smáskífur |single album = khaki<!-- -->|song |lag = &#32;#E6E8FA<!-- -->|other |annað = peachpuff<!-- -->|{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}|lightsteelblue}} }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} [[Flokkur:Tónlistarsnið]] </noinclude> emkqhj0gh7u8s1pemgveg9nlyfxz6o4 0 171905 1981536 1876968 2026-10-02T20:23:04Z Andromedy 94042 Uppfærði upplýsingar um sögu, ritstjórn, útgáfutíðni, eignarhald og ISSN; bætti einnig við heimildir 1981536 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Infobox tímarit |merki = Heimildin logo.svg |mynd = Heimildin-2023-03.jpg |myndatexti = Forsíða ''Heimildarinnar'' þann 10. febrúar 2023 |fyrirtæki = Sameinaða útgáfufélagið ehf. |ritstjóri = [[Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir]] |fyrri_ritstjóri = [[Þórður Snær Júlíusson]] (2023–2024) |tíðni = Mánaðarlega |höfuðstöðvar = [[Reykjavík]] |land = [[Ísland]] |tungumál = [[íslenska]] |stofnár = 2023 |fyrstatölublað = 13. janúar 2023 |vefur = [https://heimildin.is heimildin.is] |issn = 2988-8980 }} '''Heimildin''' er íslenskur fjölmiðill sem gefinn er út bæði á vef og á prenti af Sameinaða útgáfufélaginu ehf. Hann varð til 13. janúar 2023 við sameiningu fréttamiðlanna [[Stundin|Stundarinnar]] og [[Kjarninn|Kjarnans]].<ref name="visir-stofnun">{{Vefheimild |url=https://www.visir.is/g/20232363941d/nyr-sameinadur-fjolmidill-ber-heitid-heimildin- |titill=Nýr sameinaður fjölmiðill ber heitið „Heimildin“ |útgefandi=''Vísir'' |dags=13. janúar 2023 |skoðað=2. október 2026 }}</ref> Við stofnun miðilsins var lögð áhersla á rannsóknarblaðamennsku, ítarlegar greiningar og daglegan fréttaflutning.<ref name="visir-samruni">{{Vefheimild |url=https://www.visir.is/g/20222355291d/kjarninn-og-stundin-i-eina-saeng |titill=Kjarninn og Stundin í eina sæng |útgefandi=''Vísir'' |dags=21. desember 2022 |skoðað=2. október 2026 }}</ref> == Saga == Í desember 2022 var tilkynnt að Studnin og Kjarninn yrðu sameinuð í nýjan fjölmiðil. Stefnt var að því að nýi miðillinn myndi halda úti daglegum fréttavefi samhliða útgáfu prentblaðs tvisvar sinnum á mánuði.<ref name="visir-samruni" /> Fyrsta tölublaðið kom út 13. janúar 2023 og fór vefur Heimildarinnar í loftið sama dag.<ref name="visir-stofnun" /> [[Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir]], áður ritstjóri Stundarinnar, og [[Þórður Snær Júlíusson]], áður ritstjóri Kjarnans, voru ritstjórar Heimildarinnar frá stofnun hennar.<ref name="visir-stofnun" /> Þórður Snær lét af störfum sem ritstjóri í júlí 2024.<ref>{{Vefheimild |url=https://www.visir.is/g/20242603137d/thordur-snaer-segir-skilid-vid-heimildina |titill=Þórður Snær segir skilið við Heimildina |útgefandi=''Vísir'' |dags=31. júlí 2024 |skoðað=2. október 2026 }}</ref> Ingibjörg Dögg er nú ritstjóri og ábyrgðarmaður miðilsins.<ref name="fjolmidlanefnd">{{Vefheimild |url=https://fjolmidlanefnd.is/fjolmidlar/sameinada-utgafufelagid-ehf/ |titill=Sameinaða útgáfufélagið ehf. |útgefandi=Fjölmiðlanefnd |skoðað=2. október 2026 }}</ref> Í mars 2025 tók Aðalsteinn Kjartansson svo við starfi aðstoðarritstjóra.<ref>{{Vefheimild |url=https://heimildin.is/grein/24238/ |titill=Aðalsteinn verður aðstoðarritstjóri |útgefandi=''Heimildin'' |dags=22. mars 2025 |skoðað=2. október 2026 }}</ref> == Útgáfa == Prentútgáfa Heimildarinnar kom fyrst út tvisvar í mánuði. Frá 21. apríl 2023 var útgáfan gerð vikuleg, þó gert væri ráð fyrir hægari útgáfutíðni yfir sumartímann.<ref>{{Vefheimild |url=https://heimildin.is/grein/17298/heimildin-i-vikuleg-utgafu/ |titill=Heimildin í vikulega útgáfu |útgefandi=''Heimildin'' |dags=31. mars 2023 |skoðað=2. október 2026 }}</ref> Í ágúst 2025 var tilkynnt að prentblaðið færi úr vikulegri útgáfu í mánaðarlega útgáfu frá og með haustinu. Samhliða breytingunum var tveimur starfsmönnum sagt upp.<ref>{{Vefheimild |url=https://www.visir.is/g/20252758998d/segja-upp-og-draga-ur-utgafu-ovissan-i-rekstrinum-thvi-midur-aukist-mikid- |titill=Segja upp og draga úr útgáfu: Óvissan í rekstrinum „því miður aukist mikið“ |útgefandi=''Vísir'' |dags=6. ágúst 2025 |skoðað=2. október 2026 }}</ref> == Útgáfufélag og eignarhald == Heimildin er gefin út af Sameinaða útgáfufélaginu ehf. Skráð aðsetur félagsins er í Aðalstræti 2 í Reykjavík. Félagið er einnig fjölmiðlaveita meðal annars fyrir [[Mannlíf]] og [[Vísbending|Vísbendingu]].<ref name="fjolmidlanefnd" /> Eignarhald Sameinaða útgáfufélagsins er dreift. Samkvæmt upplýsingum Fjölmiðlanefndar árið 2026 fer enginn einn hluthafi með meira en 10% eignarhlut í félaginu.<ref name="fjolmidlanefnd" /> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == * [https://heimildin.is Vefsíða Heimildarinnar] [[Flokkur:Íslensk tímarit]] [[Flokkur:Íslenskir fjölmiðlar]] [[Flokkur:Nýmiðlar]] {{s|2023}} oo516l9ibh9tkskexo0qd8gkxioqwwu 0 172716 1981459 1961803 2026-10-02T14:38:29Z Berserkur 10188 1981459 wikitext text/x-wiki [[Mynd:At The Gates - Wacken Open Air 2022 03.jpg|thumb|At The Gates á Wacken Open Air, 2022.]] '''At the Gates''' er sænsk [[þungarokk]]ssveit frá Gautaborg sem stofnuð var árið [[1990]]. Hljómsveitin var frumkvöðull í [[melódískt dauðarokk|melódísku dauðarokki]]. At the Gates starfaði til 1996 þegar tvíburabræðurnir Anders og Jonas Björler ákváðu að hætta. Sveitin hafði þá gefið út plötuna ''[[Slaughter of the Soul]]'' (1995) sem er ein áhrifamesta plata stefnunnar. Björler-bræður og Adrian Erlandsson trommari ATG, stofnuðu hljómsveitina [[The Haunted]] eftir upplausn sveitarinnar. [[Tomas Lindberg]], söngvari ATG, hélt sér uppteknum í ýmsum sveitum eins og Skitsystem, The Crown, Lock Up og Nightrage. Eftir endurkomu árið 2008 ákvað sveitin að halda áfram nokkru síðar og gaf út nýjar plötur. Hún hlaut sænsku Grammy-verðlaunin fyrir plötuna ''At War with Reality'' (2014). <ref>[https://www.allmusic.com/artist/at-the-gates-mn0000607053#biography Athe Gates - Biography] Allmusic</ref> Árið 2025 lést Lindberg úr krabbameini. <ref>[https://www.svt.se/kultur/at-the-gates-sangaren-tomas-tompa-lindberg-ar-dod At the Gates-sångaren Tomas ”Tompa” Lindberg är död] Svt.se, sótt 16. september, 2025</ref> Platan ''The Ghost of a Future Dead'' kom út eftir andlát hans vorið 2026. Platan fór á toppinn í Svíþjóð. <ref>[https://blabbermouth.net/news/at-the-gates-lands-first-ever-no-1-album-in-sweden-with-the-ghost-of-a-future-dead AT THE GATES Lands First-Ever No. 1 Album In Sweden With 'The Ghost Of A Future Dead'] Blabbermouth, sótt 1. maí 2026</ref> *Sveitin spilaði á [[Eistnaflug]]i árið 2014. ==Meðlimir== *Adrian Erlandsson − Trommur (1990–1996, 2007–2008, 2010–) *Anders Björler − Gítar (1990–1996, 2007–2008, 2010–2017, 2022–) *Jonas Björler − Bassi (1990–1992, 1993–1996, 2007–2008, 2010–), trommur (1990) *Martin Larsson − Gítar (1993–1996, 2007–2008, 2010–) ===Fyrrum meðlimir=== *Tomas Lindberg − Söngur (1990–1996, 2007–2008, 2010–2025) *Alf Svensson − Gítar (1990–1993) *Björn Mankner − Bassi (1990) *Cliff Lundberg − Bassi (1992) *Jonas Stålhammar − Gítar (2017−2022) ==Plötur== *The Red in the Sky Is Ours (1992) *With Fear I Kiss the Burning Darkness (1993) *Terminal Spirit Disease (1994) *Slaughter of the Soul (1995) *At War with Reality (2014) *To Drink from the Night Itself (2018) *The Nightmare of Being (2021) *The Ghost of a Future Dead (2026) ==Tilvísanir== [[Flokkur:Sænskar þungarokkshljómsveitir]] {{s|1990}} 9knp86now1xmp05gbias139qrdlc6x9 10 174421 1981448 1926574 2026-10-02T13:13:40Z Torfifagri 33930 Bætti við smáskífu á listann. 1981448 wikitext text/x-wiki {{#switch: {{lc:{{delink|{{{1|}}}}}}}<!-- -->|studio album|studio|album |stúdíóplata|stúdíó|breiðskífa|breið |tribute|tribute album |góðgerðar|góðgerðarplata |cover album|cover |ábreiðuplata|ábreiða |double album = [[Breiðskífa]] |demo |prufuplata|prufa = [[Prufa (tónlist)|Prufuplata]]<!-- -->|stuttskífa|stutt|snöggskífa|snögg |þröngskífa|þröng = [[Stuttskífa]] |extended play|ep |ep-plata|ep plata = [[Stuttskífa|EP-plata]]<!-- -->|smáskífa = [[Smáskífa]] -->|live album|live |lifandi plata|lifandi = [[Lifandi plata]]<!-- -->|compilation album|compilation |safnplata|safn = [[Safnplata]] |greatest hits|greatest = ''Greatest hits'' |box set|box|box sett = [[Box sett]] |remix album|remix|remix-plata |remix plata|endurhljóðblanda|endur = [[Endurhljóðblanda|Remix-plata]] |mixtape |blandspóla|bland = [[Blandspóla]]<!-- -->|soundtrack album|soundtrack = Tónlist |film score|film |kvikmyndatónlist|kvikmynd = [[Kvikmyndatónlist]]<!-- -->|video|dvd |myndband|tónlistarmyndband|mynddiskur = [[Tónlistarmyndband|Myndband]]<!-- -->|other |annað = {{{1|}}}<!-- -->|#default = {{{1|[[Hljómplata]]}}} }}<noinclude> {{Documentation}} [[Flokkur:Tónlistarsnið]] </noinclude> 1b5p264qtap31deumj0t38cq3p9s9nq 1981449 1981448 2026-10-02T13:17:24Z Torfifagri 33930 1981449 wikitext text/x-wiki {{#switch: {{lc:{{delink|{{{1|}}}}}}}<!-- -->|studio album|studio|album |stúdíóplata|stúdíó|breiðskífa|breið |tribute|tribute album |góðgerðar|góðgerðarplata |cover album|cover |ábreiðuplata|ábreiða |double album = [[Breiðskífa]] |demo |prufuplata|prufa = [[Prufa (tónlist)|Prufuplata]]<!-- -->|stuttskífa|stutt|snöggskífa|snögg |þröngskífa|þröng = [[Stuttskífa]] |extended play|ep |ep-plata|ep plata = [[Stuttskífa|EP-plata]]<!-- -->|smáskífa = [[Smáskífa]]<!-- -->|live album|live |lifandi plata|lifandi = [[Lifandi plata]]<!-- -->|compilation album|compilation |safnplata|safn = [[Safnplata]] |greatest hits|greatest = ''Greatest hits'' |box set|box|box sett = [[Box sett]] |remix album|remix|remix-plata |remix plata|endurhljóðblanda|endur = [[Endurhljóðblanda|Remix-plata]] |mixtape |blandspóla|bland = [[Blandspóla]]<!-- -->|soundtrack album|soundtrack = Tónlist |film score|film |kvikmyndatónlist|kvikmynd = [[Kvikmyndatónlist]]<!-- -->|video|dvd |myndband|tónlistarmyndband|mynddiskur = [[Tónlistarmyndband|Myndband]]<!-- -->|other |annað = {{{1|}}}<!-- -->|#default = {{{1|[[Hljómplata]]}}} }}<noinclude> {{Documentation}} [[Flokkur:Tónlistarsnið]] </noinclude> 81ldfv93la8pubblg0nu8ctwx0svzzk 1981474 1981449 2026-10-02T15:22:59Z Torfifagri 33930 1981474 wikitext text/x-wiki {{#switch: {{lc:{{delink|{{{1|}}}}}}}<!-- -->|studio album|studio|album |stúdíóplata|stúdíó|breiðskífa|breið |tribute|tribute album |góðgerðar|góðgerðarplata |cover album|cover |ábreiðuplata|ábreiða |double album = [[Breiðskífa]] |demo |prufuplata|prufa = [[Prufa (tónlist)|Prufuplata]]<!-- -->|stuttskífa|stutt|snöggskífa|snögg |þröngskífa|þröng = [[Stuttskífa]] |extended play|ep |ep-plata|ep plata = [[Stuttskífa|EP-plata]]<!-- -->|single album|single |smáskífa = [[Smáskífa]]<!-- -->|live album|live |lifandi plata|lifandi = [[Lifandi plata]]<!-- -->|compilation album|compilation |safnplata|safn = [[Safnplata]] |greatest hits|greatest = ''Greatest hits'' |box set|box|box sett = [[Box sett]] |remix album|remix|remix-plata |remix plata|endurhljóðblanda|endur = [[Endurhljóðblanda|Remix-plata]] |mixtape |blandspóla|bland = [[Blandspóla]]<!-- -->|soundtrack album|soundtrack = Tónlist |film score|film |kvikmyndatónlist|kvikmynd = [[Kvikmyndatónlist]]<!-- -->|video|dvd |myndband|tónlistarmyndband|mynddiskur = [[Tónlistarmyndband|Myndband]]<!-- -->|other |annað = {{{1|}}}<!-- -->|#default = {{{1|[[Hljómplata]]}}} }}<noinclude> {{Documentation}} [[Flokkur:Tónlistarsnið]] </noinclude> 51wreiqbqtp9oabr2wo78igo6w42kwx 10 174437 1981515 1852284 2026-10-02T18:18:01Z Fyxi 84003 1981515 wikitext text/x-wiki {{Infobox | italic title = {{{skáletrað|{{{italic_title|<noinclude>no</noinclude>}}}}}} | bodyclass = vevent haudio | aboveclass = summary album | abovestyle = {{#ifeq:{{{skáletrað|{{{italic_title|yes}}}}}}|yes|font-style: italic;}} background-color: {{#if:{{{litakóði|}}}|{{Plata/litur|{{{litakóði|}}}}}|{{Plata/litur|{{{gerð|{{{týpa|{{{type|}}}}}}}}}}}}}; font-size: 125%; | above = {{#if:{{{nafn|}}}{{{name|}}}|{{{nafn|}}}{{{name|}}}|<includeonly><span style="font-style: normal">Ónefnd</span></includeonly>}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#switch:{{{mynd|{{{kápa|{{{image|{{{cover|}}}}}}}}}}}}|blank=|???=Nocover.png|#default={{{mynd|{{{kápa|{{{image|{{{cover|}}}}}}}}}}}}}}|border={{{rammi|}}}{{{kápa_rammi|}}}{{{border|}}}|alt={{{mynd_alt|}}}{{{kápa_alt|}}}{{{alt|}}}|title={{{mynd_alt|}}}{{{kápa_alt|}}}{{{alt|}}}}} | caption = {{If empty |{{{mynd_texti|}}} |{{{kápa_texti|}}} |{{{caption|}}} }} | headerstyle = background-color: {{#if:{{{litakóði|}}}|{{Plata/litur|{{{litakóði|}}}}}|{{Plata/litur|{{{gerð|{{{týpa|{{{type|}}}}}}}}}}}}} | headerclass = description | header1 = <includeonly>{{Plata/link|{{{gerð|{{{týpa|{{{type|}}}}}}}}} }}</includeonly>{{#if:{{{löng_gerð|}}}{{{löng_týpa|}}}{{{longtype|}}}|&#32;{{{löng_gerð|}}}{{{löng_týpa|}}}{{{longtype|}}}}}{{#if:{{{flytjandi|}}}{{{artist|}}}|&#32;eftir <div class="contributor" style="display:inline">{{#if:{{{flytjandi_þf|}}}|{{{flytjandi_þf|}}}|{{{flytjandi|}}}{{{artist|}}}}}</div> }} | label2 = {{nowrap|Gefin út}} | data2 = {{if empty |{{{gefin_út|}}} |{{{útgáfa|}}} |{{{released|}}} }} | class2 = published | label3 = {{nowrap|Tekin upp}} | data3 = {{if empty |{{{tekin_upp|}}} |{{{upptaka|}}} |{{{recorded|}}} }} | class3 = plainlist | label4 = Vettvangur | data4 = {{if empty |{{{vettvangur|}}} |{{{venue|}}} }} | label5 = Hljóðver | data5 = {{if empty |{{{hljóðver|}}} |{{{stúdíó|}}} |{{{upptökuver|}}} |{{{studio|}}} }} | class5 = plainlist | label6 = [[Tónlistarstefna|Stefna]] | data6 = {{if empty |{{{stefna|}}} |{{{genre|}}} }} | class6 = category hlist | label7 = Lengd | data7 = {{#invoke:hms|main|duration={{{lengd|}}}{{{length|}}}}} | label8 = Tungumál | data8 = {{if empty |{{{tungumál|}}} |{{{language|}}} }} | class8 = category | label9 = [[Útgáfufyrirtæki|Útgefandi]] | data9 = {{if empty |{{{útgefandi|}}} |{{{label|}}} }} | class9 = hlist | label10 = [[Kvikmyndastjóri|Leikstjóri]] | data10 = {{if empty |{{{leikstjóri|}}} |{{{kvikmyndastjóri|}}} |{{{director|}}} }} | class10 = hlist | label11 = [[Upptökustjóri|Stjórn]] | data11 = {{if empty |{{{upptökustjóri|}}} |{{{producer|}}} }} | class11 = hlist | label12 = Samansafn | data12 = {{if empty |{{{samansafn|}}} |{{{compiler|}}} }} | class12 = hlist | header13 = {{#if:{{{síðasti_titill|}}}{{{prev_title|}}}{{{næsti_titill|}}}{{{next_title|}}}|Tímaröð – {{#if:{{{tímalína|}}}{{{tímaröð|}}}{{{chronology|}}}|{{{tímalína|}}}{{{tímaröð|}}}{{{chronology|}}}|{{#ifeq: {{str letter|{{delink| {{{flytjandi|}}}{{{artist|}}} }}}}|0|{{{flytjandi|}}}{{{artist|}}}|{{ucfirst:{{{flytjandi|}}}{{{artist|}}}}}}}}} }} | data14 = {{#if:{{{síðasti_titill|}}}{{{prev_title|}}}{{{næsti_titill|}}}{{{next_title|}}}| {{(!}} style="background: transparent; width: 100%; min-width: 100%; border-collapse: collapse; display: inline-table;" {{!}}- style="line-height: 1.4em;" {{!}} style="width: 33%; text-align: center; vertical-align: top; padding: .2em .1em .2em 0" {{!}} {{#if:{{{síðasti_titill|}}}{{{prev_title|}}}|''{{{síðasti_titill|}}}{{{prev_title|}}}''{{#if:{{{síðasta_ár|}}}{{{prev_year|}}}|<br />({{{síðasta_ár|}}}{{{prev_year|}}})}}|}} {{!}} style="width: 33%; text-align: center; vertical-align: top; padding: .2em .1em" {{!}} '''''{{{nafn|{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}'''''{{#if:{{{næsta_ár|}}}{{{next_year|}}}{{{síðasta_ár|}}}{{{prev_year|}}}|<br />({{{ár|{{{year|{{#invoke:String|match|error_category=Tónlistar infobox með Module:String villum{{!}}A|{{{gefin_út|}}}{{{útgáfa|}}}{{{released|}}}|%d%d%d+}}}}}}}})}} {{!}} style="width: 33%; text-align: center; vertical-align: top; padding: .2em 0 .2em .1em" {{!}} {{#if:{{{næsti_titill|}}}{{{next_title|}}}|''{{{næsti_titill|}}}{{{next_title|}}}''{{#if:{{{næsta_ár|}}}{{{next_year|}}}|<br />({{{næsta_ár|}}}{{{next_year|}}})}}|}} {{!)}} }} | below = {{if empty |{{{module|}}} |{{{misc|}}} }} }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 56ao980tz6t2kcx3mhay24z35hor6m2 10 174444 1981425 1806012 2026-10-02T12:31:14Z Torfifagri 33930 Bætti smáskífu á listann. 1981425 wikitext text/x-wiki <table class="wikitable"> <th>Kóði</th>{{#if:{{{color|}}}| <th>{{{color}}}</th>}}{{#if:{{{link|}}}| <th>{{{link}}}</th>}} <th>Útkoma</th> </tr> {{plata/doc/týpa/röð|breiðskífa|color={{{color|}}}|link={{{link|}}}}} {{plata/doc/týpa/röð|prufuplata|color={{{color|}}}|link={{{link|}}}}} {{plata/doc/týpa/röð|EP|color={{{color|}}}|link={{{link|}}}}} {{plata/doc/týpa/röð|stuttskífa|color={{{color|}}}|link={{{link|}}}}} {{plata/doc/týpa/röð|smáskífa|color={{{color|}}}|link={{{link|}}}}} {{plata/doc/týpa/röð|lifandi|color={{{color|}}}|link={{{link|}}}}} {{plata/doc/týpa/röð|greatest|color={{{color|}}}|link={{{link|}}}}} {{plata/doc/týpa/röð|remix|color={{{color|}}}|link={{{link|}}}}} {{plata/doc/týpa/röð|box|color={{{color|}}}|link={{{link|}}}}} {{plata/doc/týpa/röð|safnplata|color={{{color|}}}|link={{{link|}}}}} {{plata/doc/týpa/röð|blandspóla|color={{{color|}}}|link={{{link|}}}}} {{plata/doc/týpa/röð|soundtrack|color={{{color|}}}|link={{{link|}}}}} {{plata/doc/týpa/röð|kvikmynd|color={{{color|}}}|link={{{link|}}}}} {{plata/doc/týpa/röð|myndband|color={{{color|}}}|link={{{link|}}}}} {{plata/doc/týpa/röð|annað|color={{{color|}}}|link={{{link|}}}}} {{plata/doc/týpa/röð|''sjálfgefið''|color={{{color|}}}|link={{{link|}}}}} </table><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 0ah5jy42jx9t6t59q5wm14bdsakknr7 0 176132 1981547 1936798 2026-10-02T23:22:45Z Raippa-Valli 121187 mynd 1981547 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Joseph E. Stiglitz, 2019 (cropped).jpg|thumb|Joseph Stiglitz (2019)]] {{hreingera}} [[File:Joseph Eugene Stiglitz 1964.jpg|thumb|right|upright=0.8|Stiglitz (1964)]] '''Joseph Eugene Stiglitz''' er bandarískur ný-keynesískur hagfræðingur og prófessor við Columbia-háskólann í New York. Hann hlaut Nóbelsverðlaunin í hagfræði árið 2001 og einnig hlaut John Bates Clark verðlaunin árið 1979<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2001/stiglitz/biographical/ Joseph E. Stiglitz. Biographical]. ''The Nobel Prize.'' (e.d.). Sótt 1. nóvember 2023.</ref><ref>[https://www.aeaweb.org/about-aea/honors-awards/bates-clark/joseph-stiglitz Joseph Stiglitz, Clark Medalist 1979]. ''American Economic Association''. (e.d.). Sótt 1. nóvember 2023.</ref>. Stiglitz hefur starfað sem varaforseti og aðalhagfræðingur Alþjóðabankans auk þess að starfa sem meðlimur og formaður Hagráðsráðs í Bandaríkjunum<ref>The World Bank (e.d.). [https://web.archive.org/web/20171104225502/http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTDEC/0,,contentMDK:20437078~menuPK:4319683~pagePK:64165401~piPK:64165026~theSitePK:469372,00.html#stiglitz Former Chief Economists]''. wayback.archive-it.org'' (enska). Sótt 1. nóvember 2023.</ref>. Stiglitz er mikill gagnrýnandi laissez-faire kapítalisma, aðferðafræði hnattvæðingarinnar, og alþjóðlegum stofnunum ásamt Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og Alþjóðabankanum.<ref>Orszag, P. R. (2015, 3. mars). [https://www.bloomberg.com/view/articles/2015-03-03/to-fight-inequality-tax-land To fight inequality, tax land.] ''Bloomberg''. Sótt 1. nóvember 2023.</ref> Árið 2009 skipaði [[Miguel d'Escoto Brockmann|Miguel d’Escoto Brockmann]], forseti [[Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna|Allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna]], Stiglitz sem stjórnarformann framkvæmdastjórnar Sameinuðu þjóðanna um umbætur á alþjóðagjaldeyris- og fjármálakerfinu, þar sem hann hafði umsjón með tillögugerðum og samdi skýrslu um endurbætur á alþjóðlega peninga- og fjármálakerfinu.<ref>University of Oxford. (e.d.). [https://www.bsg.ox.ac.uk/events/deans-forum-professor-joseph-stiglitz Dean’s Forum with professor Joseph Stiglitz]. ''Blavatnik School of Government''. Sótt 1. nóvember 2023.</ref> Á árunum 2011 til 2014 starfaði Stiglitz sem forseti [[Alþjóðaefnahagssmabandið|Alþjóða efnahagssambandsins (IEA)]].<ref name=":0">[https://www.aapss.org/fellow/joseph-stiglitz/ Joseph Stiglitz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230923113722/https://www.aapss.org/fellow/joseph-stiglitz/ |date=2023-09-23 }}. ''AAPSS''. (2016, 9. ágúst). Sótt 1. nóvember 2023.</ref> Verk hans einblína á tekjudreifingu, áhættustýringu eigna, stjórnarhætti fyrirtækja, og alþjóðaviðskiptum. == Æviágrip == Stiglitz fæddist þann 9. febrúar árið 1943 í Indíana ríki í Bandaríkjunum. Hann er gyðingur.<ref>Stiglitz, J. E. (2017, 18. júní). [https://twitter.com/josephestiglitz/status/854468488064364544 Twitter innlegg]. ''Twitter''. Sótt 1. nóvember 2023.</ref> Stiglitz byrjaði háskólanám sitt við [[Amherst college|Amherst University]] í Massachusetts, en lauk grunnnáminu við [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]] háskólann, þar hélt hann síðan í framhaldsnám. Eftir doktorsnámið í MIT hélt hann til Englands í háskólann við [[Cambridge-háskóli|Cambridge]] og starfaði þar við rannsóknir frá árunum 1965-1970. Í seinni tíð starfaði hann sem prófessor við hina ýmsu virta háskóla, eins og [[Oxford-háskóli|Oxford]], [[Stanford-háskóli|Stanford]] og [[Yale-háskóli|Yale]]. En frá árinu 2001 hefur hann gegnt störfum við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York.<ref>[https://business.columbia.edu/stiglitz Joseph E. Stiglitz]. ''Columbia Business School''. (e.d.). Sótt 1. nóvember 2023.</ref> == Akademísk störf == Árið 2000 stofnaði Stiglitz Initiative for Policy Dialogue, oft kallað IPD, sem er hugveita fyrir alþjóðlega þróun og hefur aðsetur við Columbia-háskólann, þar sem hann hefur starfað síðan 2001 og var skipaður prófessor árið 2003.<ref>[https://policydialogue.org/about/team/joseph-stiglitz/ Joseph Stiglitz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231101135044/https://policydialogue.org/about/team/joseph-stiglitz/ |date=2023-11-01 }}. I''nitiative for Policy Dialogue''. (e.d.). Sótt 1. nóvember 2023.</ref> Hann var stofnformaður nefndar háskólans um hnattræna hugsun. Hann er einnig formaður [[Brooks World Poverty Institute]], sem rekið er af [[Háskólinn í Manchester|Háskólanum í Manchester]].<ref>[https://academic-accelerator.com/encyclopedia/brooks-world-poverty-institute Brooks World Poverty Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231101135036/https://academic-accelerator.com/encyclopedia/brooks-world-poverty-institute |date=2023-11-01 }}. ''Academic Accerlerator''. (e.d.). Sótt 1. nóvember 2023.</ref> == Embættis og nefndarstörf == === Gríska kreppan === Stiglitz var fenginn sem ráðgjafi grísku ríkisstjórnarinnar árið 2010. Á þeim tíma var [[Grikkland]] í miklum efnahagslegum erfiðleikum. Stiglitz studdi upprunalegu beiðni grísku ríkisstjórnarinnar um að veita þyrfti Grikklandi stuðning til frekari efnahagsumsvifa, þá í formi peningagreiðslna eða niðurfellingu lána. Stærstu lánadrottnar Grikklands, [[Seðlabanki Evrópu|Evrópski Seðlabankinn]], [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]] og [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdarstjórn Evrópusambandsins]] neituðu þessari beiðni. Þeir lögðu til strangra efnahagsþrenginga í ríkisfjármálum Grikklands, sem Stiglitz lýsti sem glæpsamlegri hegðun. Stiglitz varaði við því að yfirvofandi gjaldþrot Grikklands myndi hafa gífurlega slæm keðjuvirkandi áhrif um Evrópu þvert á móti umræðu lánadrottnanna, og hvort að þeir myndu víkja frá [[Evra|evrunni]] eða ekki myndi aðeins skapa ný vandamál. Tillaga Stiglitz fólst í því að fella alfarið niður lán Grikklands eða fresta greiðslum þess um 10 til 15 ár. <ref>Sushter, S. (2015, 29. júní). {{Cite web|url=https://time.com/3939621/stiglitz-greece/|title=Joseph Stiglitz to Greece's Creditors: Abandon Austerity Or Face Global Fallout|date=|website=Time|access-date=2023-11-02|archive-date=2023-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20231102175703/https://time.com/3939621/stiglitz-greece/|url-status=dead}}</ref> === Clinton stjórnin === Stiglitz starfaði náið með [[Bill Clinton]], fyrrum forseta Bandaríkjana, fyrstu ár hans í embætti.<ref name=":0" /> Clinton skipaði Stiglitz sem formann ‘[[Council of Economic Advisers|Council of Economic Advisors’]]. Helsta framlag Stiglitz til ríkisstjórnar Clintons var aðkoma hans að hagfræðilegu hugmyndinni ‘[[Third Way|The Third Way]]’. Hún fjallaði um mikilvægi, en samt sem áður takmarkað hlutverk ríkisstjórna. Að fullkomlega frjálsir markaðir eru sjaldan skilvirkir en afskipti ríkisins er ekki alltaf rétta svarið. Stiglitz kom með grunnhugmyndina á þessu með rannsóknarvinnu sinni síðustu 25 árin áður en hann tók við formennsku innan ríkisstjórn Clintons. === Skotland === Árið 2012 varð Stiglitz meðlimur skosku „[[Council of Economic Advisers (Scotland)|Council of Economics Advisors]]“. Þar hefur hann farið yfir þá efnahags og hagfræðilegu þætti sem vert er að hafa þarf í huga ef [[Skotland]] verður að sjálfstæðu ríki.<ref>{{Cite web|url=http://www.scotland.gov.uk/News/Releases/2012/03/fiscal-commission25032012|title=Fiscal Commission Working Group|last=Scottish Executive|first=St Andrew's House|date=2012-03-25|website=wayback.archive-it.org|language=English|access-date=2023-11-02|archive-date=2013-02-01|archive-url=https://wayback.archive-it.org/3011/20130201194612/http://www.scotland.gov.uk/News/Releases/2012/03/fiscal-commission25032012|url-status=bot: unknown}}</ref> Stiglitz styður Skotland í [[Sjálfstæði Skotlands|sjálfstæðisbaráttu]] þeirra, hann lýsir því sem hagstæðri lausn á þeim vandamálum sem hafa komið upp í Skotlandi vegna útgöngu Bretalands úr [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]].<ref>Learmonth, A. (2017, October 23). [https://www.thenational.scot/news/15612533.nobel-prize-winning-economist-backs-independence-as-scotlands-escape-route-from-brexit-disaster/ Nobel prize-winning economist backs independence as scotland’s escape route from brexit disaster]. ''The National''. Sótt 2. nóvember 2023.</ref> === Stiglitz-Sen-Fitoussi nefndin === Árið 2008 komu Stiglitz, [[Amartya Sen]] og [[Jean-Paul Fitoussi]] saman að frumkvæði frönsku ríkisstjórnarinnar og stofnuðu nefnd utan um mælingar á efnahagslegri frammistöðu og félagslegum framförum (''e.'' [[Commission on the Measurement of Economic Performance and Social Progress]]). Nefndin gaf út skýrslu sína þann 14. september árið 2009.<ref>[https://web.archive.org/web/20150720212135/http://www.stiglitz-sen-fitoussi.fr/en/index.htm Commission on the Measurement of Economic Performance and Social Progress]. ''web.archive.org.'' (2015, 20. júlí). Sótt 6. nóvember 2023.</ref> == Verðlaun og viðurkenningar == Stiglitz hefur hlotið meira en 40 heiðursgráður, ásamt gráðum frá Cambridge og [[Harvard-háskóli|Harvard]], og hefur hlotið verðlaun frá ýmsum ríkjum eins og Bólivíu, Suður Kóreu, Kólumbíu, Ecuador, og Frakklandi.<ref>Britannica, T. Editors of Encyclopaedia (2023, 13. október). [https://www.britannica.com/biography/Joseph-Stiglitz Joseph E. Stiglitz]. ''Encyclopedia Britannica''. Sótt 2. nóvember 2023.</ref> Árið 2011 var Stiglitz nefndur einn af 100 áhrifamestu fólki heims af tímaritinu [[Time Magazine|Time]].<ref>Brown, G. (2011, April 21). [https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2066367_2066369_2066440,00.html Joseph stiglitz]. ''Time''.</ref> Stiglitz vann friðarverðlaun Sydney's fyrir baráttu sína gegn alþjóðlegu misrétti árið 2018. <ref>Pitt, H (2018, 20. apríl). [https://www.smh.com.au/business/the-economy/american-economist-joseph-stiglitz-wins-2018-sydney-peace-prize-20180419-p4zamg.html American economist Joseph Stiglitz wins 2018 Sydney Peace Prize.] ''The Sydney Morning Herald.'' Sótt 4. nóvember 2023. </ref> == Framlög hans til hagfræðinnar == Stiglitz hefur verið virkur í hagfræðisamfélaginu undanfarna áratugi. Hann hefur lagt sitt af mörkum þó nokkrar kenningar og hugmyndir, einkum mest til upplýsingarhagfræðinnar sem varð að nýrri grein með hans framlagi. Þekktastur er hann fyrir verk sitt, ásamt öðrum, um markaði með ósamhverfar upplýsingar. Kenningar hans hafa skapað tól fyrir t.d. markaðsaðila og ríkisstjórnir heimsins. === Risk Aversion === Eftir að hafa lokið doktorsnámi við [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]] árið 1967, skrifaði Stiglitz fyrsta fræðirit sitt ásamt [[Rothschild|Michael Rothschild]] sem birt var í ''Journal of Economic Theory'' árið 1970. Í ritinu, fjölluðu Rothschild og Stiglitz um áhættufælniskenningar [[Robert Solow]]'s (''e.'' risk aversion)<ref>Rothschild, M; Stigltiz, J (1970, 1. september). [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0022053170900384 Increasing risk: I. A definition]. ''Journal of Economic Theory.'' '''2''' (3): 225-243. Sótt 1. nóvember 2023.</ref>. Þeir sýndu fram á þrjár skilgreiningar á breytunni X sem skýrðu að breyta X væri breytilegri en breyta Y, að öllu óbreyttu (ceteris paribus). Y jafngildir X auk gagnasuðs, þar sem hver áhættufælni einstaklingur velur Y fram yfir X, þar sem Y ber meiri þunga í halanum en engin samkvæmni var með tilliti til X. Þar sem X hafði hærri tölfræðilega dreifni en Y. Í seinni ritinu rannsökuðu þeir afleiðingar áhættufælnis undir mismunandi aðstæðum, eins og til dæmis áhrif á ákvarðanir einstaklinga um sparnað eða framleiðsluákvarðanir fyrirtækja. === Henry George Theorem === Stiglitz kom með kenningar um [[Fjármál hins opinbera og almannavalsfræði|Fjármál hins opinbera og almannavalsfræði - Public Finance]], meðal annars um fjármögnun framboðs á staðbundnum almannagæðum. Kenningar hans sýndu fram á að fjármögnunin gæti átt sér stað með inngripi stjórnvalda á auðlindarentu eins og á landbúnaði þar sem auðurinn skapast vegna velferðarábata almannagæðanna. Með inngripi væri þá átt við að stjórnvöld afli skatttekna af sköpuðum auði frá almenningi, til að standast kostnað við framboð gæðanna. Stiglitz skýrði framlagið [[Henry George theorem|"Henry George theorem"]]<ref>Wikipedia þátttakendur. (2023, 27. september). [[:en:Henry_George_theorem|Henry George theorem]].''Wikipedia, The Free Encyclopedia''. Sótt 12:59, 1 nóvember, 2023.</ref> til heiðurs klassíska hagfræðingsins [[Henry George]] sem þekktur er fyrir kenningu sína um landvirðisskatt - “[[:en:Land_value_tax|land value tax]]”. Stiglitz rökstuddi að samkeppni almannagæða færi fram landfræðilega. Þar sem aukin samkeppni fyrir aðgang velferðarbætandi gæða auki virði landsins um að minnsta kosti jafn mikið og kostnaðurinn við framboð gæðanna. Stiglitz sýndi líka að einingaskattur á rentu væri nauðsynlegur til að geta boðið fram á hagkvæmasta framboð af fjárfestingum til almannagæða. Einnig sýndi hann að kenningin gæti fundið jaðarstærð borgar eða fyrirtækis<ref>Arnott, R. (2004). [https://www.jstor.org/stable/3488064 Does the Henry George Theorem Provide a Practical Guide to Optimal City Size?] ''The American Journal of Economics and Sociology'', ''63''(5), 1057–1090. </ref>. === Ósamhverfar upplýsingar === Stiglitz er einnig þekktur fyrir verk sitt um [[ósamhverfar upplýsingar]]. Stiglitz hefur sérstakan áhuga á hugmyndinni skimun (''e.'' [[Skimun|screening]]), þar sem annar aðilinn leitast við að fá upplýsingar um hinn, til dæmis gerir vinnuveitandi bakgrunnsskoðun á umsækjendum til að tryggja að engin falin einkenni eru til staðar. Stiglitz fullyrðir að þegar aðilar hafa ekki sömu upplýsingar nær markaðurinn ekki skilvirkri niðurstöðu. Hagfræðin gengur oft út frá þeirri forsendu að aðilar hafi aðgang að sömu upplýsingum en hægt er að breyta þeim til að sýna áhrif ósamhverfra upplýsinga. Stiglitz hefur lagt mikla áherslu á [[Vátrygging|vátryggingamarkaði]], þar sem tryggingafélög hafa ekki fullnægjandi upplýsingar um áhættu viðskiptavina sinna. Það er hér sem skimunin kemur inn, þar sem tryggingafélög geta hvatt viðskiptavini sína til þess að veita aðgang að fleiri upplýsingum gegn lægra iðgjaldi. Með því að aðgreina áhættuflokkana hagnast bæði tryggingafélögin með hagkvæmari verðlagningu og þau sem bera minni áhættu með því að greiða lægra iðgjald frekar en að niðurgreiða áhættusamari einstaklinga. Stiglitz heldur því fram að hagfræðileg líkön geti verið villandi ef þau hunsa ósamhverfa upplýsinga. Það var þetta verk sem færði honum ásamt hagfræðingunum [[George A. Akerlof]] og [[A. Michael Spence]] Nóbelsverðlaunin í hagfræði árið 2001. === Einkasölusamkeppni === Stiglitz ásamt [[Avinash Dixit]], bjó til líkan um einkasölusamkeppni sem er staðkvæmd fyrir hefðbundnum líkönum fullkominnar samkeppninnar. Líkanið kallast [[Dixit-Stiglitz model]]<ref>Stiglitz, J (2017, desember). [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1090944317303265 Monopolistic competition, the Dixit–Stiglitz model, and economic analysis]. ''Research in Economics. '''71'''(4)'', 798-802, ISSN 1090-9443. Sótt 1. nóvember 2023.</ref>. Þeir sýndu fram á að í aðstæðum þar sem margfeldishagkvæmni (''e.'' [[Returns to scale|increasing returns to scale]])<ref>Wikipedia þátttakendur. (2023, 10. október). [[:en:Returns_to_scale|Returns to scale]]. ''Wikipedia, The Free Encyclopedia''. Sótt 13:16, 1. nóvember, 2023.</ref> á sér stað, er innkoma fyrirtækja inn á markað of lítil fyrir samfélagið. Líkanið varð seinna meir dýpkað og sýndi fram á að ef neytendur eru opnir fyrir fjölbreytileika gæti innkoma nýrra fyrirtækja á markaðinn orðin of mikil. Líkanið hafði mikil áhrif á [[:en:International_economics|alþjóðahagfræði]]<ref>Wikipedia Þátttakendur. (2023, 17. október). [[:en:International_economics|International economics]]. ''Wikipedia, The Free Encyclopedia''. Sótt 13:17, 1. nóvember, 2023.</ref>, meðal annars í fræði verslunar milli landa (''e.'' [[trade theory]]) og skipulagningu iðnaðar í löndum, sem var mikið nota af alþjóðahagfræðingi [[Paul Krugman]] í greiningunni hans um óhlutfallslega yfirburði. === Shapiro-Stiglitz efficiency wage model === [[Mynd:Efficiency wage Shapiro Stiglitz.svg|thumb|324x324dp|Shapiro–Stiglitz líkan um hagkvæm laun.]] Stiglitz rannsakaði hagkvæmustu laun (''e.'' [[efficiency wages]]) og tók þátt í líkani sem varð seinna meir að Shapiro-Stiglitz líkaninu. Líkanið útskýrir af hverju atvinnuleysi sé til staðar þrátt fyrir að atvinnumarkaðurinn sé í jafnvægi, af hverju laun eru ekki prúttuð nægilega niður af atvinnuleytendum (að því gefnu að engin lágmarkslaun séu til), sem leiðir til þess að allir sem vilja vinnu, finna vinnu.<ref>Wikipedia þátttakendur. (2022, 6. nóvember). [[:en:Shapiro–Stiglitz_theory|Shapiro–Stiglitz theory]]. ''Wikipedia, The Free Encyclopedia''. sótt 13:18, 1. nóvember, 2023.</ref> Auk þess greindu þeir hvort neoklassískar kennidæmið gæti útskýrt ósjálfrátt atvinnuleysi. [[Shapiro]] og Stiglitz gáfu mögulegt svar við þessar spurningar árið 1984, þar sem þeir héldu því fram að atvinnuleysi sé drifið af kerfisbundnu atvinnuleysi.<ref>Shapiro, C., & Stiglitz, J. E. (1984). [https://www.jstor.org/stable/1804018 Equilibrium Unemployment as a Worker Discipline Device]. ''The American Economic Review'', ''74''(3), 433–444. </ref> Tvö viðhorf styðja málið, eitt var að vinnuafl getur ákveðið framlag og ákefð aftur á móti er fjármagn fast, annars vegar að það er kostnaðarsamt fyrir fyrirtæki að liggja puttan á púlsinn til að mæla hversu mikið framlag hver og einn starfsmaður er að gefa af sér. == Hagfræðileg sjónarmið == [[Mynd:Joseph Stiglitz no Fronteiras do Pensamento São Paulo 2015 (22206015844).jpg|thumb|266x266dp|Joseph Stiglitz.]] === Skoðanir um skattamál === Stiglitz er hlynntur því að efnameiri fólk leggji meira til samfélagsins í formi [[Auðlegðarskattur|auðlegðarskatts]], til þess að minnka ójöfnuð. Stiglitz talaði um að skattar á vellauðugt fólk ættu að vera 70%. Hann heldur því fram að auðlegðarskattur á fjölskylduauð sem hefur myndast i gegnum margar kynslóðir sé áhrifameiri þegar kemur að jafnrétti í skattkerfinu, þó að aukin skattlagning á launahæsta fólkið á vinnumarkaði myndi hafa áhrif á jafnrétti en samt ekki jafn mikil samkvæmt Stiglitz. Megnið af auðnum í dag erfiðst á milli kynslóða, Stiglitz lýsti því að flestir milljarðamæringar í dag unnu „sæðis happdrættið” með því að hafa milljarðamæringa sem foreldra, þannig væri réttast að auka skattlagningu þeirra í stað launahæsta fólkið. Stiglitz studdi hugmyndir [[Elizabeth Warren|Elizabeth Warren’s]] um auðlegðarskatt í Bandaríkjunum, 2% skatt á eignir fólks yfir 50 milljónir bandaríkjadala og 3% skatt á eignir yfir einum milljarð bandaríkjadala.<ref>Neate, R. (2023, 22. janúar). [https://www.theguardian.com/news/2023/jan/22/joseph-stiglitz-economist-income-tax-high-earners-70-per-cent-inequality Joseph stiglitz: tax high earners at 70% to tackle widening inequality.] ''The Guardian''.</ref> Stiglitz lýsti áhyggjum sínum yfir skattstefnu hin vestræna heims í skýrslu EU Tax Observatory fyrir árið 2024:<ref name=":1">Alstadsæter, A., Godar, S., Nicolaides, P., & Zucman, G. (e.d.). (rep.). [https://www.taxobservatory.eu/publication/global-tax-evasion-report-2024/ Global Tax Evasion Report 2024]. ''EU Tax Observatory''.</ref><blockquote>„''Ef almenningur trúir því ekki að allir greiði sanngjarnt skattahlutfall, sérstaklega meðal ríkustu einstaklinga og fyrirtækja, þá mun almenningur byrja að hafna skattlagningu. Hvers vegna ætti almenningur að láta pening af hendi þegar auðmenn gera það ekki? Skattamisræmi grefur undan lýðræði, stuðlar að ójöfnuði, veikir traust á stofnunum og rýfur samfélagssáttmálann''“. <ref name=":1" /></blockquote> === Græna hagkerfið === Stiglitz er mikill talsmaður þess að koma á fót grænu hagkerfi. Hann studdi „[[Green new deal|The Green New Deal]]”, þar sem hann heldur fram að samningurinn muni auka heildareftirspurn í hagkerfinu og byrja nýja efnahagsuppsveiflu.<ref>Herald, K. (2021, 31. ágúst). [https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20210830000112 <nowiki>[Joseph e. stiglitz] getting finance onside for climate</nowiki>]. ''The Korea Herald''.</ref> Stiglitz lýsti [[Loftslagsbreytingar|loftslagskreppunni]] sem þriðju heimsstyrjöldinni.<ref>Stiglitz, J. (2019, 4. júní). [https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/jun/04/climate-change-world-war-iii-green-new-deal The climate crisis is our third world war. it needs a bold response - joseph stiglitz]. ''The Guardian''.</ref> === Reglugerðir === Stiglitz var ósammála mörgum um það að treysta eingöngu á að fyrirtæki og stofnanir stundi viðskipti fyrir eigin hagsmuni til þess að ná fram velferð í samfélaginu. Heldur er það nauðsynlegt samkvæmt Stiglitz að hafa skýrar leikreglur, lög og siðferði þegar kemur að viðskiptum, til þess að fyrirtæki fari eftir leikreglum.<ref>Wikipedia þátttakendur. (2023, 23. október). [[:en:Joseph_Stiglitz|Joseph Stiglitz]]. ''Wikipedia, The Free Encyclopedia''. Sótt 13:36, 1. nóvember, 2023.</ref> === Matsfyrirtæki === Matsfyrirtækin áttu stóran hlut í efnahagskrísunni árið 2008 samkvæmt Stiglitz. Hann segir þau hafa ofmetið mörg verðbréf sem gerði bönkum kleift að gera allt það sem þau gerði sem leiddi til hrunsins. <ref>Neate, R (2011, 22. ágúst). [https://www.theguardian.com/business/2011/aug/22/ratings-agencies-conflict-of-interest Rating agencies suffer 'conflict of interesr', says former Moody's boss]. ''The Guardian.'' Sótt 3. nóvember 2023. </ref> == Bækur == Stiglitz er höfundur fjölda bóka. Þær nýjustu eru: * Stiglitz, Joseph E. (2019). ''People, Power, and Profits: Progressive Capitalism for an Age of Discontent.'' (2019) * Stiglitz, Joseph E. (2016). ''The Euro: How a Common Currency Threatens the Future of Europe'' (2016) * Stiglitz, Joseph E. (2015). ''The Great Divide: Unequal Societies and What We Can Do About Them'' (2015) * Stiglitz, Joseph E. (2015). ''Rewriting the Rules of the American Economy: An Agenda for Growth and Shared Prosperity'' (2015) * Stiglitz, Joseph E. (2014). ''Creating a Learning Society: A New Approach to Growth Development and Social Progress'' (2014) Hægt er að skoða lista yfir öll hans rit á vefsíðu Columbia háskólans.