Megas

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="is">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>iswiki</dbname>
    <base>https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Miðill</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Kerfissíða</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Spjall</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Notandi</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Notandaspjall</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipediaspjall</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Mynd</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Myndaspjall</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">Melding</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Meldingarspjall</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Snið</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Sniðaspjall</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hjálp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hjálparspjall</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Flokkur</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Flokkaspjall</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Gátt</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gáttaspjall</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">Skjátexti</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">Skjátextaspjall</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Megas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>950</id>
    <revision>
      <id>1981868</id>
      <parentid>1981601</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Torfifagri</username>
        <id>33930</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Aðrar hljómplötur */</comment>
      <origin>1981868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10353" sha1="6wayrarvogepyxqjpwghytvtnzg7h3e" xml:space="preserve">[[Image:megas_DSC07085_NY.jpg|thumb|right|260px|Megas á Sjómannadaginn í Reykjavík (2011)]]
'''Magnús Þór Jónsson''' ([[fæðing|fæddur]] [[7. apríl]] [[1945]] í [[Reykjavík]] á [[Ísland]]i, d. [[6. júlí]] [[2026]]) var [[Ísland|íslenskur]] [[tónlistarmaður]], dægurlagahöfundur, [[rithöfundur]] og [[myndlistarmaður]], hann var best þekktur undir [[listamannsnafn]]inu '''Megas'''.

Megas var sonur skáldkonunnar [[Þórunn Elfa Magnúsdóttir|Þórunnar Elfu Magnúsdóttur]] og Jóns Þórðarsonar kennara og rithöfundar. Magnús Magnússon nafni hans og móðurafi var verkamaður í [[Reykjavík]] og sjómaður. Margrét, amma Megasar, var frá Horni í [[Skorradalur|Skorradal]] en föðurforeldrarnir [[Snæfellsnes|Snæfellingar]]. 

Megas ólst upp í [[Norðurmýri]]nni í Reykjavík og gekk í [[Austurbæjarskóli|Austurbæjarskólann]] og svo í [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólann í Reykjavík]], þaðan sem hann lauk stúdentsprófi árið 1965. Þá vann hann um hríð sem gjaldkeri í Landsbankanum, en hélt svo til Noregs til að stunda nám í þjóðháttafræði við Háskólann í [[Osló]].

Megas byrjaði snemma að fást við lagasmíðar og textagerð, lærði á píanó og samdi meðal annars lagið „Gamli sorrí Gráni“ fyrir fermingu. Á gagnfræðaskólaárunum samdi hann menúetta áður en hann hellti sér út í þjóðlagapælingar, keypti sér nótnabók með amerískri alþýðutónlist og lagði sig eftir skandinavískum þjóðlögum. Helstu áhrifavaldar Megasar á æskuárum hans voru [[Halldór Laxness]] og [[Elvis Presley]].

Á menntaskólaárunum tók Megas þátt í að mála leiktjöld fyrir hundrað ára afmælissýningu [[Skugga-Sveinn|Útilegumannanna]] eftir Matthías Jochumsson, gerði myndskreytingar í skólablaðið og fékk nokkur ljóða sinna birt í blaðinu og smásögur. Hann hlustaði á klassík, einkum þungmelta tónlist og [[Bob Dylan]] sem hafði mikil áhrif á hann. Að loknu stúdentsprófi innritaðist Megas í [[Háskóli Íslands|Háskólann]]. Þar rakst hann á nafnið Megas í grískri orðabók og ætlaði að nota það sem skáldanafn þegar hann fékk birta eftir sig smásögu í Lesbók [[Morgunblaðið|Morgunblaðsins]]. Hann varð að birta söguna undir eigin nafni en notaði listamannsnafnið Megas eftir þetta.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ismus.is/einstaklingar/1006899|title=Magnús Þór Jónsson - Megas|website=Ísmús}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

Áður en fyrsta [[hljómplata]] hans kom út í Noregi árið 1972 komu út eftir hann þrjú hefti með textum, nótum og teikningum. Þau hétu einfaldlega ''Megas I'' (1968), ''Megas II'' (1969) og ''Megas III'' (1970). Árið 1973 gaf hann heftin þrjú út aftur, endurskoðuð, og bætti fjórða heftinu við, ''Megas IV''. Fyrsta nótnaheftið innihélt lögin „Dauði Snorra Sturlusonar“, „Jón Sigurðsson &amp; sjálfstæðisbarátta Íslendinga“, „Með gati“, „Ófelía“, „Ragnheiður biskupsdóttir“, „Silfur Egils“, „Um óheppilega fundvísi Ingólfs Arnarsonar“, „Um skáldið Jónas“, „Um grimman dauða Jóns Arasonar“ og „Vertu mér samferða inní blómalandið, amma“. Margt af því efni sem birtist í heftunum átti síðar eftir að rata inn á plöturnar hans.

Á tónlistarferli sínum urðu ein vinsælustu lögin Megasar: „Spáðu í mig“, „Tvær stjörnur“, „Reykjavíkurnætur“ og „Fatlafól“. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/07/07/andlat_megas/?origin=helstu|title=Andlát: Megas|website=Mbl.is|access-date=7. júlí 2026}}&lt;/ref&gt; Hann vann með fjölda listamanna á ferli sínum. Þeirra á meðal eru [[Bubbi Morthens]], [[Nýdönsk]], [[Spilverk þjóðanna]] og [[KUKL]].

Viðurkenningar sem hann hlaut á ævinni voru m.a. [[heiðurslaun listamanna]] og [[verðlaun Jónasar Hallgrímssonar]] fyrir framlag sitt til íslenskrar tungu.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20262906323d/megas-er-latinn|title=Megas er látinn|website=Vísir.is|date=7. júlí 2026|author=Eiður Þór Árnason}}&lt;/ref&gt;

Megas var oft á tíðum umdeildur og vakti umtal fyrir líferni sitt og hegðun. Hann var um tíma í sambandi við ungan taílenskan [[kynsegin]] mann sem heimsótti hann til Íslands. Hann samdi til hans ástarlögin „Fílahirðirinn frá Súrín“ og „Tvær stjörnur“ en samband þeirra stóð stutt.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://heimildin.is/frett/forbodid-samband-megasar-vid-ladyboy/|title=Fjallað um forboðið samband Megasar við „ladyboy“|website=Heimildin|date=16. apríl 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://glatkistan.com/2022/11/16/litlir-saetir-strakar/|title=Litlir sætir strákar|website=Glatkistan|author=Helgi Jónsson|date=16.11.2022}}&lt;/ref&gt; Kona sem kynntist honum tvítug sakaði hann um kynferðisbrot og að hafa stráð salti í sárið með laginu „Litla ljót“ sem samsvaraði hennar reynslu um atvikið.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20212188353d/-kominn-timi-til-ad-hann-se-opin-beradur-|title=Kominn tími til að hann sé opin­beraður|website=Vísir|date=26. nóvember 2021|author=Hallgerður Kolbrún E. Jónsdóttir}}&lt;/ref&gt; Eftir andlát hans fór af stað umræða um að honum hefði verið [[slaufun|slaufað]] af [[Ríkisútvarpið|Ríkisútvarpinu]], en starfsfólk þar neitaði því alfarið.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20262907959d/sar-reidir-ruvar-ar-hafna-thvi-ad-megasi-hafi-verid-slaufad|title=Sár­reiðir Rúvar-ar hafna því að Megasi hafi verið slaufað|author=Jakob Bjarnar|date=10. júlí 2026|website=Vísir}}&lt;/ref&gt;

== Útgefin verk ==
=== Breiðskífur ===
*1972 - ''[[Megas (hljómplata)|Megas]]''
*1975 - ''[[Millilending]]''
*1976 - ''[[Fram og aftur blindgötuna]]''
*1977 - ''[[Á bleikum náttkjólum]]'' (með Spilverki þjóðanna)
*1978 - ''[[Nú er ég klæddur og kominn á ról]]''
*1986 - ''[[Í góðri trú]]''
*1987 - ''[[Loftmynd (hljómplata)|Loftmynd]]''
*1988 - ''[[Höfuðlausnir]]''
*1988 - ''[[Bláir draumar]]'' (með Bubba)
*1990 - ''[[Hættuleg hljómsveit og glæpakvendið Stella]]''
*1992 - ''[[Þrír blóðdropar]]''
*1996 - ''[[Til hamingju með fallið]]''
*1997 - ''[[Fláa veröld]]''
*2000 - ''[[Svanasöngur á leiði]]''
*2001 - ''[[Far ... þinn veg]]''
*2002 - ''[[Englaryk í tímaglasi]]''
*2005 - ''[[Hús datt]]'' (með Súkkat)
*2007 - ''[[Frágangur]]'' (ásamt Senuþjófunum)
*2007 - ''[[Hold er mold (hljómplata)|Hold er mold]]'' (ásamt Senuþjófunum)
*2008 - ''[[Á morgun]]'' (ásamt Senuþjófunum)
*2011 - ''[[(Hugboð um) Vandræði]]'' (ásamt Senuþjófunum)
*2011 - ''[[Aðför að lögum]]'' (ásamt Strengjum)
*2017 - ''[[Ósómaljóð]]'' (Megas syngur Ósómaljóð [[Þorvaldur Þorsteinsson|Þorvaldar Þorsteinssonar]])

=== Tónleikaplötur ===
*1979 - ''[[Drög að sjálfsmorði]]'' - tónleikar í [[Menntask%C3%B3linn_vi%C3%B0_Hamrahl%C3%AD%C3%B0|MH]] (með Sjálfsmorðssveitinni)
*1994 - ''[[Drög að upprisu]]'' - tónleikar í MH (með Nýdönsk)
*2006 - ''[[Greinilegur púls]]'' - upptaka frá 1991
*2006 - ''[[Passíusálmar í Skálholti]]'' - upptaka frá 2001
*2009 - ''[[Segðu ekki frá (með lífsmarki)]]'' - tvöföld tónleikaplata (ásamt Senuþjófum)

=== Safnplötur ===
*1993 - ''[[Paradísarfuglinn (hljómplata)|Paradísarfuglinn]]''
*2002 - ''[[Megas 1972–2002]]''
*2002 - ''[[(Kristilega kærleiksblómin spretta í kringum) Hitt og þetta]]''
*2012 - ''[[Megas raular lögin sín]]''
*2020 - ''[[Syngdu eitthvað gamalt!]]''

=== Safnkassar ===
*1986 - ''[[Megas allur]]'' - safnkassi með öllum plötum Megasar fram til 1986, ásamt tveimur plötum með óútgefnu efni og efni af plötum með öðrum listamönnum

=== Aðrar hljómplötur ===
*2001 - ''[[Haugbrot]]'' - hljómorð (Megas les úr verkum sínum við undirleik)
*2013 - ''[[Jeppi á fjalli]]'' - lög úr samnefndu leikriti

=== Smáskífur ===
*1975 - ''[[Spáðu í mig / Komdu og skoðaðu í kistuna mína]]''

=== Bækur ===
*1968 - ''[[Megas I]]'', ljóðabók, endurútg. 1973
*1968 - ''[[Megas II]]'', ljóðabók, endurútg. 1973
*1973 - ''[[Megas III]]'', ljóðabók]]
*1985 - ''[[Þríhyrningur með afar hvössu horni]], myndasaga''
*1990 - ''[[Sól í Norðurmýri: píslarsaga úr Austurbæ]]'' ásamt [[Þórunn Valdimarsdóttir|Þórunni Valdimarsdóttur]]
*1991 - ''[[Textar]]''
*1994 - ''[[Björn og Sveinn eða makleg málagjöld]]''
*2009/2010 - ''Megas I-III Pjáturútgáfa''  (í fyrst 20, svo 100 eintökum númeruð og árituð)
*2010 - ''[[Dagur kvennanna: nóvella í fjórum hlutum]]'' ásamt [[Þórunn Valdimarsdóttir|Þórunni Valdimarsdóttur]]
*2012 - ''[[Megas: Textar 1966-2011]]''
*2017 - ''[[Geitungabúið mitt : (ekki er allt sem sýnist þó sjáist)]]'', ljóðabók

=== Leikrit ===
*1974 - Ertu nú ánægð kerling? (tvö lög; ''Ég á mig sjálf'' og ''Heilræðavísur handa miðaldra húsfrúm'')
*1985 - Litla Hryllingsbúðin (þýðing söngtexta)
*1986 - Rauðhóla Rannsí (þýðing leikverks)
*1986 - Blóðbræður (þýðing leikverks)
*1995 - Í djúpi daganna (þýðing leikverks)
*1996 - Gefin fyrir drama þessi dama (frumsamið)
*2007 - Lífið - notkunarreglur (frumsamin lög við texta Þorvaldar Þorsteinssonar)
*2013 - Jeppi á fjalli (frumsamin lög og textar)

== Plötur annars tónlistarfólks með lögum Megasar ==
*1997 - ''Megasarlög'' - ýmsir flytjendur
*2006 - ''Pældu í því sem pælandi er í'' - ýmsir flytjendur
*2006 - ''Magga Stína syngur Megas''
*2023 - ''Magga Stína ... live''

== Bækur um Megas ==
*2001 - ''[[Megas. Greinasafn eftir ýmsa höfunda, myndir, nótur, viðtöl]]'' - ýmsir höfundar
*2015 - ''[[(Esenis tesenis tera) Viðrini veit ég mig vera: Megas og dauðasyndirnar]]'' - Óttar Guðmundsson


[[Flokkur:Megas]]
{{fd|1945|2026}}

==Tilvísanir==
{{reflist}}

== Heimildir ==
* Þórunn Valdimarsdóttir. 1993. ''Sól í Norðurmýri: píslarsaga úr Austurbæ''. Mál og menning, Reykjavík.
* Jónatan Garðarsson. 2002. „Megas 1972-2002“. Æviágrip í bæklingi plötunnar ''Kristilega kærleiksblómin spretta í kringum) Hitt og þetta''. Íslenskir tónar, Reykjavík.
* Óttar Guðmundsson. 2015. ''(Esenis tesenis tera) Viðrini tel ég mig vera: Megas og dauðasyndirnar''. Skrudda.</text>
      <sha1>6wayrarvogepyxqjpwghytvtnzg7h3e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1933</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1653</id>
    <revision>
      <id>1981874</id>
      <parentid>1960512</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:37:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berserkur</username>
        <id>10188</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fædd */</comment>
      <origin>1981874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3988" sha1="n7y7q7kqgjmfh1xbvbgctrph36o9v59" xml:space="preserve">{{Ár|
[[1930]]|[[1931]]|[[1932]]|[[1933]]|[[1934]]|[[1935]]|[[1936]]|
[[1921–1930]]|[[1931–1940]]|[[1941–1950]]|
[[19. öldin]]|[[20. öldin]]|[[21. öldin]]|
}}
Árið '''1933''' ('''MCMXXXIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]])

== Á Íslandi ==
* [[16. júlí]] - [[Alþingiskosningar 1933|Alþingiskosningar]] voru haldnar. [[Landskjör]] var lagt niður sem fyrirkomulag kosninga.
* [[3. október]] - [[Félag byltingarsinnaðra rithöfunda]] var stofnað á [[Hótel Borg]].
* [[13. desember]] - [[Bændaflokkurinn (síðari)|Bændaflokkurinn]] síðari var stofnaður.
* [[21. desember]] - [[Verkalýðsfélagið Skjöldur]] var stofnað á [[Flateyri]].
* [[Nýja dagblaðið]] var fyrst gefið út.
* [[Halldór Laxness]] gaf út fyrsta bindi af [[Sjálfstætt fólk|Sjálfstæðu fólki]] og [[Úngfrúin góða og Húsið]].
* Blaðið [[Sovétvinurinn]] kom fyrst út.


=== Fædd ===
* [[2. júlí]] - [[Kjartan Ólafsson (f. 1933)|Kjartan Ólafsson]], rithöfundur, ritstjóri og stjórnmálamaður.

=== Dáin ===

== Erlendis ==
* [[30. janúar]] - [[Adolf Hitler]] var gerður að kanslara Þýskalands.
* [[17. febrúar]]: 
**[[Áfengisbann]] var afnumið í Bandaríkjunum.
**Bandaríska fréttatímaritið [[Newsweek]] var fyrst gefið út.
* [[27. febrúar]] - Kveikt var í þýska þinginu, [[Reichstag]].
* [[3. mars]] - Jarðskjálfti og flóðbylgja skella á [[Honshu]]-eyju í Japan, 3.000 létust.
* [[4. mars]] - [[Franklin D. Roosevelt]] varð forseti Bandaríkjanna.
* [[5. apríl]] - Noregur gaf eftir kröfu um að [[Land Eiríks rauða]] á Grænlandi yrði norskt svæði eftir að dómstóllinn í Haag skar úr um að Danmörk hefði yffirráð yfir svæðinu.
* [[26. apríl]] - [[Gestapo]]-leynilögreglan var stofnuð í Þýskalandi.
* [[21. júní]] - Nasistar banna alla stjórnmálaflokka í Þýskalandi. 
* [[4. júlí]] - [[Mahatma Gandhi]] var dæmdur í fangelsi á Indlandi.
* [[22. júlí]] - [[Wiley Post]] varð fyrsta manneskjan til að fljúga umhverfis heiminn.
* [[8. september]] - [[Fine Gael]], írskur stjórnmálaflokkur var stofnaður.
* [[14. október]] - [[Þýskaland]] sagði sig úr [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalaginu]].
* [[17. október]] -  [[Albert Einstein]] flúði til Bandaríkjanna.
* [[8. nóvember]] - Roosevelt Bandaríkjaforseti opinberaði efnahagsáætlunina [[Ný gjöf]] (New deal) sem átti að færa 4 milljónum störf.
* [[11. nóvember]] - Rykstormar í Suður-Dakóta; [[Dust Bowl]] flettu jarðvegi af ræktarlöndum. 
* [[16. nóvember]] - Bandaríski flugmaðurinn Jimmie Angel varð fyrsti útlendingurinn til að sjá hæstu fossa í heimi í [[Venesúela]] sem voru síðan nefndir eftir honum: [[Englafossar]].
* [[Weimar-lýðveldið]] leið undir lok í Þýskalandi og [[Þriðja ríkið]] var stofnað.
* [[Nasjonal Samling]], norskur fasistaflokkur var stofnaður.

=== Fædd ===
* [[12. mars]] - [[Jesús Gil]], spænskur stjórnmálamaður og forseti [[Atlético Madrid]] (d. [[2004]]).
* [[14. mars]] - [[Michael Caine]], enskur leikari.
* [[17. mars]] - [[Penelope Lively]], rithöfundur.
* [[29. apríl]] - [[Willie Nelson]], bandarískur kántrítónlistarmaður.
* [[17. október]] - [[Jeanine Deckers]], ''syngjandi nunnan'' (d. [[1985]]).
* [[17. nóvember]] - [[Roger Leloup]], belgískur myndasöguhöfundur
* [[23. desember]] - [[Akihito]], keisari Japans.

=== Dáin ===
* [[31. janúar]] - [[John Galsworthy]], breskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (f. [[1867]])

== [[Nóbelsverðlaunin]] ==
* [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|Eðlisfræði]] - [[Erwin Schrödinger]], [[Paul Adrien Maurice Dirac]]
* [[Nóbelsverðlaun í efnafræði|Efnafræði]] - Voru ekki veitt þetta árið
* [[Nóbelsverðlaun í læknisfræði|Læknisfræði]] - [[Thomas Hunt Morgan]]
* [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|Bókmenntir]] - [[Ivan Alekseyevich Bunin]]
* [[Friðarverðlaun Nóbels|Friðarverðlaun]] - Sir [[Norman Angell]]

[[Flokkur:1933]]</text>
      <sha1>n7y7q7kqgjmfh1xbvbgctrph36o9v59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Potturinn</title>
    <ns>4</ns>
    <id>1746</id>
    <revision>
      <id>1981923</id>
      <parentid>1980933</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:39:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>18524</id>
      </contributor>
      <comment>Nýr hluti: /* Orðabókarnefnd */</comment>
      <origin>1981923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120682" sha1="7yeyap7pcgn7why7651fy2uj6fztai1" xml:space="preserve">&lt;!-- Skiljið þessa línu eftir --&gt;{{Potturinn}}__NEWSECTIONLINK____TOC__

== Pilibhit-tígursfriðlandið ==

I am not sure where to report this. [[Pilibhit-tígursfriðlandið]] was written on 3 November by [[Notandi:Pixel009]], who has been blocked on en Wikipedia as a sockpuppet and globally locked for spamming around 100 different language versions on the same subject, see [[:meta:Steward requests/Global/2025-w48#Global block/unblock for Pixel009]]. The article probably needs to be reviewed for neutrality and use of Icelandic, or possibly it should be deleted as spam. [[:en:Pilibhit Tiger Reserve]] has existed since 2008, so presumably the subject is notable. [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] may have already dealt with any problems. [[Notandi:TSventon|TSventon]] ([[Notandaspjall:TSventon|spjall]]) 6. desember 2025 kl. 23:24 (UTC)
: I sometimes delete those translated sites but I decided to give this one a fix. Might need more repairing. Thanx for notifying. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 6. desember 2025 kl. 23:43 (UTC)

== 25 ára afmæli Wikipedíu  15. janúar 2026 ==

þann 15. janúar næstkomandi verður  25 afmæli alþjóðlega Wikipedia verkefnisins. Ættum við ekki að minnast þess með einhverjum hætti og hafa hitting eða stafrænan viðburð?  Eða baka afmælisköku?

Einfalt væri að hafa mitting (stafrænan hitting t.d. í Zoom eða á einhverjum fundastað)  sem byrjaði rúmlega kl. 16  það gæti tengst fyrirhuguðu &quot;A 15-minute pre-party&quot; sem á að byrja kl. 15:45 og vera bara afmælisóskir og svoleiðis.

Hér er nánar um þann viðburð:

[[metawiki:Event:Wikipedia_25_Virtual_Celebration|Event:Wikipedia 25 Virtual Celebration - Meta-Wiki]]

@salvor [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 19. desember 2025 kl. 19:05 (UTC)

:Um að gera [[Kerfissíða:Framlög/&amp;#126;2026-24148-9|&amp;#126;2026-24148-9]] ([[Notandaspjall:&amp;#126;2026-24148-9|spjall]]) 12. janúar 2026 kl. 09:15 (UTC)
:Hérna er frétt á RÚV um viðtalið sem ég fór í lestinni:  [https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-01-26-aetladi-ser-ad-eyda-eftirlaunaarunum-a-wikipedia-464484 Ætlaði sér að eyða eftirlaunaárunum á Wikipedia]
:Hér er tengill beint á upptökuna á viðtalinu (þetta var bara notalegt spjall) https://www.ruv.is/utvarp/spila/lestin/23619/bj4729 [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 26. janúar 2026 kl. 17:40 (UTC)
::Vel gert! Fínt viðtal. [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 26. janúar 2026 kl. 18:48 (UTC)
::: Já, þetta var skemmtilegt, takk. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 26. janúar 2026 kl. 19:52 (UTC)
: Rás1 eða þátturinn Lestin spyr í gegnum skilaboð Vina Wikipedía á fb hvort einhver vilji koma í viðtal næstkomandi mánudag og ræða Wikipedíu og 25 ára afmælið.
--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 16. janúar 2026 kl. 15:45 (UTC)

:Ég bauð mig fram ef enginn annar hefði gert það. Mikilvægt að nýta öll tækifæri til að kynna Wikipediu. Fer í viðtal á morgun mánudag.  Held að það verði spurt um íslensku wikipedia, hvað sé skrifað, og  t.d. hvaða grein er oftast breytt og hvaða grein er lengsta greinin og svo t.d. um wikipedíu á gervigreindartímum.  Ég veit reyndar ekki hvar ég get flett upp svona statistik um íslensku wikipedíu eins og lengd greinar eða hvaða grein fólk sé áhugasamast um. Endilega komið með ábendingar  [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 18. janúar 2026 kl. 22:10 (UTC)

== Mig vantar réttan 'fána' Hamas inn svoleiðis að ég geti tengt hana í grein Hamas. ==

Hæhæ. Ég er enn aðeins að læra.
Mér er pínulítið óskýrt hví ég get ekki einfaldlega notað 'https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emblem_of_Hamas.svg' í einu formi eða öðru [https://en.wikipedia.org/wiki/Al-Qassam_Brigades í skiptum fyrir fána al-Qassam] í greininni um [[Hamas]].
Það væri kúl ef einhver gæti upphalað myndinni, það sem væri enn meira kúl væri ef einhver gæti sagt mér hvort ég geti hreinlega hlekkjað beint í efni frá wikimedia eða hvort þau sé aðskilið/mögulega frátekið ecosystem fyrir Enska alfræðiritið, hvað ég sé að gera vitlaust, og/eða hvernig ég ætti að snúa mér í þessu, hvort sé þessvegna mögulega auðveldasta launsnin að endurupphala myndinni einfaldlega á Íslenska alfræðiritið sbr Wikipedia:Hlaða_inn_skrá. [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 02:24 (UTC)

:Fáni Hamas sem notaður er í ensku greininni er varinn höfundarrétti, og er þess vegna ekki til sem mynd inni á Wikimedia Commons. Það þýðir að það er ekki hægt að nota hann utan ensku Wiki. Það væri hægt að hlaða honum sérstaklega upp á íslensku Wikipediu, en það er spurning hvort það væri strangt til tekið löglegt. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 05:06 (UTC)
::Takk fyrir svarið.
::Er fáni al-Qassam ekki varinn höfundarrétti? [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 14:04 (UTC)
:::Hann er of almennur til að njóta verndar. Þetta er bara trúarjátningin á grænum bakgrunni. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 18:18 (UTC)
::::Hvað gerist ef ég brýt höfundarréttarlögin og upphel fánanum bara samt eins og [https://no.wikipedia.org/wiki/Hamas gert hefur t.d. verið hér]? [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 19:54 (UTC)
:::::Skránni verður eytt á endanum. Það er t.d. eyðingartillaga á [[:c:File:Emblem_of_Hamas_Vector_Graphic.svg|þessu]]. Málið með Commons er að það er mjög undirmannað og efni getur hangið inni heillengi þó að það sé höfundarréttarvarið af því að það er tímafrekt að fara í gegnum þetta. Ég mæli ekki með því að bæta í þann haug með því að brjóta vísvitandi reglur. Ef þú vilt fá þetta inn í íslensku greinina þá er ekki annað í boði en hlaða mynd inn hér og rökstyðja notkunina með svipuðum hætti og gert er á ensku útgáfunni. [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 20:50 (UTC)
::::::Oki. Þá gerum við það ekki.
::::::Þá er bara að skoða aðrar leiðir sem valda ekki veseni og brjóta ekki reglur. [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 23. desember 2025 kl. 00:00 (UTC)

== Report concerning User:~2026-17683-2 ==
[[Special:Contributions/~2026-17683-2|~2026-17683-2]] &amp;ndash; Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:Icodense|Icodense]] ([[Notandaspjall:Icodense|spjall]]) 9. janúar 2026 kl. 11:00 (UTC)

:{{done}} [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 9. janúar 2026 kl. 11:05 (UTC)

== Forðist þessa tröllasíðu með rangar talsetningarupplýsingar. ==

Sælir, íslenska er ekki móðurmál mitt svo það gætu verið nokkrar stafsetningarvillur. Ég einfaldlega bara hef mikinn áhuga á íslenskum talsetningum og miðlum. Þess vegna hef ég gert nokkrar breytingar hér og þar, bæði til að æfa málið og til að gera upplýsingar aðgengilegar. Ég hef nýlega tekið eftir því að mikið af talsetningarupplýsingum á Wikipedia hefur verið bætt inn frá trollasíðu sem kallast The Dubbing Database. Þetta er síða sem ég hélt áður að væri í lagi, þegar skjáskot af kreditlistum voru til staðar. En smám saman fór ég að átta mig á því að þar eru margir krakkar og nettröll að breyta efni í þeim tilgangi að dreifa rangar upplýsingar. Þessi nettröll hafa gengið mjög langt í að búa til falskar upplýsingar. Á síðunni hafa til dæmis verið skáldaðar staðhæfingar á borð við að Ólafur Darri Ólafsson hafi leikið Black Bart í Sverðinu í steininum, og það sett fram sem staðreynd. Það var líka einhver gæi á síðunni sem bjó til falskt sænskt kreditlistaskjáskot úr Gravity Falls í Photoshop, eingöngu til að dreifa rangar upplýsingar. Sem rannsakandi fer þetta gríðarlega í taugarnar á mér, þar sem nettröllum tekst þannig að koma röngum upplýsingum í almenna dreifingu.