<ref>[https://business.columbia.edu/stiglitz/books Books by Joseph E. Stiglitz]. ''Columbia Business School''. (e.d.).</ref> Samkvæmt [https://ideas.repec.org/top/top.person.nbcites.html IDEAS] er Stiglitz sá áttundi á listanum yfir þá hagfræðinga sem oftast er vitnað í.<ref>[https://ideas.repec.org/top/top.person.nbcites.html Top 5% authors, number of citations, as of September 2023]. IDEAS.repec.org. (e.d.).</ref> ==Tenglar== *[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=86304 Hver er Joseph Stiglitz og hvert er framlag hans til hagfræðinnar? - Vísindavefurinn] == Tilvísanir == <references/> {{Nóbelsverðlaun í hagfræði}} {{DEFAULTSORT:Stiglitz, Joseph}} {{f|1943}} [[Flokkur:Bandarískir hagfræðingar]] [[Flokkur:Nóbelsverðlaunahafar í hagfræði]] p7n0rmh2go5zntsiovhcqzu8ozy4err 0 182501 1981446 1981378 2026-10-02T13:08:32Z SagaHagfræðinnar 120347 /* Helstu fulltrúar */ 1981446 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref name=":5" /> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref name=":6">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=192-193|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Ríkardísku sósíalistarnir áttu margt sameiginlegt með [[Karl Marx|Marx]] og hans hugsanahætti, og hafði Marx þetta að segja um þá sem hóp: “But these Socialist and Communist writings contain also a critical element. They attack every principle of existing society. Hence, they are full of the most valuable materials for the enlightenment of the working class.”<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=21|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista == Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.<ref name=":7" /> Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi . Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti á að eiga framleiðslutækin og njóta afrakstrins. Samkvæmt Hodgskins væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.<ref name=":6" /> Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá kapítalisma en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforsskot.<ref name=":6" /> Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvennréttindamálum.<ref name=":6" /> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.<ref name=":7">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista. Þar á meðal hefur verið nefndur Piercy Ravenstone sem var einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði.<ref name=":8">{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina (Miles, bls. 25).<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenningarinnar um umframvirði.<ref name=":8" /> Ravenstone var sérstakur á meðal ríkardískra sósíalista þótt hann, líkt og aðrir úr þeim hópi, trúði því að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Hins vegar hafði hann aðrar ástæður fyrir þessari trú en margir samtíðarmenn hans. Flestir ríkardískir sósíalistar byggðu trú sína á [[Nytjastefna|nytjastefnu]] með það sem helsta markmið að auka hamingju sem flestra, en Ravenstone leit á þetta sem siðferðilega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira eiga.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=16|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Ravenstone hafði einnig áhrif á Karl Marx með hugmyndum sínum bæði bein áhrif og óbein áhrif í gegnum hina ríkardísku sósíalistanna. Marx samsvaraði sig með sjónarmiði Ravenstone um að ef vinnuafl skapaði eingöngu nóg til að framfleyta sér, þá væru hvergi til eignir í heiminum. Hann tók einnig undir þá skoðun að til þess að fjármagn gæti þjónað samfélaginu yrði fyrst að vera til staðar þróuð verkaskipting (Miles, bls. 6–7, 23).<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries.|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=6-7|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref><ref name=":3" /> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] e5px8aqip0gnnqsfle4qynv44ocm0pv 1981469 1981446 2026-10-02T15:04:28Z SagaHagfræðinnar 120347 /* Helstu fulltrúar */ 1981469 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref name=":5" /> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref name=":6">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=192-193|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Hugmyndir ríkardískra sósíalista áttu margt sameiginlegt með síðari gagnrýni [[Karl Marx|Marx]] á kapítalískt hagkerfi. Marx var ekki sammála ríkardísku sósíalistunum um allt en taldi sumar hugmyndir þeirra mikilvægar, sérstaklega gagnrýni þeirra á kapítalískt samfélag.<ref name=":9" details="bls 21">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista == Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.<ref name=":7" /> Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi . Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti á að eiga framleiðslutækin og njóta afrakstrins. Samkvæmt Hodgskins væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.<ref name=":6" /> Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá kapítalisma en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforsskot.<ref name=":6" /> Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvennréttindamálum.<ref name=":6" /> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.<ref name=":7">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista, þar á meðal Piercy Ravenstone, Thomas Rowe Edmonds og Charles Hall.<ref>{{Bókaheimild|titill=Utopian or scientific? A reconsideration of the Ricardian Socialists|höfundur=King, J. E.|ár=1983|útgefandi=History of Political Economy. 15 (3).|bls=345}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði. <ref name=":8">{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}</ref> Bæði David Ricardo og Karl Marx veittu skrifum hans athygli.<ref name=":9" details="bls 4-6" /> Sumir fræðimenn hafa talið Ravenstone til ríkardískra sósíalista. Hann taldi að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Ólíkt sumum öðrum ríkardískum sósíalistum, sem studdust við nytjastefnu og lögðu áherslu á sem mesta hamingju sem flestra, leit Ravenstone á þetta sem siðferðislega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira áttu.<ref name=":9" details="bls 16" /> Ravenstone hafði bæði bein og óbein áhrif á Karl Marx. Marx vísaði tvisvar til Ravenstone í ''[[Auðmagnið|Das Kapital]].'' Hugmyndir Ravenstone höfðu einnig áhrif á Marx í gegnum aðra enska sósíalista, þá sérstaklega Thomas Hodgskin, William Thompson og John Francis Bray. Marx veitti sérstakri athygli þeirri hugmynd Ravenstone að þróuð verkaskipting væri forsenda arðbærrar notkunar fjármagns.<ref name=":9" details="bls 6-7" /> Helstu verk Ravenstone eru ''A Few Doubts as to the Correctness of Some Opinions Generally Entertained on the Subjects of Population and Political Economy'' (1821) og ''Thoughts on the Funding System and its effects'' (1824)''.''<ref name=":9" details="bls 2-3" /> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] olygp9727vhi5zppwsc8ymmhc4wxj4r 1981494 1981469 2026-10-02T17:17:19Z ~2026-53076-02 121411 1981494 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref name=":5" /> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref name=":6">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=192-193|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Hugmyndir ríkardískra sósíalista áttu margt sameiginlegt með síðari gagnrýni [[Karl Marx|Marx]] á kapítalískt hagkerfi. Marx var ekki sammála ríkardísku sósíalistunum um allt en taldi sumar hugmyndir þeirra mikilvægar, sérstaklega gagnrýni þeirra á kapítalískt samfélag.<ref name=":9" details="bls 21">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista == Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.<ref name=":7" /> Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi . Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti á að eiga framleiðslutækin og njóta afrakstrins. Samkvæmt Hodgskins væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.<ref name=":6" /> Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá kapítalisma en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforsskot.<ref name=":6" /> Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvennréttindamálum.<ref name=":6" /> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.<ref name=":7">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista, þar á meðal Piercy Ravenstone, Thomas Rowe Edmonds og Charles Hall.<ref>{{Bókaheimild|titill=Utopian or scientific? A reconsideration of the Ricardian Socialists|höfundur=King, J. E.|ár=1983|útgefandi=History of Political Economy. 15 (3).|bls=345}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði. <ref name=":8">{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}</ref> Bæði David Ricardo og Karl Marx veittu skrifum hans athygli.<ref name=":9" details="bls 4-6" /> Sumir fræðimenn hafa talið Ravenstone til ríkardískra sósíalista. Hann taldi að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Ólíkt sumum öðrum ríkardískum sósíalistum, sem studdust við nytjastefnu og lögðu áherslu á sem mesta hamingju sem flestra, leit Ravenstone á þetta sem siðferðislega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira áttu.<ref name=":9" details="bls 16" /> Ravenstone hafði bæði bein og óbein áhrif á Karl Marx. Marx vísaði tvisvar til Ravenstone í ''[[Auðmagnið|Das Kapital]].'' Hugmyndir Ravenstone höfðu einnig áhrif á Marx í gegnum aðra enska sósíalista, þá sérstaklega Thomas Hodgskin, William Thompson og John Francis Bray. Marx veitti sérstakri athygli þeirri hugmynd Ravenstone að þróuð verkaskipting væri forsenda arðbærrar notkunar fjármagns.<ref name=":9" details="bls 6-7" /> Helstu verk Ravenstone eru ''A Few Doubts as to the Correctness of Some Opinions Generally Entertained on the Subjects of Population and Political Economy'' (1821) og ''Thoughts on the Funding System and its effects'' (1824)''.''<ref name=":9" details="bls 2-3" /> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Ríkardískir sósíalistar voru einnig mikilvægur hlutur af þróun sósíalískrar hagfræði á fyrri hluta 19.aldar. Með því að byggja á hugmyndum klassískrar hagfræði tengdu þeir spurningar um verðmæti og tekjuskiptingu við gagngrýni á eignarhald og skipulaqg kapítalísks hagkerfis. Þeir lögðu þannig sitt að m0rkum til þeirrar hagfræðilegu hefðar sem þróaðist síðar áfram í ólíkum áttum innan sósíalískrar hagfræði. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] r9wu2novzgqbcoa1a8ohscgvrf677er 1981495 1981494 2026-10-02T17:19:02Z ~2026-53076-02 121411 /* Áhrif og arfleifð */ 1981495 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref name=":5" /> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref name=":6">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=192-193|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Hugmyndir ríkardískra sósíalista áttu margt sameiginlegt með síðari gagnrýni [[Karl Marx|Marx]] á kapítalískt hagkerfi. Marx var ekki sammála ríkardísku sósíalistunum um allt en taldi sumar hugmyndir þeirra mikilvægar, sérstaklega gagnrýni þeirra á kapítalískt samfélag.<ref name=":9" details="bls 21">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista == Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.<ref name=":7" /> Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi . Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti á að eiga framleiðslutækin og njóta afrakstrins. Samkvæmt Hodgskins væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.<ref name=":6" /> Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá kapítalisma en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforsskot.<ref name=":6" /> Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvennréttindamálum.<ref name=":6" /> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.<ref name=":7">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista, þar á meðal Piercy Ravenstone, Thomas Rowe Edmonds og Charles Hall.<ref>{{Bókaheimild|titill=Utopian or scientific? A reconsideration of the Ricardian Socialists|höfundur=King, J. E.|ár=1983|útgefandi=History of Political Economy. 15 (3).|bls=345}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði. <ref name=":8">{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}</ref> Bæði David Ricardo og Karl Marx veittu skrifum hans athygli.<ref name=":9" details="bls 4-6" /> Sumir fræðimenn hafa talið Ravenstone til ríkardískra sósíalista. Hann taldi að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Ólíkt sumum öðrum ríkardískum sósíalistum, sem studdust við nytjastefnu og lögðu áherslu á sem mesta hamingju sem flestra, leit Ravenstone á þetta sem siðferðislega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira áttu.<ref name=":9" details="bls 16" /> Ravenstone hafði bæði bein og óbein áhrif á Karl Marx. Marx vísaði tvisvar til Ravenstone í ''[[Auðmagnið|Das Kapital]].'' Hugmyndir Ravenstone höfðu einnig áhrif á Marx í gegnum aðra enska sósíalista, þá sérstaklega Thomas Hodgskin, William Thompson og John Francis Bray. Marx veitti sérstakri athygli þeirri hugmynd Ravenstone að þróuð verkaskipting væri forsenda arðbærrar notkunar fjármagns.<ref name=":9" details="bls 6-7" /> Helstu verk Ravenstone eru ''A Few Doubts as to the Correctness of Some Opinions Generally Entertained on the Subjects of Population and Political Economy'' (1821) og ''Thoughts on the Funding System and its effects'' (1824)''.''<ref name=":9" details="bls 2-3" /> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Ríkardískir sósíalistar voru einnig mikilvægur hlutur af þróun sósíalískrar hagfræði á fyrri hluta 19.aldar. Með því að byggja á hugmyndum klassískrar hagfræði tengdu þeir spurningar um verðmæti og tekjuskiptingu við gagngrýni á eignarhald og skipulag kapítalísks hagkerfis. Þeir lögðu þannig sitt að mörkum til þeirrar hagfræðilegu hefðar sem þróaðist síðar áfram í ólíkum áttum innan sósíalískrar hagfræði. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] s4nqfopvs2km673477f3mt025ti9gld 1981496 1981495 2026-10-02T17:19:50Z ~2026-52969-88 121388 1981496 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref name=":5" /> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref name=":6">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=192-193|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Hugmyndir ríkardískra sósíalista áttu margt sameiginlegt með síðari gagnrýni [[Karl Marx|Marx]] á kapítalískt hagkerfi. Marx var ekki sammála ríkardísku sósíalistunum um allt en taldi sumar hugmyndir þeirra mikilvægar, sérstaklega gagnrýni þeirra á kapítalískt samfélag.<ref name=":9" details="bls 21">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista == Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.<ref name=":7" /> Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi . Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti á að eiga framleiðslutækin og njóta afrakstrins. Samkvæmt Hodgskins væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.<ref name=":6" /> Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá kapítalisma en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforsskot.<ref name=":6" /> Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvennréttindamálum.<ref name=":6" /> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.<ref name=":7">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista, þar á meðal Piercy Ravenstone, Thomas Rowe Edmonds og Charles Hall.<ref>{{Bókaheimild|titill=Utopian or scientific? A reconsideration of the Ricardian Socialists|höfundur=King, J. E.|ár=1983|útgefandi=History of Political Economy. 15 (3).|bls=345}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði. <ref name=":8">{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}</ref> Bæði David Ricardo og Karl Marx veittu skrifum hans athygli.<ref name=":9" details="bls 4-6" /> Sumir fræðimenn hafa talið Ravenstone til ríkardískra sósíalista. Hann taldi að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Ólíkt sumum öðrum ríkardískum sósíalistum, sem studdust við nytjastefnu og lögðu áherslu á sem mesta hamingju sem flestra, leit Ravenstone á þetta sem siðferðislega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira áttu.<ref name=":9" details="bls 16" /> Ravenstone hafði bæði bein og óbein áhrif á Karl Marx. Marx vísaði tvisvar til Ravenstone í ''[[Auðmagnið|Das Kapital]].'' Hugmyndir Ravenstone höfðu einnig áhrif á Marx í gegnum aðra enska sósíalista, þá sérstaklega Thomas Hodgskin, William Thompson og John Francis Bray. Marx veitti sérstakri athygli þeirri hugmynd Ravenstone að þróuð verkaskipting væri forsenda arðbærrar notkunar fjármagns.<ref name=":9" details="bls 6-7" /> Helstu verk Ravenstone eru ''A Few Doubts as to the Correctness of Some Opinions Generally Entertained on the Subjects of Population and Political Economy'' (1821) og ''Thoughts on the Funding System and its effects'' (1824)''.''<ref name=":9" details="bls 2-3" /> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Ríkardískir sósíalistar voru einnig mikilvægur hlutur af þróun sósíalískrar hagfræði á fyrri hluta 19.aldar. Með því að byggja á hugmyndum klassískrar hagfræði tengdu þeir spurningar um verðmæti og tekjuskiptingu við gagngrýni á eignarhald og skipulag kapítalísks hagkerfis. Þeir lögðu þannig sitt að mörkum til þeirrar hagfræðilegu hefðar sem þróaðist síðar áfram í ólíkum áttum innan sósíalískrar hagfræði. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] Hugmyndir Karl Marx og ríkadísku sósíalistanna áttu ýmislegt sameiginlegt. Bæði Marx og ríkadísku sósíalistarnir fjölluðu meðal annars um vinnu, verðmæti og stöðu verkafólks í kapítalísku hagkerfi. Ríkadísku sósíalistarnir notuðu vinnugildiskenningar til að gagnrýna ójafna dreifingu tekna og héldu því fram að verkafólk fengu ekki allan afrakstur vinnu sinnar. John Francis Bray setti fram kenningu um arðrán sem byggðist á hugmyndinni um umframvinnu. Slíkar hugmyndir komu fram hjá ríkadískum sósíalistum áður en Marx þróaði sínar eigin kenningar um vinnu og arðrán. Fræðimenn hafa fjallað um hversu mikil áhrif ríkadísku sósíalistarnir höfðu á Marx. Þrátt fyrir þessi tengsl voru kenningar Marx og ríkadísku sósíalistanna þó ekki þær sömu. r0hc9brrto8pcrxxp09nakf9iinthi1 1981498 1981496 2026-10-02T17:20:46Z ~2026-52969-88 121388 1981498 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref name=":5" /> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref name=":6">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=192-193|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Hugmyndir ríkardískra sósíalista áttu margt sameiginlegt með síðari gagnrýni [[Karl Marx|Marx]] á kapítalískt hagkerfi. Marx var ekki sammála ríkardísku sósíalistunum um allt en taldi sumar hugmyndir þeirra mikilvægar, sérstaklega gagnrýni þeirra á kapítalískt samfélag.<ref name=":9" details="bls 21">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista == Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.<ref name=":7" /> Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi . Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti á að eiga framleiðslutækin og njóta afrakstrins. Samkvæmt Hodgskins væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.<ref name=":6" /> Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá kapítalisma en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforsskot.<ref name=":6" /> Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvennréttindamálum.<ref name=":6" /> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.<ref name=":7">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista, þar á meðal Piercy Ravenstone, Thomas Rowe Edmonds og Charles Hall.<ref>{{Bókaheimild|titill=Utopian or scientific? A reconsideration of the Ricardian Socialists|höfundur=King, J. E.|ár=1983|útgefandi=History of Political Economy. 15 (3).|bls=345}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði. <ref name=":8">{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}</ref> Bæði David Ricardo og Karl Marx veittu skrifum hans athygli.<ref name=":9" details="bls 4-6" /> Sumir fræðimenn hafa talið Ravenstone til ríkardískra sósíalista. Hann taldi að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Ólíkt sumum öðrum ríkardískum sósíalistum, sem studdust við nytjastefnu og lögðu áherslu á sem mesta hamingju sem flestra, leit Ravenstone á þetta sem siðferðislega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira áttu.<ref name=":9" details="bls 16" /> Ravenstone hafði bæði bein og óbein áhrif á Karl Marx. Marx vísaði tvisvar til Ravenstone í ''[[Auðmagnið|Das Kapital]].'' Hugmyndir Ravenstone höfðu einnig áhrif á Marx í gegnum aðra enska sósíalista, þá sérstaklega Thomas Hodgskin, William Thompson og John Francis Bray. Marx veitti sérstakri athygli þeirri hugmynd Ravenstone að þróuð verkaskipting væri forsenda arðbærrar notkunar fjármagns.<ref name=":9" details="bls 6-7" /> Helstu verk Ravenstone eru ''A Few Doubts as to the Correctness of Some Opinions Generally Entertained on the Subjects of Population and Political Economy'' (1821) og ''Thoughts on the Funding System and its effects'' (1824)''.''<ref name=":9" details="bls 2-3" /> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Ríkardískir sósíalistar voru einnig mikilvægur hlutur af þróun sósíalískrar hagfræði á fyrri hluta 19.aldar. Með því að byggja á hugmyndum klassískrar hagfræði tengdu þeir spurningar um verðmæti og tekjuskiptingu við gagngrýni á eignarhald og skipulag kapítalísks hagkerfis. Þeir lögðu þannig sitt að mörkum til þeirrar hagfræðilegu hefðar sem þróaðist síðar áfram í ólíkum áttum innan sósíalískrar hagfræði. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] ==Tengsl við Karl Marx== Hugmyndir Karl Marx og ríkadísku sósíalistanna áttu ýmislegt sameiginlegt. Bæði Marx og ríkadísku sósíalistarnir fjölluðu meðal annars um vinnu, verðmæti og stöðu verkafólks í kapítalísku hagkerfi. Ríkadísku sósíalistarnir notuðu vinnugildiskenningar til að gagnrýna ójafna dreifingu tekna og héldu því fram að verkafólk fengu ekki allan afrakstur vinnu sinnar. John Francis Bray setti fram kenningu um arðrán sem byggðist á hugmyndinni um umframvinnu. Slíkar hugmyndir komu fram hjá ríkadískum sósíalistum áður en Marx þróaði sínar eigin kenningar um vinnu og arðrán. Fræðimenn hafa fjallað um hversu mikil áhrif ríkadísku sósíalistarnir höfðu á Marx. Þrátt fyrir þessi tengsl voru kenningar Marx og ríkadísku sósíalistanna þó ekki þær sömu. 77a2b38fvjotsl43m4x3t57m3b9uqmk 1981500 1981498 2026-10-02T17:22:18Z ~2026-52969-88 121388 1981500 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref name=":5" /> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref name=":6">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=192-193|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Hugmyndir ríkardískra sósíalista áttu margt sameiginlegt með síðari gagnrýni [[Karl Marx|Marx]] á kapítalískt hagkerfi. Marx var ekki sammála ríkardísku sósíalistunum um allt en taldi sumar hugmyndir þeirra mikilvægar, sérstaklega gagnrýni þeirra á kapítalískt samfélag.<ref name=":9" details="bls 21">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista == Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.<ref name=":7" /> Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi . Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti á að eiga framleiðslutækin og njóta afrakstrins. Samkvæmt Hodgskins væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.<ref name=":6" /> Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá kapítalisma en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforsskot.<ref name=":6" /> Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvennréttindamálum.<ref name=":6" /> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.<ref name=":7">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista, þar á meðal Piercy Ravenstone, Thomas Rowe Edmonds og Charles Hall.<ref>{{Bókaheimild|titill=Utopian or scientific? A reconsideration of the Ricardian Socialists|höfundur=King, J. E.|ár=1983|útgefandi=History of Political Economy. 15 (3).|bls=345}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði. <ref name=":8">{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}</ref> Bæði David Ricardo og Karl Marx veittu skrifum hans athygli.<ref name=":9" details="bls 4-6" /> Sumir fræðimenn hafa talið Ravenstone til ríkardískra sósíalista. Hann taldi að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Ólíkt sumum öðrum ríkardískum sósíalistum, sem studdust við nytjastefnu og lögðu áherslu á sem mesta hamingju sem flestra, leit Ravenstone á þetta sem siðferðislega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira áttu.<ref name=":9" details="bls 16" /> Ravenstone hafði bæði bein og óbein áhrif á Karl Marx. Marx vísaði tvisvar til Ravenstone í ''[[Auðmagnið|Das Kapital]].'' Hugmyndir Ravenstone höfðu einnig áhrif á Marx í gegnum aðra enska sósíalista, þá sérstaklega Thomas Hodgskin, William Thompson og John Francis Bray. Marx veitti sérstakri athygli þeirri hugmynd Ravenstone að þróuð verkaskipting væri forsenda arðbærrar notkunar fjármagns.<ref name=":9" details="bls 6-7" /> Helstu verk Ravenstone eru ''A Few Doubts as to the Correctness of Some Opinions Generally Entertained on the Subjects of Population and Political Economy'' (1821) og ''Thoughts on the Funding System and its effects'' (1824)''.''<ref name=":9" details="bls 2-3" /> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Ríkardískir sósíalistar voru einnig mikilvægur hlutur af þróun sósíalískrar hagfræði á fyrri hluta 19.aldar. Með því að byggja á hugmyndum klassískrar hagfræði tengdu þeir spurningar um verðmæti og tekjuskiptingu við gagngrýni á eignarhald og skipulag kapítalísks hagkerfis. Þeir lögðu þannig sitt að mörkum til þeirrar hagfræðilegu hefðar sem þróaðist síðar áfram í ólíkum áttum innan sósíalískrar hagfræði. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] == Tengsl við Karl Marx == Hugmyndir Karl Marx og ríkadísku sósíalistanna áttu ýmislegt sameiginlegt. Bæði Marx og ríkadísku sósíalistarnir fjölluðu meðal annars um vinnu, verðmæti og stöðu verkafólks í kapítalísku hagkerfi. Ríkadísku sósíalistarnir notuðu vinnugildiskenningar til að gagnrýna ójafna dreifingu tekna og héldu því fram að verkafólk fengu ekki allan afrakstur vinnu sinnar. John Francis Bray setti fram kenningu um arðrán sem byggðist á hugmyndinni um umframvinnu. Slíkar hugmyndir komu fram hjá ríkadískum sósíalistum áður en Marx þróaði sínar eigin kenningar um vinnu og arðrán. Fræðimenn hafa fjallað um hversu mikil áhrif ríkadísku sósíalistarnir höfðu á Marx. Þrátt fyrir þessi tengsl voru kenningar Marx og ríkadísku sósíalistanna þó ekki þær sömu. e353lkcrwlp9le8anmnshkgwzdkjqsw 1981501 1981500 2026-10-02T17:22:39Z ~2026-52969-88 121388 /* Tengsl við Karl Marx */ 1981501 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref name=":5" /> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref name=":6">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=192-193|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Hugmyndir ríkardískra sósíalista áttu margt sameiginlegt með síðari gagnrýni [[Karl Marx|Marx]] á kapítalískt hagkerfi. Marx var ekki sammála ríkardísku sósíalistunum um allt en taldi sumar hugmyndir þeirra mikilvægar, sérstaklega gagnrýni þeirra á kapítalískt samfélag.<ref name=":9" details="bls 21">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista == Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.<ref name=":7" /> Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi . Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti á að eiga framleiðslutækin og njóta afrakstrins. Samkvæmt Hodgskins væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.<ref name=":6" /> Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá kapítalisma en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforsskot.<ref name=":6" /> Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvennréttindamálum.<ref name=":6" /> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.<ref name=":7">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista, þar á meðal Piercy Ravenstone, Thomas Rowe Edmonds og Charles Hall.<ref>{{Bókaheimild|titill=Utopian or scientific? A reconsideration of the Ricardian Socialists|höfundur=King, J. E.|ár=1983|útgefandi=History of Political Economy. 15 (3).|bls=345}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði. <ref name=":8">{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}</ref> Bæði David Ricardo og Karl Marx veittu skrifum hans athygli.<ref name=":9" details="bls 4-6" /> Sumir fræðimenn hafa talið Ravenstone til ríkardískra sósíalista. Hann taldi að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Ólíkt sumum öðrum ríkardískum sósíalistum, sem studdust við nytjastefnu og lögðu áherslu á sem mesta hamingju sem flestra, leit Ravenstone á þetta sem siðferðislega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira áttu.<ref name=":9" details="bls 16" /> Ravenstone hafði bæði bein og óbein áhrif á Karl Marx. Marx vísaði tvisvar til Ravenstone í ''[[Auðmagnið|Das Kapital]].'' Hugmyndir Ravenstone höfðu einnig áhrif á Marx í gegnum aðra enska sósíalista, þá sérstaklega Thomas Hodgskin, William Thompson og John Francis Bray. Marx veitti sérstakri athygli þeirri hugmynd Ravenstone að þróuð verkaskipting væri forsenda arðbærrar notkunar fjármagns.<ref name=":9" details="bls 6-7" /> Helstu verk Ravenstone eru ''A Few Doubts as to the Correctness of Some Opinions Generally Entertained on the Subjects of Population and Political Economy'' (1821) og ''Thoughts on the Funding System and its effects'' (1824)''.''<ref name=":9" details="bls 2-3" /> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Ríkardískir sósíalistar voru einnig mikilvægur hlutur af þróun sósíalískrar hagfræði á fyrri hluta 19.aldar. Með því að byggja á hugmyndum klassískrar hagfræði tengdu þeir spurningar um verðmæti og tekjuskiptingu við gagngrýni á eignarhald og skipulag kapítalísks hagkerfis. Þeir lögðu þannig sitt að mörkum til þeirrar hagfræðilegu hefðar sem þróaðist síðar áfram í ólíkum áttum innan sósíalískrar hagfræði. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] === Tengsl við Karl Marx === Hugmyndir Karl Marx og ríkadísku sósíalistanna áttu ýmislegt sameiginlegt. Bæði Marx og ríkadísku sósíalistarnir fjölluðu meðal annars um vinnu, verðmæti og stöðu verkafólks í kapítalísku hagkerfi. Ríkadísku sósíalistarnir notuðu vinnugildiskenningar til að gagnrýna ójafna dreifingu tekna og héldu því fram að verkafólk fengu ekki allan afrakstur vinnu sinnar. John Francis Bray setti fram kenningu um arðrán sem byggðist á hugmyndinni um umframvinnu. Slíkar hugmyndir komu fram hjá ríkadískum sósíalistum áður en Marx þróaði sínar eigin kenningar um vinnu og arðrán. Fræðimenn hafa fjallað um hversu mikil áhrif ríkadísku sósíalistarnir höfðu á Marx. Þrátt fyrir þessi tengsl voru kenningar Marx og ríkadísku sósíalistanna þó ekki þær sömu. 21hkuj3zswtgxya45hgpiz2lp3gtjwa 1981503 1981501 2026-10-02T17:31:39Z ~2026-52969-88 121388 1981503 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref name=":5" /> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref name=":6">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=192-193|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Hugmyndir ríkardískra sósíalista áttu margt sameiginlegt með síðari gagnrýni [[Karl Marx|Marx]] á kapítalískt hagkerfi. Marx var ekki sammála ríkardísku sósíalistunum um allt en taldi sumar hugmyndir þeirra mikilvægar, sérstaklega gagnrýni þeirra á kapítalískt samfélag.<ref name=":9" details="bls 21">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista == Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.<ref name=":7" /> Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi . Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti á að eiga framleiðslutækin og njóta afrakstrins. Samkvæmt Hodgskins væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.<ref name=":6" /> Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá kapítalisma en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforsskot.<ref name=":6" /> Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvennréttindamálum.<ref name=":6" /> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.<ref name=":7">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista, þar á meðal Piercy Ravenstone, Thomas Rowe Edmonds og Charles Hall.<ref>{{Bókaheimild|titill=Utopian or scientific? A reconsideration of the Ricardian Socialists|höfundur=King, J. E.|ár=1983|útgefandi=History of Political Economy. 15 (3).|bls=345}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði. <ref name=":8">{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}</ref> Bæði David Ricardo og Karl Marx veittu skrifum hans athygli.<ref name=":9" details="bls 4-6" /> Sumir fræðimenn hafa talið Ravenstone til ríkardískra sósíalista. Hann taldi að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Ólíkt sumum öðrum ríkardískum sósíalistum, sem studdust við nytjastefnu og lögðu áherslu á sem mesta hamingju sem flestra, leit Ravenstone á þetta sem siðferðislega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira áttu.<ref name=":9" details="bls 16" /> Ravenstone hafði bæði bein og óbein áhrif á Karl Marx. Marx vísaði tvisvar til Ravenstone í ''[[Auðmagnið|Das Kapital]].'' Hugmyndir Ravenstone höfðu einnig áhrif á Marx í gegnum aðra enska sósíalista, þá sérstaklega Thomas Hodgskin, William Thompson og John Francis Bray. Marx veitti sérstakri athygli þeirri hugmynd Ravenstone að þróuð verkaskipting væri forsenda arðbærrar notkunar fjármagns.<ref name=":9" details="bls 6-7" /> Helstu verk Ravenstone eru ''A Few Doubts as to the Correctness of Some Opinions Generally Entertained on the Subjects of Population and Political Economy'' (1821) og ''Thoughts on the Funding System and its effects'' (1824)''.''<ref name=":9" details="bls 2-3" /> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Ríkardískir sósíalistar voru einnig mikilvægur hlutur af þróun sósíalískrar hagfræði á fyrri hluta 19.aldar. Með því að byggja á hugmyndum klassískrar hagfræði tengdu þeir spurningar um verðmæti og tekjuskiptingu við gagngrýni á eignarhald og skipulag kapítalísks hagkerfis. Þeir lögðu þannig sitt að mörkum til þeirrar hagfræðilegu hefðar sem þróaðist síðar áfram í ólíkum áttum innan sósíalískrar hagfræði. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] === Tengsl við Karl Marx === Hugmyndir Karl Marx og ríkadísku sósíalistanna áttu ýmislegt sameiginlegt. Bæði Marx og ríkadísku sósíalistarnir fjölluðu meðal annars um vinnu, verðmæti og stöðu verkafólks í kapítalísku hagkerfi. Ríkadísku sósíalistarnir notuðu vinnugildiskenningar til að gagnrýna ójafna dreifingu tekna og héldu því fram að verkafólk fengu ekki allan afrakstur vinnu sinnar.<ref>King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 185.</ref> John Francis Bray setti fram kenningu um arðrán sem byggðist á hugmyndinni um umframvinnu. Slíkar hugmyndir komu fram hjá ríkadískum sósíalistum áður en Marx þróaði sínar eigin kenningar um vinnu og arðrán. Fræðimenn hafa fjallað um hversu mikil áhrif ríkadísku sósíalistarnir höfðu á Marx. Þrátt fyrir þessi tengsl voru kenningar Marx og ríkadísku sósíalistanna þó ekki þær sömu. boezhjrzl10aidms4ffw9fjlulwdx35 1981507 1981503 2026-10-02T17:35:44Z EvaBjarkey 121412 /* Helstu fulltrúar */ 1981507 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref name=":5" /> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref name=":6">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=192-193|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Hugmyndir ríkardískra sósíalista áttu margt sameiginlegt með síðari gagnrýni [[Karl Marx|Marx]] á kapítalískt hagkerfi. Marx var ekki sammála ríkardísku sósíalistunum um allt en taldi sumar hugmyndir þeirra mikilvægar, sérstaklega gagnrýni þeirra á kapítalískt samfélag.<ref name=":9" details="bls 21">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista == Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.<ref name=":7" /> Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi . Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti á að eiga framleiðslutækin og njóta afrakstrins. Samkvæmt Hodgskins væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.<ref name=":6" /> Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá kapítalisma en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforsskot.<ref name=":6" /> Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvennréttindamálum.<ref name=":6" /> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.<ref name=":7">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista, þar á meðal Piercy Ravenstone, Thomas Rowe Edmonds og Charles Hall.<ref>{{Bókaheimild|titill=Utopian or scientific? A reconsideration of the Ricardian Socialists|höfundur=King, J. E.|ár=1983|útgefandi=History of Political Economy. 15 (3).|bls=345}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Gray === John Gray var breskur sósíalisti sem setti fram hugmyndir um vinnu, eignarétt og skiptingu auðs. Á yngri árum starfaði Gray við iðnað og verslun í London en árið 1818 fór hann til Skotlands þar sem að hann tók þátt í tilraun Roberts Owen til að koma á fót samvinnusamfélagi. Gray dró sig þó úr því verkefni nokkru síðar og gagnrýndi ýmis atriði þess. Ein af aðal hugmyndum Gray var að vinna skapaði verðmæti og væri grundvöllur eignarréttar. Hann skipti samfélaginu í tvær stéttir annars vegar óframleiðandi stétt (e. unproductive class) sem meðal annars náði til kapítalista og landeiganda og hins vegar framleiðandi stétt (e. productive class) sem samanstóð af verkafólki. Gray taldi að framleiðandi stéttin fengi aðeins lítinn hluta þeirra verðmæta sem hún skapaði en stærri hluti þeirra rynni til landeiganda og kapítalista. Hann gagnrýndi þessa skiptingu og taldi að verkafólk ætti rétt á afrakstri eigin vinnu. Gray var gagnrýninn á samkeppni í atvinnulífinu þar sem að hann taldi hana stuðla að óréttlátri skiptingu auðs og sóunar. Hann taldi að framleiðsla ætti frekar að byggjast á samvinnu og vann að svokölluðum kommúnum um tíma en hugmyndir hans þróuðust hins vegar með tímanum og á seinni árum fór hann að sjá ákveðna kosti við samkeppni. === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði. <ref name=":8">{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}</ref> Bæði David Ricardo og Karl Marx veittu skrifum hans athygli.<ref name=":9" details="bls 4-6" /> Sumir fræðimenn hafa talið Ravenstone til ríkardískra sósíalista. Hann taldi að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Ólíkt sumum öðrum ríkardískum sósíalistum, sem studdust við nytjastefnu og lögðu áherslu á sem mesta hamingju sem flestra, leit Ravenstone á þetta sem siðferðislega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira áttu.