Upplýsingarnar frá þessari síðu hafa allar verið settar inn af sama notanda. Ég held ekki að viðkomandinn geri sér grein fyrir að hann sé að bæta inn rangar upplýsingar en það væri þó ástæða til að fara yfir allar þessar greinar og ræða við notandann sem bætir þessu inn. Síðurnar sem ég hef hingað til séð með upplýsingum frá þessari síðu eru: 

Edda Björg Eyjólfsdóttir 

Sverðið í steininum 

Svampur Sveinsson


Ef ekki er hægt að finna upplýsingar um talsetningar í traustum heimildum, ætti frekar að nota opinbera kreditlista frá Disney+, DVD-diskum, VHS-spólum og þess háttar. Ég veit að tilvísun eins og „VHS leikaralisti“ er ekki sú auðveldasta að sannreyna, en hún er samt þúsund sinnum betri en þessi fyrrnefnda tröllasíða. Vona að þið getið skoðað þetta nánar. Með góðri kveðju.

[[Notandi:LexLuxor05|LexLuxor05]] ([[Notandaspjall:LexLuxor05|spjall]]) 15. janúar 2026 kl. 15:30 (UTC)
:''Ofangreint fært frá [[Spjall:Forsíða]]'' --[[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 15. janúar 2026 kl. 19:17 (UTC)

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 16. janúar 2026 kl. 19:45 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;

== Misvísandi upplýsingar ==

Góðan daginn.

Rak augun í eftirfarandi:

Neðangreindar upplýsingar er að finna á síðunni &quot;Hlaupár – Wikipedia&quot;:

''Á [[Ísland|Íslandi]] var gregoríska tímatalið tekið upp '''í byrjun október árið 1700. Þá var 10 dögum sleppt úr, svo að í stað 1. október kom 11. október.''' Dagarnir 1. til 10. október árið 1700 hafa því aldrei verið til á Íslandi.''


Allt aðrar upplysingar um sama efni koma hins vegar fram á síðunni „Gregoríska tímatalið – Wikipedia“

''Gregoríska tímatalið var tekið upp á Íslandi árið 1700 ásamt flestum ríkjum [[Mótmælendatrú|mótmælenda]] í Evrópu. Var skekkjan þá orðin 11 dagar frá júlíska tímatalinu, en hafði verið 10 dagar þegar tímatalið var fyrst tekið í notkun árið 1582 o'''g voru þessir 11 dagar felldir niður úr árinu, þannig að 28. nóvember kom í stað 17. nóvember.'''''


Sko, ég lærði þetta einhvern tíma, þ.e. hvaða dagsetningar duttu út en man ekki lengur hvort það var í okt. eða nóv.. Ég treysti mér því ekki til að laga þetta sjálf.

Er ekki einhver sem getur lagað þetta til að það séu ekki misvísandi upplýsingar á síðunum? [[Notandi:DisaIvars|DisaIvars]] ([[Notandaspjall:DisaIvars|spjall]]) 17. janúar 2026 kl. 14:28 (UTC)
: Kærar þakkir fyrir ábendinguna. Búinn að laga. Leiðréttingin er inni á [[Gregoríska tímatalið]]. Misskilningurinn stafar af breytingunni 1583 þegar kaþólsk lönd tóku upp nýja stíl, en þá var 10 dögum sleppt í byrjun október. Það gilti hins vegar aldrei á Íslandi og þegar nýi stíll var tekinn upp í Danaveldi árið 1700 var skekkjan orðin 11 dagar. --[[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 18. janúar 2026 kl. 14:18 (UTC)

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[Notandi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Notandaspjall:MediaWiki message delivery|spjall]]) 18. janúar 2026 kl. 13:21 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 --&gt;

== Síður um sjónvarpsumfjöllun og íþróttir ==

það er mikið að  greinum um íþróttatengd mál á Wikipedia en er ekki eðlilegt að hafa einhverja stefnu varðandi hvað er viðeigandi.

Ég sá t.d. að einhver hafði sett inn grein um sjónvarpumfjöllun um ákveðna tegund íþrótta. Á ekki að eyða slíkum greinum? [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 19. janúar 2026 kl. 11:01 (UTC)
: Ég er sammála með síðuna um sjónvarpsumfjöllunina og gruna notanda sem er í banni um að hafa stofnað hana.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 19. janúar 2026 kl. 11:22 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

19. janúar 2026 kl. 21:01 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Úrelt orðanotkun   ==

Hæ, ég er með pælingu. Vitið þið um greinar þar sem er enn til staðar orðanotkun eða orðafar sem þykir úrelt í dag. Ég gerði nokkrar lagfæringar varðandi frumbyggja Ameríku og var að pæla hvort þið vitið um fleiri dæmi um orðanotkun sem þarf nauðsynlega að lagfæra í samræmi við nútíma málvenjur og samfélagslegar breytingar. [[Kerfissíða:Framlög/&amp;#126;2026-49679-3|&amp;#126;2026-49679-3]] ([[Notandaspjall:&amp;#126;2026-49679-3|spjall]]) 23. janúar 2026 kl. 12:35 (UTC)

:Hæ Björn, ég hélt að þú værir í banni. [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 23. janúar 2026 kl. 21:54 (UTC)

== Report concerning User:LI Mintian ==
[[Special:Contributions/LI Mintian|LI Mintian]] &amp;ndash; Long-term abuse &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:PieWriter|PieWriter]] ([[Notandaspjall:PieWriter|spjall]]) 5. febrúar 2026 kl. 07:51 (UTC)

== Report concerning User:~2026-92643-0 ==
[[Special:Contributions/~2026-92643-0|~2026-92643-0]] &amp;ndash; Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:Quinlan83|Quinlan83]] ([[Notandaspjall:Quinlan83|spjall]]) 10. febrúar 2026 kl. 23:04 (UTC)

== Þýddir kvikmyndatitlar ==

Ég velti því fyrir mér á pottinum í fyrra hvort það væri einhver viðmiðunarregla um hvort það eigi að nota íslenska titla í greinum fyrir kvikmyndir, eða hvort það eigi að halda sig við frumtitla. Það voru skiptar skoðanir um það en það komst engin afgerandi niðurstaða. Ég sé að @[[Notandi:Akigka|Akigka]] hefur verið að gera greinar um James Bond-myndirnar með íslensku titlunum í heiti greinanna, sem mér finnst alveg fínt, en það pirrar mig pínu að það sé ekkert samræmi á milli greina um það hvort íslenskur eða enskur titill sé notaður. 

Ég myndi vilja semja um einhver skýr viðmið. Við höfðum rætt um að það mætti kannski nota enska titla ef þeir væru mun þekktari en sá íslenski, en það er náttúrlega huglægt mat hvers og eins. Persónulega myndi ég frekar vilja nota íslenska titla í greinarheitum þar sem það á við, enda þótt þeir séu ekki mikið notaðir, enda er það í meira samræmi við markmið þess að skrifa alfræðirit á íslensku. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 00:21 (UTC)

:Ég finn ekki gömlu umræðuna, nema það sé [[Spjall:Gene Wilder#Íslensk eða ensk (upprunaleg) nöfn á kvikmyndum|þessi]], en mig minnir að niðurstaðan hafi verið að nota íslenska titla ''ef þeir eru til'' (ekki búa til nýjar þýðingar), annars upprunalegan titil. Það er alla vega það sem yfirleitt er gert á öðrum útgáfum wp. Það getur samt verið í andstöðu við þá reglu að nota þekktasta heitið. Sem dæmi þá er tiltekinn ítalskur spagettívestri frá 1966 örugglega þekktastur á Íslandi undir enska titlinum ''The Good, the Bad and the Ugly'', en íslenska heitið (frá 1971) er ''Einn var góður, annar illur, þriðji grimmur''. Upprunalega heitið er hins vegar ''Il buono, il brutto, il cattivo''. Væri ekki dálítið hallærislegt að hafa greinina undir enska titlinum, þótt hann sé örugglega þekktari en hinir tveir? [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 00:57 (UTC)
::NB. Er alveg sammála þér með ósamræmið. [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 01:01 (UTC)
:::Þetta var [https://is.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Potturinn/Safn_28#%C3%8Dslenskir_kvikmyndatitlar þessi umræða]. Það var ekki beint nein niðurstaða, en sumum fannst ekki skýrt hvenær íslensk þýðing á titli hefði öðlast formlegt gildi. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 01:54 (UTC)
::::Ég held að það sé ekki hægt að setja eina reglu sem eigi við um allar kvikmyndir, stundum er þetta matsatriði. En meginreglan hefur alltaf verið og á við um allar greinar að nota þann titil sem flestir þekkja viðfangsefnið sem. Í fyrri umræðu nefndi ég Ísöld og Hringadrottingssögu sem dæmi um íslenska titla. The Good, the Bad and the Ugly finnst mér dæmi um mynd sem flestir þekkja undir enska titlinum. Ég hef til dæmis aldrei séð titilinn [[Segðu aldrei aftur aldrei]] og það stingur soldið. Það ætti frekar að nota enska titilinn. Sama á við um allar Bond myndirnar. En það er bara mín persónulega skoðun. Ef það á að komast einhver niðurstaða í þetta þá þarf eiginlega bara að kjósa. [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 19. febrúar 2026 kl. 02:56 (UTC)
:::::Bond er svolítið spes, því sumar þýðingarnar eru vel þekktar (Víg í sjónmáli, Njósnarinn sem elskaði mig, Í leyniþjónustu hennar hátignar), en aðrar held ég nánast alveg óþekktar (Þú lifir aðeins tvisvar, Logandi hræddir, Leyfið afturkallað). Hið sama virðist gilda um aðrar tungumálaútgáfur wp. Spænska og danska wp víkja þarna sum staðar út af þeirri reglu að nota innlend heiti. Mér fannst einmitt þurfa að gæta samræmis og valdi því að nota íslenska titilinn alls staðar. [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 11:11 (UTC)
::::::Hitt málið er líka, eins og það stendur fyrir mínum dyrum, að meirihluti allra greina á íslensku Wikipediu notast við titla sem eru faktískt minna notaðir en alþjóðlegir titlar, því við erum jú að skrifa á tungumáli sem fáir tala. Það eiginlega hluti af eðli þess verkefnis að skrifa alfræðiefni á íslensku að notast við ýmis heiti sem eru ekki endilega vel þekkt, stundum jafnvel ekki meðal Íslendinga. Þess vegna hef ég ekkert það miklar áhyggjur þótt íslensku titlarnir séu minna notaðir en þeir ensku.
::::::Svo er hitt, að tregi til að nota íslenska kvikmyndatitla því enginn annar gerir það er hálfpartinn sjálf-uppfyllandi spádómur ef svo má að orði komast. Enginn notar þá vegna þess að enginn notar þá. Þannig að mér finnst við í raun vera að ýta undir ákveðna hneigð með því að setja íslensku titlana ekki í forgrunn þótt þetta eigi að vera alfræðirit á íslensku. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 12:53 (UTC)
: Sammála Steininum. Íslensku titlarnir mega koma svo eftir á eða í sviga.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 20:53 (UTC)
::@[[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] Þetta er áhugaverð pæling varðandi sjálf-uppfyllandi spádóm. En mér finnst ekki að það sé hlutverk Wikipedia að spyrna á móti þróun íslenskrar málnotkunar. Wikipedia á að vera hlutlaus hvað það varðar. Við notum þá titla sem fólk notar í almennu tali. [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 20. febrúar 2026 kl. 00:59 (UTC)
:::Það sem samt stingur mig mest núna er þessi skortur á samræmi. Eins og staðan er núna erum við með dæmi þar sem sumar greinar um kvikmyndir í sömu kvikmyndaseríunni eru með titla á íslensku en aðrar á ensku. (t.d. [[Charlie's Angels (kvikmynd)]] og síðan [[Englar Charlies gefa í botn]]). Þess vegna finnst mér ekki alveg ganga að hafa þetta algjörlega matskennt eftir greinarhöfundi.
:::Akigka er líka með góðan punkt hvað varðar myndir eins og spagettívestrana, þar sem frumtitillinn er ekki sá enski, þótt hann sé líklega þekktari. Eða t.d. kóresku myndina sem flestir kalla ''Parasite'', en hét ''Gisaengchung'' á frummálinu og var þýdd sem ''Sníkjudýrin'' á íslensku. Mér finnst svakalegur ósiður þegar fólk notar ensk heiti yfir hluti sem voru ekki upphaflega á ensku, þannig að ég myndi alltaf mæla með því að íslenskur titill sé notaður í slíkum tilfellum. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 20. febrúar 2026 kl. 09:22 (UTC)
::::Ég er frekar á því að nota íslenska titilinn sem greinarheiti ef hann er til, en annars upprunalegan titil. Mér finnst að upprunalegi titillinn eigi að koma í sviga þar sem titillinn kemur fyrst fyrir, og í listum (t.d. listum yfir myndir tiltekins leikstjóra). Í samfelldu máli inni í greinum finnst mér kannski eðlilegt að nota algengasta titilinn, ef það passar að öðru leyti. Annars er íslenski titillinn yfirleitt þjálli í samfelldu máli (beygist t.d.). Ég held að pistlar Arnaldar Indriðasonar og Ævars Arnar Jósepssonar hafi átt stóran þátt í að gera íslenska kvikmyndatitla erlendra mynda þekkta. Það er ólíkt að skrifa um kvikmynd í samfelldu löngu máli, eða setja saman topp-10-lista eða svipað; en það er oft eina samhengið þar sem vissir kvikmyndatitlar koma fyrir á Íslandi - umfjöllunina vantar. Það er líka ástæðan fyrir því að oft eru íslenskir titlar &quot;listrænna&quot; kvikmynda þekktari en titlar hasarmynda: af því þær hafa fengið sérstaka umfjöllun. Kvikmyndagreinar hér á is.wp eru líka dæmi um umfjöllun, svo þær hafa áhrif, hvort sem okkur líkar það betur eða verr :) [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 20. febrúar 2026 kl. 12:24 (UTC)
:::Einn annar punktur sem mig langar til að benda á er að ef íslenskir titlar væru meginreglan í greinum hér væri þröskuldurinn aðeins hærri til að skrifa greinar. Eins og staðan er núna eru mjög margar greinar um kvikmyndir skrifaðar af fólki sem bersýnilega kann ekki íslensku og hendir bara inn örgreinum sem innihalda engar upplýsingar. Ef það væri meginregla að taka a.m.k. fram íslenskan titil myndi slíkum greinum mögulega fækka. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 28. febrúar 2026 kl. 01:34 (UTC)
::::Meginreglan að nota íslenskan titil er til á [[Wikipedia:Nafnavenjur greina]]. Þetta er frekar um eftirfylgni. Sammála að eyða greinum sem eru bara &quot;Titill er bandarísk kvikmynd&quot;. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 6. mars 2026 kl. 15:18 (UTC)
:::::Þannig að þú myndir segja að samkvæmt núgildandi venjum sé rétt að kvikmyndatitlarnir séu á íslensku, ef íslenskur titill er fyrir hendi? [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 6. mars 2026 kl. 15:52 (UTC)

== Ágreiningur um hlutlægni og notkun stjórnunarheimilda á [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)]] ==

Góðir Wikipedíuþátttakendur. Ég legg hér fram tvo tengda málaflutning er varða greinina [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)]] og óska eftir sjónarmiðum óháðra ritstjóra og stjórnenda.

=== 1. Efnislegur ágreiningur: „Umræða um alþjóðamál&quot; ===

Bætt var við kafla í greinina sem fjallar um persónulegar skoðanir einstakra flokksleiðtoga á Kína, Rússlandi og Norður-Kóreu. Ég ([[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]]) lagði til að kaflinn yrði annaðhvort fjarlægður eða orðaður á hlutlægan hátt, með vísan til [[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]] og [[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]]:

* Kaflinn er í óhófi langur miðað við aðra hluta greinarinnar og gefur persónulegum skoðunum óhóflegt vægi.
* Engin sambærileg grein um íslenskt stjórnmálaflokk á Wikipedíu hefur slíkan kafla um persónulegar skoðanir einstakra meðlima.
* Heimildin sjálf (Vísir) staðfestir að þetta séu einstaklingsskoðanir, ekki flokksstefna.

[[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] er ósammála og við höfum verið í samningaviðræðum um málamiðlun á [[Spjall:Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|spjallsíðunni]]. Kjarnaágreiningurinn snýst um orðalag: ég lagði til „rætt hvað megi læra af&quot; en TKSnaevarr krefst „hrósað.&quot; Munurinn er grundvallarmunur á hlutlægri lýsingu og dómsályktun.

Ég bið óháða ritstjóra um að kynna sér [[Spjall:Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|spjallsíðuna]] og gefa sjálfstætt álit á því hvort kaflinn standist kröfur [[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]] og [[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]].

=== 2. Notkun stjórnunarheimilda af aðila í ágreiningi (WP:INVOLVED) ===

Tímaröð atburða 21. febrúar 2026:

# Klukkan '''16:43 UTC''' læsti [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] greinina [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)]] með þeim rökum að bíða skyldi eftir samkomulagi.
# [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] er sjálfur virkur þátttakandi í efnislegum ágreiningi um greinina — hann hefur lagt fram fjölmörg rök á spjallsíðunni gegn breytingum mínum.
# Klukkan '''23:26 UTC''' — meðan greinin var læst öðrum ritstjórum — gerði [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] verulegar breytingar á greininni (+1.793 bæti) '''án nokkurrar breytingarlýsingar'''.
# Í þeim breytingum notaði hann orðalagið „hrósað&quot; — það sama orðalag sem ég hafði gert skýrar athugasemdir við á spjallsíðunni og sem við höfðum ekki náð samkomulagi um.

Með öðrum orðum: TKSnaevarr læsti greinina fyrir öðrum, og notaði síðan stjórnunarrétt sinn til að breyta greininni einhliða í ágreiningi þar sem hann er sjálfur hlutaðeigandi. Enginn annar ritstjóri gat brugðist við eða gert gagnbreytingar meðan á þessu stóð.

Á enskri Wikipedíu er þetta brot á [[:en:Wikipedia:Involved|WP:INVOLVED]], sem kveður skýrt á um: ''&quot;editors should not act as administrators in disputes in which they have been involved&quot;''. Á íslensku er samsvarandi meginregla skráð á [[Wikipedia:Deilumál|reglum um deilumál]], þar sem fram kemur að ''„moppudýr eru ekki dómarar&quot;''.

Ég vil taka það fram að ég geri mér fulla grein fyrir að [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] hefur að öllum líkindum lagt þetta fram í góðri trú. Hér er ekki um persónulegar ásakanir að ræða. Vandinn er meginreglulegar: þegar stjórnandi er virkur þátttakandi í ágreiningi, á hann ekki að nota stjórnunarheimildir til að úrskurða í þeim sama ágreiningi.

Tveir aðrir stjórnendur, [[Notandi:Bjarki S|Bjarki S]] og [[Notandi:Berserkur|Berserkur]], hafa einnig tekið þátt í ágreiningnum á sama hlið og TKSnaevarr, sem þýðir að þrír af hlutaðeigandi aðilum eru stjórnendur.

=== Beiðni ===

# Að '''óháðir ritstjórar''' kynni sér [[Spjall:Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|spjallsíðuna]] og taki afstöðu til efnislegs ágreinings um kaflann „Umræða um alþjóðamál&quot; með hliðsjón af [[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]] og [[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]].
# Að '''óháður stjórnandi''' endurskoði hvort lásingin og breytingarnar 21. febrúar 2026 hafi verið í samræmi við meginreglur um hlutlægar stjórnunarheimildir.
# Að greinin verði opnuð aftur fyrir almennar breytingar þar til efnislegur ágreiningur hefur fengið réttilega meðferð á spjallsíðunni.

Takk fyrir tímann. [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 22. febrúar 2026 kl. 00:04 (UTC)

:Ég hef ekki kynnt mér spjallsíðuna, hef ekki mikinn áhuga á því og er líka ekki stjórnandi á síðunni. Vildi bara benda á að það er enginn ritstjóri á Wikipedia. Og svo verður líka erfit að finna óháðann stjórnanda, það hafa allir sínar skoðanir. Ertu þá að tala um einhvern sem hefur ekki nú þegar tekið þátt í spjallsíðunni? [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 22. febrúar 2026 kl. 02:30 (UTC)

:@[[Notandi:Steinninn|Steinninn]] Takk fyrir athugasemdina. Ég er að biðja um álit stjórnenda sem hafa ekki þegar tekið þátt í umræðunni á spjallsíðunni — sérstaklega vegna þess að annar hluti málsins snýr að notkun stjórnunarheimilda. Þrír stjórnendur hafa þegar tekið afstöðu á sömu hlið í efnislegum ágreiningi, og einn þeirra læsti greinina og breytti henni síðan sjálfur meðan hún var læst.

Ég taga hér þá stjórnendur sem hafa ekki tekið þátt og bið um álit:
@[[Notandi:Akigka|Akigka]] @[[Notandi:Bragi H|Bragi H]] @[[Notandi:Krun|Krun]] @[[Notandi:Salvor|Salvor]] @[[Notandi:Stalfur|Stalfur]] @[[Notandi:Stefán Örvar Sigmundsson|Stefán Örvar Sigmundsson]] @[[Notandi:Svavar Kjarrval|Svavar Kjarrval]] [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 22. febrúar 2026 kl. 10:49 (UTC)

Ég vil árétta að '''aðalkrafa mín er að kaflinn „Umræða um alþjóðamál&quot; verði fjarlægður alveg'''. Rökin eru:

* '''[[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]]''' — Kaflinn gefur persónulegum skoðunum einstakra meðlima óhóflegt vægi í yfirlitsgrein um stjórnmálaflokk. Heimildin sjálf staðfestir að þetta séu einstaklingsskoðanir sem flokkurinn hefur ekki samþykkt sem stefnu.
* '''[[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]]''' — Kaflinn gefur þá mynd að flokkurinn sem slíkur hafi afstöðu til þessara ríkja, þegar heimildirnar segja hið gagnstæða.
* '''[[:en:WP:RSOPINION|WP:RSOPINION]]''' — Aðalheimildin (Vísir, 29. des. 2025) er fréttaskýring/greining, ekki bein frétt. Uppruni efnisins er athugasemdir á samfélagsmiðlum.
* '''[[:en:WP:LABEL|WP:LABEL]]''' — Orðalagið „hrósað&quot; er gildishlaðin dómsályktun. Viðkomandi ræddu um innviðafjárfestingar og fátæktarútrýmingu, sem er fjarri „hrósi&quot; við ríkisstjórnir.
* '''Enginn fordæmi''' — Engin önnur grein um íslenskan stjórnmálaflokk á Wikipedíu hefur sambærilegan kafla um persónulegar skoðanir einstakra meðlima.

Kaflinn sem nú stendur í greininni var málamiðlun af minni hálfu — upphaflega fjarlægði ég hann alveg. [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 22. febrúar 2026 kl. 10:53 (UTC)