<ref name=":9" details="bls 16" /> Ravenstone hafði bæði bein og óbein áhrif á Karl Marx. Marx vísaði tvisvar til Ravenstone í ''[[Auðmagnið|Das Kapital]].'' Hugmyndir Ravenstone höfðu einnig áhrif á Marx í gegnum aðra enska sósíalista, þá sérstaklega Thomas Hodgskin, William Thompson og John Francis Bray. Marx veitti sérstakri athygli þeirri hugmynd Ravenstone að þróuð verkaskipting væri forsenda arðbærrar notkunar fjármagns.<ref name=":9" details="bls 6-7" /> Helstu verk Ravenstone eru ''A Few Doubts as to the Correctness of Some Opinions Generally Entertained on the Subjects of Population and Political Economy'' (1821) og ''Thoughts on the Funding System and its effects'' (1824)''.''<ref name=":9" details="bls 2-3" /> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Ríkardískir sósíalistar voru einnig mikilvægur hlutur af þróun sósíalískrar hagfræði á fyrri hluta 19.aldar. Með því að byggja á hugmyndum klassískrar hagfræði tengdu þeir spurningar um verðmæti og tekjuskiptingu við gagngrýni á eignarhald og skipulag kapítalísks hagkerfis. Þeir lögðu þannig sitt að mörkum til þeirrar hagfræðilegu hefðar sem þróaðist síðar áfram í ólíkum áttum innan sósíalískrar hagfræði. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] === Tengsl við Karl Marx === Hugmyndir Karl Marx og ríkadísku sósíalistanna áttu ýmislegt sameiginlegt. Bæði Marx og ríkadísku sósíalistarnir fjölluðu meðal annars um vinnu, verðmæti og stöðu verkafólks í kapítalísku hagkerfi. Ríkadísku sósíalistarnir notuðu vinnugildiskenningar til að gagnrýna ójafna dreifingu tekna og héldu því fram að verkafólk fengu ekki allan afrakstur vinnu sinnar.<ref>King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 185.</ref> John Francis Bray setti fram kenningu um arðrán sem byggðist á hugmyndinni um umframvinnu. Slíkar hugmyndir komu fram hjá ríkadískum sósíalistum áður en Marx þróaði sínar eigin kenningar um vinnu og arðrán. Fræðimenn hafa fjallað um hversu mikil áhrif ríkadísku sósíalistarnir höfðu á Marx. Þrátt fyrir þessi tengsl voru kenningar Marx og ríkadísku sósíalistanna þó ekki þær sömu. 5er8h948ui332voj9pjo1s5jls23a6g 1981508 1981507 2026-10-02T17:39:00Z ~2026-52969-88 121388 1981508 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref name=":5" /> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref name=":6">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=192-193|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Hugmyndir ríkardískra sósíalista áttu margt sameiginlegt með síðari gagnrýni [[Karl Marx|Marx]] á kapítalískt hagkerfi. Marx var ekki sammála ríkardísku sósíalistunum um allt en taldi sumar hugmyndir þeirra mikilvægar, sérstaklega gagnrýni þeirra á kapítalískt samfélag.<ref name=":9" details="bls 21">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista == Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.<ref name=":7" /> Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi . Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti á að eiga framleiðslutækin og njóta afrakstrins. Samkvæmt Hodgskins væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.<ref name=":6" /> Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá kapítalisma en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforsskot.<ref name=":6" /> Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvennréttindamálum.<ref name=":6" /> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.<ref name=":7">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista, þar á meðal Piercy Ravenstone, Thomas Rowe Edmonds og Charles Hall.<ref>{{Bókaheimild|titill=Utopian or scientific? A reconsideration of the Ricardian Socialists|höfundur=King, J. E.|ár=1983|útgefandi=History of Political Economy. 15 (3).|bls=345}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Gray === John Gray var breskur sósíalisti sem setti fram hugmyndir um vinnu, eignarétt og skiptingu auðs. Á yngri árum starfaði Gray við iðnað og verslun í London en árið 1818 fór hann til Skotlands þar sem að hann tók þátt í tilraun Roberts Owen til að koma á fót samvinnusamfélagi. Gray dró sig þó úr því verkefni nokkru síðar og gagnrýndi ýmis atriði þess. Ein af aðal hugmyndum Gray var að vinna skapaði verðmæti og væri grundvöllur eignarréttar. Hann skipti samfélaginu í tvær stéttir annars vegar óframleiðandi stétt (e. unproductive class) sem meðal annars náði til kapítalista og landeiganda og hins vegar framleiðandi stétt (e. productive class) sem samanstóð af verkafólki. Gray taldi að framleiðandi stéttin fengi aðeins lítinn hluta þeirra verðmæta sem hún skapaði en stærri hluti þeirra rynni til landeiganda og kapítalista. Hann gagnrýndi þessa skiptingu og taldi að verkafólk ætti rétt á afrakstri eigin vinnu. Gray var gagnrýninn á samkeppni í atvinnulífinu þar sem að hann taldi hana stuðla að óréttlátri skiptingu auðs og sóunar. Hann taldi að framleiðsla ætti frekar að byggjast á samvinnu og vann að svokölluðum kommúnum um tíma en hugmyndir hans þróuðust hins vegar með tímanum og á seinni árum fór hann að sjá ákveðna kosti við samkeppni. === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði. <ref name=":8">{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}</ref> Bæði David Ricardo og Karl Marx veittu skrifum hans athygli.<ref name=":9" details="bls 4-6" /> Sumir fræðimenn hafa talið Ravenstone til ríkardískra sósíalista. Hann taldi að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Ólíkt sumum öðrum ríkardískum sósíalistum, sem studdust við nytjastefnu og lögðu áherslu á sem mesta hamingju sem flestra, leit Ravenstone á þetta sem siðferðislega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira áttu.<ref name=":9" details="bls 16" /> Ravenstone hafði bæði bein og óbein áhrif á Karl Marx. Marx vísaði tvisvar til Ravenstone í ''[[Auðmagnið|Das Kapital]].'' Hugmyndir Ravenstone höfðu einnig áhrif á Marx í gegnum aðra enska sósíalista, þá sérstaklega Thomas Hodgskin, William Thompson og John Francis Bray. Marx veitti sérstakri athygli þeirri hugmynd Ravenstone að þróuð verkaskipting væri forsenda arðbærrar notkunar fjármagns.<ref name=":9" details="bls 6-7" /> Helstu verk Ravenstone eru ''A Few Doubts as to the Correctness of Some Opinions Generally Entertained on the Subjects of Population and Political Economy'' (1821) og ''Thoughts on the Funding System and its effects'' (1824)''.''<ref name=":9" details="bls 2-3" /> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Ríkardískir sósíalistar voru einnig mikilvægur hlutur af þróun sósíalískrar hagfræði á fyrri hluta 19.aldar. Með því að byggja á hugmyndum klassískrar hagfræði tengdu þeir spurningar um verðmæti og tekjuskiptingu við gagngrýni á eignarhald og skipulag kapítalísks hagkerfis. Þeir lögðu þannig sitt að mörkum til þeirrar hagfræðilegu hefðar sem þróaðist síðar áfram í ólíkum áttum innan sósíalískrar hagfræði. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] === Tengsl við Karl Marx === Hugmyndir Karl Marx og ríkadísku sósíalistanna áttu ýmislegt sameiginlegt. Bæði Marx og ríkadísku sósíalistarnir fjölluðu meðal annars um vinnu, verðmæti og stöðu verkafólks í kapítalísku hagkerfi. Ríkadísku sósíalistarnir notuðu vinnugildiskenningar til að gagnrýna ójafna dreifingu tekna og héldu því fram að verkafólk fengu ekki allan afrakstur vinnu sinnar.<ref name="King2003">King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 185.</ref> John Francis Bray setti fram kenningu um arðrán sem byggðist á hugmyndinni um umframvinnu.<ref name="King2003" /> Slíkar hugmyndir komu fram hjá ríkadískum sósíalistum áður en Marx þróaði sínar eigin kenningar um vinnu og arðrán. Fræðimenn hafa fjallað um hversu mikil áhrif ríkadísku sósíalistarnir höfðu á Marx. Þrátt fyrir þessi tengsl voru kenningar Marx og ríkadísku sósíalistanna þó ekki þær sömu. 4sfjorwy3tgz3u7isrkba2ec0qm5jkt 1981509 1981508 2026-10-02T17:48:04Z ~2026-52969-88 121388 1981509 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref name=":5" /> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref name=":6">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=192-193|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Hugmyndir ríkardískra sósíalista áttu margt sameiginlegt með síðari gagnrýni [[Karl Marx|Marx]] á kapítalískt hagkerfi. Marx var ekki sammála ríkardísku sósíalistunum um allt en taldi sumar hugmyndir þeirra mikilvægar, sérstaklega gagnrýni þeirra á kapítalískt samfélag.<ref name=":9" details="bls 21">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista == Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.<ref name=":7" /> Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi . Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti á að eiga framleiðslutækin og njóta afrakstrins. Samkvæmt Hodgskins væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.<ref name=":6" /> Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá kapítalisma en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforsskot.<ref name=":6" /> Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvennréttindamálum.<ref name=":6" /> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.<ref name=":7">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista, þar á meðal Piercy Ravenstone, Thomas Rowe Edmonds og Charles Hall.<ref>{{Bókaheimild|titill=Utopian or scientific? A reconsideration of the Ricardian Socialists|höfundur=King, J. E.|ár=1983|útgefandi=History of Political Economy. 15 (3).|bls=345}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Gray === John Gray var breskur sósíalisti sem setti fram hugmyndir um vinnu, eignarétt og skiptingu auðs. Á yngri árum starfaði Gray við iðnað og verslun í London en árið 1818 fór hann til Skotlands þar sem að hann tók þátt í tilraun Roberts Owen til að koma á fót samvinnusamfélagi. Gray dró sig þó úr því verkefni nokkru síðar og gagnrýndi ýmis atriði þess. Ein af aðal hugmyndum Gray var að vinna skapaði verðmæti og væri grundvöllur eignarréttar. Hann skipti samfélaginu í tvær stéttir annars vegar óframleiðandi stétt (e. unproductive class) sem meðal annars náði til kapítalista og landeiganda og hins vegar framleiðandi stétt (e. productive class) sem samanstóð af verkafólki. Gray taldi að framleiðandi stéttin fengi aðeins lítinn hluta þeirra verðmæta sem hún skapaði en stærri hluti þeirra rynni til landeiganda og kapítalista. Hann gagnrýndi þessa skiptingu og taldi að verkafólk ætti rétt á afrakstri eigin vinnu. Gray var gagnrýninn á samkeppni í atvinnulífinu þar sem að hann taldi hana stuðla að óréttlátri skiptingu auðs og sóunar. Hann taldi að framleiðsla ætti frekar að byggjast á samvinnu og vann að svokölluðum kommúnum um tíma en hugmyndir hans þróuðust hins vegar með tímanum og á seinni árum fór hann að sjá ákveðna kosti við samkeppni. === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði. <ref name=":8">{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}</ref> Bæði David Ricardo og Karl Marx veittu skrifum hans athygli.<ref name=":9" details="bls 4-6" /> Sumir fræðimenn hafa talið Ravenstone til ríkardískra sósíalista. Hann taldi að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Ólíkt sumum öðrum ríkardískum sósíalistum, sem studdust við nytjastefnu og lögðu áherslu á sem mesta hamingju sem flestra, leit Ravenstone á þetta sem siðferðislega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira áttu.<ref name=":9" details="bls 16" /> Ravenstone hafði bæði bein og óbein áhrif á Karl Marx. Marx vísaði tvisvar til Ravenstone í ''[[Auðmagnið|Das Kapital]].'' Hugmyndir Ravenstone höfðu einnig áhrif á Marx í gegnum aðra enska sósíalista, þá sérstaklega Thomas Hodgskin, William Thompson og John Francis Bray. Marx veitti sérstakri athygli þeirri hugmynd Ravenstone að þróuð verkaskipting væri forsenda arðbærrar notkunar fjármagns.<ref name=":9" details="bls 6-7" /> Helstu verk Ravenstone eru ''A Few Doubts as to the Correctness of Some Opinions Generally Entertained on the Subjects of Population and Political Economy'' (1821) og ''Thoughts on the Funding System and its effects'' (1824)''.''<ref name=":9" details="bls 2-3" /> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Ríkardískir sósíalistar voru einnig mikilvægur hlutur af þróun sósíalískrar hagfræði á fyrri hluta 19.aldar. Með því að byggja á hugmyndum klassískrar hagfræði tengdu þeir spurningar um verðmæti og tekjuskiptingu við gagngrýni á eignarhald og skipulag kapítalísks hagkerfis. Þeir lögðu þannig sitt að mörkum til þeirrar hagfræðilegu hefðar sem þróaðist síðar áfram í ólíkum áttum innan sósíalískrar hagfræði. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] === Tengsl við Karl Marx === Hugmyndir Karl Marx og ríkadísku sósíalistanna áttu ýmislegt sameiginlegt. Bæði Marx og ríkadísku sósíalistarnir fjölluðu meðal annars um vinnu, verðmæti og stöðu verkafólks í kapítalísku hagkerfi. Ríkadísku sósíalistarnir notuðu vinnugildiskenningar til að gagnrýna ójafna dreifingu tekna og héldu því fram að verkafólk fengu ekki allan afrakstur vinnu sinnar.<ref name="King2003">King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 185.</ref> John Francis Bray setti fram kenningu um arðrán sem byggðist á hugmyndinni um umframvinnu.<ref name="King2003" /> Marx vísaði meðal annars til skrifa William Thompson og Thomas Hodskin, en var jafnframt gagnrýninn á margar hugmyndir þeirra. Þrátt fyrir þessi tengsl voru kenningar Marx og ríkadísku sósíalistanna því ekki þær sömu.<ref name="HuntLautzenheiser2011">Hunt, E. K. og Mark Lautzenheiser (2011). ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe, bls. 203.</ref> n0er8tew8z8mitsc5hrowfgjs1v4qju 1981510 1981509 2026-10-02T17:54:07Z EvaBjarkey 121412 /* John Gray */ 1981510 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref name=":5" /> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref name=":6">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=192-193|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Hugmyndir ríkardískra sósíalista áttu margt sameiginlegt með síðari gagnrýni [[Karl Marx|Marx]] á kapítalískt hagkerfi. Marx var ekki sammála ríkardísku sósíalistunum um allt en taldi sumar hugmyndir þeirra mikilvægar, sérstaklega gagnrýni þeirra á kapítalískt samfélag.<ref name=":9" details="bls 21">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista == Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.<ref name=":7" /> Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi . Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti á að eiga framleiðslutækin og njóta afrakstrins. Samkvæmt Hodgskins væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.<ref name=":6" /> Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá kapítalisma en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforsskot.<ref name=":6" /> Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvennréttindamálum.<ref name=":6" /> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.<ref name=":7">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista, þar á meðal Piercy Ravenstone, Thomas Rowe Edmonds og Charles Hall.<ref>{{Bókaheimild|titill=Utopian or scientific? A reconsideration of the Ricardian Socialists|höfundur=King, J. E.|ár=1983|útgefandi=History of Political Economy. 15 (3).|bls=345}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Gray === John Gray var breskur sósíalisti sem setti fram hugmyndir um vinnu, eignarétt og skiptingu auðs. Á yngri árum starfaði Gray við iðnað og verslun í London en árið 1818 fór hann til Skotlands þar sem að hann tók þátt í tilraun Roberts Owen til að koma á fót samvinnusamfélagi. Gray dró sig þó úr því verkefni nokkru síðar og gagnrýndi ýmis atriði þess.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|ár=1911|útgefandi=Columbia University|bls=47-48}}</ref> Ein af aðal hugmyndum Gray var að vinna skapaði verðmæti og væri grundvöllur eignarréttar. Hann skipti samfélaginu í tvær stéttir annars vegar óframleiðandi stétt (e. unproductive class) sem meðal annars náði til kapítalista og landeiganda og hins vegar framleiðandi stétt (e. productive class) sem samanstóð af verkafólki. Gray taldi að framleiðandi stéttin fengi aðeins lítinn hluta þeirra verðmæta sem hún skapaði en stærri hluti þeirra rynni til landeiganda og kapítalista. Hann gagnrýndi þessa skiptingu og taldi að verkafólk ætti rétt á afrakstri eigin vinnu.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|útgefandi=Columbia University|ár=1911|bls=49-51}}</ref> Gray var gagnrýninn á samkeppni í atvinnulífinu þar sem að hann taldi hana stuðla að óréttlátri skiptingu auðs og sóunar. Hann taldi að framleiðsla ætti frekar að byggjast á samvinnu og vann að svokölluðum kommúnum um tíma en hugmyndir hans þróuðust hins vegar með tímanum og á seinni árum fór hann að sjá ákveðna kosti við samkeppni.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|útgefandi=Columbia University|ár=1911|bls=54-56}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði. <ref name=":8">{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}</ref> Bæði David Ricardo og Karl Marx veittu skrifum hans athygli.<ref name=":9" details="bls 4-6" /> Sumir fræðimenn hafa talið Ravenstone til ríkardískra sósíalista. Hann taldi að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Ólíkt sumum öðrum ríkardískum sósíalistum, sem studdust við nytjastefnu og lögðu áherslu á sem mesta hamingju sem flestra, leit Ravenstone á þetta sem siðferðislega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira áttu.<ref name=":9" details="bls 16" /> Ravenstone hafði bæði bein og óbein áhrif á Karl Marx. Marx vísaði tvisvar til Ravenstone í ''[[Auðmagnið|Das Kapital]].'' Hugmyndir Ravenstone höfðu einnig áhrif á Marx í gegnum aðra enska sósíalista, þá sérstaklega Thomas Hodgskin, William Thompson og John Francis Bray. Marx veitti sérstakri athygli þeirri hugmynd Ravenstone að þróuð verkaskipting væri forsenda arðbærrar notkunar fjármagns.<ref name=":9" details="bls 6-7" /> Helstu verk Ravenstone eru ''A Few Doubts as to the Correctness of Some Opinions Generally Entertained on the Subjects of Population and Political Economy'' (1821) og ''Thoughts on the Funding System and its effects'' (1824)''.''<ref name=":9" details="bls 2-3" /> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Ríkardískir sósíalistar voru einnig mikilvægur hlutur af þróun sósíalískrar hagfræði á fyrri hluta 19.aldar. Með því að byggja á hugmyndum klassískrar hagfræði tengdu þeir spurningar um verðmæti og tekjuskiptingu við gagngrýni á eignarhald og skipulag kapítalísks hagkerfis. Þeir lögðu þannig sitt að mörkum til þeirrar hagfræðilegu hefðar sem þróaðist síðar áfram í ólíkum áttum innan sósíalískrar hagfræði. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] === Tengsl við Karl Marx === Hugmyndir Karl Marx og ríkadísku sósíalistanna áttu ýmislegt sameiginlegt. Bæði Marx og ríkadísku sósíalistarnir fjölluðu meðal annars um vinnu, verðmæti og stöðu verkafólks í kapítalísku hagkerfi. Ríkadísku sósíalistarnir notuðu vinnugildiskenningar til að gagnrýna ójafna dreifingu tekna og héldu því fram að verkafólk fengu ekki allan afrakstur vinnu sinnar.<ref name="King2003">King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 185.</ref> John Francis Bray setti fram kenningu um arðrán sem byggðist á hugmyndinni um umframvinnu.<ref name="King2003" /> Marx vísaði meðal annars til skrifa William Thompson og Thomas Hodskin, en var jafnframt gagnrýninn á margar hugmyndir þeirra. Þrátt fyrir þessi tengsl voru kenningar Marx og ríkadísku sósíalistanna því ekki þær sömu.<ref name="HuntLautzenheiser2011">Hunt, E. K. og Mark Lautzenheiser (2011). ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe, bls. 203.</ref> genjr47pd29shbq68ld5xoqps04dmte 1981524 1981510 2026-10-02T18:51:07Z ~2026-52969-88 121388 1981524 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem sameinuðu kenningar [[David Ricardo]] við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi út frá vinnugildiskenningu Ricardo og lögðu til margslungnar félagslegar umbætur sem þeir trúðu að myndi tryggja réttláta dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> Meðal þeirra sem oft eru kenndir við ríkadískan sósíalisma eru William Thompson, Thomas Hodgskin, John Francis Bray, John Gray og Robert Owen. Þeir sóttu meðal annars í hugmyndir Ricardo og annarra klassískra hagfræðinga í gagnýni sinni ríkjandi efnahagsskipan. Þeir gagnrýndu sérstaklega ójafna dreifingu tekna og notuðu vinnugildiskenningar til að styðja þá skoðun að verkafólk fengi ekki allan afrakstur vinnu sinnar.<ref name="King2003-184-185">King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 184–185.</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref name=":5" /> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref name=":6">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=192-193|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Hugmyndir ríkardískra sósíalista áttu margt sameiginlegt með síðari gagnrýni [[Karl Marx|Marx]] á kapítalískt hagkerfi. Marx var ekki sammála ríkardísku sósíalistunum um allt en taldi sumar hugmyndir þeirra mikilvægar, sérstaklega gagnrýni þeirra á kapítalískt samfélag.<ref name=":9" details="bls 21">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista == Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.<ref name=":7" /> Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi . Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti á að eiga framleiðslutækin og njóta afrakstrins. Samkvæmt Hodgskins væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.<ref name=":6" /> Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá kapítalisma en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforsskot.<ref name=":6" /> Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvennréttindamálum.<ref name=":6" /> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.<ref name=":7">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista, þar á meðal Piercy Ravenstone, Thomas Rowe Edmonds og Charles Hall.<ref>{{Bókaheimild|titill=Utopian or scientific? A reconsideration of the Ricardian Socialists|höfundur=King, J. E.|ár=1983|útgefandi=History of Political Economy. 15 (3).|bls=345}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Gray === John Gray var breskur sósíalisti sem setti fram hugmyndir um vinnu, eignarétt og skiptingu auðs. Á yngri árum starfaði Gray við iðnað og verslun í London en árið 1818 fór hann til Skotlands þar sem að hann tók þátt í tilraun Roberts Owen til að koma á fót samvinnusamfélagi. Gray dró sig þó úr því verkefni nokkru síðar og gagnrýndi ýmis atriði þess.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|ár=1911|útgefandi=Columbia University|bls=47-48}}</ref> Ein af aðal hugmyndum Gray var að vinna skapaði verðmæti og væri grundvöllur eignarréttar. Hann skipti samfélaginu í tvær stéttir annars vegar óframleiðandi stétt (e. unproductive class) sem meðal annars náði til kapítalista og landeiganda og hins vegar framleiðandi stétt (e. productive class) sem samanstóð af verkafólki. Gray taldi að framleiðandi stéttin fengi aðeins lítinn hluta þeirra verðmæta sem hún skapaði en stærri hluti þeirra rynni til landeiganda og kapítalista. Hann gagnrýndi þessa skiptingu og taldi að verkafólk ætti rétt á afrakstri eigin vinnu.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|útgefandi=Columbia University|ár=1911|bls=49-51}}</ref> Gray var gagnrýninn á samkeppni í atvinnulífinu þar sem að hann taldi hana stuðla að óréttlátri skiptingu auðs og sóunar. Hann taldi að framleiðsla ætti frekar að byggjast á samvinnu og vann að svokölluðum kommúnum um tíma en hugmyndir hans þróuðust hins vegar með tímanum og á seinni árum fór hann að sjá ákveðna kosti við samkeppni.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|útgefandi=Columbia University|ár=1911|bls=54-56}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði. <ref name=":8">{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}</ref> Bæði David Ricardo og Karl Marx veittu skrifum hans athygli.<ref name=":9" details="bls 4-6" /> Sumir fræðimenn hafa talið Ravenstone til ríkardískra sósíalista. Hann taldi að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Ólíkt sumum öðrum ríkardískum sósíalistum, sem studdust við nytjastefnu og lögðu áherslu á sem mesta hamingju sem flestra, leit Ravenstone á þetta sem siðferðislega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira áttu.<ref name=":9" details="bls 16" /> Ravenstone hafði bæði bein og óbein áhrif á Karl Marx. Marx vísaði tvisvar til Ravenstone í ''[[Auðmagnið|Das Kapital]].'' Hugmyndir Ravenstone höfðu einnig áhrif á Marx í gegnum aðra enska sósíalista, þá sérstaklega Thomas Hodgskin, William Thompson og John Francis Bray. Marx veitti sérstakri athygli þeirri hugmynd Ravenstone að þróuð verkaskipting væri forsenda arðbærrar notkunar fjármagns.<ref name=":9" details="bls 6-7" /> Helstu verk Ravenstone eru ''A Few Doubts as to the Correctness of Some Opinions Generally Entertained on the Subjects of Population and Political Economy'' (1821) og ''Thoughts on the Funding System and its effects'' (1824)''.''<ref name=":9" details="bls 2-3" /> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Ríkardískir sósíalistar voru einnig mikilvægur hlutur af þróun sósíalískrar hagfræði á fyrri hluta 19.aldar. Með því að byggja á hugmyndum klassískrar hagfræði tengdu þeir spurningar um verðmæti og tekjuskiptingu við gagngrýni á eignarhald og skipulag kapítalísks hagkerfis. Þeir lögðu þannig sitt að mörkum til þeirrar hagfræðilegu hefðar sem þróaðist síðar áfram í ólíkum áttum innan sósíalískrar hagfræði. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] === Tengsl við Karl Marx === Hugmyndir Karl Marx og ríkadísku sósíalistanna áttu ýmislegt sameiginlegt. Bæði Marx og ríkadísku sósíalistarnir fjölluðu meðal annars um vinnu, verðmæti og stöðu verkafólks í kapítalísku hagkerfi. Ríkadísku sósíalistarnir notuðu vinnugildiskenningar til að gagnrýna ójafna dreifingu tekna og héldu því fram að verkafólk fengu ekki allan afrakstur vinnu sinnar.<ref name="King2003">King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 185.</ref> John Francis Bray setti fram kenningu um arðrán sem byggðist á hugmyndinni um umframvinnu.<ref name="King2003" /> Marx vísaði meðal annars til skrifa William Thompson og Thomas Hodskin, en var jafnframt gagnrýninn á margar hugmyndir þeirra. Þrátt fyrir þessi tengsl voru kenningar Marx og ríkadísku sósíalistanna því ekki þær sömu.<ref name="HuntLautzenheiser2011">Hunt, E. K. og Mark Lautzenheiser (2011). ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe, bls. 203.</ref> efkarvwln0k23sj6mdwiabz97u9wwwy 1981533 1981524 2026-10-02T20:06:07Z ~2026-52969-88 121388 1981533 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem byggðu hugmyndir sínar á kenningum [[David Ricardo]] og tengdu þær við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi á grundvelli vinnugildiskenningar Ricardo og lögðu til félagslegar umbætur sem þeir töldu stuðla að réttlátari dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> Meðal þeirra sem oft eru kenndir við ríkadískan sósíalisma eru William Thompson, Thomas Hodgskin, John Francis Bray, John Gray og Robert Owen. Þeir sóttu meðal annars í hugmyndir Ricardo og annarra klassískra hagfræðinga í gagnýni sinni ríkjandi efnahagsskipan. Þeir gagnrýndu sérstaklega ójafna dreifingu tekna og notuðu vinnugildiskenningar til að styðja þá skoðun að verkafólk fengi ekki allan afrakstur vinnu sinnar.<ref name="King2003-184-185">King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 184–185.</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref name=":5" /> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref name=":6">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=192-193|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Hugmyndir ríkardískra sósíalista áttu margt sameiginlegt með síðari gagnrýni [[Karl Marx|Marx]] á kapítalískt hagkerfi. Marx var ekki sammála ríkardísku sósíalistunum um allt en taldi sumar hugmyndir þeirra mikilvægar, sérstaklega gagnrýni þeirra á kapítalískt samfélag.<ref name=":9" details="bls 21">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista == Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.<ref name=":7" /> Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi . Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti á að eiga framleiðslutækin og njóta afrakstrins. Samkvæmt Hodgskins væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.<ref name=":6" /> Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá kapítalisma en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforsskot.<ref name=":6" /> Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvennréttindamálum.<ref name=":6" /> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.<ref name=":7">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista, þar á meðal Piercy Ravenstone, Thomas Rowe Edmonds og Charles Hall.<ref>{{Bókaheimild|titill=Utopian or scientific? A reconsideration of the Ricardian Socialists|höfundur=King, J. E.|ár=1983|útgefandi=History of Political Economy. 15 (3).|bls=345}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Honum fannst skýrt mál að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en fluttist til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Gray === John Gray var breskur sósíalisti sem setti fram hugmyndir um vinnu, eignarétt og skiptingu auðs. Á yngri árum starfaði Gray við iðnað og verslun í London en árið 1818 fór hann til Skotlands þar sem að hann tók þátt í tilraun Roberts Owen til að koma á fót samvinnusamfélagi. Gray dró sig þó úr því verkefni nokkru síðar og gagnrýndi ýmis atriði þess.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|ár=1911|útgefandi=Columbia University|bls=47-48}}</ref> Ein af aðal hugmyndum Gray var að vinna skapaði verðmæti og væri grundvöllur eignarréttar. Hann skipti samfélaginu í tvær stéttir annars vegar óframleiðandi stétt (e. unproductive class) sem meðal annars náði til kapítalista og landeiganda og hins vegar framleiðandi stétt (e. productive class) sem samanstóð af verkafólki. Gray taldi að framleiðandi stéttin fengi aðeins lítinn hluta þeirra verðmæta sem hún skapaði en stærri hluti þeirra rynni til landeiganda og kapítalista. Hann gagnrýndi þessa skiptingu og taldi að verkafólk ætti rétt á afrakstri eigin vinnu.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|útgefandi=Columbia University|ár=1911|bls=49-51}}</ref> Gray var gagnrýninn á samkeppni í atvinnulífinu þar sem að hann taldi hana stuðla að óréttlátri skiptingu auðs og sóunar. Hann taldi að framleiðsla ætti frekar að byggjast á samvinnu og vann að svokölluðum kommúnum um tíma en hugmyndir hans þróuðust hins vegar með tímanum og á seinni árum fór hann að sjá ákveðna kosti við samkeppni.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|útgefandi=Columbia University|ár=1911|bls=54-56}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði. <ref name=":8">{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}</ref> Bæði David Ricardo og Karl Marx veittu skrifum hans athygli.<ref name=":9" details="bls 4-6" /> Sumir fræðimenn hafa talið Ravenstone til ríkardískra sósíalista. Hann taldi að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Ólíkt sumum öðrum ríkardískum sósíalistum, sem studdust við nytjastefnu og lögðu áherslu á sem mesta hamingju sem flestra, leit Ravenstone á þetta sem siðferðislega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira áttu.<ref name=":9" details="bls 16" /> Ravenstone hafði bæði bein og óbein áhrif á Karl Marx. Marx vísaði tvisvar til Ravenstone í ''[[Auðmagnið|Das Kapital]].'' Hugmyndir Ravenstone höfðu einnig áhrif á Marx í gegnum aðra enska sósíalista, þá sérstaklega Thomas Hodgskin, William Thompson og John Francis Bray. Marx veitti sérstakri athygli þeirri hugmynd Ravenstone að þróuð verkaskipting væri forsenda arðbærrar notkunar fjármagns.<ref name=":9" details="bls 6-7" /> Helstu verk Ravenstone eru ''A Few Doubts as to the Correctness of Some Opinions Generally Entertained on the Subjects of Population and Political Economy'' (1821) og ''Thoughts on the Funding System and its effects'' (1824)''.''<ref name=":9" details="bls 2-3" /> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Ríkardískir sósíalistar voru einnig mikilvægur hlutur af þróun sósíalískrar hagfræði á fyrri hluta 19.aldar. Með því að byggja á hugmyndum klassískrar hagfræði tengdu þeir spurningar um verðmæti og tekjuskiptingu við gagngrýni á eignarhald og skipulag kapítalísks hagkerfis. Þeir lögðu þannig sitt að mörkum til þeirrar hagfræðilegu hefðar sem þróaðist síðar áfram í ólíkum áttum innan sósíalískrar hagfræði. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] === Tengsl við Karl Marx === Hugmyndir Karl Marx og ríkadísku sósíalistanna áttu ýmislegt sameiginlegt. Bæði Marx og ríkadísku sósíalistarnir fjölluðu meðal annars um vinnu, verðmæti og stöðu verkafólks í kapítalísku hagkerfi. Ríkadísku sósíalistarnir notuðu vinnugildiskenningar til að gagnrýna ójafna dreifingu tekna og héldu því fram að verkafólk fengu ekki allan afrakstur vinnu sinnar.<ref name="King2003">King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 185.</ref> John Francis Bray setti fram kenningu um arðrán sem byggðist á hugmyndinni um umframvinnu.<ref name="King2003" /> Marx vísaði meðal annars til skrifa William Thompson og Thomas Hodskin, en var jafnframt gagnrýninn á margar hugmyndir þeirra. Þrátt fyrir þessi tengsl voru kenningar Marx og ríkadísku sósíalistanna því ekki þær sömu.<ref name="HuntLautzenheiser2011">Hunt, E. K. og Mark Lautzenheiser (2011). ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe, bls. 203.</ref> a1xawvf0cgp11ii9pj4j5ramu763i96 1981540 1981533 2026-10-02T21:22:32Z EvaBjarkey 121412 1981540 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem byggðu hugmyndir sínar á kenningum [[David Ricardo]] og tengdu þær við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu kapítalískt hagkerfi á grundvelli vinnugildiskenningar Ricardo og lögðu til félagslegrar umbóta sem þeir töldu stuðla að réttlátari dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> Meðal þeirra sem oft eru kenndir við ríkadískan sósíalisma eru William Thompson, Thomas Hodgskin, John Francis Bray, John Gray og Robert Owen. Þeir sóttu meðal annars í hugmyndir Ricardo og annarra klassískra hagfræðinga í gagnýni sinni ríkjandi efnahagsskipan. Þeir gagnrýndu sérstaklega ójafna dreifingu tekna og notuðu vinnugildiskenningar til að styðja þá skoðun að verkafólk fengi ekki allan afrakstur vinnu sinnar.<ref name="King2003-184-185">King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 184–185.</ref> == Bakgrunnur   == Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar [[David Ricardo]], sérstaklega vinnugildiskenningu hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref name=":0" /> Vinnugildiskenningin var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref name=":5" /> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til arðráns og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrsur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref name=":6">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx|höfundur=Hunt, E. K.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|bls=192-193|url=https://www.jstor.org/stable/40402242}}</ref> Hugmyndir ríkardískra sósíalista áttu margt sameiginlegt með síðari gagnrýni [[Karl Marx|Marx]] á kapítalískt hagkerfi. Marx var ekki sammála ríkardísku sósíalistunum um allt en taldi sumar hugmyndir þeirra mikilvægar, sérstaklega gagnrýni þeirra á kapítalískt samfélag.<ref name=":9" details="bls 21">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> == Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista == Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.<ref name=":7" /> Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi . Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti að eiga framleiðslutækin og njóta afrakstarins. Samkvæmt Hodgskins væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.<ref name=":6" /> Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá kapítalisma en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforsskot.<ref name=":6" /> Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvennréttindamálum.<ref name=":6" /> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.<ref name=":7">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista, þar á meðal Piercy Ravenstone, Thomas Rowe Edmonds og Charles Hall.<ref>{{Bókaheimild|titill=Utopian or scientific? A reconsideration of the Ricardian Socialists|höfundur=King, J. E.|ár=1983|útgefandi=History of Political Economy. 15 (3).|bls=345}}</ref> === Thomas Hodgskin === Thomas Hodgskin (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Hann taldi að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða sósíalisma og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“ <ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum nytjastefnu [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Francis Bray === John Francis Bray (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en flutti til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og lýðræðislegt hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Gray === John Gray var breskur sósíalisti sem setti fram hugmyndir um vinnu, eignarétt og skiptingu auðs. Á yngri árum starfaði Gray við iðnað og verslun í London en árið 1818 fór hann til Skotlands þar sem að hann tók þátt í tilraun Roberts Owen til að koma á fót samvinnufélagi. Gray dró sig þó úr því verkefni nokkru síðar og gagnrýndi ýmis atriði þess.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|ár=1911|útgefandi=Columbia University|bls=47-48}}</ref> Ein af aðal hugmyndum Gray var að vinna skapaði verðmæti og væri grundvöllur eignarréttar. Hann skipti samfélaginu í tvær stéttir annars vegar óframleiðandi stétt (e. unproductive class) sem meðal annars náði til kapítalista og landeiganda og hins vegar framleiðandi stétt (e. productive class) sem samanstóð af verkafólki. Gray taldi að framleiðandi stéttin fengi aðeins lítinn hluta þeirra verðmæta sem hún skapaði en stærri hluti þeirra rynni til landeiganda og kapítalista. Hann gagnrýndi þessa skiptingu og taldi að verkafólk ætti rétt á afrakstri eigin vinnu.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|útgefandi=Columbia University|ár=1911|bls=49-51}}</ref> Gray var gagnrýninn á samkeppni í atvinnulífinu þar sem að hann taldi hana stuðla að óréttlátri skiptingu auðs og sóunar. Hann taldi að framleiðsla ætti frekar að byggjast á samvinnu og vann að samvinnufélögum um tíma en hugmyndir hans þróuðust hins vegar með tímanum og á seinni árum fór hann að sjá ákveðna kosti við samkeppni.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|útgefandi=Columbia University|ár=1911|bls=54-56}}</ref> === Piercy Ravenstone === Piercy Ravenstone var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði. <ref name=":8">{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}</ref> Bæði David Ricardo og Karl Marx veittu skrifum hans athygli.<ref name=":9" details="bls 4-6" /> Sumir fræðimenn hafa talið Ravenstone til ríkardískra sósíalista. Hann taldi að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Ólíkt sumum öðrum ríkardískum sósíalistum, sem studdust við nytjastefnu og lögðu áherslu á sem mesta hamingju sem flestra, leit Ravenstone á þetta sem siðferðislega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira áttu.