:Þar sem ég er beðin sérstaklega sem stjórnandi um álit á greininni þá las ég hana yfir og hef strax eftirfarandi athugasemdir.
:Það þarf að lagfæra greinina þannig að hún sér hlutlæg, upplýsandi og byggi á heimildum og inntakið sér  atriði sem skipta máli. Eins og er þá virðist sumt vera efni sem á meira heima í fréttabréfi innan félagsins og hefur lítið upplýsingagildi og er of hlutdrægt til að passa  í alfræðiriti og Wikipedíugrein. Kaflinn umræða um alþjóðamál ætti að fara út í heilu lagi. Það kemur okkur ekkert við hvað einhverjir hafa rætt á samfélagsmiðlum og wikipediagrein er ekki réttur vettvangur fyrir hugleiðingar fólks í stjórnmálum (t.d. setning eins og: &quot;Sósíalistaflokkurinn hefur áréttað að viðhorf flokksmeðlima til þessara ríkja séu persónubundin og að flokkurinn hafi ekki mótað formlega stefnu í þeirra garð..... 
:Þetta er satt að segja bara orðavaðall og jafnvel atriði úr stefnuskrá flokka ættu ekki heima í wikipediagrein ekki nema í mjög knöppu formi (t.d. ef flokkur er með að móti ESB aðild þá má segja það og vitna í stefnuskrá flokksins en wikipedia er ekki vettvangur til að rökstyðja  hvers vegna einhver flokkur er með eða móti ESB eða reka áróður fyrir einhverju ákveðnu viðhorfi. 
:Það er líka margt annað rugl í greinni og orðalagið og heimildanotkunin  &quot;samkvæmt Gunnari Smára...&quot; er  viðvaningsleg og ekki rétt heimildanotkun. það verður að vísa í birtar áreiðanlegar heimildir og það eru ákveðnar reglur um hvernig það er gert. 
:Hér er dæmi um eina breytingu á setningu sem ég sting upp á: Í stað setningarinnar &quot;Mikil bylting og innanflokks átök áttu sér stað innan flokksins vorið 2025, þar sem að meðal annars Gunnar Smári var sakaður um ofríki og andlegt ofbeldi. Sólveig Anna Jónsdóttir formaður Eflingar sem að hafði verið virk innan flokksins sagði meðal annars af sér&quot;  komi setning eins og &quot;Mikil átök áttu sér stað innan flokksins vorið 2025 sem endaði með......&quot;  Ég veit ekki hvað gerðist, mig minnir að það hafi verið þannig að flokkurinn klofnaði  og fyrrum forusta varð undir í kosningum og stofnaði aðra hreyfingu með oddvita flokksins í borginni, það hlýtur að vera hægt að segja það á hlutlausu og knöppu máli og með því að vísa í áreiðanlegar heimildir (at huga að dagblöð eru ekki alltaf áreiðanlegar heimildir, innnanhússkjöl stjórnmálaflokks eða munnlegar heimildir eru aldrei áreiðanlegar heimildir sem passa í wikipedia grein)  það er bara rugl að hafa með að einhver sem &quot;hafi verið virk innan flokksins&quot; hafi sagt af sér.  [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 00:58 (UTC)
::Umfjöllunin um þessi alþjóðamál var ekki bara byggð á umræðum á samfélagsmiðlum. Þetta voru mál sem margir fjölmiðlar voru búnir að fjalla um og fleiri en einn meðlimur í flokknum voru búnir að tjá sig um við fjölmiðla. Á slíku stigi er ekki hægt að láta eins og þessi ummæli séu einkamál eða að þau eigi ekki erindi í heildstæðri umfjöllun um flokkinn. Hlutlaus umfjöllun getur ekki byggt eingöngu á sjálfsmynd flokksins eða eingöngu á frumgögnum sem koma frá honum sjálfum.
::Ég vil annars benda á að '''[[:en:WP:RSOPINION|WP:RSOPINION]]'''-reglan sem @[[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] vísar til hér leggur ekkert bann við notkun fréttaskýringa sem heimilda, heldur nefnir hún skoðanapistla. Þetta er ekki sami hluturinn og ekkert í reglunni gefur til kynna að greinar á borð við þá sem var vísað til hér séu óviðeigandi.
::Grein Vísis sem vitnað var í var samantekt á ýmsum ummælum meðlima Sósíalistaflokksins, auk viðtals við leiðtoga flokksins þar sem hann gerði stuttlega grein fyrir viðhorfum sínum. Þegar greinin inniheldur viðtal við ytri aðila er bersýnilega ekki um að ræða bara viðhorf greinarhöfundar.
::Þar fyrir utan var ekkert af orðalagi greinarhöfundarins sem telja mætti gildishlaðið (t.d. &quot;harðstjórnarríki&quot;)  endurtekið í málsgreininni á Wikipediasíðunni. Eingöngu var vitnað í staðreyndir sem hlutrænt sé mátti telja réttar samkvæmt upplýsingunum í heimildinni. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 02:36 (UTC)
:Fyrir mitt leyti get ég ekki fallist á að téður kafli verði alveg fjarlægður.
:WP:UNDUE lýsingin er afbökun. Hér er ekki um hvaða einstaka meðlim sem er heldur þann sem Sósíalistar hafa kjörið í stöðu sem samkvæmt hefðum og venjum er álitin vera ein æðsta staða stjórnmálaflokks. Að mér vitandi hefur Wikipedia ekki sett neina stefnu að öll umfjöllun um flokka þurfi að byggjast eingöngu á formlega samþykktri stefnu. Það er ekki fjarri lagi að fjalla um hvað formaður flokksins telur góða stefnu, og í þessu tilviki er hann að vísa í aðgerðir annarra ríkja sem honum hugnast. Það er varla ósanngjarnt að nefna slíkt enda gefur það einhverja mynd af því hvert hann myndi vilja að flokkurinn myndi stefna, á meðan það er nógu góð tenging við almenna stefnu flokksins (sósíalismi). Slík umfjöllun gæti þó úreldast ef það koma aðrir leiðtogar síðar sem eru andstæðrar skoðunar.
:Fellst ekki á að WP:NPOV eigi við eins og greinin er núna, sbr. fyrri rökstuðning.
:WP:RSOPINION-rökin eru fjarstæð og tek ég undir rök [[Notandi:TKSnaevarr|Notandi:TKSnaevarrs]] um að fréttaskýring er alveg nothæf heimild, einkum í ljósi þeirra gagna sem fylgja með henni. Athuga skal að verið er að vísa í athugasemdir sem Sæþór á að hafa ritað, og sýnist mér hann ekki hafa andmælt því að hafa skrifað þær.
:WP:LABEL - Ef ummælin „Xi er bókstaflega besti leiðtogi jarðar og nýtur hæsta viðurkenningareinkunnar“ og „Við værum mjög heppin að fá þá [Pútin, Kim Yong-Un, o.fl.] sem leiðtoga í stað hinna ólýðræðislegu trúða á þingi“, ásamt því að segja hversu góðar tilteknar aðgerðir stjórnvalda á Rússlandi og Norður-Kóreu er ekki hrós gagnvart einstökum ríkisstjórnum og leiðtogum, þá veit ég varla hvað hrós er.
:Engin fordæmi - Það eitt og sér er ekki ástæða til þess að fjarlægja umfjöllun, á meðan hún hlítir reglum Wikipediu. Þó yrði að gjalda varhug við því ef einhver sem er virkur í stjórnmálastarfi í íslenskum stjórnmálaflokk færi að setja inn slíka umfjöllun, hvort sem það er um eiginn flokk eða annan. Hið sama gildir um breytingar á efni slíkra umfjallana.
:Þó ég taki undir að greinin er ekki fullkomlega vel framsett, þá virðist ekki vera slíkir annmarkar á efnisvalinu að það réttlæti eins mikla hreinsun og verið er að krefjast.
:Þá vil ég minnast sérstaklega á regluna [[:en:WP:COI|WP:COI]] en hún felur í sér að frambjóðendur, fólk sem starfar beint fyrir frambjóðendur, og annað fólk sem tekur þátt í kosningabaráttunni eigi ekki að breyta síðunni um eigið framboð eða annarra. -[[Notandi:Svavar Kjarrval|Svavar Kjarrval]] ([[Notandaspjall:Svavar Kjarrval|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 20:31 (UTC)
::@Svavar Kjarrval @Berserkur — WP:COI krafan byggir á þeirri forsendu að þið þekkið raunverulega deili á mér. Ég vil taka það skýrt fram: Ég hef aldrei gefið upp raunverulegt nafn mitt, deili eða tengsl við stjórnmálastarf á Wikipedia. Notandanafnið mitt er „Gudrodur&quot; — þetta er handahófskennt notandanafn sem tengist ekki endilega raunverulegu nafni mínu.
::Þegar þið gefið í skyn að þið vitið hverjir ég er í raun og veru, og notið þær upplýsingar til að rýra framlag mitt, er það í besta falli WP:SPECULATION og í versta falli í andstöðu við WP:OUTING, sem kveður á um að persónulegar upplýsingar um ritstjóra skuli aldrei birtar eða notaðar án samþykkis þeirra.
::WP:COI kröfur verða að byggjast á upplýsingum sem ritstjórar hafa sjálfir birt á Wikipedia, ekki á grunni um hver einhver sé í raun. Ég hafna þess vegna þessari kröfu. [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 22:21 (UTC)

'''Uppfærsla:''' Ég hef grisjað kaflann „Umræða um alþjóðamál&quot; í greininni og vil reyna að ná sátt við [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]]. Kaflinn er nú styttur úr þremur málsgreinum í tvær:

# Fjarlægði málsgrein um Kristinn Hannesson (5. sæti á framboðslista, ekki forystumaður).
# Breytti „hrósað&quot; í „rætt hvað megi læra af&quot; — nákvæmara gagnvart heimildinni þar sem viðkomandi ræddu innviðafjárfestingar og fátæktarútrýmingu.
# Fjarlægði setningu um „bandarískan áróður&quot; sem var tekin úr samhengi.
# Styttingin styður við [[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]] — kaflinn gefur nú ekki lengur óhóflegt vægi.

Ég hef spurt TKSnaevarr á [[Spjall:Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|spjallsíðunni]] hvort hann sé sáttur við þessa útgáfu. Ef sátt næst þar þá er efnislegur ágreiningur leystur.

Spurningin um notkun stjórnunarheimilda ([[:en:Wikipedia:Involved|WP:INVOLVED]]) stendur þó enn — óháð niðurstöðu efniságreiningsins er það meginregluatriði að stjórnandi eigi ekki að læsa grein og breyta henni síðan sjálfur í eigin þágu í ágreiningi. [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 22. febrúar 2026 kl. 12:54 (UTC)

:Þetta er slatti að kíkja á, skoða. [[Notandi:Stalfur|Stalfur]] ([[Notandaspjall:Stalfur|spjall]]) 24. febrúar 2026 kl. 20:14 (UTC)
:Ég læsti síðunni tímabundið til að koma í veg fyrir breytingastríð, þar sem þú hafðir ítrekað tekið setninguna út án samráðs eða umræðu. 
:Breytingarnar sem ég gerði voru ekki &quot;í eigin þágu&quot;, heldur voru þær byggðar á málamiðlunartillögum sem þú hafðir lýst þig fylgjandi eða voru beinlínis frá þér komnar, þ.e. að færa umfjöllunina í sér kafla, bæta við fleiri heimildum (meðal annars heimild sem þú lagðir sjálfur til um Norður-Kóreuferðina) og bæta við samhengi um ummælin sem vísað var í. 
:En nei, ég er annars ekki sáttur við breytingarnar eins og þær standa, því þær fela hreinlega í sér yfirvarp. Það er til dæmis fáránlegt að halda því fram að notkun orðsins &quot;hrósa&quot; gefi skakka mynd af ummælunum sem voru viðhöfð. Á spjallsíðunni talar þú um að hugtakið gefi í skyn &quot;blinda aðdáun&quot;, sem er afbökun á merkingu orðsins. Ef ég segi að einhver standi sig vel er ég að hrósa honum. Ummælin í tilvitnuðum greinum verða ekki túlkuð sem neitt annað en hrós, og það að halda öðru fram er í besta falli orðhengilsháttur og í versta falli vísvitandi útúrsnúningur.
:Ég hafna því líka alfarið að ég hafi tekið orðin um bandarískan áróður úr samhengi og bið þig um að rökstyðja það frekar. Þetta eru tilvitnanirnar í Sæþór þar sem hann notaði orðið:
:: ''Hugmyndin að þetta séu vondir leiðtogar (eða Assad) er hreinn vestrænn áróður.''
:og 
:: '' Við erum með mjög sjúka fjölmiðla sem eru oft að endurtaka lygi og áróður Bandaríkjanna''
:Setningin sem ég skrifaði, og þú tókst út, var á þessa leið: ''Sæþór hefur gagnrýnt umfjöllun vestrænna fjölmiðla um þessi ríki og leiðtoga þeirra og segir hana einkennast af bandarískum áróðri.'' 
:Ég fæ ekki séð að setningin sem ég skrifaði sé á nokkurn hátt röng, ósanngjörn eða tekin úr samhengi. Hún er rétt lýsing á afstöðu sem viðkomandi hefur lýst yfir að minnsta kosti í tvígang.
:Ég sé ekki að @[[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] sé að krefjast hlutleysis. Þvert á móti finnst mér hann standa í ímyndargæslu fyrir stjórnmálaflokkinn þar sem hann reynir að þurrka út umfjöllun sem hann telur að geti skapað neikvæð hughrif hjá lesendum, enda þótt hún sé ekki annað en hlutræn upptalning á afstöðum sem leiðtogar í flokknum hafa sannanlega viðrað á opinberum vettvangi. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 02:05 (UTC)
::Ég vil annars bæta við að ef umfjöllunin um þessi viðhorf þykir ekki eiga heima í greininni um flokkinn ætti að mega færa hana í nýlega skapaða grein um Sæþór sjálfan sem Guðröður gerði. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 02:08 (UTC)
::''Ég sé ekki að @Gudrodur sé að krefjast hlutleysis. Þvert á móti finnst mér hann standa í ímyndargæslu fyrir stjórnmálaflokkinn''
::Augljóslega. Guðröður var á lista Sósíalista fyrir síðustu Alþingiskosningar, þannig að sniðið ''hagsmunaárekstrar'' getur átt við breytingar hans. [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 11:07 (UTC)

== Report concerning User:Ormur12345 ==
[[Special:Contributions/Ormur12345|Ormur12345]] &amp;ndash; Vandalism. https://is.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%9Eorskur&amp;diff=prev&amp;oldid=1949779 &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]] ([[Notandaspjall:Der-Wir-Ing|spjall]]) 9. mars 2026 kl. 08:53 (UTC)

== Tillaga um fjöldaeyðingu ==

Ég sting upp á fjöldaeyðingu á greinum eftir @[[Notandi:NewPC2024|NewPC2024]]. Notandinn ber ábyrgð á mörgum algerlega innihaldslausum greinum um kvikmyndir. Það er ekki hægt að líta svo á að flestar þessar greinar innihaldi neinar upplýsingar. Notandinn hefur verið settur í altækt bann frá öllum útgáfum Wikipediu. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 14. mars 2026 kl. 22:53 (UTC)