<ref name=":9" details="bls 16" /> Ravenstone hafði bæði bein og óbein áhrif á Karl Marx. Marx vísaði tvisvar til Ravenstone í ''[[Auðmagnið|Das Kapital]].'' Hugmyndir Ravenstone höfðu einnig áhrif á Marx í gegnum aðra enska sósíalista, þá sérstaklega Thomas Hodgskin, William Thompson og John Francis Bray. Marx veitti sérstakri athygli þeirri hugmynd Ravenstone að þróuð verkaskipting væri forsenda arðbærrar notkunar fjármagns.<ref name=":9" details="bls 6-7" /> Helstu verk Ravenstone eru ''A Few Doubts as to the Correctness of Some Opinions Generally Entertained on the Subjects of Population and Political Economy'' (1821) og ''Thoughts on the Funding System and its effects'' (1824)''.''<ref name=":9" details="bls 2-3" /> == Áhrif og arfleifð == Þrátt fyrir að ríkardísku sósíalistarnir hafi ekki náð gríðarlegum pólitískum áhrifum á sínum tíma, hafa hugmyndir þeirra haft mikil áhrif á síðari hugsuði. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] tóku upp vinnugildiskenninguna og þróuðu hana í sinni gagnrýni á kapítalískt hagkerfi. Ríkardísku sósíalistarnir lögðu þannig grunn að hagfræðilegri gagnrýni á kapítalisma sem byggði á rökfræði fremur en siðferðilegum álitamálum.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=244}}</ref> Ríkardískir sósíalistar voru einnig mikilvægur hlutur af þróun sósíalískrar hagfræði á fyrri hluta 19.aldar. Með því að byggja á hugmyndum klassískrar hagfræði tengdu þeir spurningar um verðmæti og tekjuskiptingu við gagngrýni á eignarhald og skipulag kapítalísks hagkerfis. Þeir lögðu þannig sitt að mörkum til þeirrar hagfræðilegu hefðar sem þróaðist síðar áfram í ólíkum áttum innan sósíalískrar hagfræði. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221}}</ref> Margir telja líklegt að hluti ástæðurnar fyrir því að ríkardísk hagfræði hafi ekki náð miklum vinsældum meðal almennings síns tíma sé vegna neikvæðninnar sem ríkardísku sósíalistarnir héldu fram. Þeir bentu á hina sorglegu hluta klassískrar hagfræði, og á að lítið yrði hægt að betrumbæta þá innan kapítalismans. Hægt er að gera ráð fyrir að þessi neikvæðni hafi einnig haft slæm áhrif á vinsældir ríkardísku sósíalistanna og þeirra speki.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir það hafa hugmyndir ríkardísku sósíalistanna um samvinnu og sanngjarna skiptingu auðs haft varanleg áhrif á verkalýðshreyfingar og þróun sósíalískra hugmynda um efnahagslíf. [[Flokkur:Hagfræði]] === Tengsl við Karl Marx === Hugmyndir Karl Marx og ríkadísku sósíalistanna áttu ýmislegt sameiginlegt. Bæði Marx og ríkadísku sósíalistarnir fjölluðu meðal annars um vinnu, verðmæti og stöðu verkafólks í kapítalísku hagkerfi. Ríkadísku sósíalistarnir notuðu vinnugildiskenningar til að gagnrýna ójafna dreifingu tekna og héldu því fram að verkafólk fengu ekki allan afrakstur vinnu sinnar.<ref name="King2003">King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 185.</ref> John Francis Bray setti fram kenningu um arðrán sem byggðist á hugmyndinni um umframvinnu.<ref name="King2003" /> Marx vísaði meðal annars til skrifa William Thompson og Thomas Hodskin, en var jafnframt gagnrýninn á margar hugmyndir þeirra. Þrátt fyrir þessi tengsl voru kenningar Marx og ríkadísku sósíalistanna því ekki þær sömu.<ref name="HuntLautzenheiser2011">Hunt, E. K. og Mark Lautzenheiser (2011). ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe, bls. 203.</ref> o1ei9tsovyoun13vfg42qg41546l3io 0 184962 1981561 1979327 2026-10-03T10:31:48Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 5 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1981561 wikitext text/x-wiki {{hreingera}} '''Dr. Ásta Dís Óladóttir''' er [[ísland|íslenskur]] fræðimaður, [[prófessor]] í viðskiptafræði við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]]<ref>{{Cite web|url=https://hi.is/starfsfolk/astadis|title=Ásta Dís Óladóttir - Prófessor|website=Háskóli Íslands|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref> og stjórnandi með sérhæfingu í stjórnun, [[Sjávarútvegur|sjávarútvegi]] og alþjóðaviðskiptum<ref>{{Cite web|url=https://hi.is/frettir/algjor_negla_a_sjavarutvegsradstefnunni|title=Algjör negla á sjávarútvegsráðstefnunni|website=Háskóli Íslands|language=is|access-date=2025-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220135817/https://hi.is/frettir/algjor_negla_a_sjavarutvegsradstefnunni|archive-date=2025-02-20|url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation |last=FKA - FÉLAG KVENNA Í ATVINNULÍFINU |title=„Erum við að beita úreltum aðferðum?“ - Dr. Ásta Dís Óladóttir á ráðstefnu Jafnvægisvogar FKA 2022. |date=2022-11-17 |url=https://www.youtube.com/watch?v=Oxlv5xpp0BU |access-date=2025-02-19}}</ref>. Hún hefur starfað bæði innan akademíunnar og í atvinnulífinu, þar sem hún hefur oft verið í lykilhlutverkum. == Æviágrip == Ásta Dís lauk doktorsprófi í alþjóðaviðskiptum frá ''Copenhagen Business School'' árið 2010 og fjallaði doktorsritgerð hennar um útrás íslenskra fyrirtækja. Hún hefur ritað margt á því sviði og veitt fjölmörg viðtöl.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6264121?iabr=on#page/n17/mode/2up/search/%C3%81sta%20D%C3%ADs%20%C3%93lad%C3%B3ttir|title=Frjáls verslun - 10. tölublað (01.10.2006) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-02-19}}</ref> Hún er með meistaragráðu í stjórnun og stefnumótun frá Háskóla Íslands (2001) og framkvæmdi þá fyrstu rannsóknina á Íslandi um þekkingarstjórnun. Á þeim tíma gegndi hún jafnframt stöðu framkvæmdastjóra Félags viðskiptafræðinga og hagfræðinga. Samhliða rannsókn Ástu Dísar fór fram val á þekkingarfyrirtæki ársins og úr varð Þekkingardagurinn, þar veitir [[Forseti Íslands]] stjórnendum þekkingarfyrirtækis ársins verðlaun. Valið hefur haldist óslitið frá árinu 2000. Ásta Dís lauk BA-gráðu í félagsfræði frá sama skóla (1999). Rannsóknir hennar hafa einblínt á stefnumótun, jafnrétti kynjanna í stjórnunarstöðum, og þróun í sjávarútvegi. Sem prófessor við Háskóla Íslands hefur hún kennt fjölbreytt viðfangsefni innan viðskiptafræða og haft áhrif á stefnumótun og þróun kennslu innan sviðsins. Hún kom á fót starfsþjálfun Viðskiptafræðideildar<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20212146204d/nemendur-i-starfsthjalfun-a-draumavinnustodum|title=Nemendur í starfsþjálfun á draumavinnustöðum - Vísir|last=Sveinsdóttir|first=Rakel|date=2021-08-25|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref> setti á laggirnar námskeiðin Viðskiptaáætlanir og Rekstur í sjávarútvegi, sem nú heitir Nýsköpun og sjálfbærni í sjávarútvegi og eldi. Hún hefur birt fjölda vísindagreina, bókarkafla og fræðilegra skýrslna sem snúa að jafnrétti, stjórnun og nýsköpun í atvinnulífinu. Hún er annar höfundur bókarinnar '' Fisheries and Aquaculture: The Food Security of the Future'', sem kom út árið 2021<ref>{{Cite book|url=https://books.google.is/books/about/Fisheries_and_Aquaculture.html?id=Owf9DwAAQBAJ&redir_esc=y|title=Fisheries and Aquaculture: The Food Security of the Future|last=Einarsson|first=Ágúst|last2=Óladóttir|first2=Ásta Dís|date=2020-09-18|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-12-821056-7|language=en}}</ref> og gaf út bókina '' Sjávarútvegur og eldi''<ref>{{Cite web|url=https://hib.is/vara/sjavarutvegur-og-eldi/|title=Sjávarútvegur og eldi – Hið íslenska bókmenntafélag|website=hib.is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bifrost.is/um-haskolann/frettir-og-tilkynningar/alhlida-rit-um-sjavarutveg|title=Alhliða rit um sjávarútveg|website=www.bifrost.is|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/burdargrein/2024/08/22/fjolmennt_utgafuhof_i_sjavarklasanum/|title=Fjölmennt útgáfuhóf í Sjávarklasanum|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref> ásamt Ágústi Einarssyni árið 2024. Ásta Dís hefur í gegnum störf sín við háskóla, bæði hér á landi og erlendis leiðbeint á þriðja hundrað nemendum með lokaverkefni sín á BS, MS, MBA og P.hD stigi.<ref>{{Cite web|url=https://skemman.is/simple-search?query=%C3%A1sta+d%C3%ADs+%C3%B3lad%C3%B3ttir|title=Leita {{!}} Skemman|website=skemman.is|language=is|access-date=2025-02-20}}</ref> ===Stjórnunar og stjórnarstörf=== Ásta Dís hefur gegnt fjölmörgum stjórnunar- og stjórnarstörfum í íslensku atvinnulífi. Hún starfaði sem framkvæmdastjóri Félags viðskiptafræðinga og hagfræðinga, framkvæmdastjóri Fríhafnarinnar og framkvæmdastjóri [[Heilsuverndarstöðin ehf|Heilsuverndarstöðvarinnar]]. Þá var Ásta Dís fyrsta konan á Íslandi til að gegna stöðu forseta viðskiptafræðideildar við íslenskan háskóla.<ref>{{vefheimild |titill=Ásta Dís deildarforseti á Bifröst |url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2009/03/17/asta_dis_deildarforseti_a_bifrost/ |ritverk=www.mbl.is |tungumál=is}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kvennasogusafn.is/index.php?page=artol-og-afangar|title=Ártöl og áfangar - Kvennasögusafn|website=kvennasogusafn.is|access-date=2025-02-20}}</ref> Hún hefur setið í fjölmörgum stjórnum, hér á landi og erlendis. Til að mynda í stjórnum [[Byggðastofnun|Byggðastofnunar]], [[Samkeppniseftirlitið|Samkeppniseftirlitsins]], [[Vátryggingafélag Íslands|Vátryggingafélags Íslands]], Lífís, [[Sparisjóður Keflavíkur|Sparisjóðs Keflavíkur]], Frumtaki, [[Mentor]], [[Norrænar myndir|Norrænum Myndum]], [[Húsasmiðjan|Húsasmiðjunni]], Inpro o.fl. Þá hefur hún átt sæti í endurskoðunarnefndum, starfskjaranefndum og gerðardómum í gegnum árin.  Hún var skipuð stjórnarformaður Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins árið 2023<ref>{{Cite web|url=https://www.nyskopun.is/frettir/asta-dis-nyr-stjornarformadur-nyskopunarsjods-atvinnulifsins|title=Ásta Dís nýr stjórnarformaður Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins {{!}} Fréttir {{!}} Nýsköpunarsjóðurinn Kría|website=www.nyskopun.is|access-date=2025-02-19}}</ref> og hefur setið í stjórnum stórra fyrirtækja eins og Samherja hf. og Ice Fresh Seafood. Hún hefur einnig verið formaður Jafnvægisvogarráðs FKA<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2022/12/17/asta_dis_nyr_formadur_jafnvaegisvogarrads/|title=Ásta Dís nýr formaður Jafnvægisvogarráðs|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref> Viðskiptafræðistofnunar Háskóla Íslands og er formaður Vísindasjóðs Háskólans á Akureyri. Með þessum störfum hefur hún haft áhrif á stefnumótun innan atvinnulífsins og unnið að því að efla jafnrétti og nýsköpun í rekstri íslenskra fyrirtækja. Hún hefur sérstaklega beitt sér fyrir aukinni hlutdeild kvenna í stjórnunarstöðum og fræðslu um hlutverk jafnréttis í efnahagslegri framþróun. Ásta Dís hefur verið ötul talskona fyrir jöfn tækifæri kynja til efnhagslegrar þátttöku og ákvarðanatöku í viðskiptalífinu og hefur lagt sitt af mörkum til umræðunnar um það hvernig hægt sé að auka fjölbreytni og jafna kynjahlutföll í stjórnunarstöðum <ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/k/a1bedc42-9e58-4a72-8e14-5df0c20489eb-1728583178921?fbclid=IwY2xjawF92OZleHRuA2FlbQIxMQABHfpDXWLCWJzayCfYO4TjTzcItR-dWtKYXJCiRB4t9i1WwMurwR-tM6Ol3w_aem_39b60o_K53QBDockoNdGAA|title=Ekki benda á mig, segir stjórnarmaðurinn - Vísir|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/utvarp/spila/morgunutvarpid/23822/7grrtj/arftakastjornun|title=Morgunútvarpið - Leikhússkóli, kosningar, heilabilanir, reykingar, íþróttir og arftakastjórnun. {{!}} RÚV Útvarp|website=www.ruv.is|language=is|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203172650/https://www.ruv.is/utvarp/spila/morgunutvarpid/23822/7grrtj/arftakastjornun|archive-date=2024-12-03|access-date=2025-02-19|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vb.is/skodun/ad-draga-ur-ahaettu-med-arftakaaaetlun/|title=Að draga úr á­hættu með arf­taka­á­ætlun|website=www.vb.is|access-date=2025-02-19}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hi.is/frettir/forsaetisadherra_vill_samtal_um_leidir_til_ad_draga_ur_kynjabilinu_i_atvinnulifinu|title=Forsætisáðherra vill samtal um leiðir til að draga úr kynjabilinu í atvinnulífinu|website=Háskóli Íslands|language=is|access-date=2025-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250218053430/https://hi.is/frettir/forsaetisadherra_vill_samtal_um_leidir_til_ad_draga_ur_kynjabilinu_i_atvinnulifinu|archive-date=2025-02-18|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://spilari.nyr.ruv.is/utvarp/spila/morgunutvarpid/23822/7grrs6/asta-dis-um-kynjakvota|title=Morgunútvarpið {{!}} RÚV Útvarp|website=www.ruv.is|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242539142d/-karlarnir-segja-konur-of-reynslulausar-|title=„Karlarnir segja konur of reynslulausar“ - Vísir|last=Sveinsdóttir|first=Rakel|date=2024-08-03|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://studentafrettir.hi.is/frettir/eg-held-ad-tholinmaedin-i-samfelaginu-se-a-throtum/?fbclid=IwAR1MTtP0rdx_eDKvs-f8EFnFRCSgifn8X108EL-X4-ldvChVU8K1EsVc4eo|title=,,Ég held að þolinmæðin í samfélaginu sé á þrotum”|last=Jensdóttir|first=Jóhanna Helga|date=2023-10-27|website=Stúdentafréttir|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/k/36744aed-238d-4111-8454-66d2e0c487ff-1696841323397/bitid-einsleitni-i-atvinnulifinu-er-stort-vandamal-sem-verdur-ad-taekla?fbclid=IwAR33oBdGUTksEnBhOuM3sN73ZuNYXRvkM-RUxp1woPmG6yIEWJIiNkYfJc8|title=Bítið - Einsleitni í atvinnulífinu er stórt vandamál sem verður að tækla - Vísir|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/frettir/sautjan-ar-a-milli-radninga-a-konu-i-forstjorastoli-hja-skradu-felagi/?fbclid=IwAR2fGNv0gnMF8n8uEsQse6JzJIUkCSCa7Rt-gzBMkkLI8z5M6gud63QzGfU|title=Sautján ár á milli ráðninga á konu í forstjórastóli hjá skráðu félagi|date=2023-01-08|website=Kjarninn|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fka.is/frettir/vilji-er-i-raun-allt-sem-tharf-ad-skapa-jafnretti-og-jofn-taekifaeri-er-akvordun|title=Vilji er í raun allt sem þarf - að skapa jafnrétti og jöfn tækifæri er ákvörðun! - FKA|last=Kaktus 🌵|website=www.fka.is|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232359789d/hundrudi-karlmanna-forstjorar-en-sautjan-ar-a-milli-kvenradninga|title=Hundruð karlmanna forstjórar en sautján ár á milli kvenráðninga - Vísir|last=Sveinsdóttir|first=Rakel|date=2023-04-01|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vb.is/frettir/thvi-fleiri-vinagreidar-thvi-staerri-karl-ertu/|title=Því fleiri vinagreiðar „því stærri karl ertu“|website=www.vb.is|access-date=2025-02-19}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/skyring/konur-haefar-til-ad-vera-forstjorar-en-ahrif-og-tengslanet-karla-koma-i-veg-fyrir-ad-thaer-seu-radnar/?fbclid=IwAR1wtb2G7JgITTuNXuh8Gz6qrPFk9UjvS9AzOWCQNraj9F69DFhA1WLS8hE|title=Konur hæfar til að vera forstjórar en áhrif og tengslanet karla koma í veg fyrir að þær séu ráðnar|date=2022-12-19|website=Kjarninn|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hi.is/frettir/algjor_negla_a_sjavarutvegsradstefnunni|title=Algjör negla á sjávarútvegsráðstefnunni|website=Háskóli Íslands|language=is|access-date=2025-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220135817/https://hi.is/frettir/algjor_negla_a_sjavarutvegsradstefnunni|archive-date=2025-02-20|url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation |last=FKA - FÉLAG KVENNA Í ATVINNULÍFINU |title=„Erum við að beita úreltum aðferðum?“ - Dr. Ásta Dís Óladóttir á ráðstefnu Jafnvægisvogar FKA 2022. |date=2022-11-17 |url=https://www.youtube.com/watch?v=Oxlv5xpp0BU |access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fka.is/frettir/arftakastjornun-og-mikilvaegi-thess-ad-haetta-ad-reyta-fjadrir-af-konum-vidtal-vid-dr-astu-dis-vegna-jafnvaegisvogar-fka|title=Arftakastjórnun og mikilvægi þess að hætta að reyta fjaðrir af konum // Viðtal við Dr. Ástu Dís vegna Jafnvægisvogar FKA. - FKA|last=Kaktus 🌵|website=www.fka.is|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/utvarp/spila/siddegisutvarpid/23825/7h2ick|title=Síðdegisútvarpið - 12.október {{!}} RÚV Útvarp|website=www.ruv.is|language=is|archive-url=https://web.archive.org/web/20230208005542/https://www.ruv.is/utvarp/spila/siddegisutvarpid/23825/7h2ick|archive-date=2023-02-08|access-date=2025-02-19|url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=Kjarninn |title=Ekon – Emil ræðir við Ástu Dís |date=2022-06-18 |url=https://www.youtube.com/watch?v=e5ClrY6mRYI |access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/frettir/kynjakvoti-i-framkvaemdastjornum-gaeti-leidrett-kynjahalla-i-radningum-forstjora/|title=Kynjakvóti í framkvæmdastjórnum gæti leiðrétt kynjahalla í ráðningum forstjóra|date=2022-06-18|website=Kjarninn|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2021/10/29/sidasta_konan_radin_fyrir_aratug/|title=Síðasta konan ráðin fyrir áratug|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hringbraut.is/sjonvarp/21/vidurkenningarhatid-kvenna-i-atvinnulifinu-frambjodendur-til-thingkosninga-2021-og-tre-lifsins/|title=Viðurkenningarhátíð kvenna í atvinnulífinu, Frambjóðendur til þingkosninga 2021 og Tré lífsins|website=www.hringbraut.is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20202030394d/daemi-um-thrjar-leidir-til-ad-eyda-kynjahalla-i-stjornendastodum?fbclid=IwAR0qYkohRhZEqpvMKaJO51qZ6nAVSRaM0TRfQuPfgCuo0rTUzFDhQH_F2Bo|title=Dæmi um þrjár leiðir til að eyða kynjahalla í stjórnendastöðum - Vísir|last=Sveinsdóttir|first=Rakel|date=2020-10-29|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/01/30/lifeyrissjodir_auki_veg_kvenna/|title=Lífeyrissjóðir auki veg kvenna í stjórnunarstöðum|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lifeyrismal.is/is/frettir/tharf-log-um-kynjakvota-i-framkvaemdastjornum-fyrirtaekja|title=Þarf lög um kynjakvóta í framkvæmdastjórnum fyrirtækja?|last=Lífeyrismál.is|website=Lífeyrismál.is|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/leyniglamur-i-islenskum-storfyrirtaekjum|title=„Leyniglamúr“ í íslenskum stórfyrirtækjum - RÚV.is|date=2020-01-09|website=RÚV|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/konur-vilja-frekari-kynjakvota-i-atvinnulifinu|title=Konur vilja frekari kynjakvóta í atvinnulífinu - RÚV.is|date=2019-12-18|website=RÚV|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2019/12/18/engin_smitahrif_af_kynjakvota_a_stjornir/?fbclid=IwAR2KUfCgggBH9RQs6z6cmcrLPX7I4Qt6zKI04pP-tUeUWcrm0acdv-I9haQ|title=Engin smitáhrif af kynjakvóta á stjórnir|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref> === Áhrif og viðurkenningar === Ásta Dís hefur hlotið viðurkenningar fyrir störf sín á sviði jafnréttismála og sjávarútvegi.<ref>{{Cite web|url=https://www.nyskopun.is/frettir/asta-dis-oladottir-formadur-stjornar-nyskopunarsjods-hlytur-vidurkenningu-fyrir-lofsvert-framlag-til-jafnrettismala|title=Ásta Dís Óladóttir, formaður stjórnar Nýsköpunarsjóðs, hlýtur viðurkenningu fyrir lofsvert framlag til jafnréttismála {{!}} Fréttir {{!}} Nýsköpunarsjóðurinn Kría|website=www.nyskopun.is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hi.is/frettir/fjogur_fa_vidurkenningu_fyrir_framurskarandi_storf_fyrir_hi|title=Fjögur fá viðurkenningu fyrir framúrskarandi störf fyrir HÍ|website=Háskóli Íslands|language=is|access-date=2025-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220135827/https://hi.is/frettir/fjogur_fa_vidurkenningu_fyrir_framurskarandi_storf_fyrir_hi|archive-date=2025-02-20|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hi.is/frettir/asta_dis_hlytur_vidurkenningu_sjavarutvegsradstefnunnar_og_tm|title=Ásta Dís hlýtur viðurkenningu Sjávarútvegsráðstefnunnar og TM|website=Háskóli Íslands|language=is|access-date=2025-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220135843/https://hi.is/frettir/asta_dis_hlytur_vidurkenningu_sjavarutvegsradstefnunnar_og_tm|archive-date=2025-02-20|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sjavarklasinn.is/vidurkenningar-til-frumkvodla-a-10-ara-afmaeli-sjavarklasans/|title=Viðurkenningar til frumkvöðla á 10 ára afmæli Sjávarklasans|last=Daníelsdóttir|first=Berta|date=2021-05-28|website=Íslenski sjávarklasinn|language=is-IS|access-date=2025-02-19}}</ref> Ásta Dís leiðir í dag öflugt rannsóknateymi sem skoðar jöfn tækifæri kynja til efnahagslegrar þátttöku og ákvarðanatöku i atvinnulífinu og hafa þau birt fjölmargar greinar og haldið erindi hér heima og erlendis. == Tenglar == *[https://genderequality.hi.is/ Rannsóknarteymi um jöfn tækifæri kynja] ==Bækur == *Ásta Dís Óladóttir og Ágúst Einarsson '''(2024).'''  '''Sjávarútvegur og eldi.'''  Hið íslenska bókmenntafélag''.''  ISBN prentuð bók: 978-9935-502-82-7.  I SBN Rafbók: 978-9935-502-81-0 *Ágúst Einarsson og Ásta Dís Óladóttir '''(2021)'''. '''Fisheries and Aquaculture: The Food Security of the Future''' 1st ed. Cambridge, Massachusetts: Elsevier, ISBN: 9780128210567 == Heimildir == <references/> [[Flokkur:Fræðimenn]] my89lzzi60dkgac9sls03bu6wc8xh24 0 187458 1981451 1940908 2026-10-02T13:57:59Z Berserkur 10188 1981451 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður |mynd= |nafn= Daníel Tristan Guðjohnsen |fullt nafn= Daníel Tristan Guðjohnsen |fæðingardagur={{Fæðingardagur og aldur|2006|3|1}} |fæðingarbær=[[London]] |fæðingarland=England |hæð= 1,90 m |staða= Framherji |núverandi lið= [[Malmö FF]] |númer= 32 |ár í yngri flokkum=2011–2015<br>2015-2019<br>2019-2022<br>2022-2023 |yngriflokkalið= CF Gáva<br>[[FC Barcelona]]<br>[[Real Madrid]]<br>[[Malmö FF]] |ár1=2023- |lið1=Malmö FF |leikir (mörk)1= 35 (5) |landsliðsár=2022<br>2021-2023<br>2022-2025<br>2026- <br>2025- |landslið=Ísland U16<br>Ísland U17<br>Ísland U19<br> Ísland U21 <br>[[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ísland]] |landsliðsleikir (mörk)=2 (0)<br>(13) 5<br>10 (2)<br> 4 (6) <br>5 (0) |mfuppfært= október 2026 |lluppfært= október 2026 }} '''Daníel Tristan Guðjohnsen''' (f. [[1. mars]] [[2006]]) er íslenskur knattspyrnumaður sem spilar fyrir sænska félagið [[Malmö FF]]. Daniel spilaði með yngriflokkaliðum á Spáni, FC Barcelona and Real Madrid. Hann hélt til Svíþjóðar árið 2022. Daníel var kallaður í fyrsta skipti A-landsliðið haustið 2025 leik í undankeppni EM 2026 gegn Aserbaísjan. Hann kom inn á sem varamaður í seinni hálfleik. Daníel er af fótboltaætt en [[Eiður Guðjohnsen]] er faðir hans, [[Arnór Guðjohnsen]] afi og [[Sveinn Aron Guðjohnsen]] og [[Andri Lucas Guðjohnsen]] bræður hans. ==Tenglar== * [https://www.ksi.is/mot/leikmadur/?leikmadur=246907 Daníel Guðjohnsen á vef KSÍ] * [https://www.transfermarkt.com/daniel-gudjohnsen/profil/spieler/927094 Transfermarkt] ==Tilvísanir== [[Flokkur:Íslenskir knattspyrnumenn]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 2006]] 7aw7tpnmt31cuz52fqrrhp7vk8rq979 0 187656 1981460 1947366 2026-10-02T14:41:40Z Berserkur 10188 1981460 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | forskeyti = | heiti = Tomas Lindberg | heiti_á_frummáli = | viðskeyti = | mynd = Tomas Lindberg, At the gates.jpg | mynd_langsnið = | mynd_stærð = | mynd_upprétt = | mynd_alt = | mynd_texti = Lindberg árið 2018 | fæðingarnafn = | fæðingardagur | fæðingarstaður = [[Gautaborg]], [[Svíþjóð]] | dánardagur = <!-- {{Dánardagur og aldur|ÁÁÁÁ|MM|DD|ÁÁÁÁ|MM|DD}} (dánardagur fyrst) --> | dánarstaður = [[Gautaborg]] | dánarorsök = Krabbamein | önnur_nöfn = Tompa, Goatspell | uppruni = | starf = Söngvari | ár = 1988–2025 | maki = | börn = | foreldrar = | ættingjar = | stefna = [[Dauðarokk]], [[þrass]], [[harðkjarnapönk]], [[mulningskjarni]], [[melódískt dauðarokk]], kröstpönk | hljóðfæri = | útgefandi = | samvinna = | meðlimur_í = [[At the Gates]], Lock Up, Skitsystem, Disfear, The Crown, Nightrage, The Great Deceiver | áður_meðlimur_í = | vefsíða = | undirskrift = | undirskrift_stærð = | module = | module2 = | module3 = }} '''Tomas „Tompa“ Lindberg''' (f. [[16. október]] [[1972]] – [[16. september]] [[2025]]) var sænskur [[þungarokk]]ssöngvari. Hann var einna þekktastur fyrir að vera söngvari [[At the Gates]], frumkvöðlahljómsveit í [[melódískt dauðarokk|melódísku dauðarokki]] en var meðlimur í mörgum öðrum hljómsveitum (Lock Up, Skitsystem, The Great Deceiver, Nightrage, The Crown). Lindberg var líka kennari í samfélagsfræði <ref>[https://crypticrock.com/interview-tomas-lindberg-of-at-the-gates/ INTERVIEW – TOMAS LINDBERG OF AT THE GATES] Crypticrock, sótt 18. september 2025</ref>. Hann lést árið 2025 úr krabbameini. <ref>[https://blabbermouth.net/news/at-the-gates-vocalist-tomas-lindberg-dead-at-52 AT THE GATES Vocalist TOMAS LINDBERG Dead At 52]Blabbermouth.net, sótt 18. september 2025</ref> Plötur með söng hans með At the Gates og Disfear komu út eftir andlát hans. ==Tilvisanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Lindberg, Tomas}} {{fd|1972|2025}} [[Flokkur:Sænskir tónlistarmenn]] rjjp447q27p8uixu12jpverf8a04y4g 0 188044 1981529 1979783 2026-10-02T19:23:09Z Masae 538 /* 1870-1914 */ 1981529 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Icelandic population in North America Map v3.jpg|thumb|right|Kort sem sýnir dreifingu fólks af íslenskum ættum í Norður-Ameríku.]] '''Kanadískir Íslendingar''' eða '''Kanada-Íslendingar''' (enska: Icelandic Canadians; franska: Canadiens islandais) eru kanadískir ríkisborgarar af íslenskum ættum og [[Íslendingar]] sem flutt hafa til [[Kanada]]. Fyrir utan Ísland sjálft býr flest fólk af íslenskum uppruna Í Kanada, samkvæmt kanadíska manntalinu árið 2021 voru 101.795 einstaklingar af meira eða mina af íslenskum uppruna. <ref>{{Vefheimild|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E|titill=Census Profile, 2021 Census of Population|útgefandi=Statistics Canada|ár=2021}}</ref> Stærsti hópurinn býr í [[Winnipeg]], eða 15,870 samkvæmt manntalinu 2021.<ref>{{Vefheimild|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&GENDERlist=1,2,3&STATISTIClist=1&HEADERlist=0&DGUIDlist=2021A00054611040&SearchText=winnipeg|titill=Census Profile, 2021 Census of Population Profile table Winnipeg, City (CY) Manitoba|útgefandi=Statistics Canada|ár=2021}}</ref> En hlutfall fólks af íslenskum uppruna er þó stærst í [[Gimli]] í Manitoba eða 28.4% af íbúum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?DGUIDlist=2021A00054618031&GENDERlist=1&HEADERlist=0&Lang=E&STATISTIClist=1&SearchText=Gimli|titill=Census Profile, 2021 Census of Population Profile table Gimli, Rural municipality (RM) Manitoba|útgefandi=Statistic Canada|ár=2021}}</ref> ==Söguágrip== ===1870-1914=== Vesturferðir Íslendinga voru mestar á tímabilinu 1870-1914 þegar um 15.000 manns settust að í Norður-Ameríku, eða um tuttugu prósent íslensku þjóðarinnar. Ástæður vesturferðanna voru margar, svo sem fátækt, þröngbýli, ófrelsi og jafnvel hungur. Jarðhræringar og veðurskilyrði á 19. öld voru veigamiklir þættir í vesturfarasögunni. Hörð lífskjör og fábrotin atvinnutækifæri ýtti undir að menn freistuðu gæfunnar annars staðar. Fregnir um möguleika á betra lífi í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] og hvatning umboðsmanna erlendra skipafélaga bauð upp á augljósan valkost. Vesturfarir Íslendinga voru hluti af stórfelldum þjóðflutningum frá [[Evrópa|Evrópu]] til Ameríku frá 1846 til 1914, en talið er að um 52 milljónir hafi flust vestur á þessum tíma. Langflestir aðrir Evrópubúar fluttu til [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] en Íslendingarnir fluttu flestir til Kanada.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=56482|titill=Hvar settust íslenskir vesturfarar aðallega að og af hverju?|höfundur=[Leifur Reynisson|útgefandi=Vísindavefur|ár=2010}}</ref> Síðustu þrjá áratugi 19. aldar fluttu fjöldi Íslendinga til Norður-Ameríku. Fyrsti Íslendingurinn sem flutti til Kanada var [[Sigtryggur Jónasson]], sem þá var 22 ára gamall, en hann kom til [[Québecborg|Quebec]]-borgar 12. september 1872. Hann átti eftir að hafa mikil áhrif á vesturferðir á næstu áratugum þar sem hann fékk umboð fyrir flutningum til Kanada á Íslandi í lok árs 1872. Reyndist það hafa mikil áhrif á vesturferðir því það var upphafið á skipulegum hópflutningum til Kanada og upplýsingar um vesturferðir fóru að birtast frá skipafélögum og kanadíska innflytjendaráðinu. Þá höfðu kanadísk stjórnvöld nýlega farin að bjóða upp á ókeypis land til að lokka innflytjendur til sín. Árið 1873 komu um 150 Íslendingar til Quebec. Kanadíska ríkisstjórnin veitti þeim ókeypis flutninga til [[Ontario]], sem og boð um ókeypis land. Fyrstu árin í Ontaríó voru innflytjendunum erfið og samþykktu stjórnvöld í Ontaríó sumarið 1875 að styðja íslenska innflytjendur í leit að öðru landsvæði. Fyrir valinu var landsvæði vestan við [[Winnipegvatn]] í Manitóba og 21. október árið 1875 flutti fyrsti hópur íslenskra innflytjenda þangað, um 250 manns. Íslendingarnir fengu leyfi kanadískra yfirvalda að stofna þar eins konar sjálfstjórnarnýlendu sem þeir kölluðu [[Nýja Ísland|Nýja-Ísland]], þrátt fyrir að hafa áður eyrnamerkt það [[Krí|Cree]]<nowiki/>-frumbyggjum.<ref>{{Bókaheimild|titill=An Experiment in Immigrant Colonization: Canada and the Icelandic Reserve, 1875-1897.|höfundur=Eyford, R.|útgefandi=Doktorsritgerð: Háskólinn í Manitoba. b|ár=2010|bls=145}}</ref> [[Eldgos]] í [[Askja (fjall)|Öskju]] árið 1875 varð til þess að vesturförum fjölgaði mjög árið eftir. Árið 1876 bættust 1200 í hópinn á Nýja-Íslandi. Fimmtíu innflytjendur höfðu dvalið í Winnipeg fyrsta árið og 200 það síðara, og þannig skapað grunninn að fyrstu varanlegu þéttbýlisbyggð Íslendinga í Kanada. Nýlendan Nýja Ísland samanstóð af byggðarlögunum Víðinesbyggð, Árnesbyggð, Fljótsbyggð og Mikleyjarbyggð. Á Nýja-Íslandi settu landnemarnir sín eigin lög, héldu uppi eigin skólum og stjórnuðu almennt sínum málum. Í upphafi bjuggu í nýlendunni einungis Íslendingar og frumbyggjar af [[Ojibwa]] (Chippewa, Anishinabi) og [[Cree]] þjóðerni. Seinna fluttu þangað innflytjendur frá [[Úkraína|Úkraínu]] og [[Pólland|Póllandi]] sem lögðu sitt í það samfélag sem í dag byggir Nýja Ísland. Landsvæðið, sem Íslendingarnir höfðu valið sér reyndist erfitt til ræktunar og margvíslegir aðrir erfiðleikar gerðu mönnum lífið leitt fyrstu árin. Slæm landgæði, flóð og [[Bólusótt|bólusóttarfaraldur]] 1876-1877 urðu til þess að mikill fólksflótti hófst til Winnipeg og [[Norður-Dakóta]] árið 1878. Árið 1881 hafði íbúafjöldi á Nýja-Íslandssvæðinu minnkað niður í um 250 manns. Árið 1887 varð Nýja-Ísland hluti af Manitobafylki og lauk þar með sjálfstæði byggðarinnar. Bærinn [[Gimli]] <ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=82105|titill=Af hverju nefndu íslenskir landnemar í Kanada byggð sína þar Gimli?|höfundur=Birna Bjarnadóttir|útgefandi=Vísindavefur|ár=2021}}</ref>var og er höfuðstaður Nýja-Íslands og þar er enn í dag haldin árleg Íslendingahátíð. Erfiður harðindakafli á Íslandi á 9. áratug 19. aldar leiddi til mestu búferlaflutninga tímabilsins en þá fóru tæplega sjö þúsund Íslendingar til Ameríku. Þetta var fyrsti hluti stórrar bylgju íslenskra innflytjenda sem settust að á kanadísku sléttunum, en meirihluti þeirra kom til að setjast að í þéttbýlum í Manitoba.<ref>{{Bókaheimild|titill="Settling the West: Immigration to the Prairies from 1867 to 1914".|höfundur=Gagnon, Erica.|útgefandi=Canadian Museum of Immigration at Pier 21}}</ref> Árið 1914 höfðu yfir 14.000 Íslendingar, eða um það bil 20% af þáverandi 75.000 íbúum Íslands, sest að í Norður-Ameríku. Vísbendingar benda til þess að um 17.000 Íslendingar hafi flust úr landi en að um það bil 2.000 hafi snúið aftur til Íslands.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5525|titill=Hve margir fluttust til Vesturheims?|höfundur=Helgi Skúli Kjartansson|útgefandi=Vísindavefur|ár=2005}}</ref> Eftir 1890 dró verulega úr vesturferðunum þó þær væru enn töluverðar. Íslendingar héldu áfram að flytja til Kanada síðustu áratugi 19. aldar og þeirra fyrstu á 20. öld. Seinna voru byggðir stofnaðar í dreifbýli [[Saskatchewan]] og [[Alberta (fylki)|Alberta]], en þær voru að mestu leyti byggðar af fjölskyldum og einstaklingum sem fluttu frá Manitoba og frá Íslendingabyggðum í Bandaríkjunum. Með tímanum settust flestir Vestur-Íslendingar að í [[Winnipegborg]]. ===1914 === Strangari kröfur um [[Ríkisborgararéttur|ríkisborgararétt]] í Kanada voru settar 1914.<ref>{{Bókaheimild|titill=Naturalization Act|útgefandi=Canadian Museum of Immigration at Pier 21|url=https://pier21.ca|ár=1914}}</ref> Þessi breyting ásamt [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldinni]] gerði að það fækkaði mjög Íslendingum sem settust að í Kanada. Upphaf seinni heimstyrjaldarinnar hafði mikil áhrif og olli miklum deilum meðal Íslendinga í Kanada. Heit þjóðernisstefna blossaði upp í Kanada á fyrstu dögum og vikum heimstyrjaldarinnar. Margir innflytjendur, þar á meðal Íslendingar, vildu sanna hollustu sína við Kanada og skráðu sig í herinn. En Vestur-Íslendingar voru ekki einhuga um þátttöku í stríðinu. Skáldið [[Stephan G. Stephansson]], var til dæmis mjög andvígur þátttöku í stríðinu og deildi hart á stríðsæsingar landa sinna. Aðrir litu á það sem sjálfsagða skyldu Vestur-Íslendinga að berjast fyrir hið nýja föðurland. Vitað er að 1.245 Vestur-Íslendingar voru skráðir sem hermenn í stríðinu. Af þeim voru 989 börðust fyrir Kanada en 256 börðust fyrir Bandaríkin. Af þessum 1.245 hermönnum fæddust 456 í Kanada, 391 á Íslandi og 304 í Bandaríkjunum. Af þessum létust að minnsta kosti 144 hermenn í fyrri heimsstyrjöldinni (96 í bardaga, 19 af sárum sem þeir hlutu í bardögum, 2 af slysum og 27 af sjúkdómum). Þar að auki hafa fundist rúmlega hundrað íslensk nöfn á herskrám sem lítið eða ekkert er vitað um. 10 konur af íslenskum uppruna og 4 konur fæddar á Íslandi þjónuðu sem hjúkrunarfræðingar í fyrri heimsstyrjöldinni. Ein kona er talin meðal vestur-íslenskra fórnarlamba stríðsins, Christine Fredericksen (Kristín Friðriksdóttir) hjúkrunarkona. Tíu vestur-íslenskir hermenn voru teknir til fanga af Þjóðverjum og dvöldu um lengri eða skemmri tíma í fangabúðum í Þýskalandi.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=2142|titill=Dóu Vestur-Íslendingar í skotgröfum fyrri heimstyrjaldarinnar?|höfundur=Gunnar Þór Bjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2014}}</ref> ==Menningarmál== ===Mataræði=== Íslendingarnir höfðu með sér og héldu við sumum matarhefðum sínum til Kanada. Þar á meðal [[hangikjöt]] og [[Harðfiskur|harðfiskur]]. Eins eru enn vinsælar [[Kleina|kleinur]], [[Rúgbrauð|rúgbrauð]] og [[Pönnukaka|pönnukökur]]. En það sem er sennilegast táknrænast fyir samfélag Vestur-Íslendinga er [[Vínarterta|vínarterta]]. Engin samkoma Vestur-Íslendinga er fullkomin án þess að minnsta kosti ein af þessum tertum séu í boði ásamt líflegum umræðum um rétta uppskrift og gerð kræsingarinnar.<ref>{{Bókaheimild|titill="The Mystery of Vínarterta: In Search of an Icelandic Ethnic Identity".|höfundur=Helgason, Jón Karl|útgefandi=Scandinavian-Canadian Studies.|bls=17: 36–52.|ár=2007}}</ref> ===Vesturíslenska=== Vesturíslenska er heiti á mállýsku íslenskra vesturfara og afkomenda þeirra í Norður-Ameríku sem þróaðist aðallega í Íslendingabyggðum í Manitoba og Norður-Dakóta og er eina gerð íslensku sem ekki er töluð á Íslandi. Ensk tökuorð í nýrri tækni og samfélagsfyrirbærum urðu fljótlega einráða. Gamalla máleinkenna frá Íslandi gætir í hljóðkerfi og beygingum einstakra orða. Til dæmis er [[flámæli]] mjög algengt í vesturíslensku, einnig [[þágufallssýki]] og ýmsar algengar beygingarmyndir frá 19. öld. Vel fram yfir seinni heimsstyrjöld fóru messur fram á íslensku og málið var almennt samskiptamál á götum í þorpum og bæjum í Nýja-Íslandi og við fiskveiðar á Winnipegvatni. Í byrjun 21. aldar eru mjög fáir sem enn tala vesturíslensku.<ref>{{Bókaheimild|titill=North American Icelandic: the life of a language|höfundur=Birna Arnbjörnsdóttir|útgefandi=Univ. of Manitoba Press|ár=2006|ISBN=978-0-88755-694-4}}</ref> === Útgáfustarfsemi === Vesturfararnir töldu nauðsynlegt að gefa út frumsamið efni á íslensku fyrir samfélag Íslendinga í Kanada. Fyrsta fréttablaðið sem gefið var út í Norður-Ameríku af innflytjendum frá Íslandi var handskrifað af Jóni Guðmundssyni árið 1876 og hét Nýi Þjóðólfur. Árið 1877 kom fyrsta útgáfa prentaðs dagblaðs, Framfari, út í Lundi í Manitoba og varð það gefið út á árunum 1877 til 1880.[32] Leifur, sem var jafn skammlífur, fylgdi í kjölfarið og kom út í Winnipeg frá 1883 til 1886. Í lok áratugarins komu út stærri vikublöð á íslensku í Kanada, Heimskringla árið 1886 og Lögberg árið 1888. Blöðin tvö, sem bæði voru gefin út í Winnipeg, voru sameinuð árið 1959 og mynduðu [[Lögberg-Heimskringla|Lögberg-Heimskringlu]], sem er gefið út en er nú næstum eingöngu á [[Enska|ensku]]. Margir vesturfarar fengust við að yrkja og semja sögur á íslensku og eru þekktastir þeir Stephan G. Stephansson og Jóhann Magnús Bjarnason. Einnig má nefna [[Káinn]], Jakobínu Johnson og Guttorm J. Guttormsson. Fjöldi afkomenda vesturfaranna hafa gerst ljóðskáld og rithöfundar á ensku en íslenskan hvarf sem bókmenntamál vestanhafs með annarri og þriðju kynslóð Vestur-Íslendinga í Kanada. [https://ait.arnastofnun.is/grein.php?id=705] ===Íslendingadagurinn í Manitoba=== Íslendingadagurinn í Manitoba er árleg hátíð sem haldin er í Gimli í Manitoba og eru helstu hátíðarhöld á vegum fólks af íslenskum uppruna í Kanada. Hann er jafnan haldinn hátíðlegur fyrstu helgina í ágúst. Fyrsta Íslendingahátíðin í Norður-Ameríku var haldin í [[Milwaukee]] árið 1874. Fyrsta Íslendingahátíðin í Manitoba var haldin í Winnipeg árið 1890; hún var haldin þar árlega fram til 1931 en hefur verið haldin í Gimli frá 1932.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.gimli.ca|titill="History of the Icelandic festival".|höfundur=Jlittle|útgefandi=Gimli Municipal Office|ár=2023}}</ref> [[Fjallkonan]] í Gimli var fyrst valin árið 1924, þessi hefð er því eldri en á Íslandi þar sem fjallkonan kom fyrst fram árið 1947. Mikil dagskrá er í tilefni dagsins en hápunktur er skrúðganga þar sem fjölmargir hópar Vestur-Íslendinga taka þátt. Fjallkona er útnefnd árlega og er þá kona valin sem hefur verið í tengslum við Ísland og frætt aðra um sögu forfeðranna á Íslandi og viðhaldið íslenskri menningu og þjóðararfi. Á hátíðinni situr fjallkonan á hásæti sínu, klædd í hvítum kjól og grænum skikkju, gullbelti, háum höfuðfati og hvítum slæðum sem falla niður að mitti. Hvíti kjóllinn táknar jöklana og græna skikkjan sveitina. Höfuðbúnaðurinn merkir snæviþakin fjöllin og í kórónunni er skjaldarmerkið.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.icelandicfestival.com|titill="History {{!}} Icelandic Festival of Manitoba".|útgefandi=The Icelandic Festival of Manitoba|ár=2023}}</ref> ===Söfn og minjastaðir=== Minjasafn Nýja-Íslands (''New Iceland Heritage Museum''), í Gimli í Manitoba, var stofnað 1972. Safnið er tileinkað sögu þeirra Íslendinga sem fluttu til Interlake-héraðsins í Manitoba, svæðis sem er þekkt sem Nýja-Ísland. Safnið hýsir fjölda gripa frá tímabili landnámsins. Það hýsir einnig stafræna verkefnið „The Book of Life“ („Bók lífsins“), sem skráir fjölskyldusögur Vestur-Íslendinganna í Manitoba.[ "Book of Life". New Iceland Heritage Museum. Retrieved 2023-12-17.] Minjasafn Fljótsbyggðar við Íslendingafljót (''Icelandic River Heritage Sites'') í Bifröst í Manitoba var stofnað árið 2007, og stundar aðallega viðhald á stöðum og minjagripum tengdum svæðinu. Minjasafnið fjármagnar einnig uppákomur um Vestur-Íslendinga og atburði sem hafa sögulega þýðingu. [https://www.icelandicriverheritage.ca/abouticelandicriver.html] Sögustaðurinn Stephansson House í Markerville í Alberta er helgaður ljóðskáldinu Stephan G. Stephansson, þekktan sem „Skáld Klettafjallanna“ („Poet of the Rocky Mountains“), sem fæddist á Íslandi árið 1853 og flutti til Norður-Ameríku árið 1873.