:Þessu skylt, þá finnst mér spurn hvort það ætti að fara í allsherjarhreinsun gegn öllum sams konar einnar setningar örgreinum um kvikmyndir. Þær innihalda engar upplýsingar og virðast eingöngu hafa verið stofnaðar til að fjölga leitarniðurstöðum. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 14. mars 2026 kl. 22:59 (UTC)
::Sammála. [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 00:08 (UTC)
:::Sammála báðu, en veistu hvað þetta eru sirka margar greinar? [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 11:48 (UTC)
:::: Tók eyðingarsyrpu yfir kvikmyndir flokkaðar síðustu 10-12 ár. Stundum eru síðurnar með heimildir og uppl. um talsetningu. Er tregari til að eyða þeim.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 15:08 (UTC)
:::::Já, það mætti hlífa greinum sem hafa eitthvað að segja um talsetningu eða þannig.
:::::Eitt sem ég ætti að nótera er að NewPC2024 er að öllum líkindum sama manneskja og MarchPro og HienPCWiki og fleiri aðgangar sem allir hafa verið settir í altækt bann vegna svipaðrar hegðunar á öðrum tungumálaútgáfum. Þannig að það er sama manneskjan sem stendur líklega fyrir flestum þessum örgreinum. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 15:12 (UTC)
::::::Á meðal greina með minna en 200 stafi (ekki bæti eins og í breytingarsögu) eru þessar greinar sem mætti líka eyða: [[Little Miss Sunshine]], [[G.I. Joe: The Rise of Cobra]], [[The Vow]], [[G.I. Joe: Retaliation]], [[Hrói höttur: Karlmenn í sokkabuxum]], [[Aleinn heima 4]] og [[Aleinn heima 5]]. [[meta:Steward_requests/Checkuser/2022-06#NewHenry2022@is.wikipedia]] er staðfesting á því að HienProWiki notar nokkra aðganga. Ég tel að HienProWiki og hinir aðgangarnir sem TKSnaevarr nefndi sé langtímavargurinn Bambifan101, [[:En:Wikipedia:Long-term abuse/Bambifan101]] fyrir skýrslu um hann, hann hefur verið virkur í yfir einn áratug.--[[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 16:57 (UTC)
:::::::Aldeilis karakter. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 19:46 (UTC)
::::::::Mögnuð lesning! [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 23:39 (UTC)

== Kynjahlutföll þeirra sem breyta Wikipedia  ==

Ég las mig nýverið til um helstu gagnrýnisraddir á Wikipedia og þar kemur fram að um 80 til 90 prósent þeirra sem breyta Wikipedia eru karlmenn sem gerir það að verkum að oft eru síður skrifaðar út frá karllægu sjónarhorni. Ég vil því leggja til að íslenska Wikipedia ráðist í átak við að jafna kynjahlutföll þeirra sem breyta Wikipedia dags daglega.  [[Notandi:Herra Jafnrétti|Herra Jafnrétti]] ([[Notandaspjall:Herra Jafnrétti|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 23:59 (UTC)
: Sæll, geturðu staðfest að þú heitir Björn? --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 16. mars 2026 kl. 00:16 (UTC)
:Tæknilega séð gætirðu jafnað kynjahlutföllin örlítið með því að hætta að skrifa hér sjálfur, Björn. Þá myndi karlkyns notendum fækka um einn. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 16. mars 2026 kl. 00:31 (UTC)

== Request for Comment: VisualEditor automatic reference names ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]].

We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community.
* Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently &lt;code&gt;&quot;:n&quot;&lt;/code&gt;, e.g. &lt;code&gt;&quot;:0&quot;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&quot;:1&quot;&lt;/code&gt;...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. &lt;code&gt;&quot;book_reference-1&quot;&lt;/code&gt;).
* Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name.
* Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation).
* Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. &quot;title&quot; or &quot;last&quot;+&quot;first&quot;) – defined by the community.

=== Feedback ===
[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]].

'''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism.
We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic.

Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings.

Thank you for participating!&lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|spjall]])&lt;/bdi&gt; 19. mars 2026 kl. 11:15 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&amp;oldid=30281362 --&gt;

== Bot Flag Request for [[{{ns:User}}:SchlurcherBot]] ==
:Moved to [[Wikipedia:Vélmenni#SchlurcherBot]].--[[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 27. mars 2026 kl. 00:23 (UTC)

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Notandi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Notandaspjall:MediaWiki message delivery|spjall]]) 3. apríl 2026 kl. 17:11 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 --&gt;

== Report concerning User:Nikkilasi ==
[[Special:Contributions/Nikkilasi|Nikkilasi]] &amp;ndash; Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:NDG|NDG]] ([[Notandaspjall:NDG|spjall]]) 14. apríl 2026 kl. 11:27 (UTC)

== Report concerning User:~2026-23045-73 ==
[[Special:Contributions/~2026-23045-73|~2026-23045-73]] &amp;ndash; Vandalism. Using many temporary accounts. Sorry for posting in English. &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[User:lp0 on fire|&lt;span style=&quot;color:#c56030;background:inherit;&quot;&gt;lp0&amp;nbsp;on&amp;nbsp;fire&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:lp0 on fire|&lt;span style=&quot;color:#64cea0;background:inherit&quot;&gt;()&lt;/span&gt;]] 14. apríl 2026 kl. 13:14 (UTC)

== Report concerning User:~2026-22837-55 ==
[[Special:Contributions/~2026-22837-55|~2026-22837-55]] &amp;ndash; Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:Icodense|Icodense]] ([[Notandaspjall:Icodense|spjall]]) 17. apríl 2026 kl. 09:59 (UTC)

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Notandi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Notandaspjall:MediaWiki message delivery|spjall]]) 26. apríl 2026 kl. 00:57 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== Report concerning User:~2026-25639-48 ==
[[Special:Contributions/~2026-25639-48|~2026-25639-48]] &amp;ndash; Vandalism. Please check IP &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:NDG|NDG]] ([[Notandaspjall:NDG|spjall]]) 27. apríl 2026 kl. 12:04 (UTC)

== Report concerning User:Harry Maguuuiiirrreee ==
[[Special:Contributions/Harry Maguuuiiirrreee|Harry Maguuuiiirrreee]] &amp;ndash; Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:NDG|NDG]] ([[Notandaspjall:NDG|spjall]]) 26. maí 2026 kl. 11:31 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 27. maí 2026 kl. 17:14 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== Sniðmátsgögn (TemplateData) og Breytur ==

Mér finnst bara smá þörf á að ávarpa þetta, þar sem ég hef verið að kynnast sniðmátsgögnunum í notkun og uppsetningu. Það er verið að tala um gildi út um allt í þessu þegar verið er að tala um breytur og það truflar mig heil ósköp. Hvernig á maður þá að tala um gildin sem eiga að fara inn í þessar breytur? Á ensku þetta kallaðar parameters. Réttast væri að kalla það Breytur eða Færibreytur. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 08:41 (UTC)

:Fór í gegnum þetta á translatewiki ([https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-templatedata-user&amp;language=is&amp;action_source=search&amp;filter=&amp;optional=1&amp;action=translate Þýðing á TemplateData]) en það má endilega einhver yfirfara það. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 10:37 (UTC)
::Fínt. Þetta var eflaust óviljaverk að þýða parameter sem gildi. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 13:23 (UTC)

== Report concerning User:~2026-33230-90 ==
[[Special:Contributions/~2026-33230-90|~2026-33230-90]] &amp;ndash; Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]] ([[Notandaspjall:Der-Wir-Ing|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 11:29 (UTC)

== Stubbar og Stubbaflokkar þurfa uppfærslu ==

Ég hef verið að vinna í að setja upp [[Snið:Asbox]] til að uppfæra stubbasniðin okkar, þetta er allt að koma (þetta eina staka [[Snið:Stubbur|stubbasnið]] er orðið ansi feitt og frekar fráhrindandi að fara bæta við fleirri breytum inn í það, en núna er hægt að umbreyta því öllu og leyfa stubbum að vera stök stubbasnið. Það væri ekkert mál í rauninni að láta allt svo vísa á rétta leið frá gamla stubbinum á meðan því er skipt út. 

En útfrá þessu þá fór ég að pæla í stubbaflokkunum, það er allt &lt;code&gt;Flokkur:Wikipedia:&lt;/code&gt; og sýnist það fela flokkinn. Veit ekki alveg af hverju við erum að fela að einhver grein sé stubbur með því að hafa flokkinn ósýnilegan og Enska Wikipedia er ekki að notast við falda flokka. Væri ekki bara tilvalið að uppfæra flokkana fyrir stubba í leiðinni? Það er nú eftir allt saman hægt að breyta gömlum flokkum í tilvísun, eins og allt annað. Ef fólk færi að bæta efni við stubb, þá er gott að geta séð stubba flokkinn líka, detta inn í að uppfæra fleirra af sama tagi, það ættu að vera margar leiðir að öllu, ekki endilega að þurfa leita að því, heldur að geta bara dottið óvart inn í það líka. 

[[w:Category:Stubs|Category:Stubs]]

Hvað finnst fólki? [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 16:34 (UTC)

:: Nægir ekki að merkja stubba? Til hvers að flokka? Hvernig erum við að fela að grein sé stubbur? --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 19:31 (UTC)
:::Stubbarnir eru flokkaðir svo að fólk geti bætt við greinar innan þeirra áhugasviðs. Stubbaflokkarnir eru faldir með &lt;nowiki&gt;__HIDDENCAT__&lt;/nowiki&gt;. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 21:40 (UTC)
:::Að bæta stubbasniði bætir sjálfkrafa viðeigandi stubbaflokki, svo það var alltaf til staðar þessi flokkun. En það er hægt að birta þessa földu flokka í stillingunum, var að finna það sjálf.  Datt í hug að [[:Flokkur:Wikipedia:Allir stubbar|Wikipedia:Allir stubbar]] gæti verið eini sýnilegi flokkurinn í þessu og hinir haldið áfram að vera faldir, því útfrá því getur fólk fundið aðra falda flokka (hægt er að sjá þá ef maður er inn í sjálfum flokknum eftir allt saman). Þá getur fólk fundið flokkinn og alla hina stubbaflokkana ef þeim dettur í hug að hjálpa til að bæta við efni [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 6. júní 2026 kl. 09:31 (UTC)
:Það er alveg hægt að einfalda Snið:Stubbur svo það sé auðveldara að bæta við það. Snið:Asbox notast við snið fyrir hvern flokk, sem gerir það að verkum að það þyrfti þá að breyta yfir 10 þúsund greinum. Jafnvel með vélmenni, sem keyra sjálfgefið með 6 breytingar á mínútu, þá tæki það yfir 27 klukkustundir og myndi fylla nýlegar breytingar. Það útaf því að sniðið sé flókið og flokkarnir faldir er IMO ekki þess virði.
:Tillögur geta verið opnar í 2 vikur, sem er lengri tími en á ensku wikipediu, en þetta er líka smærra samfélag og þessi tími er í takt við minni wikipediur.
:Wikipedia forskeytið í flokkunum var líka gagnrýnt af Logiston. Ég man ekki eftir umræðu um Wikipedia forskeytið, þannig það er líklega ekki meirihluti fyrir því. Það þyrfti að kljást við árekstra eins og Flokkur:Trjástubbar gæti innihaldið felld tré eða stuttar síður um tré og ætti ekki að innihalda bæði. Það er þó leysanlegt vandamál.
:Það að gera flokkana sýnilega aftur er lítið mál en það þarf meirihluta fyrir því. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 21:38 (UTC)
::málið er að það þarf ekki að fara og breyta síðum sem nota {{tl|stubbur}} í núverandi mynd því það er frekar einfalt mál að umbreyta honum til að nota þetta switch case til að lauma inn nýju stubbunum og bara venja sig af því að vera nota bara þetta eina snið. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 21:43 (UTC)
::Ein leið til að halda nokkuð í hvernig stubburinn virkar núna væri að notfæra okkur undirsnið til að búa til sérhæfðu stubbasniðin, þá gæti það verið {{tl|Stubbur/dagblað}} í staðinn fyrir {{tl|Stubbur|dagblað}} [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 22:25 (UTC)
:::Það myndi laga það ákveðna vandamál. Snið:Stubbur tekur líka við allt að þremur stubbaflokkum. Algengt dæmi er &lt;nowiki&gt;{{Stubbur|æviágrip|Ísland}}&lt;/nowiki&gt; sem hefur textann &quot;æviágrip sem tengist Íslandi&quot; sem fer líka í sér flokk, af því að æviágripastubbarnir voru orðnir margir. Stubba undirsniðin myndu annaðhvort taka upp það orðalag eða vera með allt að þrjú stubbabox. Asbox þyrfti alltaf að styðja aðra beygingarmynd en nefnifall. Ef það er eitt stubbabox fyrir þrjá eða tvo stubbaflokka, þá þarf það að styðja enn fleiri beygingarmyndir. Ef það þarf að teygja sig það langt til að fá Asbox til að virka fyrir íslensku þá er alveg eins hægt að búa til module frá grunni. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 6. júní 2026 kl. 08:22 (UTC)
::::Mér sýndist að beyging á orðum í núverandi {{tl|Stubbur}} vera skrifað sérstaklega, en ekki eitthvað module sem kann að beygja orðin. {{Tl|Asbox}} styður það, bæði á undan og eftir orðinu &quot;grein&quot; og hægt er að bæta tenglum því það er bara strengur sem það bætir inn [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 6. júní 2026 kl. 08:32 (UTC)
:Þannig að það virðist vera í lagi að ég fari yfir og uppfæri stubbasniðin til að nota {{tl|Asbox}}, enginn virðist mótfallinn því. Set upp á {{tl|Stubbur/sandkassi}} hvernig hægt væri að umbreyta upprunalega {{tl|stubbur}} til að nota síðan nýja dæmið svo það verði engin þörf á að fara í gegnum fjall af gömlum stubbum til að byrja að nota nýtt kerfi, svo það verði auðveldara að bæta nýjum gerðum af stubbum í framtíðinni. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 25. júní 2026 kl. 09:04 (UTC)
:Langar að ræða aðeins meira um nafnasamræminguna sem stungið var uppá: [[Flokkaspjall:Wikipedia:Íslandsstubbar]], @[[Notandi:Snævar|Snævar]]. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 3. júlí 2026 kl. 10:41 (UTC)
Hvað með að Snið:Stubbur verði að module og stubbaflokkarnir séu skilgreindir eins og tafla1 eða tafla2?
Mætti orðalagið í flokkum &quot;Stubbar sem tengjast x&quot; hverfa, nema þar sem þörf er á aðgreiningu. Til dæmis &quot;Wikipedia:Stubbar sem tengjast Afríku&quot; yrði að &quot;Wikipedia:Afríkustubbar&quot; eða &quot;Afríkustubbar&quot;?

Tafla1
&lt;syntaxhighlight lang=lua&gt;
local conf = {
	-- mynd, greinarheiti stubbaflokks, nefnifall stubbaflokks, þágufall stubbaflokks, eignarfall stubbaflokks, flokkur
	{&quot;LocationAfrica.png&quot;, &quot;Afríka&quot;, &quot;Afríka&quot;, &quot;Afríku&quot;, &quot;Afríku&quot;, &quot;Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Afríku&quot;},
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Tafla2
&lt;syntaxhighlight lang=lua&gt;
local conf = {
	-- mynd, greinarheiti stubbaflokks, nefnifall stubbaflokks, þágufall stubbaflokks, eignarfall stubbaflokks, flokkur
	{mynd=&quot;LocationAfrica.png&quot;, greinarheiti=&quot;Afríka&quot;, nefnifall=&quot;Afríka&quot;, [&quot;þágufall&quot;]=&quot;Afríku&quot;, eignarfall=&quot;Afríku&quot;, flokkur=&quot;Wikipedia:Stubbar sem tengjast Afríku&quot;},
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
--[[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 6. júní 2026 kl. 08:08 (UTC)

:Það væri alveg hægt að taka til í hvernig stubbaflokkar eru nefndir og áframsenda/tilvísa þangað frá þeim gamla. 
:Veit ekki alveg hvernig það væri einfaldara að umbreyta {{tl|Stubbur}} í module (hef ekki prófað að skapa module frá grunni sjálf), [[Snið:Asbox]] (nýja stubba grunnsniðið) notar stubba module [[Module:Article stub box]] sem kemur frá upphaflega wikipedia. Búin að prófa að gera nýtt stubbasnið til sýnis með {{tl|Stubbur/dagblað}}, og við að hafa það sem undirsíðu/snið þá er alltaf smá vísun á grunnsniðið {{tl|Stubbur}} efst í horninu, sem er frekar þæginlegt. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 6. júní 2026 kl. 08:19 (UTC)
=== Uppfæra snið:Stubbur til að nota nýju stubbana ===
Þá er komið að því að yfirfæra {{tl|stubbur}} til að nota nýju stubbasniðin, sýnist að allir stubbaflokkar og meðfylgjandi stubbasnið sem núverandi stubbur sér um að höndla séu komin, og komin með ágætan kóða í {{tl|stubbur/sandkassi}} sem getur tekið við stubba-orðunum og unnið úr þeim til að finna samsetnings flokkun (t.d. æviágrip tengd afríku, íslensk kvikmyndagerð) sem er ekki háð orðum heldur það athugar hvort samsetningin er til í stubbasniðum: er snið:stubbur/1/2 til eða snið:stubbur/2/1. Þannig að það gæti virkað fyrir nýja stubba á þann hátt í framtíðinni ef fólk vill halda í gömlu notkun stubbsins. Þegar það finnur ekki samsetningu þá er það að setja allt að 3 aðskild stubbasnið eftir umfangsefni (enska wikipedia leyfir allt að 4 aðskilin stubbasnið, þ.e.a.s. stubbaflokka). 

* [[Snið:Stubbur/sandkassi]] (tilraunar/nýja snið útgáfa af stubbur)
* [[Snið:Stubbur/prufudæmi]] (sjá hvernig nýja sniðið virkar samhliða núverandi)

Ég hef verið að setja upp stubbasniðin þannig að hægt væri að bæta við 2 aukaflokkum og eigindalýsingu í gegnum sniðin ef fólk vildi aukalega sérhæfingu á flokkun, en held ég taki það út þegar ég yfirfer stubbasniðin af því að í fyrsta lagi er það flóknara en að bæta aukaflokkum í núverandi {{tl|stubbur}} því að þá þarf að hafa nafn flokksins og bæta við eigindalýsingu &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{stubbur/gerð|flokkur1=NafnFlokks|eigindi=sem tengist einhverju}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, en það væri mikil vinna að uppfæra slíka notkun ef t.d. stubbaflokkur er færður. Enska wikipedia er ekki að leyfa nein aukaleg gildi í sínum stubbasniðum, bætir bara auka flækjustigi.
[[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 9. júlí 2026 kl. 07:16 (UTC)

== Þýðing á Module og TimedText nafnrými ==

Legg til að breyta Module nafnrými í Sniðmát. Spjallið verður Sniðmátsspjall. Module inniheldur samskonar síður og snið, en það er hægt að gera meira með module. Til dæmis er hægt að leita að orðum í module, en það þyrfti að nota [[Module:Strengur]] til að gera það sama í sniðum. Á sama hátt er merkingarmunurinn á orðunum sniði og sniðmáti sá að sniðmát gerir meira. Module er skrifað í Lua og snið í wikikóða. Mun færa síðurnar sjálfur, ef það er samþykkt.

TimedText yrði skjátexti. Spjallið verður skjátextaspjall. TimedText geymir texta fyrir myndbönd og hljóðskrár. Það er það sama og þegar valinn er íslenskur texti fyrir kvikmynd. Engar síður eru í þessu nafnrými. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 7. júní 2026 kl. 11:44 (UTC)

:Snið og sniðmát er sami hluturinn (snið er nafnrýmið, sniðmát kallast það á snið síðunni sjálfri). Hinsvegar hafa modules verið kallaðar skriftur hér á þessari wiki hef ég séð [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 7. júní 2026 kl. 11:49 (UTC)
:Að kalla Module þá Skrifta er ekki svo galið að mínu mati, prófaði að kalla á aðstoð google til að finna tilvitnanir í þetta orð og fann „Uppsetning og aðlögun (þ.á.m. aðlögun sniðmáta, endurritun fjölva/skrifta, nýir sniðfletir og fleira)“ [https://www.stjornarradid.is/media/forsaetisraduneyti-media/media/onnur_gogn_innri/parx_os_notkun_opins_hugbunadar_v0.20.pdf Opinn hugbúnaður, PARX viðskiptaráðgjöf IBM]. Og svo annað nefndi að ''skrifta'' er manneskja sem skrifar niður hvernig hver og ein upptaka var sem léttir klipparanum vinnu sína([https://www.facebook.com/groups/20515436122/posts/10156016893841123/ fundið á facebook]). Fyrir utan það að hér á þessari íslensku wiki Lua nú þegar kallað [[Hjálp:Lua skrifta|skrifta]].
:Hefði haldið að það yrði erfitt að venja fólk á að kalla module sniðmát fyrst Snið er kallað sniðmát á mörgum stöðum eins og einföld stytting á orðinu, það þyrfti að fara í gegnum mikið af texta og breyta lýsingum og upplýsingum á ýmsum stöðum. Svo erum við erum með Sniðmátsgögn (TemplateData). 
:En þegar það kemur að SkjáTexti, er það ekki næmt á há og lágstafi? Annars finnst mér það passa vel við [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 8. júní 2026 kl. 23:51 (UTC)
:Snið og sniðmát eru of lík og í raun samheiti. Skrifta eða skriftueining eða bara eining kemur allt til greina. Módúll er líka gilt tökuorð sem virðist vera talsvert notað, en virkar letilegra. [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 11:13 (UTC)
:Ef það er ennþá verið að pæla í að þýða heilt nafnarými, og ef '''skrifta''' er ekki ásættanlegt orð fyrir þetta (sé að það er að játa syndir sínar á [https://islenskordabok.arnastofnun.is/ord/37126 nútímamálsorðabókinni]), hvað þá með '''eining''', '''kóðaeining''' eða '''Luaeining''' (þetta er nú þegar kallað eining í flipanum hliðina á ''spjall'', og það er vissulega beinasta þýðingin)? [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 30. júní 2026 kl. 07:22 (UTC)

== Þýða Documentation? ==

Ætti {{tl|Documentation}} ekki að vera {{tl|Upplýsingar}}? Veit að þetta er mikið notað (á að vera allstaðar) og mögulega seint að pæla í þessu, en það væri hægt að færa sniðið á nýja nafnið og aframsend tilvísunin lætur þá sniðið virka undir báðum nöfnum og ef einhver bot-guru gæti kannski farið yfir til að umbreyta tilfellum af Documentation yfir í Upplýsingar? [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 08:05 (UTC)

:Documentation er oft þýtt sem skjölun. Það er meira að segja til [[Snið:Skjölun]] nú þegar (sem tilvísun á Snið:Documentation) og [[Module:Skjölun]]. [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 10:49 (UTC)
::Já, en skjölun hljómar meira eins og flokkun og skipulag, svo að „Upplýsingar“ virtist meira viðeigandi í þessum tilgangi. En vissi ekki af þessu þýdda sniði og skriftu. Virkaði það ekki? Held það væri samt ekki beint þörf að þýða heiti á skriftunni, sniðið er aðal málið og það brýtur ekkert að nota áframsendingu eftir allt saman (þá er það bara samheiti til að nota sama sniðið, dæmi: {{tl|Unbulleted list}} og {{tl|ubl}}) [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 11:25 (UTC)
Bætti þá bara {{tl|Upplýsingar}} sem nýrri tilvísun í {{tl|Documentation}} til að hafa flott samheiti fyrir sniðið :Þ Er ekki verið að reyna að gera þetta Wiki alíslenskt eftir allt saman? Er ekki að fara uppfæra öll snið til að vera svona rosalega íslensk í skjölun, það má henda botta í það verk. Það væri vissulega gaman ef Upplýsingar yrði þá grunnsniðið frekar en öfugt í framtíðinni (ekki að það skipti neinu máli fyrir síður sem kalla á þessi snið, eins lengi og það kallar á rétta innihaldið). [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 11:36 (UTC)

:Skýrslutæknifélagið þýðir documentation sem skjölun.
:Ef þú vilt nota snið:skjölun í staðinn fyrir snið:documentation þá er það þitt val.
:Það er minna viðhald að hafa sniðið á enska heitinu, upp á uppfærslur frá ensku wikipediu að gera. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 11:38 (UTC)
::Það er alveg vel gilt að hafa innleiðingu sniða frá enska wikipedia auðvelt, sérstaklega þegar hlutir eru ekki beint sýnilegir nema í kóðanum. Hvernig væri samt að kalla það „Upplýsingaskjölun“ þá þegar það er birt (ekki að tala um heiti á sniðinu þá, bara þýðingin sem leynist í skriftunni sem framkallar sniðið), frekar en bara skjölun eða upplýsingar, þá ætti þetta að hitta beint í mark. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 11:44 (UTC)

=== Notkun á {{tl|Documentation}} í Modules nafnrými ekki alveg að virka ===
Nokkuð tengt þessu efni, en hef tekið eftir því að skriftur/modules eru ekki alveg eins og hver önnur síða þegar það kemur að skjölun. Það hefur sjálfgefið tilvísun í að búa til &lt;code&gt;/doc&lt;/code&gt; fyrir upplýsingar án þess að {{tl|documentation}} sniðið sé notað en það má ekki beint nota það snið inn í module &lt;code&gt;/doc&lt;/code&gt; því það veldur villum eins og það sé nú þegar verið að nota documentation sniðið (''Viðvörun: Þessi síða notar sniðið Snið:Documentation sem veldur sniðmátslykkju (óendanlegt endurkvæmt kall).
'') . Þetta virðist vera eitthvað sem möppudýrin þurfa að kíkja á, til að virkja að modules geti notfært sér documentation sniðið að fullu. [[w:Module:Documentation|Module:Documentation á Enska Wikipedia]] hefur dálk um notkun þess í öðrum modules. Er hægt að kíkja á þetta? [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 15:07 (UTC)

:Til að losna við lykkjuna þá er hægt að gera &lt;nowiki&gt;{{Documentation|content=&lt;texti&gt;}}&lt;/nowiki&gt; þar sem &lt;texti&gt; er innihald síðunnar. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 17:43 (UTC)
::Prófaði það líka, en þá skellir það þessu í sér flokk fyrir síður sem nota Documentation sniðið furðulega... [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 19:03 (UTC)

== Upplýsingaskjölun, Sandkassar og Dæmasíður ==

Það ætti kannski að ræða það, afsaka ef ég fór út í eitthvað án samþykkis. Upplýsingaskjölun og hjálparsíður er eitthvað sem ég hef furðu mikinn áhuga á að viðhalda og þrátt fyrir að það sé eitthvað sem er einstaklega mikilvægt fyrir wikipedia, þar sérstaklega fyrir &lt;code&gt;Snið:&lt;/code&gt; og &lt;code&gt;Modules:&lt;/code&gt; (bráðum &lt;code&gt;Skrifta:&lt;/code&gt;? miðað við efri uppástungu), þá er þetta ekki svo staðlað hérna, engar upplýsingar voru um notkun þess og þar af leiðandi ekki mikið notað útfyrir &lt;code&gt;/doc&lt;/code&gt; undirsíðuna. Ég sjálf áttaði mig ekki á hefðbundinni notkun &lt;code&gt;/sandbox&lt;/code&gt; og &lt;code&gt;/testcases&lt;/code&gt; sem eru hluti af {{tl|Documentation}} fyrr en ég fór út í að byrja þýða upplýsingarnar og skoða þetta nánar. Sandkassi fyrir snið er ekki alveg það sama og notenda sandkassi, þar sem hjá sniðinu á að vera afrit af kóðanum af sjálfu sniðinu til þess að fikta í og gera tillögur um breytingar fyrir raunverulegt sniðið. Sýnidæmin eru svo til staðar til að bæði sýna hvernig sniðið kemur út, og bera það saman við sandkassa útgáfuna. [[w:Wikipedia:Template sandbox and test cases|Template sandbox and test cases]] (langar svoldið til toga þessar upplýsingar hingað og leggja smá grunn um staðlaða notkun á þessu).