[ About". stephanssonhouse.ca. ] Reynsla Stephans G. af að nema land og byggja bú er á margan hátt dæmigerð fyrir sögu Íslendingabyggðarinnar í Alberta, Kanada og allri Norður-Ameríku. Hús Stephans og safnið er í eigu og rekið sem sögustaður héraðsins af Alberta Culture and Community Spirit.[https://www.historicplaces.ca/en/rep-reg/place-lieu.aspx?id=5892] Vesturfarasetrið er safn og ættfræðimiðstöð á Hofsósi á Íslandi sem var upphaflega stofnað 1996 en var breytt í sjálfseignastofnun 2006. Tilgangur Vesturfarasetursins er að veita grundvöll fyrir ræktun tengsla afkomenda vesturfaranna og Íslendinga og varðveita sameiginlega menningararf þeirra. Miðstöðin veitir þjónustu og hýsir sýningar sem tengjast sögu íslenskra innflytjenda til Kanada, Bandaríkjanna og Brasilíu.[https://www.hofsos.is/is] Vesturfaramiðstöð Austurlands er staðsett í menningarmiðstöðinni Kaupvangi á Vopnafirði. Vesturfarinn er félag áhugasamra um að efla samband við afkomendur vesturfara sem fóru frá Austur- og Norðausturlandi, sérstaklega frá Vopnafirði og öðrum stöðum í Múlasýslum og Þistilfirði eftir [[Öskjugosið 1875]]. Líkt og setrið á Hofsósi býður setrið á Vopnafirði upp á ættfræðiþjónustu og heldur sýningar.[https://www.ferdalag.is/is/thjonusta/east-iceland-emigration-center] == Nokkrir þekktir Kanada-Íslendingar == *[[David Arnason]], rithöfundur *[[Sturla Gunnarsson]], kvikmyndaleikstjóri *[[Guttormur J. Guttormsson]] skáld *[[Haldor Halderson]], íshokkíleikari *[[Jakobína Johnson]] skáld *[[Jóhann Magnús Bjarnason]] *[[Káinn]] skáld *[[Konrad Johannesson|Konnie Johannesson]], íshokkíleikari *[[Guðmundur Sigurjónsson Hofdal|Gordon Sigurjonsson]], íshokkíþjálfari. *[[Vilhjálmur Stefánsson|Vilhjálmur Stefansson]], landkönnuður og mannfræðingur *[[Stephan G. Stephansson]], ljóðskáld *[[William Stephenson]], leyniþjónustumaður *[[Charles Thorson]], skopmyndateiknari *[[Joseph Thorson|Joseph Thorarinn Thorson]], stjórnmálamaður *[[Torfhildur Hólm|Torfhildur Þorsteinsdóttir]], rithöfundur *[[Bjarni Tryggvason]], geimfari *[[Oliver El-Khatib]], umboðsmaður [[Drake (tónlistarmaður)|Drake]] ==Tengt efni== * [[Vesturfarar]] == Tilvísanir == <references/> ==Heimildir og ítarefni== ===Bækur=== * {{bókaheimild|titill=Híbýli vindanna|höfundur=Böðvar Guðmundsson|útgefandi=Mál og manning, Reykjavík|ár=1995}} * {{Bókaheimild|titill=Endurminningar, Seinna bindi|höfundur=Friðrik Guðmundsson|ár=1972-1973|url=|bls=172-281|ISBN=|útgefandi=Víkurútgáfan, Reykjavík}} * {{Bókaheimild|titill= Nýja Ísland: Örlagasaga vesturfaranna í máli og myndum|höfundur=Guðjón Arngrímsson|ár=1997|url=|bls=|ISBN=|útgefandi=Mál og Menning, Reykjavík}} * {{Bókaheimild|titill= Annað Ísland: Gullöld Vestur-Íslendinga í máli og myndum|höfundur=Guðjón Arngrímsson|ár=1998|url=|bls=|ISBN=|útgefandi=Mál og Menning, Reykjavík}} * {{bókaheimild|titill=Vesturfarar|höfundur=Helgi Skúli Kjartansson|útgefandi=[[Námsgagnastofnun]]|ár=1995}} * {{bókaheimild|titill=Framtíð handan hafs: Vesturfarir frá Íslandi|höfundur=Helgi Skúli Kjartansson og Steinþór Heiðarsson|útgefandi=[[Háskólaútgáfan]], Reykjavík|ár=2003}} * {{bókaheimild|titill=Landnemarnir|höfundur=Vilhelm Moberg|útgefandi=Salka, Reykjavík|ISBN=978-9935-418-59-3|ár=2010}} ===Greinar í blöðum og tímaritum=== * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3313378 ''Deilur magnast um vesturferðir''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1998] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920170108/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3313378 |date=2019-09-20 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3297060 ''Þættir úr sögu Vesturheimsferða''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1975]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3297066 ''Íslendingarnir og árið þeirra í Ontario''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920164251/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3297066 |date=2019-09-20 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3297782 ''Í sólskini Nýja Íslands''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1976] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920155737/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3297782 |date=2019-09-20 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3312860 ''Annað land, annað líf''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1997] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920155718/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3312860 |date=2019-09-20 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3268275 ''Íslenskir frumbyggjar í Ameríku''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1927] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920155744/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3268275 |date=2019-09-20 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3278168 ''Föðurland þitt og mitt''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1949] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920160254/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3278168 |date=2019-09-20 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3276259 ''Fór til Ameríku fyrir forvitnissakir''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920162300/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3276259 |date=2019-09-20 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3289166 ''Ræða Gunnars Björnssonar á degi Vestur-Íslendinga 1940''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1965] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920161147/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3289166 |date=2019-09-20 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3290860 ''Ameríku-farganið''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920170035/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3290860 |date=2019-09-20 }} * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3275238 ''Við vildum vera sjálfbjarga''; bréf frá gömlum vesturfara; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1943] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920155556/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3275238 |date=2019-09-20 }} *[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=377404 ''Brasilíufararnir''; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1998] *[https://timarit.is/page/4798636?iabr=on ''Vesturferðir 1874-1900'', Tjaldbúðin - 1. tölublað (01.01.1902)] == Tenglar == {{commonscat|Icelandic diaspora|Vesturförum}} * [https://www.hofsos.is/ Heimasíða Vesturfarasetursins á Hofsósi] * [http://servefir.ruv.is/vesturfarar/ Sérvefur RÚV: Vesturfararnir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130211102501/http://servefir.ruv.is/vesturfarar/ |date=2013-02-11 }} * [http://www.thjodminjasafn.is/fraedsla/fyrirlestrar/hadegisfyrirlestrar-thjodminjasafns/nr/4388 Upptaka af fyrirlestri Dr. Ágústu Edwald: Vesturfarar í deiglu ólíkra þjóða - Hefðir, nýbreytni og sjálfsmynd.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305133956/http://www.thjodminjasafn.is/fraedsla/fyrirlestrar/hadegisfyrirlestrar-thjodminjasafns/nr/4388 |date=2016-03-05 }} * {{vísindavefur|5525|Hve margir Íslendingar fluttust til Vesturheims og hve margir sneru heim aftur?}} * {{vísindavefur|56482|Hvar settust íslenskir vesturfarar aðallega að og af hverju?}} * {{vísindavefur|56117|Hverjar voru meginástæður vesturferðanna?}} * {{vefheimild|url=https://skemman.is/bitstream/1946/17838/1/Katrín%206.%20maí.pdf|titill=Blómlegar byggðir: Landnám Íslendinga í Saskatchewan|höfundur=Katrín Níelsdóttir|skoðað=26. febrúar 2020|snið=PDF}} * {{vefheimild|url=http://sites.rootsweb.com/~cansk/Iceland/|titill=Iceland to Saskatchewan|höfundur= Julia Adamson|skoðað=26. febrúar 2020|snið=PDF}} * {{vefheimild|url=https://www.icelandicroots.com/emigration-whereto|titill=Where did they go to|höfundur=Icelandic Roots|skoðað=26. febrúar 2020|snið=PDF}} * [https://timarit.is/page/5466864?iabr=on#page/n24/mode/1up/search/%22Kristleifur%20Þorsteinsson%22 Borgfirskir sagnaþættir frá 19. öld;] Kristleifur Þorsteinsson, Akranes október 1957, bls. 229&ndash;236 og 243. * [https://timarit.is/page/4660242?iabr=on Ágrip af landnámssögu Vestur-Íslendinga, Almanak Ólafs S. Thorgeirssonar - 1. Tölublað (01.01.1896)] [[Flokkur:Saga Kanada]] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Fólksflutningar]] [[Flokkur:Dreifing Íslendinga]] lmkv7iaepspf2kvbv11sy8gss045nx9 0 192129 1981443 1975007 2026-10-02T13:01:02Z TKSnaevarr 53243 /* Saga og arfleifð */ 1981443 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Husayn ibn Ali | nafn_á_frum = {{nobold|حسين ابن علي}} | image = Fonds Christian Bromberger - Affiches de la période de la Révolution islamique (Iran, 1978-1979) - Portraits des trois premiers imams chiites, sabre au centre et grille de mausolée en arrière-plan (MédiHAL 1791411) (Husayn ibn Ali).jpg | caption = Myndlýsing af Husayn ibn Alí samkvæmt hefð sjíamúslima eftir Abolfazl Mirzabeygi, 1980. | birth_date = 626 | birth_place = [[Medína]] | death_date = 680 | death_place = [[Karbala]] | religion = [[Íslam]] | faðir = [[Alí ibn Abu Talib]] | móðir = [[Fatíma al-Zahra]] | relatives ={{plainlist| * [[Múhameð]] (móðurafi) * [[Hasan ibn Alí]] (bróðir) * [[Abbas ibn Alí]] (bróðir)}} | children ={{plainlist| * [[Alí Zayn al-Abidín]] * [[Ali al-Akbar ibn Husayn]] * [[Sukayna bint Husayn]]}} }} '''Husayn ibn Ali''' ([[arabíska]]: {{lang|ar|حسين بن علي}}; 626 – 680) var barnabarn [[Múhameð]]s spámanns [[íslam]]s, sonur [[Alí ibn Abu Talib]] og [[Fatíma|Fatímu al-Zahra]]. Hann er talinn þriðji [[ímam]] [[sjía]]múslima og er mikilvæg persóna í sögu íslams. Hann lést í [[Orrustan við Karbala|orrustunni við Karbalā]] árið 680 eftir átök við her [[Ommejadar|Ommejadaveldisins]].<ref>Encyclopædia Britannica, "Husayn ibn Ali | Biography, Death, & Significance". https://www.britannica.com/biography/al-Husayn-ibn-Ali-Muslim-leader-and-martyr</ref> == Saga og arfleifð == [[File:Helgidómur Husayns ibn Ali í Karbala.jpg|thumb|Helgidómur Husayns ibn Ali í Karbala]] Husayn ibn Ali er þekktastur fyrir hlutverk sitt í [[Orrustan við Karbala|orrustunni við Karbala]] árið 680. Þar barðist hann gegn her [[Ommejadar|Ommejadaveldisins]] og var drepinn ásamt mörgum af fylgjendum sínum og ættingjum. Dauði hans varð einn mikilvægasti atburðurinn í sögu [[Sjía|sjía íslams]] og hafði mikil áhrif á þróun trúarhefða sjíamúslima. Fyrir sjíamúslima er Husayn táknmynd fórnar, réttlætis og andstöðu gegn óréttlæti. Husayns er minnst á hverju ári á [[Ashura]], tíunda degi mánaðarins [[Muharram]], þar sem milljónir manna um allan heim minnast atburðanna í Karbala. Arfleifð Husayns nær þó út fyrir trúarleg mörk. Margir múslimar líta á hann sem mikilvæga sögulega persónu og [[Píslarvottur|píslarvott]] sem tengist hugmyndum um hugrekki, heiður og að standa gegn kúgun.<ref>{{cite encyclopedia |title=Ḥosayn b. ʿAlī ii. In Popular Shiʿism |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |author=Jean Calmard |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-ii/ }}</ref> == Heimildir == <references /> {{Fd|626|680}} [[Flokkur:Íslam]] b9pbcr5vloq6ojruqpn93lub7yunz67 0 192457 1981491 1981212 2026-10-02T16:59:18Z Nipas2 54688 /* Töfluyfirlit */ 1981491 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild | nafn = 1. deild kvenna 2006 | mynd = | ár = '''2006''' | Meistarar = '''{{Lið Fjölnir}}''' | upp um deild = '''{{Lið Fjölnir}}'''<br>'''[[ÍR]]''' | spilaðir leikir = 106 | mörk skoruð = 523 (4.93 m/leik) | markahæstur = '''21 mörk'''<br>[[Bryndís Jóhannesdóttir]] ([[ÍR]])<br>[[Aleksandra Mladenovic]] ({{Lið Haukar}}) | haldið hreinu = | stærsti heimasigur = | stærsti útisigur = | tímabil = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2005|2005]] - [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2007|2007]] |}} Leikar í '''1. deild kvenna í knattspyrnu''' hófust í 25. sinn árið '''2006'''. {{clear}} == A riðill == === Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=180| Lið !width=100| Bær !width=220| Leikvangur !width=540| Þjálfari !width=240| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2005|2005]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið BÍ/Bolungarvík}} | [[Ísafjarðarbær]]/[[Bolungarvík]] | [[Torfnesvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Tómas Emil Guðmundsson]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Fjölnir}} | [[Reykjavík]] | [[Fjölnisvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Þröstur Grétarsson]] og [[Matthías Einar Sigvaldason]] | 3. s. í A riðill |- |style="text-align: left;"|[[Ungmennafélag Grindavíkur|G]][[Reynir Sandgerði|R]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] | [[Grindavík]], [[Sandgerði]], [[Garði]] | [[Grindavíkurvöllur]]<br/>[[Garðsvöllur]]<br/>[[Sandgerðisvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Jón Ólafur Daníelsson]] | 7. s. í A riðill<br/>(Víðir) |- |style="text-align: left;"|{{Lið Haukar}} | [[Hafnarfjörður]] | [[Ásvellir]] |style="text-align: left;"|Salih Heimir Porca | [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2005#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]] |- |style="text-align: left;"|{{Lið HK/Víkingur}} | [[Reykjavík]] | [[Fagrilundur]], [[Kópavogsvöllur]], [[Víkingsvöllur]], |style="text-align: left;"|[[Sigurður Víðisson]] | 5. sæti í A riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið ÍR}} | [[Reykjavík]] | [[ÍR-völlur]] |style="text-align: left;"|[[Halldór Þorvaldur Halldórsson]] | 4. sæti í B riðill |- |style="text-align: left;"|{{Lið KFR}}/{{Lið Ægir}} | [[Rangárvallasýsla]] | [[Þorlákshafnarvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Ásdís Hrönn Viðarsdóttir]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Þróttur R.}} | [[Reykjavík]] | [[Valbjarnarvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Kristrún Lilja Daðadóttir]] | [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_2005#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]] |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== ''Staðan fyrir 14. umferð, ''20. ágúst 2006''.<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna 2006 A riðill|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=188364&banner-tab=matches-and-results&toggle=rounds&round=14|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=16. ágúst 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=180|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Fjölnir|1}}"| ||'''{{Lið Fjölnir}}''' ||14||11||1||2||54||14||40||'''34''' |align="center" rowspan=2|'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2006#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|ÍR|1}}"| ||'''[[ÍR]]''' ||14||9||3||2||59||19||40||'''30''' |- |3||style="background:#{{Fótboltalitur|Haukar|1}}"| ||{{Lið Haukar}} ||14||9||2||3||55||16||39||'''29''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Þróttur_R.|1}}"| ||{{Lið Þróttur_R.}} ||14||8||4||2||42||12||30||'''28''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|HK/Víkingur|1}}"| ||{{Lið HK/Víkingur}} ||14||6||3||5||40||26||14||'''21''' |- |6|| ||[[Ungmennafélag Grindavíkur|G]][[Reynir Sandgerði|R]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] ||14||3||2||9||28||55||-27||'''11''' |- |7|| ||{{Lið KFR}}/{{Lið Ægir}} ||14||2||1||11||20||74||-54||'''7''' |- |8||style="background:#{{Fótboltalitur|BÍ/Bolungarvík|1}}"| ||{{Lið BÍ/Bolungarvík}} ||14||0||0||14||9||91||-82||'''0''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== ''Heimaliðið er vinstra megin''. {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|A riðill!!BÍB!!Fjö!!GRV!!Hau!!HKV!!&nbsp;ÍR&nbsp;!!K/Æ!!Þró |- |list2 = |-style="background:#F0F0F0;" |- |list2 = |align="left"|{{Lið BÍ/Bolungarvík}} ||'''XXX'''||0-7||1-6||0-7||1-4||0-8||1-2||0-4 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Fjölnir}} ||8-0||'''XXX'''||7-1||1-2||3-1||2-1||11-1||3-2 |- |align="left"|[[Ungmennafélag Grindavíkur|G]][[Reynir Sandgerði|R]][[Knattspyrnufélagið Víðir Garði|V]] ||4-3||1-4||'''XXX'''||2-2||1-4||3-7||3-1||0-2 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Haukar}} ||10-0||2-3||7-0||'''XXX'''||4-1||1-4||3-0||0-0 |- |align="left"|{{Lið HK/Víkingur}} ||6-1||1-2||8-1||2-5||'''XXX'''||0-2||6-0||1-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[ÍR]] ||10-0||1-1||4-3||0-3||2-2||'''XXX'''||4-2||1-0 |- |align="left"|{{Lið KFR}}/{{Lið Ægir}} ||7-2||0-2||2-2||0-7||2-3||1-14||'''XXX'''||2-5 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Þróttur_R.}} ||8-0||1-0||3-1||3-2||1-1||1-1||11-0||'''XXX''' |} == B riðill == === Liðin === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=180| Lið !width=100| Bær !width=220| Leikvangur !width=540| Þjálfari !width=240| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu|2005]] |- |style="text-align: left;"|[[Höttur]] | [[Seyðisfjörður]]<br/>[[Egilsstaðir]] | [[Seyðisfjarðarvöllur]], [[Vilhjálmsvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Jónatan Logi Birgisson]], [[Hilmar Gunnlaugsson]] (aðs.), [[Elísabet Sara Emilsdóttir]] (aðs.) | [[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_2005#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]] |- |style="text-align: left;"|[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|KFF]] | [[Fjarðabyggð]] | [[Eskifjarðarvöllur]] |style="text-align: left;"|Miroslav Nikolic | 3. sæti |- |style="text-align: left;"|[[Ungmennafélagið Leiknir|Leiknir F.]] | [[Fáskrúðsfjörður]] | [[Búðagrund]] |style="text-align: left;"|[[Viðar Jónsson]] | 5. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Magni}} | [[Grenivík]] | [[Boginn]], [[Grenivíkurvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Siguróli Kristjánsson]] | Ný tengsl |- |style="text-align: left;"|{{Lið Sindri}} | [[Höfn]] | [[Sindravellir]] |style="text-align: left;"|Hajrudin Cardaklija | 4. sæti |- |style="text-align: left;"|{{Lið Völsungur}} | [[Húsavík]] | [[Húsavíkurvöllur]] |style="text-align: left;"|[[Sveinbjörn Sigurðsson]] | Ný tengsl |} === Staðan í deildinni === ==== Stigatafla ==== ''Staðan fyrir 15. umferð, ''20. ágúst 2006''.<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna 2006 B riðill|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=188350&banner-tab=matches-and-results&toggle=rounds&round=15|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=16. ágúst 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=50| !width=140|Félag !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig !width=180|Athugasemdir |-style="background:#D0F0C0;" |1||style="background:#{{Fótboltalitur|Magni|1}}"| ||'''{{Lið Magni}}''' ||15||12||2||1||60||14||46||'''38''' |align="center" rowspan=2|'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu 2006#Úrslitakeppnin|Úrslitakeppnin]]''' |-style="background:#D0F0C0;" |2||style="background:#{{Fótboltalitur|Völsungur|1}}"| ||'''{{Lið Völsungur}}''' ||15||11||1||3||43||18||25||'''34''' |- |3|| ||[[Höttur]] ||15||7||3||5||27||21||6||'''24''' |- |4||style="background:#{{Fótboltalitur|Fjarðabyggð|1}}"| ||[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|KFF]] ||15||6||1||8||32||48||-16||'''19''' |- |5||style="background:#{{Fótboltalitur|Sindri|1}}"| ||{{Lið Sindri}} ||15||3||2||10||17||35||-18||'''11''' |- |6||style="background:#{{Fótboltalitur|Leiknir|1}}"| ||[[Ungmennafélagið Leiknir|Leiknir F.]] ||15||0||3||12||18||61||-43||'''3''' |} <small> ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur''.</small> ==== Töfluyfirlit ==== ''Heimaliðið er vinstra megin''. {| |valign="top" width="48%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|B riðill 1!!Höt!!KFF!!Lei!!Mag!!Sin!!Völ |- |list2 = |align="left"|{{Lið Höttur}} ||'''XXX'''||2-1||3-0||1-2||5-0||1-2 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|KFF]] ||1-3||'''XXX'''||4-1||2-8||3-1||2-5 |- |align="left"|[[Ungmennafélagið Leiknir|Leiknir F.]] ||1-1||3-7||'''XXX'''||1-5||3-5||2-4 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Magni}} ||3-1||7-1||4-1||'''XXX'''||7-0||2-1 |- |align="left"|{{Lið Sindri}} ||1-2||3-0||2-0||0-3||'''XXX'''||0-1 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Völsungur}} ||3-0||1-1||6-0||3-1||2-1||'''XXX''' |} |valign="top" width="4%"| &nbsp;&nbsp; |valign="top" width="47%"| {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|B riðill 2!!Höt!!KFF!!Lei!!Mag!!Sin!!Völ |- |list2 = |align="left"|{{Lið Höttur}} ||'''XXX'''||1-3||—||1-1||—||2-0 |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|KFF]] ||—||'''XXX'''||—||—||2-1||1-4 |- |align="left"|[[Ungmennafélagið Leiknir|Leiknir F.]] ||1-1||2-4||'''XXX'''||—||1-1||— |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Magni}} ||—||6-0||8-0||'''XXX'''||—||3-2 |- |align="left"|{{Lið Sindri}} ||2-3||—||—||0-0||'''XXX'''||— |-! style="background:#F0F0F0;" |align="left"|{{Lið Völsungur}} ||—||—||6-2||—||3-0||'''XXX''' |} |} <small> ''Útskýringar: — = ekki spilað''.</small>. == Úrslitakeppnin == ''26. ágúst - 3. september 2006''<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna - Úrslitakeppnin 2006|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=188354&banner-tab=matches-and-results&toggle=rounds&competitionId=188354|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=17. ágúst 2026}}</ref> === Undanúrslit === 1. umferð, ''26. ágúst 2006''.<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna - 1. umferð 2006|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=188354&banner-tab=matches-and-results&toggle=rounds&competitionId=188354&round=1|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=17. ágúst 2026}}</ref> {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. ágúst 2006<br />12:00 [[GMT]] |lið1= [[ÍR]] |úrslit= 3 – 1 |lið2= {{Lið Magni}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=619559&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= [[Sandra María Filippusdóttir|S.M. Filippusdóttir]] {{mark|47}}<nowiki></nowiki>[[Sandra María Filippusdóttir|S.M. Filippusdóttir]] {{mark|51}}<nowiki></nowiki><br>[[Sandra María Filippusdóttir|S.M. Filippusdóttir]] {{mark|88}} |mörk2= [[Þóra Pétursdóttir|T. Pétursdóttir]] {{mark|59}} |leikvangur= [[ÍR-völlur]] |áhorfendur= |dómari= [[Þorvaldur Árnason]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. ágúst 2006<br />12:00 [[GMT]] |lið1= {{Lið Völsungur}} |úrslit= 0 – 3 |lið2= {{Lið Fjölnir}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=614764&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= [[Bryndís Jóhannesdóttir|B. Jóhannesdóttir]] {{mark|41}} |leikvangur= [[Húsavíkurvöllur]] |áhorfendur= 200 |dómari= [[Kristján Tryggvi Sigurðsson]] |}} 2. umferð, ''29. ágúst 2006''.<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna - 2. umferð 2006|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=188354&banner-tab=matches-and-results&toggle=rounds&competitionId=188354&round=2|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=17. ágúst 2026}}</ref> {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 29. ágúst 2006<br />17:30 [[GMT]] |lið1= {{Lið Fjölnir}} |úrslit= 6 – 1 |lið2= {{Lið Völsungur}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=596118&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= [[Guðný Jónsdóttir|G. Jónsdóttir]] {{mark|2}}<nowiki></nowiki>[[Helga Franklínsdóttir|Helga Franklínsdóttir]] {{mark|3}}<nowiki></nowiki><br>[[Amanda Louise Detterline|A.L. Detterline]] {{mark|12}}<nowiki></nowiki><br>[[Íris Ósk Valmundsdóttir|Í.Ó. Valmundsdóttir]] {{mark|16}}<nowiki></nowiki><br>[[Guðný Jónsdóttir|G. Jónsdóttir]] {{mark|49}}<nowiki></nowiki><br>[[Gunnhildur Helga Steinþórsdóttir|G.H. Steinþórsdóttir]] {{mark|63}} |mörk2= [[Berglind Ósk Kristjánsdóttir|B.Ó. Kristjánsdóttir]] {{mark|33}} |leikvangur= [[Fjölnisvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Þorvaldur Árnason]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 29. ágúst 2006<br />17:30 [[GMT]] |lið1= {{Lið Magni}} |úrslit= 1 – 3 |lið2= [[ÍR]] |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=602428&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= [[Hrefna Dagbjartsdóttir|H. Dagbjartsdóttir]] {{mark|41}} |mörk2= [[Anna Lovísa Þórsdóttir|A.L. Þórsdóttir]] {{mark|15}}<nowiki></nowiki>[[Bryndís Jóhannesdóttir|B. Jóhannesdóttir]] {{mark|44}}<nowiki></nowiki><br>[[Ásgerður Arna Pálsdóttir|Á.A. Pálsdóttir]] {{mark|63}} |leikvangur= [[Grenivíkurvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Áskell Þór Gíslason]] |}} === Úrslit === Úrslit, Sun ''3. september 2006''..<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna - Úrslit 2006|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=188354&banner-tab=matches-and-results&toggle=rounds&competitionId=188354|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=17. ágúst 2026}}</ref> {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 29. ágúst 2006<br />12:00 [[GMT]] |lið1= [[ÍR]] |úrslit= 0 – 1 |lið2= {{Lið Fjölnir}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=642998&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= |mörk2= [[Íris Ósk Valmundsdóttir|Í.Ó. Valmundsdóttir]] {{mark|8}} |leikvangur= [[Leiknisvöllur]] |áhorfendur= |dómari= [[Frosti Viðar Gunnarsson]] |}} == Aukakeppni 1. deild == ''10. og 14. september 2006''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 10. september 2006<br />14:00 [[GMT]] |lið1= [[Íþróttafélagið Þór|Þór]]/[[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]] |úrslit= 2 – 2 |lið2= [[ÍR]] |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=566591&banner-tab=report Leikskýrsla] |mörk1= [[Rakel Hönnudóttir|R. Hönnudóttir]] {{mark|49}}<nowiki></nowiki>[[Rakel Hönnudóttir|R. Hönnudóttir]] {{mark|87}} |mörk2= [[Bryndís Jóhannesdóttir|B. Jóhannesdóttir]] {{mark|5}}<nowiki></nowiki>[[Bryndís Jóhannesdóttir|B. Jóhannesdóttir]] {{mark|6}} |leikvangur= [[Akureyrarvöllur]] |áhorfendur= 100 |dómari= [[Marinó Steinn Þorsteinsson]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. september 2006<br />17:30 [[GMT]] |lið1= [[ÍR]] |úrslit= 1 – 0 |lið2= [[Íþróttafélagið Þór|Þór]]/[[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]] |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=617991 Leikskýrsla] |mörk1= [[Bryndís Jóhannesdóttir|B. Jóhannesdóttir]] {{mark|41}} |mörk2= |leikvangur= [[ÍR-völlur]] |áhorfendur= |dómari= [[Örvar Sær Gíslason]] |}} == Markahæstu leikmenn == {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=340|Nafn !width=120|Félag !width=90|Mörk !width=30|Víti !width=90|Leikir |-style="background:#FFD700;" | '''1''' | '''[[Bryndís Jóhannesdóttir]]'''<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna - leikmenn, Bryndís Jóhannesdóttir ÍR 2006|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=25056|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=17. ágúst 2026}}</ref> | [[ÍR]] | 21 | | 16 |-style="background:#FFD700;" | '''1''' | '''Aleksandra Mladenovic'''<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna - leikmenn, Aleksandra Mladenovic Haukar 2006|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=16893|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=17. ágúst 2026}}</ref> | {{Lið Haukar}} | 21 | | 14 |-style="background:#C0C0C0;" | '''2''' | '''[[Katrín Vilhjálmsdóttir]]'''<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna - leikmenn, Katrín Vilhjálmsdóttir Magni 2006|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=20831|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=17. ágúst 2026}}</ref> | {{Lið Magni}} | 19 | | 14 |-style="background:#CD7F32;" | '''3''' | '''[[Þórdís Sara Þórðardóttir]]'''<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna - leikmenn, Þórdís Sara Þórðardóttir ÍR 2006|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=16008|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=17. ágúst 2026}}</ref> | [[ÍR]] | 17 | | 19 |- | '''4''' | [[Hafrún Olgeirsdóttir]]<ref>{{cite web|title=1. deild kvenna - leikmenn, Hafrún Olgeirsdóttir Völsungur 2006|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=19823|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=17. ágúst 2026}}</ref> | [[ÍR]] | 15 | | 17 |} {{1. deild kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild kvenna]] | fyrir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2005|1. deild kvenna 2005]] | eftir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2007|1.&nbsp;deild&nbsp;kvenna&nbsp;2007]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> * {{cite web|url=http://www.icelandfootball.net/ladies-2006.html#W2D|title=Second Level 2005 - 1. deild kvenna)|accessdate=16. ágúst 2026}} * {{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesi/ijs-wom06.html|title=Second Level 2005 - 1. deild kvenna)|accessdate=16. ágúst 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2006}} [[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] kkv6ze6lgk98is07yd7vjj3mketp4n2 11 193030 1981478 1981395 2026-10-02T15:33:08Z Torfifagri 33930 /* Týpa: stuttskífa eða smáskífa */ Svar 1981478 wikitext text/x-wiki == Týpa: stuttskífa eða smáskífa == Mig langar að leggja til að listanum yfir týpur verði breytt þannig að á eftir EP kom '''smáskífa''' en ekki stuttskífa. Eins og er vísar hvort tveggja á [[Stuttskífa]], en undir ensku útgáfu síðunnar er þetta annars vegar EP og hins vegar single. [[Notandi:Torfifagri|Torfifagri]] ([[Notandaspjall:Torfifagri|spjall]]) 30. september 2026 kl. 15:25 (UTC) :Réttmæt ábending. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 30. september 2026 kl. 17:20 (UTC) ::Er þetta eitthvað sem nýgræðingur eins og ég get gert? Ég sé að hægt er að breyta þessu á <nowiki>https://is.wikipedia.org/wiki/Sni%C3%B0:Plata/doc/t%C3%BDpa</nowiki>, en vil síður hrófla við henni nema vera viss... [[Notandi:Torfifagri|Torfifagri]] ([[Notandaspjall:Torfifagri|spjall]]) 30. september 2026 kl. 21:59 (UTC) :::EP og stuttskífa eru bæði í listanum bara upp á val að gera, þ.e. hvort þú viljir birta „Stuttskífa“ eða „EP-plata“. Þetta er ekki í staðinn fyrir „single album“ eins og er á enwiki. :::Í sniðinu {{tl|Lag}}, sem er svipað, er hægt að velja {{para|týpa|smáskífa}} :) :::Annars til að breyta þá er það gert hér: :::* {{tl|Plata/link}} fyrir kóðann og textann :::* {{tl|Plata/litur}} fyrir bakgrunnslitinn :::* {{tl|Plata/doc/týpa}} til að bæta við í skjölunina :::[[Notandi:Fyxi|Fyxi]] ([[Notandaspjall:Fyxi|spjall]]) 1. október 2026 kl. 23:33 (UTC) ::::Takk - nú er ég búinn að fikta í þessu aðeins og bætti smáskífu inn á listann - eftir því sem ég best veit! ::::Breytti {{tl|Plata/doc/týpa}}, setti inn smáskífu á listann þ.a. liturinn fyrir smáskífu í [[Snið:Plata]] er orðinn gulur (khaki). ::::Breytti {{tl|Plata/link}}, þar er kominn tengill á Smáskífa síðuna. setti inn smáskífu sem tengil: ::::Breytti {{tl|Plata/litur}}, færði single album úr stuttskífu í smáskífu og ef ég skil þetta rétt þá ætti liturinn í upplýsingaboxinu (Infobox) að verða gulur (khaki) ef týpa=smáskífa. ::::En það virðist ekki virka eins og ég var að vona (sjá [[Spáðu í mig / Komdu og skoðaðu í kistuna mína]]) - hvað gæti ég verið að gera vitlaust í þessu öllu saman? Tengillinn virkar þar, en liturinn ennþá blár eins og á breiðskífu. [[Notandi:Torfifagri|Torfifagri]] ([[Notandaspjall:Torfifagri|spjall]]) 2. október 2026 kl. 15:33 (UTC) fwvazd16wilggu7s3levlizew9p1fm0 1981517 1981478 2026-10-02T18:20:55Z Fyxi 84003 /* Týpa: stuttskífa eða smáskífa */ Svar 1981517 wikitext text/x-wiki == Týpa: stuttskífa eða smáskífa == Mig langar að leggja til að listanum yfir týpur verði breytt þannig að á eftir EP kom '''smáskífa''' en ekki stuttskífa. Eins og er vísar hvort tveggja á [[Stuttskífa]], en undir ensku útgáfu síðunnar er þetta annars vegar EP og hins vegar single. [[Notandi:Torfifagri|Torfifagri]] ([[Notandaspjall:Torfifagri|spjall]]) 30. september 2026 kl. 15:25 (UTC) :Réttmæt ábending. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 30. september 2026 kl. 17:20 (UTC) ::Er þetta eitthvað sem nýgræðingur eins og ég get gert? Ég sé að hægt er að breyta þessu á <nowiki>https://is.wikipedia.org/wiki/Sni%C3%B0:Plata/doc/t%C3%BDpa</nowiki>, en vil síður hrófla við henni nema vera viss... [[Notandi:Torfifagri|Torfifagri]] ([[Notandaspjall:Torfifagri|spjall]]) 30. september 2026 kl. 21:59 (UTC) :::EP og stuttskífa eru bæði í listanum bara upp á val að gera, þ.e. hvort þú viljir birta „Stuttskífa“ eða „EP-plata“. Þetta er ekki í staðinn fyrir „single album“ eins og er á enwiki. :::Í sniðinu {{tl|Lag}}, sem er svipað, er hægt að velja {{para|týpa|smáskífa}} :) :::Annars til að breyta þá er það gert hér: :::* {{tl|Plata/link}} fyrir kóðann og textann :::* {{tl|Plata/litur}} fyrir bakgrunnslitinn :::* {{tl|Plata/doc/týpa}} til að bæta við í skjölunina :::[[Notandi:Fyxi|Fyxi]] ([[Notandaspjall:Fyxi|spjall]]) 1. október 2026 kl. 23:33 (UTC) ::::Takk - nú er ég búinn að fikta í þessu aðeins og bætti smáskífu inn á listann - eftir því sem ég best veit! ::::Breytti {{tl|Plata/doc/týpa}}, setti inn smáskífu á listann þ.a. liturinn fyrir smáskífu í [[Snið:Plata]] er orðinn gulur (khaki). ::::Breytti {{tl|Plata/link}}, þar er kominn tengill á Smáskífa síðuna. setti inn smáskífu sem tengil: ::::Breytti {{tl|Plata/litur}}, færði single album úr stuttskífu í smáskífu og ef ég skil þetta rétt þá ætti liturinn í upplýsingaboxinu (Infobox) að verða gulur (khaki) ef týpa=smáskífa. ::::En það virðist ekki virka eins og ég var að vona (sjá [[Spáðu í mig / Komdu og skoðaðu í kistuna mína]]) - hvað gæti ég verið að gera vitlaust í þessu öllu saman? Tengillinn virkar þar, en liturinn ennþá blár eins og á breiðskífu. [[Notandi:Torfifagri|Torfifagri]] ([[Notandaspjall:Torfifagri|spjall]]) 2. október 2026 kl. 15:33 (UTC) :::::Ah, afsakið. Þurfti að breyta smá í {{tl|Plata}}. Það er byggt á sniðinu af enwiki sem kemur í veg fyrir notkun á khaki fyrir þetta snið. Ætti að vera í lagi núna. :::::[[Notandi:Fyxi|Fyxi]] ([[Notandaspjall:Fyxi|spjall]]) 2. október 2026 kl. 18:20 (UTC) 7ottolzpco6e5cprgz7oym754l7a128 1981557 1981517 2026-10-03T08:31:32Z Torfifagri 33930 /* Týpa: stuttskífa eða smáskífa */ Svar 1981557 wikitext text/x-wiki == Týpa: stuttskífa eða smáskífa == Mig langar að leggja til að listanum yfir týpur verði breytt þannig að á eftir EP kom '''smáskífa''' en ekki stuttskífa. Eins og er vísar hvort tveggja á [[Stuttskífa]], en undir ensku útgáfu síðunnar er þetta annars vegar EP og hins vegar single. [[Notandi:Torfifagri|Torfifagri]] ([[Notandaspjall:Torfifagri|spjall]]) 30. september 2026 kl. 15:25 (UTC) :Réttmæt ábending. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 30. september 2026 kl. 17:20 (UTC) ::Er þetta eitthvað sem nýgræðingur eins og ég get gert? Ég sé að hægt er að breyta þessu á <nowiki>https://is.wikipedia.org/wiki/Sni%C3%B0:Plata/doc/t%C3%BDpa</nowiki>, en vil síður hrófla við henni nema vera viss... [[Notandi:Torfifagri|Torfifagri]] ([[Notandaspjall:Torfifagri|spjall]]) 30. september 2026 kl. 21:59 (UTC) :::EP og stuttskífa eru bæði í listanum bara upp á val að gera, þ.e. hvort þú viljir birta „Stuttskífa“ eða „EP-plata“. Þetta er ekki í staðinn fyrir „single album“ eins og er á enwiki. :::Í sniðinu {{tl|Lag}}, sem er svipað, er hægt að velja {{para|týpa|smáskífa}} :) :::Annars til að breyta þá er það gert hér: :::* {{tl|Plata/link}} fyrir kóðann og textann :::* {{tl|Plata/litur}} fyrir bakgrunnslitinn :::* {{tl|Plata/doc/týpa}} til að bæta við í skjölunina :::[[Notandi:Fyxi|Fyxi]] ([[Notandaspjall:Fyxi|spjall]]) 1. október 2026 kl. 23:33 (UTC) ::::Takk - nú er ég búinn að fikta í þessu aðeins og bætti smáskífu inn á listann - eftir því sem ég best veit! ::::Breytti {{tl|Plata/doc/týpa}}, setti inn smáskífu á listann þ.a. liturinn fyrir smáskífu í [[Snið:Plata]] er orðinn gulur (khaki). ::::Breytti {{tl|Plata/link}}, þar er kominn tengill á Smáskífa síðuna. setti inn smáskífu sem tengil: ::::Breytti {{tl|Plata/litur}}, færði single album úr stuttskífu í smáskífu og ef ég skil þetta rétt þá ætti liturinn í upplýsingaboxinu (Infobox) að verða gulur (khaki) ef týpa=smáskífa. ::::En það virðist ekki virka eins og ég var að vona (sjá [[Spáðu í mig / Komdu og skoðaðu í kistuna mína]]) - hvað gæti ég verið að gera vitlaust í þessu öllu saman? Tengillinn virkar þar, en liturinn ennþá blár eins og á breiðskífu. [[Notandi:Torfifagri|Torfifagri]] ([[Notandaspjall:Torfifagri|spjall]]) 2. október 2026 kl. 15:33 (UTC) :::::Ah, afsakið. Þurfti að breyta smá í {{tl|Plata}}. Það er byggt á sniðinu af enwiki sem kemur í veg fyrir notkun á khaki fyrir þetta snið. Ætti að vera í lagi núna. :::::[[Notandi:Fyxi|Fyxi]] ([[Notandaspjall:Fyxi|spjall]]) 2. október 2026 kl. 18:20 (UTC) ::::::Snilldin ein! :) [[Notandi:Torfifagri|Torfifagri]] ([[Notandaspjall:Torfifagri|spjall]]) 3. október 2026 kl. 08:31 (UTC) t1o65uloo3q4w6ksvumh5hpyg4huoto 0 193036 1981436 1981416 2026-10-02T12:54:06Z EFK79 121348 1981436 wikitext text/x-wiki '''Kolbrún Sveinsdóttir Kjarval''' (f. 13. janúar 1945) er íslensk leirlistakona. Hún nam myndlist og leirkerasmíði í Danmörku og Bretlandi. Kolbrún vinnur aðallega í leir, hvort sem það er steinleir, rauðleir, jarðleir eða postulín. Hún gerir einnig teikningar og málar.<ref name="landsbanki" /><ref name="arkiv" /> == Ævi og menntun == Kolbrún er dóttir [[Sveinn Kjarval|Sveins Kjarvals]] og Guðrúnar Kjarval.<ref name="minning" /><!-- Bæta við þegar heimild finnst sem segir það beint: og sonardóttir [[Jóhannes S. Kjarval|Jóhannesar S. Kjarvals]] listmálara. --> Hún hóf keramiknám rétt fyrir tvítugt á Emma’s Keramikværksted í Danmörku árið 1964. <ref name="mbl2017" /> Hún var í myndlistarnámi í [[Oxford]] og nam leirkerasmíði við [[:en:Edinburgh_College_of_Art|Edinburgh College of Art]] í [[Skotland|Skotlandi]] á árunum 1966–1968.<ref name="arkiv" /> == Ferill == Kolbrún vann í steinleirsdeild [[:en:Royal_Copenhagen|Konunglegu postulínsverksmiðjunnar]] í [[Kaupmannahöfn]] frá 1969 - 1971. Hún var einn stofnenda Den frie aftenskole í [[Álaborg]] og sat í stjórn hans á árunum 1971 - 1973.<ref name="arkiv" /> Hún rak keramikverkstæði og verslun undir nafninu Kjarval keramik ásamt fjölskyldu sinni í bænum Laven við [[Silkeborg]] á [[Jótland]]i.<ref name="minning" /><ref name="silkeborg" /> Hún kenndi leirlist í Danmörku og á Íslandi í þrjá áratugi meðfram eigin listsköpun.<ref name="mbl2017" /> Kolbrún flutti til Íslands árið 1983 og kenndi við [[Myndlistaskólinn í Reykjavík|Myndlistaskólann í Reykjavík]] í rúma tvo áratugi.<ref name="arkiv" /> Kolbrún rak eigið gallerí og verslun, Gallerí KSK, á Skólavörðustíg í Reykjavík á árunum 2000 - 2010.<ref name="arkiv" /> Hún bjó og starfaði á [[Akranes]]i frá 2008 - 2024.<ref name="byggdasafn" /> Kolbrún rekur nú eigið gallerí og verslun, KSK keramik, að Baldursgötu 11 í Reykjavík.<ref name="kkjarval" /> Kolbrún hefur haldið tíu einkasýningar og tekið þátt í fjölda samsýninga á Íslandi og erlendis.<ref name="mbl2017" /><ref name="arkiv" /> Verk eftir hana eru í safneign [[Listasafn Reykjavíkur|Listasafns Reykjavíkur]]<ref name="lr" /> og í listaverkasafni [[Landsbankinn|Landsbankans]].<ref name="landsbanki" /> Fuglaþemað er áberandi í list hennar og leirfuglarnir eru orðnir nokkurs konar einkennismerki hennar.<ref name="landsbanki" /> == Viðurkenningar == * 1989 – Styrkur úr Menningarsjóði Íslands<ref name="arkiv" /> * 2017 – Bæjarlistamaður Akraness<ref name="mbl2017" /><ref name="byggdasafn" /> == Helstu sýningar == === Einkasýningar === * 2020–2021 – ''HVAÐ EF'', Byggðasafnið í Görðum, Akranesi<ref name="byggdasafn" /> * 2012 – ''Sköpunargleði'', Listasetrið Kirkjuhvoll, Akranesi<ref name="arkiv" /><ref name="akranes2012" /> * 2004 – ''Hljómur skálanna'', [[Listasafn ASÍ]], Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1999 – ''Bikar'', Stöðlakot, Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1968 – Unuhús, Reykjavík<ref name="arkiv" /> === Samsýningar === * 2026 – Vasar // Vessels - Hakk Gallery, Reykjavík, Ísland * 2017 – ''Island Nu'' - Morsø Kunstforening, [[:en:Nykøbing_Mors|Nykøbing Mors]], [[Danmörk]] * 2016 – ''KINGDOM – Flora, Fauna, Fable'', Hafnarhús, Listasafn Reykjavíkur<ref name="lr" /> * 2006 – ''Líf í leir'' - [[:en:Hafnarborg|Hafnarborg]], Hafnarfirði<ref name="arkiv" /> * 1995 – ''Íslensk leirlist'', [[Kjarvalsstaðir]], Listasafn Reykjavíkur<ref name="islleirlist" /> * 1968 – Opnunarsýning [[Norræna húsið|Norræna hússins]], Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1986 - ''Homage to Edinburgh'', Edinburgh College of Art, [[Skotland]] == Heimildir == <references> <ref name="landsbanki">[https://listaverk.landsbankinn.is/listamenn/kolbrun-s-kjarval „Kolbrún S. Kjarval"]. ''Listaverkin í Landsbankanum''. Landsbankinn. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="arkiv">[https://arkiv.is/artist/155 „Kolbrún S. Kjarval"]. ''arkiv.is – gagnagrunnur um íslenska myndlistarmenn''. Samband íslenskra myndlistarmanna. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="mbl2017">[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1644246/ „Kolbrún S. Kjarval bæjarlistamaður"]. ''Morgunblaðið'', 21. júní 2017. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="minning">„Guðrún Kjarval" (minningargreinar). ''Morgunblaðið'', 115. tölublað, 18. maí 2011, bls. 21. [https://timarit.is/page/5369139 Aðgengilegt á Tímarit.is]. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="silkeborg">[https://arkiv.dk/vis/4171114 „Himmelbjergvej 71 Keramikværksted. Keramik Aps"] (ljósmynd, 1978). Ljósmyndari: Preben Baltzer. Silkeborg Arkiv, ''arkiv.dk''. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="byggdasafn">[https://www.museum.is/is/syningar/salurinn/fyrri-syningar/hvad-ef-15052020-15092021-kolbrun-s-kjarval „HVAÐ EF – Kolbrún S. Kjarval"]. Byggðasafnið í Görðum, Akranesi. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="lr">[https://gamli.listasafnreykjavikur.is/en/artist/kolbrun-s-kjarval „Kolbrún S. Kjarval"]. Listasafn Reykjavíkur. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="islleirlist">[https://listasafnreykjavikur.is/syningar/islensk-leirlist „Íslensk leirlist"]. Listasafn Reykjavíkur. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="akranes2012">[https://akranesidag.wordpress.com/2012/05/23/kolbrun-s-kjarval-synir-leirmuni-i-kirkjuhvoli/ „Kolbrún S. Kjarval sýnir leirmuni í Kirkjuhvoli"]. ''Akranes í dag'', 23. maí 2012. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="kkjarval">[https://www.kkjarval.is/ „Kolbrún S. Kjarval – KSK keramik"]. Sótt 1. október 2026.</ref> </references> [[Flokkur:Íslenskir myndlistarmenn]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1945]] q96rmufm3vlq087bvkhjcge7f0bufxt 1981444 1981436 2026-10-02T13:01:06Z EFK79 121348 1981444 wikitext text/x-wiki '''Kolbrún Sveinsdóttir Kjarval''' (f. 13. janúar 1945) er íslensk leirlistakona. Hún nam myndlist og leirkerasmíði í Danmörku og Bretlandi. Kolbrún vinnur aðallega í leir, hvort sem það er steinleir, rauðleir, jarðleir eða postulín. Hún gerir einnig teikningar og málar.<ref name="landsbanki" /><ref name="arkiv" /> == Ævi og menntun == Kolbrún er dóttir [[Sveinn Kjarval|Sveins Kjarvals]] og Guðrúnar Kjarval.<ref name="minning" /><!-- Bæta við þegar heimild finnst sem segir það beint: og sonardóttir [[Jóhannes S. Kjarval|Jóhannesar S. Kjarvals]] listmálara. --> Hún hóf keramiknám rétt fyrir tvítugt á Emma’s Keramikværksted í Danmörku árið 1964. <ref name="mbl2017" /> Hún lauk myndlistarnámi frá [[Oxford]] Technical College árið 1965 og nam leirkerasmíði við [[:en:Edinburgh_College_of_Art|Edinburgh College of Art]] í [[Skotland|Skotlandi]] á árunum 1966–1968.<ref name="arkiv" /> == Ferill == Kolbrún vann í steinleirsdeild [[:en:Royal_Copenhagen|Konunglegu postulínsverksmiðjunnar]] í [[Kaupmannahöfn]] á árunum 1969 - 1971. Hún var einn stofnenda ''Den frie aftenskole'' í [[Álaborg]] og sat í stjórn hans á árunum 1971 - 1973.<ref name="arkiv" /> Kolbrún rak keramikverkstæði og verslun undir nafninu ''Kjarval keramik'' ásamt fjölskyldu sinni í bænum Laven við [[Silkeborg]] á [[Jótland]]i.<ref name="minning" /><ref name="silkeborg" /> Hún kenndi leirlist í Danmörku og á Íslandi í þrjá áratugi meðfram eigin listsköpun.<ref name="mbl2017" /> Kolbrún flutti til Íslands árið 1983 og kenndi við [[Myndlistaskólinn í Reykjavík|Myndlistaskólann í Reykjavík]] í rúma tvo áratugi.<ref name="arkiv" /> Á árunum 2000 - 2010 rak Kolbrún eigið gallerí og verslun, ''Gallerí KSK'', á Skólavörðustíg í Reykjavík á árunum 2000 - 2010.<ref name="arkiv" /> Hún bjó og starfaði á [[Akranes]]i frá 2008 - 2024.<ref name="byggdasafn" /> Kolbrún rekur nú eigið gallerí og verslun, ''KSK keramik'', að Baldursgötu 11 í Reykjavík.<ref name="kkjarval" /> Kolbrún hefur haldið tíu einkasýningar og tekið þátt í fjölda samsýninga á Íslandi og erlendis.<ref name="mbl2017" /><ref name="arkiv" /> Verk eftir hana eru í safneign [[Listasafn Reykjavíkur|Listasafns Reykjavíkur]]<ref name="lr" /> og í listaverkasafni [[Landsbankinn|Landsbankans]].<ref name="landsbanki" /> Fuglaþemað er áberandi í list hennar og leirfuglarnir eru orðnir nokkurs konar einkennismerki hennar.<ref name="landsbanki" /> == Viðurkenningar == * 1989 – Styrkur úr Menningarsjóði Íslands<ref name="arkiv" /> * 2017 – Bæjarlistamaður Akraness<ref name="mbl2017" /><ref name="byggdasafn" /> == Helstu sýningar == === Einkasýningar === * 2020–2021 – ''HVAÐ EF'', Byggðasafnið í Görðum, Akranesi<ref name="byggdasafn" /> * 2012 – ''Sköpunargleði'', Listasetrið Kirkjuhvoll, Akranesi<ref name="arkiv" /><ref name="akranes2012" /> * 2004 – ''Hljómur skálanna'', [[Listasafn ASÍ]], Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1999 – ''Bikar'', Stöðlakot, Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1968 – Unuhús, Reykjavík<ref name="arkiv" /> === Samsýningar === * 2026 – Vasar // Vessels - Hakk Gallery, Reykjavík, Ísland * 2017 – ''Island Nu'' - Morsø Kunstforening, [[:en:Nykøbing_Mors|Nykøbing Mors]], [[Danmörk]] * 2016 – ''KINGDOM – Flora, Fauna, Fable'', Hafnarhús, Listasafn Reykjavíkur<ref name="lr" /> * 2006 – ''Líf í leir'' - [[:en:Hafnarborg|Hafnarborg]], Hafnarfirði<ref name="arkiv" /> * 1995 – ''Íslensk leirlist'', [[Kjarvalsstaðir]], Listasafn Reykjavíkur<ref name="islleirlist" /> * 1968 – Opnunarsýning [[Norræna húsið|Norræna hússins]], Reykjavík<ref name="arkiv" /> * 1986 - ''Homage to Edinburgh'', Edinburgh College of Art, [[Skotland]] == Heimildir == <references> <ref name="landsbanki">[https://listaverk.landsbankinn.is/listamenn/kolbrun-s-kjarval „Kolbrún S. Kjarval"]. ''Listaverkin í Landsbankanum''. Landsbankinn. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="arkiv">[https://arkiv.is/artist/155 „Kolbrún S. Kjarval"]. ''arkiv.is – gagnagrunnur um íslenska myndlistarmenn''. Samband íslenskra myndlistarmanna. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="mbl2017">[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1644246/ „Kolbrún S. Kjarval bæjarlistamaður"]. ''Morgunblaðið'', 21. júní 2017. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="minning">„Guðrún Kjarval" (minningargreinar). ''Morgunblaðið'', 115. tölublað, 18. maí 2011, bls. 21. [https://timarit.is/page/5369139 Aðgengilegt á Tímarit.is]. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="silkeborg">[https://arkiv.dk/vis/4171114 „Himmelbjergvej 71 Keramikværksted. Keramik Aps"] (ljósmynd, 1978). Ljósmyndari: Preben Baltzer. Silkeborg Arkiv, ''arkiv.dk''. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="byggdasafn">[https://www.museum.is/is/syningar/salurinn/fyrri-syningar/hvad-ef-15052020-15092021-kolbrun-s-kjarval „HVAÐ EF – Kolbrún S. Kjarval"]. Byggðasafnið í Görðum, Akranesi. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="lr">[https://gamli.listasafnreykjavikur.is/en/artist/kolbrun-s-kjarval „Kolbrún S. Kjarval"]. Listasafn Reykjavíkur. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="islleirlist">[https://listasafnreykjavikur.is/syningar/islensk-leirlist „Íslensk leirlist"]. Listasafn Reykjavíkur. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="akranes2012">[https://akranesidag.wordpress.com/2012/05/23/kolbrun-s-kjarval-synir-leirmuni-i-kirkjuhvoli/ „Kolbrún S. Kjarval sýnir leirmuni í Kirkjuhvoli"]. ''Akranes í dag'', 23. maí 2012. Sótt 1. október 2026.</ref> <ref name="kkjarval">[https://www.kkjarval.is/ „Kolbrún S. Kjarval – KSK keramik"]. Sótt 1. október 2026.</ref> </references> [[Flokkur:Íslenskir myndlistarmenn]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1945]] a16n3eex6z7x9irm6kc0xn5eigw5k7h 2 193038 1981420 1981396 2026-10-02T12:00:25Z ~2026-52949-86 121400 1981420 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == Joseph Schumpeter lagði sérstaklega áherslu á nýsköpun, frumkvöðlastarfsemi og efnahagsþróun. Hann taldi frumkvöðla gegna mikilvægu hlutverki í þróun kapitalísks hagkerfis með því að innleiða nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Schumpeter er einnig þekktur fyrir hugmyndir sínar um skapandi eyðileggingu (e. creative destruction) og tengsl nýsköpunar við hagsveiflur og efnahagslegar breytingar. === Hlutverk skapandi eyðileggingar === Skapandi eyðilegging (e. creative destruction) er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til stöðugra breytinga í kapitalísku hagkerfi. Þegar nýjar vörur, framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Á sama tíma myndast ný fyrirtæki og markaðir. Schumpeter taldi þetta ferli mikilvægan drifkraft efnahagsþróunar. Nýsköpun getur skapað tímabundið forskot á markaði en þegar önnur fyrirtæki taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppnin og forskotið minnkar. Þannig getur samkeppni stuðlað að áframhaldandi nýsköpun og endurnýjun innan hagkerfisins. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Hann taldi að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Capitalism, Socialism and Democracy“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði, sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum. === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == ''Þekktustu verk hans feitletruð.'' * „Über die mathematische Methode der theoretischen Ökonomie“, 1906, ''ZfVSV''. * „Das Rentenprinzip in der Verteilungslehre“, 1907, ''Schmollers Jahrbuch''. * ''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie'' (ensk þýð. ''The Nature and Essence of Theoretical Economics''), 1908. * „On the Concept of Social Value“, 1909, ''Quarterly Journal of Economics''. * ''Wie studiert man Sozialwissenschaft'', 1910 (þýð. J.Z. Muller, „How to Study Social Science“, ''Society'' 2003) * „Marie Esprit Leon Walras“, 1910, ''ZfVSV''. * „Über das Wesen der Wirtschaftskrisen“, 1910, ''ZfVSV''. * '''''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''''' (þýð. 1934, '''''The Theory of Economic Development: An inquiry into profits, capital, credit, interest and the business cycle)''''' 1911. [http://books.google.com.au/books?id=-OZwWcOGeOwC&lpg=PP1&dq=Schumpeter%20The%20Theory%20of%20Economic%20Development%3A%20An%20inquiry%20into%20profits%2C%20capital%2C%20credit%2C%20interest%20and%20the%20business%20cycle&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu á ensku] * ''Economic Doctrine and Method: An historical sketch'', 1914. * „Das wissenschaftliche Lebenswerk Eugen von Böhm-Bawerks“, 1914, ZfVSV. * ''Vergangenkeit und Zukunft der Sozialwissenschaft'', 1915. * ''The Crisis of the Tax State'', 1918. * „The Sociology of Imperialism“, 1919, Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik * „Max Weber's Work“, 1920, ''Der österreichische Volkswirt''. * „Carl Menger“, 1921, ''ZfVS''. * „The Explanation of the Business Cycle“, 1927, ''Economica'' * „Social Classes in an Ethnically Homogeneous Environment“, 1927, ''Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik''. * „The Instability of Capitalism“, 1928, ''EJ''. * ''Das deutsche Finanzproblem'', 1928. * „Mitchell's Business Cycles“, 1930, ''Quarterly Journal of Economics''. * „The Present World Depression: A tentative diagnosis“, 1931, ''Economic Review''. * „The Common Sense of Econometrics“, 1933, ''Econometrica''. * „Depressions: Can we learn from past experience?“, 1934, í ''Economics of the Recovery Program''. * „The Nature and Necessity of a Price System“, 1934, ''Economic Reconstruction''. * „Review of Robinson's Economics of Imperfect Competition“, 1934, ''Journal of Political Economy''. * „The Analysis of Economic Change“, 1935, ''REStat''. * „Professor Taussig on Wages and Capital“, 1936, ''Explorations in Economics''. * „Review of Keynes's General Theory“, 1936, ''JASA''. * '''''Business Cycles: A theoretical, historical and statistical analysis of the Capitalist process''''', 1939. * „The Influence of Protective Tariffs on the Industrial Development of the United States“, 1940, ''Proceedings of AAPS''. * „Alfred Marshall's Principles: A semi-centennial appraisal“, 1941, ''Economic Review''. * „Frank William Taussig“, 1941, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. [http://books.google.com.au/books?id=6eM6YrMj46sC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu]. * „Capitalism in the Postwar World“, 1943, ''Postwar Economic Problems''. * „John Maynard Keynes“, 1946, ''Economic Review''. * „The Future of Private Enterprise in the Face of Modern Socialistic Tendencies“, 1946, Comment sauvegarder l'entreprise privée * ''Rudimentary Mathematics for Economists and Statisticians'', ásamt W.L.Crum, 1946. * „Capitalism“, 1946, ''Encyclopaedia Britannica''. * "The Decade of the Twenties", 1946, ''Economic Review''. * „The Creative Response in Economic History“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Theoretical Problems of Economic Growth“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Irving Fisher's Econometrics“, 1948, ''Econometrica''. * „There is Still Time to Stop Inflation“, 1948, ''Nation's Business''. * „Science and Ideology“, 1949, ''Economic Review''. * „Vilfredo Pareto“, 1949, ''Quarterly Journal of Economics''. * „Economic Theory and Entrepreneurial History“, 1949, Change and the Entrepreneur * „The Communist Manifesto in Sociology and Economics“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „English Economists and the State-Managed Economy“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „The Historical Approach to the Analysis of Business Cycles“, 1949, NBER Conference on Business Cycle Research. * „Wesley Clair Mitchell“, 1950, ''Quarterly Journal of Economics''. * „March into Socialism“, 1950, American ''Economic Review''. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951. [http://books.google.com.au/books?id=3n9-wqkbWUUC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] * ''Imperialism and Social Classes'', 1951 (endurpr. frá 1919, 1927) * ''Essays on Economic Topics'', 1951. * „Review of the Troops“, 1951, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''History of Economic Analysis''''', (kom út að honum látnum, ritstj. Elisabeth Boody Schumpeter), 1954. * „American Institutions and Economic Progress“, 1983, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „The Meaning of Rationality in the Social Sciences“, 1984, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „Money and Currency“, 1991, ''Social Research''. * ''Economics and Sociology of Capitalism'', 1991. [http://books.google.com.au/books?id=t61SJFv39XcC&lpg=PP1&dq=schumpeter&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] == Heimildir == ==Tilvísanir== <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] i06ys53poltt9iezepp5k7syiyy9bt0 1981423 1981420 2026-10-02T12:28:00Z ~2026-52949-86 121400 1981423 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == === Hagsveiflur og skapandi eyðilegging === Schumpeter taldi nýsköpun drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við hagsveiflur (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. creative destruction). Hann leit á kapitalískt hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og tækni koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða. Schumpeter taldi að nýsköpun kæmi gjarnan í bylgjum. Hann taldi að mikilvægar nýjungar geta skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Þetta gæti skapað tímabundið forskot á markaði en þegar önnur fyrirtæki taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar.   Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til stöðugra breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar vörur, framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Hann taldi að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Capitalism, Socialism and Democracy“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði, sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum. == Arfleið == === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == ''Þekktustu verk hans feitletruð.'' * „Über die mathematische Methode der theoretischen Ökonomie“, 1906, ''ZfVSV''. * „Das Rentenprinzip in der Verteilungslehre“, 1907, ''Schmollers Jahrbuch''. * ''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie'' (ensk þýð. ''The Nature and Essence of Theoretical Economics''), 1908. * „On the Concept of Social Value“, 1909, ''Quarterly Journal of Economics''. * ''Wie studiert man Sozialwissenschaft'', 1910 (þýð. J.Z. Muller, „How to Study Social Science“, ''Society'' 2003) * „Marie Esprit Leon Walras“, 1910, ''ZfVSV''. * „Über das Wesen der Wirtschaftskrisen“, 1910, ''ZfVSV''. * '''''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''''' (þýð. 1934, '''''The Theory of Economic Development: An inquiry into profits, capital, credit, interest and the business cycle)''''' 1911. [http://books.google.com.au/books?id=-OZwWcOGeOwC&lpg=PP1&dq=Schumpeter%20The%20Theory%20of%20Economic%20Development%3A%20An%20inquiry%20into%20profits%2C%20capital%2C%20credit%2C%20interest%20and%20the%20business%20cycle&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu á ensku] * ''Economic Doctrine and Method: An historical sketch'', 1914. * „Das wissenschaftliche Lebenswerk Eugen von Böhm-Bawerks“, 1914, ZfVSV. * ''Vergangenkeit und Zukunft der Sozialwissenschaft'', 1915. * ''The Crisis of the Tax State'', 1918. * „The Sociology of Imperialism“, 1919, Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik * „Max Weber's Work“, 1920, ''Der österreichische Volkswirt''. * „Carl Menger“, 1921, ''ZfVS''. * „The Explanation of the Business Cycle“, 1927, ''Economica'' * „Social Classes in an Ethnically Homogeneous Environment“, 1927, ''Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik''. * „The Instability of Capitalism“, 1928, ''EJ''. * ''Das deutsche Finanzproblem'', 1928. * „Mitchell's Business Cycles“, 1930, ''Quarterly Journal of Economics''. * „The Present World Depression: A tentative diagnosis“, 1931, ''Economic Review''. * „The Common Sense of Econometrics“, 1933, ''Econometrica''. * „Depressions: Can we learn from past experience?“, 1934, í ''Economics of the Recovery Program''. * „The Nature and Necessity of a Price System“, 1934, ''Economic Reconstruction''. * „Review of Robinson's Economics of Imperfect Competition“, 1934, ''Journal of Political Economy''. * „The Analysis of Economic Change“, 1935, ''REStat''. * „Professor Taussig on Wages and Capital“, 1936, ''Explorations in Economics''. * „Review of Keynes's General Theory“, 1936, ''JASA''. * '''''Business Cycles: A theoretical, historical and statistical analysis of the Capitalist process''''', 1939. * „The Influence of Protective Tariffs on the Industrial Development of the United States“, 1940, ''Proceedings of AAPS''. * „Alfred Marshall's Principles: A semi-centennial appraisal“, 1941, ''Economic Review''. * „Frank William Taussig“, 1941, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. [http://books.google.com.au/books?id=6eM6YrMj46sC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu]. * „Capitalism in the Postwar World“, 1943, ''Postwar Economic Problems''. * „John Maynard Keynes“, 1946, ''Economic Review''. * „The Future of Private Enterprise in the Face of Modern Socialistic Tendencies“, 1946, Comment sauvegarder l'entreprise privée * ''Rudimentary Mathematics for Economists and Statisticians'', ásamt W.L.Crum, 1946. * „Capitalism“, 1946, ''Encyclopaedia Britannica''. * "The Decade of the Twenties", 1946, ''Economic Review''. * „The Creative Response in Economic History“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Theoretical Problems of Economic Growth“, 1947, ''Journal of Economic History''. * „Irving Fisher's Econometrics“, 1948, ''Econometrica''. * „There is Still Time to Stop Inflation“, 1948, ''Nation's Business''. * „Science and Ideology“, 1949, ''Economic Review''. * „Vilfredo Pareto“, 1949, ''Quarterly Journal of Economics''. * „Economic Theory and Entrepreneurial History“, 1949, Change and the Entrepreneur * „The Communist Manifesto in Sociology and Economics“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „English Economists and the State-Managed Economy“, 1949, ''Journal of Political Economy''. * „The Historical Approach to the Analysis of Business Cycles“, 1949, NBER Conference on Business Cycle Research. * „Wesley Clair Mitchell“, 1950, ''Quarterly Journal of Economics''. * „March into Socialism“, 1950, American ''Economic Review''. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951. [http://books.google.com.au/books?id=3n9-wqkbWUUC&lpg=PP1&dq=schumpeter&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] * ''Imperialism and Social Classes'', 1951 (endurpr. frá 1919, 1927) * ''Essays on Economic Topics'', 1951. * „Review of the Troops“, 1951, ''Quarterly Journal of Economics''. * '''''History of Economic Analysis''''', (kom út að honum látnum, ritstj. Elisabeth Boody Schumpeter), 1954. * „American Institutions and Economic Progress“, 1983, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „The Meaning of Rationality in the Social Sciences“, 1984, Zeitschrift fur die gesamte Staatswissenschaft * „Money and Currency“, 1991, ''Social Research''. * ''Economics and Sociology of Capitalism'', 1991. [http://books.google.com.au/books?id=t61SJFv39XcC&lpg=PP1&dq=schumpeter&lr=&hl=is&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false Hér er bókin frá Google bókasafninu] == Heimildir == ==Tilvísanir== <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] r68ipcdzy7vluqjt180wpt9buzo0jgl 1981427 1981423 2026-10-02T12:33:38Z ~2026-52949-86 121400 1981427 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == === Hagsveiflur og skapandi eyðilegging === Schumpeter taldi nýsköpun drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við hagsveiflur (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. creative destruction). Hann leit á kapitalískt hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og tækni koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða. Schumpeter taldi að nýsköpun kæmi gjarnan í bylgjum. Hann taldi að mikilvægar nýjungar geta skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Þetta gæti skapað tímabundið forskot á markaði en þegar önnur fyrirtæki taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar.   Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til stöðugra breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar vörur, framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Hann taldi að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Capitalism, Socialism and Democracy“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði, sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum. == Arfleið == === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == * '''''The Nature and Essence of Theoretical Economics''''' (''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie''), 1908. * '''''The Theory of Economic Development''''' (''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''), 1911; ensk þýðing 1934. * „The Instability of Capitalism“, 1928. * '''''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process''''', 1939. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951, gefin út að honum látnum. * '''''History of Economic Analysis''''', 1954, gefin út að honum látnum. == Heimildir == ==Tilvísanir== <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] 0b0a4t3axnkc5nbuexhtlj1z6qkkr7z 1981429 1981427 2026-10-02T12:38:25Z ~2026-52949-86 121400 /* Hagsveiflur og skapandi eyðilegging */ 1981429 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == === Hagsveiflur og skapandi eyðilegging === Schumpeter taldi nýsköpun drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við hagsveiflur (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. creative destruction). Hann leit á kapitalískt hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og tækni koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða. Schumpeter taldi að nýsköpun kæmi gjarnan í bylgjum. Hann taldi að mikilvægar nýjungar geta skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Þetta gæti skapað tímabundið forskot á markaði en þegar önnur fyrirtæki taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir Nikolai Kondratieff á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu Business Cycles árið 1939. Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til stöðugra breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar vörur, framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Hann taldi að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Capitalism, Socialism and Democracy“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði, sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum. == Arfleið == === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == * '''''The Nature and Essence of Theoretical Economics''''' (''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie''), 1908. * '''''The Theory of Economic Development''''' (''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''), 1911; ensk þýðing 1934. * „The Instability of Capitalism“, 1928. * '''''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process''''', 1939. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951, gefin út að honum látnum. * '''''History of Economic Analysis''''', 1954, gefin út að honum látnum. == Heimildir == ==Tilvísanir== <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] prpqy32gfgfm19upf7jqmj9keq4vdba 1981431 1981429 2026-10-02T12:45:17Z ~2026-52949-86 121400 /* Framlag til hagfræði */ 1981431 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == === Hagsveiflur og skapandi eyðilegging === Schumpeter taldi nýsköpun drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við hagsveiflur (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. creative destruction). Hann leit á kapitalískt hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og tækni koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða. Schumpeter taldi að nýsköpun kæmi gjarnan í bylgjum. Hann taldi að mikilvægar nýjungar geta skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Þetta gæti skapað tímabundið forskot á markaði en þegar önnur fyrirtæki taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir Nikolai Kondratieff á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu Business Cycles árið 1939. Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til stöðugra breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar vörur, framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á samfélög og stöðug þróun kapítalismans gæti með tímanum grafið undan forsendum kerfisins. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Hann taldi að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Capitalism, Socialism and Democracy“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði, sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum. == Arfleið == === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == * '''''The Nature and Essence of Theoretical Economics''''' (''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie''), 1908. * '''''The Theory of Economic Development''''' (''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''), 1911; ensk þýðing 1934. * „The Instability of Capitalism“, 1928. * '''''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process''''', 1939. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951, gefin út að honum látnum. * '''''History of Economic Analysis''''', 1954, gefin út að honum látnum. == Heimildir == ==Tilvísanir== <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] s1plj238idpwzgqsesxsoi3pnc232y4 1981462 1981431 2026-10-02T14:43:51Z ~2026-52949-86 121400 /* Hagsveiflur og skapandi eyðilegging */ 1981462 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == === Hagsveiflur og skapandi eyðilegging === Schumpeter taldi nýsköpun drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við hagsveiflur (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. creative destruction). Hann leit á kapitalískt hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og tækni koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða. Schumpeter taldi að nýsköpun kæmi gjarnan í bylgjum. Hann taldi að mikilvægar nýjungar geta skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Þetta gæti skapað tímabundið forskot á markaði en þegar önnur fyrirtæki taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. Fjárfesting og hagvöxtur gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir Nikolai Kondratieff á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu Business Cycles árið 1939. Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til stöðugra breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar vörur, framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á samfélög og stöðug þróun kapítalismans gæti með tímanum grafið undan forsendum kerfisins. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Hann taldi að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Capitalism, Socialism and Democracy“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði, sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum. == Arfleið == === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == * '''''The Nature and Essence of Theoretical Economics''''' (''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie''), 1908. * '''''The Theory of Economic Development''''' (''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''), 1911; ensk þýðing 1934. * „The Instability of Capitalism“, 1928. * '''''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process''''', 1939. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951, gefin út að honum látnum. * '''''History of Economic Analysis''''', 1954, gefin út að honum látnum. == Heimildir == ==Tilvísanir== <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] 3s2u1lzwmh46tx6n8sf37g830qccmrd 1981463 1981462 2026-10-02T14:49:28Z ~2026-52949-86 121400 1981463 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == === Hagsveiflur og skapandi eyðilegging === Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. [[:en:Creative_destruction|creative destruction]]). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða. Schumpeter taldi að nýsköpun kæmi gjarnan í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Hann taldi að mikilvægar nýjungar geta skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Þetta gæti skapað tímabundið forskot á markaði en þegar önnur fyrirtæki taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir Nikolai Kondratieff á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu Business Cycles árið 1939. Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til stöðugra breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]] og stöðug þróun kapítalismans gæti með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Capitalism, Socialism and Democracy“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði, sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum. == Arfleið == === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == * '''''The Nature and Essence of Theoretical Economics''''' (''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie''), 1908. * '''''The Theory of Economic Development''''' (''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''), 1911; ensk þýðing 1934. * „The Instability of Capitalism“, 1928. * '''''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process''''', 1939. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951, gefin út að honum látnum. * '''''History of Economic Analysis''''', 1954, gefin út að honum látnum. == Heimildir == ==Tilvísanir== <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] 89zyssxkk5uxz6goa5zgndvx78rbbkm 1981468 1981463 2026-10-02T15:03:52Z ~2026-52949-86 121400 /* Framlag til hagfræði */ 1981468 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == === Hagsveiflur og skapandi eyðilegging === Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. [[:en:Creative_destruction|creative destruction]]). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða<ref name=":3" />. Schumpeter taldi að nýsköpun kæmi gjarnan í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Hann taldi að mikilvægar nýjungar geta skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Þetta gæti skapað tímabundið forskot á markaði en þegar önnur fyrirtæki taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu Business Cycles árið 1939<ref>{{Citation |title=Innovation and business cycles |date=2002-04-18 |work=The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics |pages=147–165 |url=https://doi.org/10.4324/9780203995952-14 |access-date=2026-10-02 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-99595-2}}</ref>. Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til stöðugra breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]] og velgengni ásamt þróun kapítalismans gæti með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2010-04-05 |title=Capitalism, Socialism and Democracy |url=https://doi.org/10.4324/9780203857090 |doi=10.4324/9780203857090}}</ref>. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Capitalism, Socialism and Democracy“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði, sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum. == Arfleið == === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == * '''''The Nature and Essence of Theoretical Economics''''' (''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie''), 1908. * '''''The Theory of Economic Development''''' (''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''), 1911; ensk þýðing 1934. * „The Instability of Capitalism“, 1928. * '''''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process''''', 1939. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951, gefin út að honum látnum. * '''''History of Economic Analysis''''', 1954, gefin út að honum látnum. == Heimildir == ==Tilvísanir== <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] agbcxwfhomg0yoib8w10bhsjz2zu7ej 1981470 1981468 2026-10-02T15:11:51Z ~2026-52949-86 121400 1981470 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == === Hagsveiflur og skapandi eyðilegging === Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. [[:en:Creative_destruction|creative destruction]]). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða<ref name=":3" />. Schumpeter taldi að nýsköpun kæmi gjarnan í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Hann taldi að mikilvægar nýjungar geta skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Þetta gæti skapað tímabundið forskot á markaði en þegar önnur fyrirtæki taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu Business Cycles árið 1939<ref>{{Citation |title=Innovation and business cycles |date=2002-04-18 |work=The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics |pages=147–165 |url=https://doi.org/10.4324/9780203995952-14 |access-date=2026-10-02 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-99595-2}}</ref>. Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til stöðugra breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]]. Hann óttaðist jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gæti með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2010-04-05 |title=Capitalism, Socialism and Democracy |url=https://doi.org/10.4324/9780203857090 |doi=10.4324/9780203857090}}</ref>. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Capitalism, Socialism and Democracy“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði, sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum. == Arfleið == === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == * '''''The Nature and Essence of Theoretical Economics''''' (''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie''), 1908. * '''''The Theory of Economic Development''''' (''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''), 1911; ensk þýðing 1934. * „The Instability of Capitalism“, 1928. * '''''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process''''', 1939. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951, gefin út að honum látnum. * '''''History of Economic Analysis''''', 1954, gefin út að honum látnum. == Heimildir == ==Tilvísanir== <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] 45v0hy1sk6ogpwphvf0f1r7kw1e02vw 1981472 1981470 2026-10-02T15:21:11Z Manielvartraustason 120058 1981472 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == === Hagsveiflur og skapandi eyðilegging === Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. [[:en:Creative_destruction|creative destruction]]). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða<ref name=":3" />. Schumpeter taldi að nýsköpun kæmi gjarnan í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Hann taldi að mikilvægar nýjungar geta skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Þetta gæti skapað tímabundið forskot á markaði en þegar önnur fyrirtæki taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu Business Cycles árið 1939<ref>{{Citation |title=Innovation and business cycles |date=2002-04-18 |work=The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics |pages=147–165 |url=https://doi.org/10.4324/9780203995952-14 |access-date=2026-10-02 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-99595-2}}</ref>. Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til stöðugra breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]]. Hann óttaðist jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gæti með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2010-04-05 |title=Capitalism, Socialism and Democracy |url=https://doi.org/10.4324/9780203857090 |doi=10.4324/9780203857090}}</ref>. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum. == Arfleið == === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == * '''''The Nature and Essence of Theoretical Economics''''' (''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie''), 1908. * '''''The Theory of Economic Development''''' (''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''), 1911; ensk þýðing 1934. * „The Instability of Capitalism“, 1928. * '''''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process''''', 1939. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951, gefin út að honum látnum. * '''''History of Economic Analysis''''', 1954, gefin út að honum látnum. == Heimildir == ==Tilvísanir== <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] 0hhwd86o2r65ilolcdq5pti5lqkbrnu 1981475 1981472 2026-10-02T15:26:40Z ~2026-52949-86 121400 /* Arfleið */ 1981475 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == === Hagsveiflur og skapandi eyðilegging === Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. [[:en:Creative_destruction|creative destruction]]). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða<ref name=":3" />. Schumpeter taldi að nýsköpun kæmi gjarnan í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Hann taldi að mikilvægar nýjungar geta skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Þetta gæti skapað tímabundið forskot á markaði en þegar önnur fyrirtæki taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu Business Cycles árið 1939<ref>{{Citation |title=Innovation and business cycles |date=2002-04-18 |work=The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics |pages=147–165 |url=https://doi.org/10.4324/9780203995952-14 |access-date=2026-10-02 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-99595-2}}</ref>. Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til stöðugra breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]]. Hann óttaðist jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gæti með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2010-04-05 |title=Capitalism, Socialism and Democracy |url=https://doi.org/10.4324/9780203857090 |doi=10.4324/9780203857090}}</ref>. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum. == Áhrif og arfleið == === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == * '''''The Nature and Essence of Theoretical Economics''''' (''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie''), 1908. * '''''The Theory of Economic Development''''' (''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''), 1911; ensk þýðing 1934. * „The Instability of Capitalism“, 1928. * '''''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process''''', 1939. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951, gefin út að honum látnum. * '''''History of Economic Analysis''''', 1954, gefin út að honum látnum. == Heimildir == ==Tilvísanir== <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] k7asiockkujaq2kshhwfmnqs45oan2s 1981476 1981475 2026-10-02T15:28:28Z Manielvartraustason 120058 Heimildir einfaldaðar 1981476 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == === Hagsveiflur og skapandi eyðilegging === Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. [[:en:Creative_destruction|creative destruction]]). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða<ref name=":3" />. Schumpeter taldi að nýsköpun kæmi gjarnan í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Hann taldi að mikilvægar nýjungar geta skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Þetta gæti skapað tímabundið forskot á markaði en þegar önnur fyrirtæki taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu Business Cycles árið 1939<ref>{{Citation |title=Innovation and business cycles |date=2002-04-18 |work=The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics |pages=147–165 |url=https://doi.org/10.4324/9780203995952-14 |access-date=2026-10-02 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-99595-2}}</ref>. Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til stöðugra breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]]. Hann óttaðist jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gæti með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2010-04-05 |title=Capitalism, Socialism and Democracy |url=https://doi.org/10.4324/9780203857090 |doi=10.4324/9780203857090}}</ref>. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum. == Áhrif og arfleið == === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == * '''''The Nature and Essence of Theoretical Economics''''' (''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie''), 1908. * '''''The Theory of Economic Development''''' (''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''), 1911; ensk þýðing 1934. * „The Instability of Capitalism“, 1928. * '''''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process''''', 1939. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951, gefin út að honum látnum. * '''''History of Economic Analysis''''', 1954, gefin út að honum látnum. == Heimildir == <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] re4wvoe6z8n1qgeoox3u20yslpfepxm 1981488 1981476 2026-10-02T16:00:09Z ~2026-53087-65 121377 /* Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði */ 1981488 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == === Hagsveiflur og skapandi eyðilegging === Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. [[:en:Creative_destruction|creative destruction]]). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða<ref name=":3" />. Schumpeter taldi að nýsköpun kæmi gjarnan í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Hann taldi að mikilvægar nýjungar geta skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Þetta gæti skapað tímabundið forskot á markaði en þegar önnur fyrirtæki taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu Business Cycles árið 1939<ref>{{Citation |title=Innovation and business cycles |date=2002-04-18 |work=The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics |pages=147–165 |url=https://doi.org/10.4324/9780203995952-14 |access-date=2026-10-02 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-99595-2}}</ref>. Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til stöðugra breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]]. Hann óttaðist jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gæti með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2010-04-05 |title=Capitalism, Socialism and Democracy |url=https://doi.org/10.4324/9780203857090 |doi=10.4324/9780203857090}}</ref>. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið<ref name=":3" />. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum. == Áhrif og arfleið == === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == * '''''The Nature and Essence of Theoretical Economics''''' (''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie''), 1908. * '''''The Theory of Economic Development''''' (''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''), 1911; ensk þýðing 1934. * „The Instability of Capitalism“, 1928. * '''''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process''''', 1939. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951, gefin út að honum látnum. * '''''History of Economic Analysis''''', 1954, gefin út að honum látnum. == Heimildir == <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] 23ko6b5dz9b4wbxecpab0sxe0254meu 1981492 1981488 2026-10-02T17:08:47Z ~2026-52949-86 121400 /* Framlag til hagfræði */ 1981492 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == === Hagsveiflur og skapandi eyðilegging === Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. [[:en:Creative_destruction|creative destruction]]). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða<ref name=":3" />. Schumpeter taldi að nýsköpun kæmi gjarnan í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Hann taldi að mikilvægar nýjungar geta skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Nýsköpun gæti skapað tímabundið samkeppnisforskot á markaði en þegar önnur fyrirtæki taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu Business Cycles árið 1939<ref>{{Citation |title=Innovation and business cycles |date=2002-04-18 |work=The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics |pages=147–165 |url=https://doi.org/10.4324/9780203995952-14 |access-date=2026-10-02 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-99595-2}}</ref>. Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til stöðugra breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]]. Hann óttaðist jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gætu með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2010-04-05 |title=Capitalism, Socialism and Democracy |url=https://doi.org/10.4324/9780203857090 |doi=10.4324/9780203857090}}</ref>. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið<ref name=":3" />. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum. == Áhrif og arfleið == === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == * '''''The Nature and Essence of Theoretical Economics''''' (''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie''), 1908. * '''''The Theory of Economic Development''''' (''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''), 1911; ensk þýðing 1934. * „The Instability of Capitalism“, 1928. * '''''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process''''', 1939. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951, gefin út að honum látnum. * '''''History of Economic Analysis''''', 1954, gefin út að honum látnum. == Heimildir == <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] div36eoxrbs0s1vsrgbsnjldasnjfc0 1981514 1981492 2026-10-02T18:13:05Z ~2026-52949-86 121400 /* Hagsveiflur og skapandi eyðilegging */ 1981514 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == === Hagsveiflur og skapandi eyðilegging === Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. [[:en:Creative_destruction|creative destruction]]). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða<ref name=":3" />. Schumpeter taldi að nýsköpun kæmi gjarnan í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Hann taldi að mikilvægar nýjungar geta skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Nýsköpun gæti skapað tímabundið samkeppnisforskot á markaði en þegar önnur fyrirtæki taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu Business Cycles árið 1939<ref>{{Citation |title=Innovation and business cycles |date=2002-04-18 |work=The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics |pages=147–165 |url=https://doi.org/10.4324/9780203995952-14 |access-date=2026-10-02 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-99595-2}}</ref>. Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til stöðugra breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]] þar sem þær gætu leitt til atvinnuleysis hjá þeim hópum sem störfuðu í þeim geirum sem yrðu undir. Hann taldi jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gætu með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2010-04-05 |title=Capitalism, Socialism and Democracy |url=https://doi.org/10.4324/9780203857090 |doi=10.4324/9780203857090}}</ref>. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið<ref name=":3" />. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum. == Áhrif og arfleið == === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == * '''''The Nature and Essence of Theoretical Economics''''' (''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie''), 1908. * '''''The Theory of Economic Development''''' (''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''), 1911; ensk þýðing 1934. * „The Instability of Capitalism“, 1928. * '''''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process''''', 1939. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951, gefin út að honum látnum. * '''''History of Economic Analysis''''', 1954, gefin út að honum látnum. == Heimildir == <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] 5two282r0a09tv1oge77zuig4l06o2g 1981520 1981514 2026-10-02T18:33:00Z ~2026-52949-86 121400 /* Hagsveiflur og skapandi eyðilegging */ 1981520 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == === Hagsveiflur og skapandi eyðilegging === Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. [[:en:Creative_destruction|creative destruction]]). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða<ref name=":3" />. Schumpeter taldi að nýsköpun kæmi í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Nálgun hans gekk út frá því að tækninýjungar geta skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Nýsköpun gæti skapað tímabundið samkeppnisforskot á markaði en þegar önnur fyrirtæki taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu Business Cycles árið 1939<ref>{{Citation |title=Innovation and business cycles |date=2002-04-18 |work=The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics |pages=147–165 |url=https://doi.org/10.4324/9780203995952-14 |access-date=2026-10-02 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-99595-2}}</ref>. Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til stöðugra breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]] þar sem þær gætu leitt til atvinnuleysis hjá þeim hópum sem störfuðu í þeim geirum sem yrðu undir. Hann taldi jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gætu með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2010-04-05 |title=Capitalism, Socialism and Democracy |url=https://doi.org/10.4324/9780203857090 |doi=10.4324/9780203857090}}</ref>. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið<ref name=":3" />. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum. == Áhrif og arfleið == === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == * '''''The Nature and Essence of Theoretical Economics''''' (''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie''), 1908. * '''''The Theory of Economic Development''''' (''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''), 1911; ensk þýðing 1934. * „The Instability of Capitalism“, 1928. * '''''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process''''', 1939. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951, gefin út að honum látnum. * '''''History of Economic Analysis''''', 1954, gefin út að honum látnum. == Heimildir == <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] 6gtmxj12bk32ladhwjy5ohc7itwt68e 1981530 1981520 2026-10-02T19:23:26Z ~2026-53087-65 121377 /* Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði */ 1981530 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == === Hagsveiflur og skapandi eyðilegging === Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. [[:en:Creative_destruction|creative destruction]]). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða<ref name=":3" />. Schumpeter taldi að nýsköpun kæmi í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Nálgun hans gekk út frá því að tækninýjungar geta skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Nýsköpun gæti skapað tímabundið samkeppnisforskot á markaði en þegar önnur fyrirtæki taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu Business Cycles árið 1939<ref>{{Citation |title=Innovation and business cycles |date=2002-04-18 |work=The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics |pages=147–165 |url=https://doi.org/10.4324/9780203995952-14 |access-date=2026-10-02 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-99595-2}}</ref>. Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til stöðugra breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]] þar sem þær gætu leitt til atvinnuleysis hjá þeim hópum sem störfuðu í þeim geirum sem yrðu undir. Hann taldi jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gætu með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins<ref name=":1">{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2010-04-05 |title=Capitalism, Socialism and Democracy |url=https://doi.org/10.4324/9780203857090 |doi=10.4324/9780203857090}}</ref>. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið<ref name=":3" />. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum<ref name=":1" />. == Áhrif og arfleið == === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == * '''''The Nature and Essence of Theoretical Economics''''' (''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie''), 1908. * '''''The Theory of Economic Development''''' (''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''), 1911; ensk þýðing 1934. * „The Instability of Capitalism“, 1928. * '''''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process''''', 1939. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951, gefin út að honum látnum. * '''''History of Economic Analysis''''', 1954, gefin út að honum látnum. == Heimildir == <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] rjz1fruoq88885kmxrnz7k6o2onprey 1981531 1981530 2026-10-02T19:33:27Z ~2026-52949-86 121400 /* Hagsveiflur og skapandi eyðilegging */ 1981531 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == === Hagsveiflur og skapandi eyðilegging === Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. [[:en:Creative_destruction|creative destruction]]). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða<ref name=":3" />. Schumpeter færði rök fyrir því að nýsköpun kæmi í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Nálgun hans gekk út frá því að tækninýjungar gætu skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Nýsköpun gæti skapað tímabundið samkeppnisforskot á markaði en þegar samkeppnisaðilar taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu Business Cycles árið 1939<ref>{{Citation |title=Innovation and business cycles |date=2002-04-18 |work=The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics |pages=147–165 |url=https://doi.org/10.4324/9780203995952-14 |access-date=2026-10-02 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-99595-2}}</ref>. Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til stöðugra breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]] þar sem þær gætu leitt til atvinnuleysis hjá þeim hópum sem störfuðu í þeim geirum sem yrðu undir. Hann taldi jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gætu með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins<ref name=":1">{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2010-04-05 |title=Capitalism, Socialism and Democracy |url=https://doi.org/10.4324/9780203857090 |doi=10.4324/9780203857090}}</ref>. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið<ref name=":3" />. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum<ref name=":1" />. == Áhrif og arfleið == === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == * '''''The Nature and Essence of Theoretical Economics''''' (''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie''), 1908. * '''''The Theory of Economic Development''''' (''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''), 1911; ensk þýðing 1934. * „The Instability of Capitalism“, 1928. * '''''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process''''', 1939. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951, gefin út að honum látnum. * '''''History of Economic Analysis''''', 1954, gefin út að honum látnum. == Heimildir == <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] fd9a2suhwc2hmc3y1nrfom1kcryio3j 1981538 1981531 2026-10-02T20:40:22Z ~2026-52949-86 121400 /* Framlag til hagfræði */ 1981538 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == === Hagsveiflur og skapandi eyðilegging === Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. [[:en:Creative_destruction|creative destruction]]). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða<ref name=":3" />. Schumpeter færði rök fyrir því að nýsköpun kæmi í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Nálgun hans gekk út frá því að tækninýjungar gætu skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Nýsköpun gæti skapað tímabundið samkeppnisforskot á markaði en þegar samkeppnisaðilar taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu Business Cycles árið 1939<ref>{{Citation |title=Innovation and business cycles |date=2002-04-18 |work=The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics |pages=147–165 |url=https://doi.org/10.4324/9780203995952-14 |access-date=2026-10-02 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-99595-2}}</ref>. Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]] þar sem þær gætu leitt til atvinnuleysis hjá þeim hópum sem störfuðu í þeim geirum sem yrðu undir. Hann taldi jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gætu með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins<ref name=":1">{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2010-04-05 |title=Capitalism, Socialism and Democracy |url=https://doi.org/10.4324/9780203857090 |doi=10.4324/9780203857090}}</ref>. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið<ref name=":3" />. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum<ref name=":1" />. == Áhrif og arfleið == === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == * '''''The Nature and Essence of Theoretical Economics''''' (''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie''), 1908. * '''''The Theory of Economic Development''''' (''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''), 1911; ensk þýðing 1934. * „The Instability of Capitalism“, 1928. * '''''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process''''', 1939. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951, gefin út að honum látnum. * '''''History of Economic Analysis''''', 1954, gefin út að honum látnum. == Heimildir == <references /> {{fde|1883|1950|Schumpeter, Joseph}} {{DEFAULTSORT:Schumpeter, Joseph}} [[Flokkur:Austurrískir hagfræðingar|Schumpeter, Joseph]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Austurríkis]] nvvj7xcja3fs9pdasaeaksl3t4zgi2l 2 193049 1981424 2026-10-02T12:28:41Z GGISLA 121353 Bjó til síðu með „[[Mynd:John Bates Clark.jpg|thumb|John Bates Clark]] '''John Bates Clark''' (26. janúar 1847 – 21. mars 1938) var bandarískur hagfræðingur sem gegndi mikilvægu hlutverki í þróun [[nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] í Bandaríkjunum á síðari hluta 19. aldar. Hann var meðal þeirra hagfræðinga sem lögðu grunn að útbreiðslu jaðargreiningar og fjallaði meðal annars um [[jaðarnytjar|jaðarnytjakenninguna]] (e. ''marginal uti...“ 1981424 wikitext text/x-wiki [[Mynd:John Bates Clark.jpg|thumb|John Bates Clark]] '''John Bates Clark''' (26. janúar 1847 – 21. mars 1938) var bandarískur hagfræðingur sem gegndi mikilvægu hlutverki í þróun [[nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] í Bandaríkjunum á síðari hluta 19. aldar. Hann var meðal þeirra hagfræðinga sem lögðu grunn að útbreiðslu jaðargreiningar og fjallaði meðal annars um [[jaðarnytjar|jaðarnytjakenninguna]] (e. ''marginal utility theory'') og jaðarframleiðnikenninguna (e. ''marginal productivity theory''). Clark er einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um tekjuskiptingu þar sem hann rannsakaði hvernig greiðslur til framleiðsluþátta svo sem vinnuafls og fjármagns ákvarðast út frá jaðarframleiðni þeirra við tilteknar forsendur um samkeppni. Eitt helsta rit hans er ''The Distribution of Wealth: A Theory of Wages, Interest and Profits'' (1899) þar sem hann setti fram og útfærði kenningar sínar um jaðarframleiðni og skiptingu tekna í hagkerfinu.<ref name="Clark1899">John Bates Clark, ''The Distribution of Wealth: A Theory of Wages, Interest and Profits'' (1899; The Macmillan Company, 1908).</ref> == Æviágrip == John Bates Clark fæddist og ólst upp í [[Providence]] í [[Rhode Island]]. Hann hóf nám við [[Amherst College]] í Massachusetts og útskrifaðist þaðan 25 ára gamall. Á árunum 1872 til 1875 stundaði hann framhaldsnám í [[Zürich]] og [[Heidelberg]]. Í Heidelberg lærði hann meðal annars hjá [[Karl Knies]], einum af helstu fulltrúum eldri þýska söguskólans.<ref name="Sandelin2014">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak, ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. (Routledge, 2014).</ref> Eftir heimkomuna til Bandaríkjanna kenndi Clark við [[Carleton College]] í Minnesota frá 1875 til 1881 og meðal nemenda hans þar var [[Thorstein Veblen]].<ref name="Sandelin2014" /> Hann kenndi síðar við fleiri bandaríska háskóla, þar á meðal [[Johns Hopkins University|Johns Hopkins]], áður en hann hóf störf við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskóla]] árið 1895. Clark tók einnig þátt í stofnun [[American Economic Association]] árið 1885.<ref name="Roncaglia">Alessandro Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'', 1. útg. (Cambridge University Press, 2017), bls. 194.</ref> Á fyrstu árum ferils síns var Clark undir áhrifum frá þýska söguskólanum og skrif hans lögðu meðal annars áherslu á félagsleg og siðferðileg álitaefni í hagkerfinu.<ref name="Sandelin2014" /> Hugmyndir hans þróuðust þó með tímanum og síðar varð áhersla hans á samkeppni og fræðilega greiningu markaðshagkerfisins meiri. Fræðimenn hafa fjallað um þessa breytingu í hugmyndum Clark með ólíkum hætti. Algeng túlkun hefur verið sú að hann hafi fjarlægst fyrri gagnrýni sína og þróast í átt að nýklassískri hagfræði, en John F. Henry hefur bent á að þróunin hafi verið flóknari og meiri samfella hafi verið í hugmyndum hans en sú túlkun gefur til kynna. == Framlög til hagfræði == === Jaðarnytjakenning === John Bates Clark var meðal þeirra bandarísku hagfræðinga sem stuðluðu að þróun jaðarnytjakenningarinnar (e. ''marginal utility theory'') á síðari hluta 19. aldar. Hann fjallaði um kenninguna í riti sínu ''The Philosophy of Wealth'' (1886) þar sem hann rannsakaði meðal annars tengsl nytja, verðmætis og neyslu. Jaðarnytjar lýsa þeirri viðbótarnyt sem einstaklingur fær við að neyta einnar einingar til viðbótar af tiltekinni vöru eða þjónustu. Samkvæmt lögmálinu um minnkandi jaðarnytjar minnka þessi jaðarnyt almennt eftir því sem einstaklingur neytir meira af sömu vöru að öðru óbreyttu. Sem dæmi má nefna að fyrsta vatnsglasið hefur yfirleitt meira notagildi fyrir þyrstan einstakling en það fjórða eða fimmta. Clark tengdi nytjar við verðmæti gæða og lagði áherslu á að efnahagslegt verðmæti þeirra réðist ekki eingöngu af almennu notagildi heldur einnig af því hversu mikla jaðarnyt einstaklingar fengu af þeim. Þannig skipti jaðarnyt síðustu einingarinnar máli við mat á verðmæti vöru. Í ''The Philosophy of Wealth'' fjallaði Clark einnig um hugtakið ''effective utility'' sem vísar til nytja sem hafa raunverulegt vægi í efnahagslegu mati og verðmyndun. Hugtakið tengist þeirri hugmynd að nytjar einar og sér skýri ekki verðmæti gæða án þess að tekið sé tillit til þeirra efnahagslegu aðstæðna sem hafa áhrif á eftirspurn og mat einstaklinga á vörum.<ref name="Sandelin2024">Bo Sandelin, Hans Michael Trautwein og Kirsten Wandschneider, ''A Short History of Economic Thought'' (Routledge, 2024).</ref> === Jaðarframleiðni og tekjuskipting === Eitt helsta framlag John Bates Clark til hagfræðinnar var kenning hans um jaðarframleiðni og tekjuskiptingu. Kenningin kemur sérstaklega fram í ''The Distribution of Wealth'', sem kom út árið 1899. Þar fjallaði Clark um hagkerfi með tvo meginframleiðsluþætti, vinnuafl og fjármagn, og hvernig framleiðslan ræðst af magni þeirra og samsetningu.<ref name="Roncaglia" /> Samkvæmt Clark ráðast laun og ávöxtun fjármagns af jaðarframleiðni þessara framleiðsluþátta. Laun endurspegla þannig jaðarframleiðni vinnuafls, það er hversu miklu viðbótarstarfsmaður bætir við framleiðsluna. Á sama hátt tengdi Clark ávöxtun fjármagns við jaðarframleiðni fjármagns. Í jafnvægi samsvara því laun jaðarframleiðni vinnuafls og vextir jaðarframleiðni fjármagns.<ref name="Roncaglia" /> Þessi kenning var jafnframt skýring Clark á tekjuskiptingu milli vinnuafls og fjármagns. Hann taldi ekki rétt að líta á þann hluta tekna sem rennur til fjármagns sem afgang, heldur væri bæði hlutdeild vinnuafls og fjármagns ákvörðuð með sambærilegum hætti út frá jaðarframleiðni hvors framleiðsluþáttar. ''The Distribution of Wealth'' varð þannig mikilvægt framlag til nýklassískra kenninga um verðmæti og tekjuskiptingu.<ref name="Roncaglia" /> === Fjármagn === John Bates Clark lagði sérstaka áherslu á hlutverk fjármagns (e. ''capital'') í framleiðslu og greindi á milli fjármagns sem heildar og einstakra fjármuna (e. ''capital goods''). Samkvæmt Clark var fjármagn varanlegur framleiðsluþáttur sem gat haldið áfram að skapa verðmæti þótt þeir einstöku fjármunir sem það samanstóð af breyttust eða slitnuðu með tímanum. Clark gerði því greinarmun á fjármagni og áþreifanlegum framleiðslutækjum svo sem vélum, byggingum og öðrum búnaði. Einstakir fjármunir höfðu takmarkaðan endingartíma og þurfti að endurnýja þá en fjármagn sem heild gat haldist áfram í framleiðsluferlinu með endurnýjun þeirra. Þessi aðgreining tengdist kenningu Clarks um jaðarframleiðni þar sem hann hélt því fram að fjármagn, rétt eins og vinnuafl, fengi greitt í samræmi við framlag sitt til framleiðslunnar við tilteknar forsendur um samkeppni. Samkvæmt kenningunni réðst ávöxtun fjármagns þannig af jaðarframleiðni þess, það er þeirri viðbótarframleiðslu sem fengist með aukinni notkun fjármagns að öðrum framleiðsluþáttum óbreyttum.<ref name="Sandelin2024" /> === Kyrrstæð og kvik hagfræði === Mikilvægur þáttur í kenningum John Bates Clark var aðgreining hans á kyrrstæðri og kvikri hagfræði. Þessi aðgreining var eitt helsta hugtakalega framlag hans til hinnar huglægu nálgunar í hagfræði. Annað mikilvægt framlag hans tengdist tekjuskiptingu. Clark hafnaði þeirri hugmynd að líta ætti á þann hluta tekna sem rennur til fjármagns eða lands sem afgang. Hann lagði þess í stað áherslu á að laun og vextir væru ákvörðuð með sambærilegum hætti og samsvöruðu jaðarframleiðni vinnuafls og fjármagns.<ref name="Roncaglia" /> == Helstu rit == John Bates Clark gaf út fjölda rita á starfsferli sínum þar sem hann fjallaði meðal annars um verðmæti gæða, framleiðsluþætti og tekjuskiptingu. Meðal þekktustu verka hans eru ''The Philosophy of Wealth'' (1886) og ''The Distribution of Wealth'' (1899) sem endurspegla þróun hagfræðilegra hugmynda hans. === ''The Philosophy of Wealth'' (1886) === Í ritinu ''The Philosophy of Wealth: Economic Principles Newly Formulated'' fjallaði Clark meðal annars um nytjar, verðmæti gæða og efnahagsleg tengsl einstaklinga. Verkið endurspeglar fyrri hugmyndir hans þegar hann var enn undir áhrifum þýska söguskólans en sýnir jafnframt aukna áherslu hans á jaðargreiningu. Þar fjallaði hann meðal annars um hvernig nytjar tengjast verðmæti gæða og lagði þannig grunn að frekari rannsóknum sínum á verðmyndun og tekjuskiptingu.<ref name="Sandelin2024" /> === ''The Distribution of Wealth'' (1899) === ''The Distribution of Wealth: A Theory of Wages, Interest and Profits'' er eitt þekktasta og áhrifamesta fræðirit Clarks. Í bókinni setti hann fram kenningu sína um tekjuskiptingu og rannsakaði hvernig tekjur skiptast milli framleiðsluþátta, einkum vinnuafls og fjármagns. Meginhugmynd ritsins byggist á kenningunni um jaðarframleiðni þar sem Clark hélt því fram að við skilyrði fullkominnar samkeppni hefðu greiðslur til framleiðsluþátta tilhneigingu til að ráðast af framlagi þeirra til framleiðslunnar. Samkvæmt þeirri nálgun tengjast laun jaðarframleiðni vinnuafls en fjármagnstekjur jaðarframleiðni fjármagns. Í ritinu gerði Clark einnig greinarmun á fjármagni sem varanlegum framleiðsluþætti og einstökum fjármunum svo sem vélum og byggingum sem geta slitnað eða verið endurnýjaðir. Þá fjallaði hann um kyrrstæða og kvika hagfræðilega greiningu og hvernig breytingar í hagkerfinu hafa áhrif á framleiðslu og tekjuskiptingu. Bókin varð mikilvægt framlag til þróunar nýklassískrar hagfræði og er sérstaklega tengd fræðilegri arfleifð Clarks.<ref name="Clark1899" /> === Önnur rit === Meðal annarra rita Clarks má nefna ''The Control of Trusts'' (1901) þar sem hann fjallaði um samkeppni og áhrif stórra fyrirtækjasamsteypa á markaði og ''Essentials of Economic Theory'' (1907) þar sem hann setti fram heildstæðari umfjöllun um hagfræðilegar kenningar sínar. == Áhrif og staða í sögu hagfræðinnar == John Bates Clark hafði mikilvæga stöðu í þróun bandarískrar hagfræði undir lok 19. aldar og byrjun þeirrar 20. Hann tók þátt í að þróa nýklassíska hagfræði í Bandaríkjunum og var einn af þeim sem komu að stofnun [[American Economic Association]] árið 1885. Kenningar hans um jaðarframleiðni urðu mikilvægur hluti af framlagi hans til kenninga um framleiðslu og tekjuskiptingu.<ref name="Roncaglia" /> [[Joseph Schumpeter]] taldi Clark meðal helstu bandarísku hagfræðinga síns tíma. Hann lýsti Clark sem einum af þeim hagfræðingum sem voru áberandi á alþjóðavettvangi og taldi hann hafa byggt upp eina af mikilvægustu fræðilegu kenningasmíðum jaðargreiningarinnar. Schumpeter lagði sérstaklega áherslu á sjálfstæða þróun Clark á jaðarframleiðnikenningunni og hvernig hann beitti henni á tekjuskiptingu og mismunandi tegundir tekna.<ref name="Schumpeter">Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'' (Oxford University Press, 1954), bls. 868–869.</ref> == Gagnrýni og umræða um kenningar Clarks == Kenningar John Bates Clark um jaðarframleiðni og tekjuskiptingu hafa verið viðfangsefni fræðilegrar umræðu og gagnrýni. Ein helsta gagnrýnin hefur beinst að þeirri hugmynd hans að við skilyrði fullkominnar samkeppni fái framleiðsluþættir greitt í samræmi við framlag sitt til framleiðslunnar. [[Thorstein Veblen]] gagnrýndi meðal annars kenningar Clarks í greininni ''Professor Clark's Economics'' (1908). Þar fjallaði hann um forsendur Clarks varðandi fjármagn, jaðarframleiðni og þá hugmynd að tekjuskipting á samkeppnismarkaði endurspeglaði framleiðsluframlag hvers þáttar. Gagnrýni hans beindist meðal annars að tengslunum sem Clark dró á milli framleiðni og réttlætingar tekjuskiptingar. Síðar komu einnig fram álitamál um hvernig mæla ætti fjármagn sem eina heild og ákvarða framlag þess til framleiðslunnar. Hagfræðingurinn [[Joan Robinson]] var meðal þeirra sem gagnrýndu slíkar forsendur jaðarframleiðnikenningarinnar. Sú gagnrýni beindist að víðari nýklassískri fjármagnskenningu en ekki eingöngu skrifum Clarks.<ref name="Companion">Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, ritstj., ''A Companion to the History of Economic Thought'' (Blackwell Publishing, 2003).</ref> == Heimildir == {{Reflist}} == Ritaskrá == * Clark, John Bates. ''The Distribution of Wealth: A Theory of Wages, Interest and Profits''. New York: The Macmillan Company, 1899. * Roncaglia, Alessandro. ''A Brief History of Economic Thought''. Cambridge: Cambridge University Press, 2017. * Samuels, Warren J., Jeff E. Biddle og John B. Davis, ritstj. ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, 2003. * Sandelin, Bo, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak. ''A Short History of Economic Thought''. 3. útg. Routledge, 2014. * Sandelin, Bo, Hans Michael Trautwein og Kirsten Wandschneider. ''A Short History of Economic Thought''. Routledge, 2024. * Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Oxford University Press, 1954. == Sjá einnig == * [[Nýklassísk hagfræði]] * [[Jaðarnytjar]] * [[Jaðarframleiðni]] * [[Thorstein Veblen]] * [[Joseph Schumpeter]] == Tenglar == {{Commonscat|John Bates Clark}} [[Flokkur:Bandarískir hagfræðingar]] [[Flokkur:Fædd 1847]] [[Flokkur:Dáin 1938]] tfktr4iujlhmvpn93wsp0xvra3c4ki5 0 193050 1981432 2026-10-02T12:48:29Z Akigka 183 Tilvísun á [[Rio de Janeiro]] 1981432 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Rio de Janeiro]] hljqay0f8yo6o8tfddvdq8vxyex04c1 0 193051 1981453 2026-10-02T14:10:09Z Nipas2 54688 Bjó til síðu með „{{Leikvangur | nafn = Þróttarvöllur<br>Gervigrasvöllur Laugardal | gælunafn = | mynd = | myndatexti = | fullt_nafn = Þróttarvöllur<br />Eimskipsvöllurinn (2016)<br />AVIS völlurinn (2022)<br />Pepsi völlurinn (2026) | staðsetning = [[Reykjavík]], [[Ísland]] | hnit = {{hnit|64|8|29|N|21|52|38|W|type:landmark}} | byggður = | opnaður = 1999 | endurnýjaður...“ 1981453 wikitext text/x-wiki {{Leikvangur | nafn = Þróttarvöllur<br>Gervigrasvöllur Laugardal | gælunafn = | mynd = | myndatexti = | fullt_nafn = Þróttarvöllur<br />Eimskipsvöllurinn (2016)<br />AVIS völlurinn (2022)<br />Pepsi völlurinn (2026) | staðsetning = [[Reykjavík]], [[Ísland]] | hnit = {{hnit|64|8|29|N|21|52|38|W|type:landmark}} | byggður = | opnaður = 1999 | endurnýjaður = | stækkaður = | lokaður = | rifinn = | eigandi = [[Reykjavík]] ([[Laugardalur]]) | yfirborð = gervigras | byggingakostnaður = | arkitekt = | verktaki = | verkefnisstjóri = | eldri_nöfn = | notendur = [[Knattspyrnufélagið Þróttur]] | sætafjöldi = 850 | stæðisfjöldi = 1391 | stærð = 105m x 68m }} '''Þróttarvöllur''' er fjölnota íþróttavöllur staðsettur í [[Laugardalur]]. Hann er nú aðallega notaður fyrir [[knattspyrna|knattspyrnuleiki]] og er heimavöllur [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Knattspyrnufélagsins Þróttar]]. Völlurinn tekur 2.341<ref>{{cite web |url=https://www.transfermarkt.de/throttur-reykjavik/stadion/verein/9175?adobe_mc=TS%3D1790944997%7CMCMID%3D78230304857367701432599740945942684440%7CMCORGID%3DB21B678254F601E20A4C98A5%2540AdobeOrg|title=AVIS völlurinn|work=transfermarkt.de|accessdate=2. október 2026|language=de}}</ref> manns í sæti en hefur aðeins 850 sæti, þar af eru 550 yfirbyggð og 341 við hliðina á aðalstúkunni. Hann heitir nú '''Pepsi völlurinn'''. Þróttarvöllur hét gamli völlurinn sem síðar varð að „[[Valbjarnarvöllur]]“ (völlurinn var opnaður árið 1978), svo nefndur til minningar um [[Ísland|íslenska]] íþróttamanninn [[Valbjörn Þorláksson]] sem lést árið 2009.<ref>{{cite web|url=https://timarit.is/page/3758091|title=Valbjörn J. Þorláksson|work=mbl.is|accessdate=2. október 2026}}</ref> Frá árinu 1999 hefur Þróttur notað þennan völl fyrir leiki sína í annarri og þriðju flokkur unglingaliða, og það var ekki fyrr en árið 2015 sem þeir neyddust til að nota hann einnig fyrir aðallið sitt, þar sem gamli Valbjarnarvöllurinn var rifinn árið 2018.<ref>{{cite web|url=https://www.nordicstadiums.com/tag/valbjarnarvollur|title=Valbjarnarvöllur|work=nordicstadiums.com|accessdate=2. október 2026|language=en}}</ref> Í desember 2016 tilkynnti Þróttur um þriggja ára kostunarsamning við flutningafyrirtækið Eimskip, sem gilti til ársins 2019, en samkvæmt honum var nafn vallarins breytt í Eimskipsvöllinn á samningstímanum.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=221234|title=Heimavöllur Þróttar R. verður Eimskipsvöllurinn|work=fotbolti.net|accessdate=2. október 2026|language=en}}</ref> Samningnum var framlengt til ársins 2022 þegar í byrjun júlí náðist samkomulag við AVIS og í skiptum fyrir þriggja ára styrktaraðild breytti það nafni leikvangsins í „AVIS völlurinn“.<ref>{{cite web|url=https://trottur.is/2022/07/04/avis-vollurinn|title=AVIS völlurinn|work=María Edwardsdóttir 4. júlí, 2022 - trottur.is|accessdate=2. október 2026}}</ref> Meistaramótið var ekki enn lokið þegar stjórnin tilkynnti þann 13. ágúst 2026<ref>{{cite web|url=https://fotbolti.net/news/13-08-2026/throttarvollur-verdur-pepsi-vollurinn|title=Þróttarvöllur verður Pepsi-völlurinn|work=fotbolti.net|accessdate=2. október 2026}}</ref> að þau hefðu gert styrktarsamning við Pepsi, samning sem mun breyta nafni vallarins í Pepsi-völlinn frá og með september 2026.<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=7025645&banner-tab=matches-and-results&toggle=rounds&round=10|title=Besta deild kvenna í knattspyrnu 2026 - umferð 10|work=KSÍ|accessdate=2. október 2026}}</ref> == Tilvísanir == <references/> == Heimild == * {{cite web|url=https://trottur.is/aefingatafla/|title=Æfingatafla|accessdate=2. október 2026}} * {{cite web|url=https://wikimapia.org/20789492/es/%C3%9Er%C3%B3ttarv%C3%B6llur|title=Þróttarvöllur (Reykjavík)|accessdate=2. október 2026|language=es}} * {{cite web|url=https://www.nordicstadiums.com/valbjarnarvollur|title=Valbjarnarvöllur|work=nordicstadiums.com|accessdate=2. október 2026|language=en}} * {{cite web|url=https://mapy.com/en/turisticka?source=osm&id=1102713453&x=-21.8787295&y=64.1423448&z=16.748|title=Valbjarnarvöllur|work=mapy.com|accessdate=2. október 2026|language=en}} * {{cite web|url=https://www.footballgroundmap.com/ground/gervigrasvollur-laugardal/throttur-reykjavik|title=Map of AVIS vollurinn|work=footballgroundmap.com|accessdate=2. október 2026|language=en}} * {{cite web|url=https://www.soccerdonna.de/en/rottur-reykjavik/stadion/verein_1806.html|title=Knattspyrnufélagið Þróttur Iceland - PEPSI völlurinn|work=soccerdonna.de|accessdate=2. október 2026|language=de}} [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi]] [[Flokkur:Hlíðar]] [[Flokkur:Íslensk íþróttamannvirki]] fwagkrmip4dxou8nrgimiyed36jvlev 1981456 1981453 2026-10-02T14:19:15Z Nipas2 54688 1981456 wikitext text/x-wiki {{Leikvangur | nafn = Þróttarvöllur<br>Gervigrasvöllur Laugardal | gælunafn = | mynd = | myndatexti = | fullt_nafn = Þróttarvöllur<br />Eimskipsvöllurinn (2016)<br />AVIS völlurinn (2022)<br />Pepsi völlurinn (2026) | staðsetning = [[Reykjavík]], [[Ísland]] | hnit = {{hnit|64|8|29|N|21|52|38|W|type:landmark}} | byggður = | opnaður = 1999 | endurnýjaður = | stækkaður = | lokaður = | rifinn = | eigandi = [[Reykjavík]] ([[Laugardalur]]) | yfirborð = gervigras | byggingakostnaður = | arkitekt = | verktaki = | verkefnisstjóri = | eldri_nöfn = | notendur = [[Knattspyrnufélagið Þróttur]] | sætafjöldi = 841 | stæðisfjöldi = 1500 | stærð = 105m x 68m }} '''Þróttarvöllur''' er fjölnota íþróttavöllur staðsettur í [[Laugardalur]]. Hann er nú aðallega notaður fyrir [[knattspyrna|knattspyrnuleiki]] og er heimavöllur [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Knattspyrnufélagsins Þróttar]]. Völlurinn tekur 2341<ref>{{cite web |url=https://www.transfermarkt.de/throttur-reykjavik/stadion/verein/9175?adobe_mc=TS%3D1790944997%7CMCMID%3D78230304857367701432599740945942684440%7CMCORGID%3DB21B678254F601E20A4C98A5%2540AdobeOrg|title=AVIS völlurinn|work=transfermarkt.de|accessdate=2. október 2026|language=de}}</ref> manns í sæti en hefur aðeins 841 sæti, þar af eru 500 yfirbyggð og 341 við hliðina á aðalstúkunni. Hann heitir nú '''Pepsi völlurinn'''. Þróttarvöllur hét gamli völlurinn sem síðar varð að „[[Valbjarnarvöllur]]“ (völlurinn var opnaður árið 1978), svo nefndur til minningar um [[Ísland|íslenska]] íþróttamanninn [[Valbjörn Þorláksson]] sem lést árið 2009.<ref>{{cite web|url=https://timarit.is/page/3758091|title=Valbjörn J. Þorláksson|work=mbl.is|accessdate=2. október 2026}}</ref> Frá árinu 1999 hefur Þróttur notað þennan völl fyrir leiki sína í annarri og þriðju flokkur unglingaliða, og það var ekki fyrr en árið 2015 sem þeir neyddust til að nota hann einnig fyrir aðallið sitt, þar sem gamli Valbjarnarvöllurinn var rifinn árið 2018.<ref>{{cite web|url=https://www.nordicstadiums.com/tag/valbjarnarvollur|title=Valbjarnarvöllur|work=nordicstadiums.com|accessdate=2. október 2026|language=en}}</ref> Í desember 2016 tilkynnti Þróttur um þriggja ára kostunarsamning við flutningafyrirtækið Eimskip, sem gilti til ársins 2019, en samkvæmt honum var nafn vallarins breytt í Eimskipsvöllinn á samningstímanum.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=221234|title=Heimavöllur Þróttar R. verður Eimskipsvöllurinn|work=fotbolti.net|accessdate=2. október 2026|language=en}}</ref> Samningnum var framlengt til ársins 2022 þegar í byrjun júlí náðist samkomulag við AVIS og í skiptum fyrir þriggja ára styrktaraðild breytti það nafni leikvangsins í „AVIS völlurinn“.<ref>{{cite web|url=https://trottur.is/2022/07/04/avis-vollurinn|title=AVIS völlurinn|work=María Edwardsdóttir 4. júlí, 2022 - trottur.is|accessdate=2. október 2026}}</ref> Meistaramótið var ekki enn lokið þegar stjórnin tilkynnti þann 13. ágúst 2026<ref>{{cite web|url=https://fotbolti.net/news/13-08-2026/throttarvollur-verdur-pepsi-vollurinn|title=Þróttarvöllur verður Pepsi-völlurinn|work=fotbolti.net|accessdate=2. október 2026}}</ref> að þau hefðu gert styrktarsamning við Pepsi, samning sem mun breyta nafni vallarins í Pepsi-völlinn frá og með september 2026.<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=7025645&banner-tab=matches-and-results&toggle=rounds&round=10|title=Besta deild kvenna í knattspyrnu 2026 - umferð 10|work=KSÍ|accessdate=2. október 2026}}</ref> == Tilvísanir == <references/> == Heimild == * {{cite web|url=https://trottur.is/aefingatafla/|title=Æfingatafla|accessdate=2. október 2026}} * {{cite web|url=https://wikimapia.org/20789492/es/%C3%9Er%C3%B3ttarv%C3%B6llur|title=Þróttarvöllur (Reykjavík)|accessdate=2. október 2026|language=es}} * {{cite web|url=https://www.nordicstadiums.com/valbjarnarvollur|title=Valbjarnarvöllur|work=nordicstadiums.com|accessdate=2. október 2026|language=en}} * {{cite web|url=https://mapy.com/en/turisticka?source=osm&id=1102713453&x=-21.8787295&y=64.1423448&z=16.748|title=Valbjarnarvöllur|work=mapy.com|accessdate=2. október 2026|language=en}} * {{cite web|url=https://www.footballgroundmap.com/ground/gervigrasvollur-laugardal/throttur-reykjavik|title=Map of AVIS vollurinn|work=footballgroundmap.com|accessdate=2. október 2026|language=en}} * {{cite web|url=https://www.soccerdonna.de/en/rottur-reykjavik/stadion/verein_1806.html|title=Knattspyrnufélagið Þróttur Iceland - PEPSI völlurinn|work=soccerdonna.de|accessdate=2. október 2026|language=de}} [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi]] [[Flokkur:Hlíðar]] [[Flokkur:Íslensk íþróttamannvirki]] akp3tohoezwueyd8e5m8twkin3z5w51 1981457 1981456 2026-10-02T14:22:37Z Nipas2 54688 1981457 wikitext text/x-wiki {{Leikvangur | nafn = Þróttarvöllur<br>Gervigrasvöllur Laugardal | gælunafn = | mynd = | myndatexti = | fullt_nafn = Þróttarvöllur<br />Eimskipsvöllurinn (2016)<br />AVIS völlurinn (2022)<br />Pepsi völlurinn (2026) | staðsetning = [[Reykjavík]], [[Ísland]] | hnit = {{hnit|64|8|29|N|21|52|38|W|type:landmark}} | byggður = | opnaður = 1999 | endurnýjaður = | stækkaður = | lokaður = | rifinn = | eigandi = [[Reykjavík]] ([[Laugardalur]]) | yfirborð = gervigras | byggingakostnaður = | arkitekt = | verktaki = | verkefnisstjóri = | eldri_nöfn = | notendur = [[Knattspyrnufélagið Þróttur]] | sætafjöldi = 841 | stæðisfjöldi = 1500 | stærð = 105m x 68m }} '''Þróttarvöllur''' er fjölnota íþróttavöllur staðsettur í [[Laugardalur]]. Hann er nú aðallega notaður fyrir [[knattspyrna|knattspyrnuleiki]] og er heimavöllur [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Knattspyrnufélagsins Þróttar]]. Völlurinn tekur 2341<ref>{{cite web |url=https://www.transfermarkt.de/throttur-reykjavik/stadion/verein/9175?adobe_mc=TS%3D1790944997%7CMCMID%3D78230304857367701432599740945942684440%7CMCORGID%3DB21B678254F601E20A4C98A5%2540AdobeOrg|title=AVIS völlurinn|work=transfermarkt.de|accessdate=2. október 2026|language=de}}</ref> manns í sæti en hefur aðeins 841 sæti, þar af eru 500 yfirbyggð og 341 við hliðina á aðalstúkunni. Hann heitir nú '''Pepsi völlurinn'''. Þróttarvöllur hét gamli völlurinn sem síðar varð að „[[Valbjarnarvöllur]]“ (völlurinn var opnaður árið 1978), svo nefndur til minningar um [[Ísland|íslenska]] íþróttamanninn [[Valbjörn Þorláksson]] sem lést árið 2009.<ref>{{cite web|url=https://timarit.is/page/3758091|title=Valbjörn J. Þorláksson|work=mbl.is|accessdate=2. október 2026}}</ref> Frá árinu 1999 hefur Þróttur notað þennan völl fyrir leiki sína í annarri og þriðju flokkur unglingaliða, og ekki fyrr en árið 2015 var neyddur til að nota hann einnig fyrir aðallið sitt, þar sem stúkan á gamla Valbjarnarvellinum var rifin árið 2018.<ref>{{cite web|url=https://www.nordicstadiums.com/tag/valbjarnarvollur|title=Valbjarnarvöllur|work=nordicstadiums.com|accessdate=2. október 2026|language=en}}</ref> Í desember 2016 tilkynnti Þróttur um þriggja ára kostunarsamning við flutningafyrirtækið Eimskip, sem gilti til ársins 2019, en samkvæmt honum var nafn vallarins breytt í Eimskipsvöllinn á samningstímanum.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=221234|title=Heimavöllur Þróttar R. verður Eimskipsvöllurinn|work=fotbolti.net|accessdate=2. október 2026|language=en}}</ref> Samningnum var framlengt til ársins 2022 þegar í byrjun júlí náðist samkomulag við AVIS og í skiptum fyrir þriggja ára styrktaraðild breytti það nafni leikvangsins í „AVIS völlurinn“.<ref>{{cite web|url=https://trottur.is/2022/07/04/avis-vollurinn|title=AVIS völlurinn|work=María Edwardsdóttir 4. júlí, 2022 - trottur.is|accessdate=2. október 2026}}</ref> Meistaramótið var ekki enn lokið þegar stjórnin tilkynnti þann 13. ágúst 2026<ref>{{cite web|url=https://fotbolti.net/news/13-08-2026/throttarvollur-verdur-pepsi-vollurinn|title=Þróttarvöllur verður Pepsi-völlurinn|work=fotbolti.net|accessdate=2. október 2026}}</ref> að þau hefðu gert styrktarsamning við Pepsi, samning sem mun breyta nafni vallarins í Pepsi-völlinn frá og með september 2026.<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=7025645&banner-tab=matches-and-results&toggle=rounds&round=10|title=Besta deild kvenna í knattspyrnu 2026 - umferð 10|work=KSÍ|accessdate=2. október 2026}}</ref> == Tilvísanir == <references/> == Heimild == * {{cite web|url=https://trottur.is/aefingatafla/|title=Æfingatafla|accessdate=2. október 2026}} * {{cite web|url=https://wikimapia.org/20789492/es/%C3%9Er%C3%B3ttarv%C3%B6llur|title=Þróttarvöllur (Reykjavík)|accessdate=2. október 2026|language=es}} * {{cite web|url=https://www.nordicstadiums.com/valbjarnarvollur|title=Valbjarnarvöllur|work=nordicstadiums.com|accessdate=2. október 2026|language=en}} * {{cite web|url=https://mapy.com/en/turisticka?source=osm&id=1102713453&x=-21.8787295&y=64.1423448&z=16.748|title=Valbjarnarvöllur|work=mapy.com|accessdate=2. október 2026|language=en}} * {{cite web|url=https://www.footballgroundmap.com/ground/gervigrasvollur-laugardal/throttur-reykjavik|title=Map of AVIS vollurinn|work=footballgroundmap.com|accessdate=2. október 2026|language=en}} * {{cite web|url=https://www.soccerdonna.de/en/rottur-reykjavik/stadion/verein_1806.html|title=Knattspyrnufélagið Þróttur Iceland - PEPSI völlurinn|work=soccerdonna.de|accessdate=2. október 2026|language=de}} [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi]] [[Flokkur:Hlíðar]] [[Flokkur:Íslensk íþróttamannvirki]] isss2dezbclkjzjhxr33ap5xey25zs2 1981551 1981457 2026-10-03T00:22:36Z TKSnaevarr 53243 1981551 wikitext text/x-wiki {{Hreingernir|Málfar}} {{Leikvangur | nafn = Þróttarvöllur<br>Gervigrasvöllur Laugardal | gælunafn = | mynd = | myndatexti = | fullt_nafn = Þróttarvöllur<br />Eimskipsvöllurinn (2016)<br />AVIS völlurinn (2022)<br />Pepsi völlurinn (2026) | staðsetning = [[Reykjavík]], [[Ísland]] | hnit = {{hnit|64|8|29|N|21|52|38|W|type:landmark}} | byggður = | opnaður = 1999 | endurnýjaður = | stækkaður = | lokaður = | rifinn = | eigandi = [[Reykjavík]] ([[Laugardalur]]) | yfirborð = gervigras | byggingakostnaður = | arkitekt = | verktaki = | verkefnisstjóri = | eldri_nöfn = | notendur = [[Knattspyrnufélagið Þróttur]] | sætafjöldi = 841 | stæðisfjöldi = 1500 | stærð = 105m x 68m }} '''Þróttarvöllur''' er fjölnota íþróttavöllur staðsettur í [[Laugardalur]]. Hann er nú aðallega notaður fyrir [[knattspyrna|knattspyrnuleiki]] og er heimavöllur [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Knattspyrnufélagsins Þróttar]]. Völlurinn tekur 2341<ref>{{cite web |url=https://www.transfermarkt.de/throttur-reykjavik/stadion/verein/9175?adobe_mc=TS%3D1790944997%7CMCMID%3D78230304857367701432599740945942684440%7CMCORGID%3DB21B678254F601E20A4C98A5%2540AdobeOrg|title=AVIS völlurinn|work=transfermarkt.de|accessdate=2. október 2026|language=de}}</ref> manns í sæti en hefur aðeins 841 sæti, þar af eru 500 yfirbyggð og 341 við hliðina á aðalstúkunni. Hann heitir nú '''Pepsi völlurinn'''. Þróttarvöllur hét gamli völlurinn sem síðar varð að „[[Valbjarnarvöllur]]“ (völlurinn var opnaður árið 1978), svo nefndur til minningar um [[Ísland|íslenska]] íþróttamanninn [[Valbjörn Þorláksson]] sem lést árið 2009.<ref>{{cite web|url=https://timarit.is/page/3758091|title=Valbjörn J. Þorláksson|work=mbl.is|accessdate=2. október 2026}}</ref> Frá árinu 1999 hefur Þróttur notað þennan völl fyrir leiki sína í annarri og þriðju flokkur unglingaliða, og ekki fyrr en árið 2015 var neyddur til að nota hann einnig fyrir aðallið sitt, þar sem stúkan á gamla Valbjarnarvellinum var rifin árið 2018.<ref>{{cite web|url=https://www.nordicstadiums.com/tag/valbjarnarvollur|title=Valbjarnarvöllur|work=nordicstadiums.com|accessdate=2. október 2026|language=en}}</ref> Í desember 2016 tilkynnti Þróttur um þriggja ára kostunarsamning við flutningafyrirtækið Eimskip, sem gilti til ársins 2019, en samkvæmt honum var nafn vallarins breytt í Eimskipsvöllinn á samningstímanum.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=221234|title=Heimavöllur Þróttar R. verður Eimskipsvöllurinn|work=fotbolti.net|accessdate=2. október 2026|language=en}}</ref> Samningnum var framlengt til ársins 2022 þegar í byrjun júlí náðist samkomulag við AVIS og í skiptum fyrir þriggja ára styrktaraðild breytti það nafni leikvangsins í „AVIS völlurinn“.<ref>{{cite web|url=https://trottur.is/2022/07/04/avis-vollurinn|title=AVIS völlurinn|work=María Edwardsdóttir 4. júlí, 2022 - trottur.is|accessdate=2. október 2026}}</ref> Meistaramótið var ekki enn lokið þegar stjórnin tilkynnti þann 13. ágúst 2026<ref>{{cite web|url=https://fotbolti.net/news/13-08-2026/throttarvollur-verdur-pepsi-vollurinn|title=Þróttarvöllur verður Pepsi-völlurinn|work=fotbolti.net|accessdate=2. október 2026}}</ref> að þau hefðu gert styrktarsamning við Pepsi, samning sem mun breyta nafni vallarins í Pepsi-völlinn frá og með september 2026.<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=7025645&banner-tab=matches-and-results&toggle=rounds&round=10|title=Besta deild kvenna í knattspyrnu 2026 - umferð 10|work=KSÍ|accessdate=2. október 2026}}</ref> == Tilvísanir == <references/> == Heimild == * {{cite web|url=https://trottur.is/aefingatafla/|title=Æfingatafla|accessdate=2. október 2026}} * {{cite web|url=https://wikimapia.org/20789492/es/%C3%9Er%C3%B3ttarv%C3%B6llur|title=Þróttarvöllur (Reykjavík)|accessdate=2. október 2026|language=es}} * {{cite web|url=https://www.nordicstadiums.com/valbjarnarvollur|title=Valbjarnarvöllur|work=nordicstadiums.com|accessdate=2. október 2026|language=en}} * {{cite web|url=https://mapy.com/en/turisticka?source=osm&id=1102713453&x=-21.8787295&y=64.1423448&z=16.748|title=Valbjarnarvöllur|work=mapy.com|accessdate=2. október 2026|language=en}} * {{cite web|url=https://www.footballgroundmap.com/ground/gervigrasvollur-laugardal/throttur-reykjavik|title=Map of AVIS vollurinn|work=footballgroundmap.com|accessdate=2. október 2026|language=en}} * {{cite web|url=https://www.soccerdonna.de/en/rottur-reykjavik/stadion/verein_1806.html|title=Knattspyrnufélagið Þróttur Iceland - PEPSI völlurinn|work=soccerdonna.de|accessdate=2. október 2026|language=de}} [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi]] [[Flokkur:Hlíðar]] [[Flokkur:Íslensk íþróttamannvirki]] 27uk05xlbu5lu965588y3xesuhesgb4 1981552 1981551 2026-10-03T00:22:44Z TKSnaevarr 53243 1981552 wikitext text/x-wiki {{Hreingerning|Málfar}} {{Leikvangur | nafn = Þróttarvöllur<br>Gervigrasvöllur Laugardal | gælunafn = | mynd = | myndatexti = | fullt_nafn = Þróttarvöllur<br />Eimskipsvöllurinn (2016)<br />AVIS völlurinn (2022)<br />Pepsi völlurinn (2026) | staðsetning = [[Reykjavík]], [[Ísland]] | hnit = {{hnit|64|8|29|N|21|52|38|W|type:landmark}} | byggður = | opnaður = 1999 | endurnýjaður = | stækkaður = | lokaður = | rifinn = | eigandi = [[Reykjavík]] ([[Laugardalur]]) | yfirborð = gervigras | byggingakostnaður = | arkitekt = | verktaki = | verkefnisstjóri = | eldri_nöfn = | notendur = [[Knattspyrnufélagið Þróttur]] | sætafjöldi = 841 | stæðisfjöldi = 1500 | stærð = 105m x 68m }} '''Þróttarvöllur''' er fjölnota íþróttavöllur staðsettur í [[Laugardalur]]. Hann er nú aðallega notaður fyrir [[knattspyrna|knattspyrnuleiki]] og er heimavöllur [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Knattspyrnufélagsins Þróttar]]. Völlurinn tekur 2341<ref>{{cite web |url=https://www.transfermarkt.de/throttur-reykjavik/stadion/verein/9175?adobe_mc=TS%3D1790944997%7CMCMID%3D78230304857367701432599740945942684440%7CMCORGID%3DB21B678254F601E20A4C98A5%2540AdobeOrg|title=AVIS völlurinn|work=transfermarkt.de|accessdate=2. október 2026|language=de}}</ref> manns í sæti en hefur aðeins 841 sæti, þar af eru 500 yfirbyggð og 341 við hliðina á aðalstúkunni. Hann heitir nú '''Pepsi völlurinn'''. Þróttarvöllur hét gamli völlurinn sem síðar varð að „[[Valbjarnarvöllur]]“ (völlurinn var opnaður árið 1978), svo nefndur til minningar um [[Ísland|íslenska]] íþróttamanninn [[Valbjörn Þorláksson]] sem lést árið 2009.<ref>{{cite web|url=https://timarit.is/page/3758091|title=Valbjörn J. Þorláksson|work=mbl.is|accessdate=2. október 2026}}</ref> Frá árinu 1999 hefur Þróttur notað þennan völl fyrir leiki sína í annarri og þriðju flokkur unglingaliða, og ekki fyrr en árið 2015 var neyddur til að nota hann einnig fyrir aðallið sitt, þar sem stúkan á gamla Valbjarnarvellinum var rifin árið 2018.<ref>{{cite web|url=https://www.nordicstadiums.com/tag/valbjarnarvollur|title=Valbjarnarvöllur|work=nordicstadiums.com|accessdate=2. október 2026|language=en}}</ref> Í desember 2016 tilkynnti Þróttur um þriggja ára kostunarsamning við flutningafyrirtækið Eimskip, sem gilti til ársins 2019, en samkvæmt honum var nafn vallarins breytt í Eimskipsvöllinn á samningstímanum.<ref>{{cite web|url=https://www.fotbolti.net/fullStory.php?id=221234|title=Heimavöllur Þróttar R. verður Eimskipsvöllurinn|work=fotbolti.net|accessdate=2. október 2026|language=en}}</ref> Samningnum var framlengt til ársins 2022 þegar í byrjun júlí náðist samkomulag við AVIS og í skiptum fyrir þriggja ára styrktaraðild breytti það nafni leikvangsins í „AVIS völlurinn“.<ref>{{cite web|url=https://trottur.is/2022/07/04/avis-vollurinn|title=AVIS völlurinn|work=María Edwardsdóttir 4. júlí, 2022 - trottur.is|accessdate=2. október 2026}}</ref> Meistaramótið var ekki enn lokið þegar stjórnin tilkynnti þann 13. ágúst 2026<ref>{{cite web|url=https://fotbolti.net/news/13-08-2026/throttarvollur-verdur-pepsi-vollurinn|title=Þróttarvöllur verður Pepsi-völlurinn|work=fotbolti.net|accessdate=2. október 2026}}</ref> að þau hefðu gert styrktarsamning við Pepsi, samning sem mun breyta nafni vallarins í Pepsi-völlinn frá og með september 2026.<ref>{{cite web|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=7025645&banner-tab=matches-and-results&toggle=rounds&round=10|title=Besta deild kvenna í knattspyrnu 2026 - umferð 10|work=KSÍ|accessdate=2. október 2026}}</ref> == Tilvísanir == <references/> == Heimild == * {{cite web|url=https://trottur.is/aefingatafla/|title=Æfingatafla|accessdate=2. október 2026}} * {{cite web|url=https://wikimapia.org/20789492/es/%C3%9Er%C3%B3ttarv%C3%B6llur|title=Þróttarvöllur (Reykjavík)|accessdate=2. október 2026|language=es}} * {{cite web|url=https://www.nordicstadiums.com/valbjarnarvollur|title=Valbjarnarvöllur|work=nordicstadiums.com|accessdate=2. október 2026|language=en}} * {{cite web|url=https://mapy.com/en/turisticka?source=osm&id=1102713453&x=-21.8787295&y=64.1423448&z=16.748|title=Valbjarnarvöllur|work=mapy.com|accessdate=2. október 2026|language=en}} * {{cite web|url=https://www.footballgroundmap.com/ground/gervigrasvollur-laugardal/throttur-reykjavik|title=Map of AVIS vollurinn|work=footballgroundmap.com|accessdate=2. október 2026|language=en}} * {{cite web|url=https://www.soccerdonna.de/en/rottur-reykjavik/stadion/verein_1806.html|title=Knattspyrnufélagið Þróttur Iceland - PEPSI völlurinn|work=soccerdonna.de|accessdate=2. október 2026|language=de}} [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi]] [[Flokkur:Hlíðar]] [[Flokkur:Íslensk íþróttamannvirki]] ongtu613127kzddnivk3dea9pbjc143 0 193052 1981454 2026-10-02T14:12:01Z Nipas2 54688 Tilvísun á [[Þróttarvöllur]] 1981454 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Þróttarvöllur]] 4lq10chcreat2yqrcjn5273vuvpjvep 0 193053 1981455 2026-10-02T14:13:09Z Nipas2 54688 Tilvísun á [[Þróttarvöllur]] 1981455 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Þróttarvöllur]] 4lq10chcreat2yqrcjn5273vuvpjvep 0 193054 1981458 2026-10-02T14:28:46Z Nipas2 54688 Tilvísun á [[Íþróttafélagið Völsungur]] 1981458 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Íþróttafélagið Völsungur]] mw16oohalqvf6ht79yyirbfhcf2wufw 2 193055 1981467 2026-10-02T15:01:25Z Biveribjarber 121360 Ný grein 1981467 wikitext text/x-wiki = '''David Ricardo''' = David Ricardo (1772–1823) var breskur hagfræðingur, fjármálamaður og stjórnmálamaður og einn helsti fulltrúi klassískrar hagfræði. Hann hóf starfsferil sinn á fjármálamarkaði en sneri sér síðar í auknum mæli að hagfræði og opinberum málum. Ricardo er einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um alþjóðaviðskipti og hlutfallslega yfirburði, jarðrentu, verðmæti og tekjuskiptingu.^[2][7] Þekktasta rit hans, “On the Principles of Political Economy and Taxation”, kom út árið 1817 og þar setti hann fram margar af þeim hugmyndum sem hann varð þekktastur fyrir.^[4] Verk hans höfðu mikil áhrif á þróun klassískrar hagfræði og á síðari hagfræðinga.^[2] == Ævi, störf og helstu rit == David Ricardo fæddist í London árið 1772 inn í efnaða sefardíska gyðingafjölskyldu sem átti rætur að rekja til Hollands. Faðir hans, Abraham Ricardo, var farsæll verðbréfamiðlari. Ricardo dvaldi um tíma við nám í Amsterdam áður en hann sneri aftur til London á unglingsárum og hóf störf með föður sínum á fjármálamarkaði. Samskipti hans við fjölskylduna rofnuðu árið 1793 þegar hann kvæntist Priscillu Anne Wilkinson utan gyðingatrúar gegn vilja foreldra sinna, en þau eignuðust átta börn saman. Eftir það hóf hann sjálfstæðan feril á fjármálamarkaði og varð á skömmum tíma auðugur fjármálamaður.^[1] Áhugi Ricardo á stjórnmálahagfræði vaknaði árið 1799 þegar hann las ''The Wealth of Nations'' eftir Adam Smith. Næstu ár kynnti hann sér hagfræði samhliða störfum sínum á fjármálamarkaði. Hugsun hans mótaðist bæði af verkum Smiths og efnahagslegum deilum samtímans. Fyrstu opinberu skrif hans um hagfræði komu fram frá árinu 1809 í tengslum við deilur um peninga- og gjaldmiðilsmál, en síðar beindust skrif hans í auknum mæli að öðrum viðfangsefnum stjórnmálahagfræðinnar.^[2] Á árunum 1814–1815 dró Ricardo sig smám saman út úr daglegum viðskiptum á fjármálamarkaði eftir að hafa aflað sér mikilla auðæfa. Árið 1814 keypti hann Gatcombe Park í Gloucestershire og gat í kjölfarið varið meiri tíma í fræðileg skrif og opinber málefni. Mikilvægur hluti viðskiptastarfsemi hans hafði falist í verðbréfaviðskiptum og þátttöku í fjármögnun breskra ríkislána. Árið 1815 gaf hann út ''Essay on the Influence of a Low Price of Corn on the Profits of Stock'', sem markaði mikilvægan áfanga í þróun þeirra hugmynda sem hann setti síðar fram með ítarlegri hætti.^[3] Þekktasta rit Ricardo, ''On the Principles of Political Economy, and Taxation'', kom út árið 1817 og varð eitt helsta rit klassískrar stjórnmálahagfræði. Hann hélt áfram að endurskoða verkið eftir fyrstu útgáfu þess og þriðja útgáfan kom út árið 1821 með ýmsum breytingum og viðbótum. Samhliða útgefnum ritum þróaði Ricardo hugmyndir sínar í umfangsmiklum bréfaskiptum við aðra hagfræðinga og hugsuði samtímans, einkum Thomas Robert Malthus og James Mill.^[''4]'' Árið 1819 varð Ricardo þingmaður fyrir Portarlington á Írlandi, lítið kjördæmi með mjög takmarkaðan fjölda kjósenda sem endurspeglaði þröngt kosningakerfi Bretlands á þessum tíma. Hann sat á þingi til dauðadags og tók þar meðal annars þátt í umræðum um efnahagsmál, ríkisfjármál, opinberar skuldir og umbótamál. Þingstörfin urðu þannig mikilvægur vettvangur fyrir þátttöku hans í opinberri umræðu á síðustu árum ævinnar.^[5] Ricardo lést 11. september 1823, 51 árs að aldri. Hann lét eftir sig miklar eignir til fjölskyldu sinnar og jafnframt minni fjárhæðir til nokkurra ættingja og náinna vina. Rit hans, þingræður og umfangsmikil bréfaskipti voru síðar gefin út í ''The Works and Correspondence of David Ricardo'', ellefu binda fræðilegri útgáfu undir ritstjórn Piero Sraffa með samstarfi M. H. Dobb. Fyrstu bindin komu út árið 1951 og heildarútgáfunni lauk árið 1973.^[6] == Framlög til hagfræðinnar == David Ricardo var einn helsti fulltrúi klassískrar hagfræði. Hann lagði einkum áherslu á hvernig framleiðsla og tekjur skiptust milli launafólks, fjármagnseigenda og landeigenda, hvernig verðmæti vara myndaðist og hvaða áhrif viðskipti og fjármagnssöfnun hefðu á þróun hagkerfisins. Greining hans á jarðrentu, vinnugildi og hlutfallslegum yfirburðum varð sérstaklega áhrifamikil í þróun hagfræðinnar. ^[^7] === Verðmæti, jarðrenta og tekjuskipting === Ricardo skipti samfélaginu í þrjá meginhópa: launafólk, fjármagnseigendur og landeigendur, sem fengu tekjur í formi launa, hagnaðar og jarðrentu. Hann taldi skiptingu framleiðslunnar milli þessara hópa eitt mikilvægasta viðfangsefni hagfræðinnar. Hagnaður gegndi sérstaklega mikilvægu hlutverki þar sem hann tengdist fjárfestingu, fjármagnssöfnun og hagvexti.^[^8] Jarðrentukenning Ricardo byggðist á því að land væri misjafnt að frjósemi. Lakasta landið sem væri í ræktun á hverjum tíma greiddi enga rentu, en betra land skilaði rentu vegna þess að þar væri hægt að framleiða sömu afurðir með lægri kostnaði. Þegar eftirspurn eftir matvælum jókst og lakara land var tekið til ræktunar jókst renta á betra landi, en hagnaðarhlutfall fjármagnseigenda hafði tilhneigingu til að lækka.^[^9] === Laun og hagnaður === Ricardo taldi að laun hefðu tilhneigingu til að færast að því stigi sem nægði til framfærslu launafólks til lengri tíma. Hann byggði þar að hluta á mannfjöldakenningu Thomas Robert Malthus. Framfærslustigið átti þó ekki aðeins við líkamlegt lágmark heldur gat einnig ráðist af samfélagslegum og sögulegum aðstæðum.^[^10] Laun og hagnaður voru nátengd í greiningu Ricardo. Ef launakostnaður hækkaði, að öðru óbreyttu, minnkaði sá hluti framleiðslunnar sem rann til hagnaðar. Þetta skipti máli þar sem lægra hagnaðarhlutfall dró úr möguleikum á frekari fjárfestingu og fjármagnssöfnun.^[^10] === Vinnugildiskenningin === Ricardo notaði vinnugildiskenningu til að skýra hlutfallslegt verðmæti vara. Samkvæmt henni réðst skiptihlutfall vara að stórum hluta af því magni vinnu sem þurfti, beint og óbeint, til að framleiða þær.^[1^1] Hann gerði sér þó grein fyrir því að vinnumagnið eitt gæti ekki skýrt allt verðmætamyndunarferlið. Mismunandi notkun fjármagns, lengd framleiðsluferla og ending fastafjármuna gátu valdið því að verð viki frá því sem vinnumagnið eitt og sér gæfi til kynna. Vinnugildiskenningin var því fremur nálgun að skýringu hlutfallslegs verðs en fullkomin verðkenning.^[1^2] Ricardo greindi einnig á milli markaðsverðs og þess verðs sem mótaðist af framleiðsluskilyrðum til lengri tíma. Framboð og eftirspurn gátu haft áhrif á markaðsverð til skamms tíma, en framleiðslukostnaður skipti meira máli fyrir langtímaverð.^[1^3] === Alþjóðaviðskipti og hlutfallslegir yfirburðir === Eitt þekktasta framlag Ricardo er kenningin um hlutfallslegan kostnað, sem síðar hefur almennt verið tengd hugtakinu hlutfallslegir yfirburðir. Samkvæmt henni geta tvö lönd bæði hagnast á viðskiptum þótt annað þeirra geti framleitt allar vörur með lægri kostnaði en hitt. Það sem skiptir máli er hlutfallslegur kostnaður við framleiðslu mismunandi vara innan hvers lands.^[1^3] Land ætti því að sérhæfa sig í þeirri framleiðslu þar sem hlutfallslegur kostnaður þess er lægstur og flytja inn þær vörur sem það framleiðir með hærri hlutfallslegum kostnaði. Með sérhæfingu og viðskiptum geta bæði lönd aukið það magn vara sem þeim stendur til boða.^[1^4] === Fjármagnssöfnun og langtímaþróun hagkerfisins === Í langtímagreiningu Ricardo gegndi hagnaðarhlutfallið lykilhlutverki. Hagnaður fjármagnseigenda stuðlaði að fjárfestingu og fjármagnssöfnun og þannig að frekari hagvexti. Eftir því sem hagkerfið stækkaði jókst hins vegar eftirspurn eftir matvælum og þörf varð á að taka lakara land til ræktunar. Það hækkaði framleiðslukostnað og jarðrentu og þrýsti hagnaðarhlutfallinu niður.^[^15] Ef þessi þróun héldi áfram gæti fjármagnssöfnun smám saman hægt á sér og hagkerfið stefnt að stöðnunarástandi þar sem frekari hagvöxtur væri takmarkaður. Þessi langtímasýn tengdi þannig saman kenningar Ricardo um rentu, laun, hagnað og hagvöxt.^[^16] == Umfjöllun um peningamál, gjaldeyrismál og tæknibreytingar == === Peningar og gjaldeyrismál === Peningar og gjaldeyrismál voru meðal fyrstu viðfangsefna David Ricardo í hagfræði. Hann tók virkan þátt í svonefndri bullion-deilu í Bretlandi, sem snerist meðal annars um verðgildi pappírspeninga, gullverð og stefnu Englandsbanka á tímabili þegar innleysanleika bankaseðla í gull hafði verið frestað. Árið 1810 gaf Ricardo út ritið ''The High Price of Bullion, a Proof of the Depreciation of Bank Notes'', þar sem hann fjallaði um tengsl peningamagns, verðgildis bankaseðla og gengis.^[17] Ricardo taldi að verðgildi pappírspeninga gæti lækkað ef of mikið magn þeirra væri gefið út. Hann lagði því áherslu á að útgáfa pappírspeninga þyrfti að sæta takmörkunum svo verðgildi þeirra héldist í samræmi við það peningalega viðmið sem notað væri. Í ''On the Principles of Political Economy and Taxation'' gagnrýndi hann þá hugmynd að aukin seðlaútgáfa gæti ekki haft áhrif á verðlag, gullverð eða gjaldeyrisgengi.^[4] Ricardo var þó ekki andvígur notkun pappírspeninga. Í ritinu ''Proposals for an Economical and Secure Currency'' frá 1816 hélt hann því fram að vel skipulagður pappírsgjaldmiðill gæti verið hagkvæmari en kerfi þar sem gull væri mikið notað beint í viðskiptum. Hann lagði til fyrirkomulag þar sem hægt væri að tengja pappírspeninga við gull með innlausn samkvæmt ákveðnu viðmiði. Markmiðið var að njóta hagkvæmni pappírspeninga en um leið takmarka möguleika á of mikilli peningaútgáfu.^[3] === Vélar og tæknibreytingar === Afstaða Ricardo til áhrifa vélvæðingar á launafólk breyttist á síðari hluta ferils hans. Í þriðju útgáfu ''On the Principles of Political Economy and Taxation'' árið 1821 bætti hann við sérstökum kafla, „On Machinery“. Í upphafi kaflans segir Ricardo sjálfur að skoðanir hans á málinu hafi breyst verulega eftir frekari umhugsun.^[4] Ricardo hafði áður talið að innleiðing vinnusparandi véla væri almennt til hagsbóta fyrir samfélagið og að óþægindi vegna tilfærslu vinnuafls væru fyrst og fremst tímabundin. Í „On Machinery“ viðurkenndi hann hins vegar að innleiðing véla gæti við ákveðnar aðstæður skaðað hagsmuni launafólks. Hann taldi mögulegt að hreinar tekjur samfélagsins gætu aukist á sama tíma og það magn framleiðslu eða fjármagns sem stæði undir atvinnu launafólks minnkaði.^[4] Ricardo hélt þó ekki fram að vélar ættu almennt að vera bannaðar eða tækniframfarir stöðvaðar. Í sama kafla tók hann fram að niðurstöður hans ættu ekki að leiða til þeirrar ályktunar að ekki ætti að hvetja til notkunar véla. Hann benti jafnframt á að tækniframfarir væru yfirleitt innleiddar smám saman og að aukin framleiðni, sparnaður og fjármagnssöfnun gætu síðar aukið eftirspurn eftir vinnuafli.^[4] Þessi breytta afstaða Ricardo hefur verið mikið rædd í sögu hagfræðinnar. Samuel Hollander bendir á að kaflinn „On Machinery“ feli bæði í sér viðurkenningu á því að tæknibreytingar geti skaðað hagsmuni launafólks og ýmsa fyrirvara sem draga úr þeirri niðurstöðu að Ricardo hafi orðið almennt andvígur vélvæðingu.^[18] == Tilvísanir == # David Weatherall, ''David Ricardo: A Biography'' (The Hague: Martinus Nijhoff, 1976); David Ricardo, ''The Works and Correspondence of David Ricardo'', 10. bindi, ''Biographical Miscellany'', ritstj. Piero Sraffa með samstarfi M. H. Dobb (Cambridge: Cambridge University Press fyrir Royal Economic Society, 1955). # Alessandro Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2017), kafli 7; Ricardo, ''Works and Correspondence'', 10. bindi, ''Biographical Miscellany''. # Ricardo, ''Works and Correspondence'', 4. bindi, ''Pamphlets and Papers 1815–1823'' (Cambridge: Cambridge University Press fyrir Royal Economic Society, 1951); Weatherall, ''David Ricardo: A Biography''. # Ricardo, ''Works and Correspondence'', 1. bindi, ''On the Principles of Political Economy and Taxation'' (Cambridge: Cambridge University Press fyrir Royal Economic Society, 1951); Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'', kafli 7; Ricardo, ''Works and Correspondence'', 6.–9. bindi, ''Letters''. # Weatherall, ''David Ricardo: A Biography''; Ricardo, ''Works and Correspondence'', 5. bindi, ''Speeches and Evidence'' (Cambridge: Cambridge University Press fyrir Royal Economic Society, 1952). # Ricardo, ''Works and Correspondence'', 10. bindi, ''Biographical Miscellany''; David Ricardo, ''The Works and Correspondence of David Ricardo'', 11 bindi, ritstj. Piero Sraffa með samstarfi M. H. Dobb (Cambridge: Cambridge University Press fyrir Royal Economic Society, 1951–1973). # Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'', 95–97. # Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'', 95–96. # Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'', 96–97. # Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'', 96. # Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'', 97–99. # Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'', 99–100. # Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'', 101–103. # Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'', 105–106. # Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'', 96–98. # Roncaglia, ''A Brief History of Economic Thought'', 98–99. # David Ricardo, ''The High Price of Bullion, a Proof of the Depreciation of Bank Notes'' (1810), í ''The Works and Correspondence of David Ricardo'', 3. bindi, ''Pamphlets and Papers 1809–1811'', ritstj. Piero Sraffa með samstarfi M. H. Dobb (Cambridge: Cambridge University Press fyrir Royal Economic Society, 1951). # Samuel Hollander, „Retrospectives: Ricardo on Machinery,“ ''Journal of Economic Perspectives'' 33, nr. 2 (2019): 229–242. == Heimildaskrá == Hollander, Samuel. “Retrospectives: Ricardo on Machinery.” ''Journal of Economic Perspectives'' 33, no. 2 (2019): 229–242. Ricardo, David. ''The High Price of Bullion, a Proof of the Depreciation of Bank Notes''. 1810. In ''The Works and Correspondence of David Ricardo'', vol. 3, ''Pamphlets and Papers 1809–1811'', edited by Piero Sraffa with the collaboration of M. H. Dobb. Cambridge: Cambridge University Press for the Royal Economic Society, 1951. Ricardo, David. ''The Works and Correspondence of David Ricardo''. 11 vols. Edited by Piero Sraffa with the collaboration of M. H. Dobb. Cambridge: Cambridge University Press for the Royal Economic Society, 1951–1973. Roncaglia, Alessandro. ''A Brief History of Economic Thought''. Cambridge: Cambridge University Press, 2017. Weatherall, David. ''David Ricardo: A Biography''. The Hague: Martinus Nijhoff, 1976. rfq1v4qs87vmhthmg8dldvauerr60m0 2 193056 1981479 2026-10-02T15:34:28Z Torfifagri 33930 Bjó til síðu fyrir mig. 1981479 wikitext text/x-wiki {{#babel:is|en-4|da-3|fr-2}} 0m45i0a28c202p3h0ejarv0c3mcco6z 1981480 1981479 2026-10-02T15:35:34Z Torfifagri 33930 1981480 wikitext text/x-wiki {{#babel:is|en-4|da-3|fr-2|de-2}} ri8zpfajf3q1pa1wdba6cf9pz1zbwtm 0 193057 1981489 2026-10-02T16:13:52Z Nipas2 54688 Tilvísun á [[Keflavíkurvöllur]] 1981489 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Keflavíkurvöllur]] 3u4atljinco0caqs5efhbkzj2xm6xk6 0 193058 1981490 2026-10-02T16:50:55Z Nipas2 54688 Tilvísun á [[Keflavíkurvöllur]] 1981490 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Keflavíkurvöllur]] 3u4atljinco0caqs5efhbkzj2xm6xk6 0 193059 1981542 2026-10-02T22:13:35Z Cinquantecinq 12601 Bjó til síðu með „{{Tónlistarfólk | heiti = Saint Pete | fæðingarnafn = Pétur Már Guðmundsson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1997|06|16}} | starf = Rappari | foreldrar = [[Brynhildur Pétursdóttir]] (móðir) | mynd = Saint-Pete-2026-09-11-crop.jpg | mynd_texti = Saint Pete árið 2026. | uppruni = [[Akureyri]] á Íslandi }} '''Pétur Már Guðmundsson''' (f. 16. júní 1997), betur þekktur se...“ 1981542 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Saint Pete | fæðingarnafn = Pétur Már Guðmundsson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1997|06|16}} | starf = Rappari | foreldrar = [[Brynhildur Pétursdóttir]] (móðir) | mynd = Saint-Pete-2026-09-11-crop.jpg | mynd_texti = Saint Pete árið 2026. | uppruni = [[Akureyri]] á Íslandi }} '''Pétur Már Guðmundsson''' (f. 16. júní 1997), betur þekktur sem '''Saint Pete''', er íslenskur rappari frá [[Akureyri]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252681299d/syndir-a-moti-straumnum-i-old-school-hip-hopi|title=Syndir á móti straumnum í old school hip­hopi - Vísir|last=Arnardóttir|first=Lovísa|date=2025-01-31|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-02}}</ref> == Hljóðritaskrá == === Breiðskífur === * ''TVÍBRRRI'' (?) === Stuttskífur === * ''Græni pakkinn'' (2024) === Smáskífur === * "Akureyri" (2023) með [[Úlfur Úlfur|Úlfi Úlfi]] og KÁ-AKÁ * "Pýramídar" (2025) með [[Daniel Alvin]] * "LYFTESSU" (2025) með Lugi * "EN EKKI HVAÐ?" (2025) með [[Emmsjé Gauti|Emmsjé Gauta]] og [[Daniil]] * "Hverfið" (2025) með Hverfinu * "Superman" (2025) * "Ekkert breyst" (2026) * "City of Joy" (2026) með [[FM95BLÖ]] == Tilvísanir == <references /> t4vpbk8vsercwa1uqknx656kollqr6d 1981543 1981542 2026-10-02T22:15:52Z Cinquantecinq 12601 Flokkar 1981543 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Saint Pete | fæðingarnafn = Pétur Már Guðmundsson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1997|06|16}} | starf = Rappari | foreldrar = [[Brynhildur Pétursdóttir]] (móðir) | mynd = Saint-Pete-2026-09-11-crop.jpg | mynd_texti = Saint Pete árið 2026. | uppruni = [[Akureyri]] á Íslandi }} '''Pétur Már Guðmundsson''' (f. 16. júní 1997), betur þekktur sem '''Saint Pete''', er íslenskur rappari frá [[Akureyri]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252681299d/syndir-a-moti-straumnum-i-old-school-hip-hopi|title=Syndir á móti straumnum í old school hip­hopi - Vísir|last=Arnardóttir|first=Lovísa|date=2025-01-31|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-02}}</ref> == Hljóðritaskrá == === Breiðskífur === * ''TVÍBRRRI'' (?) === Stuttskífur === * ''Græni pakkinn'' (2024) === Smáskífur === * "Akureyri" (2023) með [[Úlfur Úlfur|Úlfi Úlfi]] og KÁ-AKÁ * "Pýramídar" (2025) með [[Daniel Alvin]] * "LYFTESSU" (2025) með Lugi * "EN EKKI HVAÐ?" (2025) með [[Emmsjé Gauti|Emmsjé Gauta]] og [[Daniil]] * "Hverfið" (2025) með Hverfinu * "Superman" (2025) * "Ekkert breyst" (2026) * "City of Joy" (2026) með [[FM95BLÖ]] == Tilvísanir == <references /> [[Flokkur:Fólk fætt árið 1997]] [[Flokkur:Íslenskir rapparar]] nt6944jatn8dycpdr3us5ljff49j641