Ég sá að aðeins örfáa snið voru að nýta sér &lt;code&gt;/testcases&lt;/code&gt; og þess vegna tilvalið að íslenska þetta fyrst það er sýnilegt nafn og nú þegar búið að þýða sandkassann. En fyrst það er svo lítið notað, þá er ennþá tækifæri til að hugsa út í þetta, jafnvel gagnrýna ef nafnið sem varð fyrir valinu er agalegt. Fannst prófunarsíða ekki alveg smella, og það eru í raun engar tilraunir gerðar þar, bara {{tl|Sýnidæmi}} til samanburðs, síða full af dæmum: &lt;code&gt;/dæmasíða&lt;/code&gt;. Afakið vesenið í mér, og það er alltaf hægt að senda línu í spjallið (enginn les hugsanir eftir allt saman). [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 10. júní 2026 kl. 07:26 (UTC)

=== Sýnidæmi og Prufudæmi ===
Mér finnst eins og ég hef mögulega verið að rugla saman „test cases“ við „demos“ ([[w:Template:Demo|Template:Demo]]), því að þá virðist eins og það ætti að vera kallað Prufudæmi og Sýnidæmi. En þá þyrfti ég að færa sýnidæmi á prufudæmi til að leiðrétta þetta. Held að engin síða nema {{tl|Sýnidæmi}} noti sniðið undir því nafni hvort er eð, þeir sem hafa notað sniðið eru að kalla á {{tl|test case}}, svo það væri engin vinna að bara breyta tilvísun á {{tl|Prufudæmi}} ef ég færi út í það. Þetta er alveg ótengt því að &lt;code&gt;/testcases&lt;/code&gt; síðan var endurskýrð &lt;code&gt;/dæmasíða&lt;/code&gt; af því að það tilgreinir ekki tegund af dæmum og þarf þess vegna ekkert að breytast [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 10. júní 2026 kl. 23:01 (UTC)

:Þessar síður voru búnar til sem prufusíður, en það er ákveðin skörun á milli prufusíðna og dæmasíðna. Jafnvel síður sem voru ekki búnar til af mér eru prufusíður eins og sést af breytingum sama notanda yfir sama tímabil. Það að /testcases síður voru endurskýrðar /dæmasíður tengist ekki tæknilega, en það er sama umræðuefnið.
:Snið:Sýnidæmi á að vera á snið:prufudæmi. Þó svo ég sé ekki alveg sammála færslu /testcases á /dæmasíður þá er ég ekki nægjanlega ósammála til að leiðrétta það. Það er hinsvegar eitt að vera með síðu á /dæmasíður og annað að vera með snið sem reynir að neita því að þetta er prufusíða. Það að hafa snið:sýnidæmi á þeim titli hvað mig varðar kemur ekki til greina, það er aðeins of langt gengið.
:Bæði prufusíða og dæmisíða myndi sýna helstu gildi.
:* Prufusíða: Síða sem er hægt að forskoða með &quot;Forskoða síðu með þessu sniði&quot;, fyrir neðan breytingarbox, til að forðast breytingar á sniðum og modules sem fjarlægja möguleika óvart. Getur notað modules á borð við [[Module:UnitTests]], sem hentar illa í dæmasíðu. Notað af þeim sem viðhalda sniðum.
:* Dæmasíða: Síða sem er notuð af almennum notendum til að finna sambærilegt dæmi við það sem þeir hafa í huga. Ólíkt prufusíðu og notkun þeirra sem viðhalda síðum er almennum notanda sama um mun á aðalsniði og sandkassanum.
:[[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 11. júní 2026 kl. 02:45 (UTC)
::Ég væri alveg til í að fara útí að leiðrétta þetta sjálf, ef fólk er þá sammála að &lt;code&gt;/testcases&lt;/code&gt; hefði átt að vera &lt;code&gt;/prufusíða&lt;/code&gt;. Og að {{tl|test case}} hefði átt að vera {{tl|prufudæmi}}. Þetta voru ekki of mörg tilvik (þá geta demos verið sýnidæmi, þetta nýja heiti var ekki komið í neina notkun til að það sé neitt vvesenað breyta þessu, og sama gildir um testcases). Er samt á því máli að þetta ætti að vera þýtt. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 11. júní 2026 kl. 07:14 (UTC)
:Þá erum við komin með {{tl|Prufudæmi}} og {{tl|Sýnidæmi}} ([[w:emplate:Demo]] var ekki komið inn hjá okkur fyrr en nú, og prufudæmi er ekki alveg hugsað í sama tilgangi). Þarf bara að fara eitthvað yfir til að taka til eftir mig og bæta við {{tl|Eyða}} á það sem hefur aftengst í þessum breytingum. 
:Undirsíðan &lt;code&gt;/testcases&lt;/code&gt; er núna &lt;code&gt;/prufudæmi&lt;/code&gt; sem tengist allt við {{tl|Documentation}}, væri hægt að búa til skilaboðasnið sem bætir við tengli á tileinkaðar &lt;code&gt;/sýnidæmi&lt;/code&gt; undirsíðu ef þörf er á (það gæti alltaf verið einhver tilfelli þar sem sýnidæmin séu of mörg til þess að þæginlegt sé að sýna það allt á &lt;code&gt;/doc&lt;/code&gt;), því að Upplýsingaskjölunin er ekki að búa til tengil fyrir það, bara sandkassar og prufudæmi. Langar svoldið að flokka betur skilaboðasniðin.
:Vona að allt sé núna á hreinu í samband við documentation og fólk geti þá farið að nota þetta af alvöru eins og Enska Wikipedia hefur í huga. Gæti skellt inn Hjálparsíðu um þetta svo allir séu á sömu síðu með þetta. Ég afsaka aftur allt vesenið á mér með þetta. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 12. júní 2026 kl. 12:03 (UTC)

== Vélmenni og Þjarkur ==

Ætla bara að draga athygli að umræðunni sem er í gangi: '''[[Spjall:Þjarkur (tækni)]]'''. 
„Vélmenni“ er orðið miklu víðara en áður fyrr, og útfrá innihaldi greinar þá sé um að ræða „Þjarkur“ sem er íslenska orðið yfir fyrirbærið. Aðgreining myndaðist því að þjarkur á einnig við tilbúna steypta stólpa. Vélmenni virðist vera orðið samheiti fyrir „android“ og „bots“ og annan hugbúnað. Alveg þess virði að taka upp umræðuna þar sem tæknin hefur þróast og orðaval vanist í ákveðnum geirum. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 11. júní 2026 kl. 08:40 (UTC)

== Hvernig vel þarf ég að kunna íslensku? ==

Ég hef verið að hugsa um að ég gæti bætt við íslensku wikipediu, en ég er ekki viss hvort ég sé nógu góð í íslensku til þess að geta gert það. Íslenska er móðurmálið mitt en ég bý í öðru landi svo að íslenskan mín er þaraðleiðandi ekkert sérstaklega sterk. Ég tala íslensku vel en ég þekki ekki &quot;official&quot; orðaforða mjög vel (Til dæmis svoleiðis sem er notað í fréttum og vísindarlegum hlutum). [[Kerfissíða:Framlög/&amp;#126;2026-36329-72|&amp;#126;2026-36329-72]] ([[Notandaspjall:&amp;#126;2026-36329-72|spjall]]) 22. júní 2026 kl. 22:31 (UTC)

:Ég hefði sagt að ef þú ert alveg öruggur í þeim upplýsingum sem þú vilt bæta við, þá er alltaf mjög fínt að styðja sig við allar síðurnar hjá [https://málið.is/ Árnastofnun] til að finna út hvort orð sé gilt eða beygt rétt og hvernig orð eru á íslensku yfir höfuð (það er svo margt gagnlegt þar), svo fann ég {{tl|Yfirlestur}} snið sem þú gætir skellt á hluti sem þú vilt að einhver fari yfir það. Mæli með að gera aðgang samt, þá getur þú fylgst með breytingum og margt annað gagnlegt, gert þér notendasíðu og sandkassa til að prófa þig áfram. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 22. júní 2026 kl. 22:47 (UTC)
::Ok, takk. Ég hugleiði það. [[Kerfissíða:Framlög/&amp;#126;2026-36329-72|&amp;#126;2026-36329-72]] ([[Notandaspjall:&amp;#126;2026-36329-72|spjall]]) 22. júní 2026 kl. 22:53 (UTC)

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|spjall]])&lt;/bdi&gt; 23. júní 2026 kl. 17:11 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 25. júní 2026 kl. 13:29 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 --&gt;

== WikiVerkefni ==

erum við ekki með það á íslenska wikipedia? [[w:Wikipedia:WikiProject|WikiProjects]], átti þetta ekki að hafa eigið nafnrými? Formleg verkefni sem fólk setur af stað, ég hef verið að stússast í stubbum, sá að það var eitthvað hnita verkefni og ljósmyndaverkefni í gangi. Var helst að pæla í þessu útfrá því að ákveðin WikiVerkefni geta verið með umsjá yfir ákveðnum flokkum og svoleiðis (sniðið sem ég er að setja upp frá enska wikipedia er að vísa í WikiProjects {{tl|Stubbaflokkur}}) [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 27. júní 2026 kl. 17:36 (UTC)

:Ég var nokkuð viss um að það væri sér nafnrými fyrir það, en svo viðist ekki vera. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 28. júní 2026 kl. 09:10 (UTC)
:Íslenska wikipedia er einfandlega of lítil fyrir Wikiverkefni. Það er ekkert slíkt til. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 28. júní 2026 kl. 09:39 (UTC)
::var nokkuð viss um að það var einhverntíman sitt eigið nafnrými, en núna virðist það bara falla undir wikipedia nafnrýmið, svo mér datt í hug að vera einfaldlega með &lt;code&gt;Wikipedia:Verkefni:Stubbar&lt;/code&gt; sem dæmi. Við erum kannski lítil, en alveg þess virði að hafa einhvern stað fyrir verkefni sem fólk vill gjarnan sjá gerast. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 28. júní 2026 kl. 10:13 (UTC)
:::Ef það er eitthvað sem þú vilt gjarnar sjá gerast þá er best að gera það sjálf/ur. Ég sé ekki ástæðu til að vera með WikiProjects hér. Umræða um stubba getur átt sér stað hér: [[Sniðaspjall:Stubbur]]. [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 13. júlí 2026 kl. 20:33 (UTC)

== Stubbaflokkar ==

Útfrá breytingum með tengingar á [[sagnfræði]] og [[saga]], þá þarf ég bara að spyrja hvað eigi að gera við [[:Flokkur:Wikipedia:Sagnfræðistubbar]] og [[:Flokkur:Wikipedia:Sögustubbar]]. Grunar að þetta séu tveir flokkar sem eru að gera sama hlutinn. Kannski ætti [[Snið:Stubbur/saga]] bara að vera tilvísun í [[Snið:Stubbur/sagnfræði]], væri þá flýtileið/samheitasnið. Þurfum við kannski stubbaflokk fyrir sögur (eins og [[frásögn|frásagnir]] og [[bók|bækur]])? Held að það yrði stærðarinnar verkefni að breyta því, annars erum við með [[:Flokkur:Wikipedia:Bókmenntastubbar]] sem getur alveg tekið við því og sögu stubbasniðið verður tilvísun í sagnfræði. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 8. júlí 2026 kl. 12:06 (UTC)

:Frekar hafa það öfugt: að sagnfræðistubbar séu tilvísun á sögustubbar. Saga ætti að vera almennara heitið, því sagnfræði er rannsókn á sögu. Svipað og fiskar vs. fiskifræði, eða dýr vs. dýrafræði. Maður segir t.d. ekki &quot;sagnfræði Íslands&quot; heldur &quot;saga Íslands&quot;. [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 8. júlí 2026 kl. 23:18 (UTC)

== Drög að grein um Eimverk — óskað eftir óháðri yfirferð (hagsmunatengsl gefin upp) ==

Sæl öll. Ég er stofnandi og eigandi Eimverks og hef því hagsmunatengsl við þetta efni — sjá yfirlýsingu á notandasíðunni minni í samræmi við notendaskilmála Wikimedia um launuð framlög. Ég hef skrifað drög að grein um fyrirtækið í sandkassa: [[Notandi:Halli Thorkelsson/Eimverk]]. Drögin styðjast eingöngu við óháðar heimildir (Vísi, mbl.is, Whisky Magazine o.fl.). Eimverk er nú rauður tengill í sniðinu um [[Vaxtarsprotinn|Vaxtarsprotann]] (verðlaun 2016). Vegna hagsmunatengsla birti ég greinina ekki sjálfur, en væri þakklátur ef óháður notandi vildi fara yfir drögin og færa þau í aðalnafnrými ef þau standast kröfur — og að sjálfsögðu breyta að vild. Takk fyrir. [[Notandi:Halli Thorkelsson|Halli Thorkelsson]] ([[Notandaspjall:Halli Thorkelsson|spjall]]) 13. júlí 2026 kl. 19:36 (UTC)

:Sæll Halli, takk fyrir að gefa þér tíma til að bíða eftir að óháðir notendur fari yfir greinina þína. Það hefur verið lögð vinna í greinina og að læra á að tæknilegar ritreglur en því miður er hún að megni til efni sem passar ekki á wikipedia, hún er eins og auglýsing fyrir ákveðnar áfengistegundir og það er alls ekki viðeigandi á Wikipedia.  Ég fór yfir greinina og það eina sem ég myndi segja að væri viðeigandi af þeim upplýsingum sem koma fram í greininni sem þú hefur skrifað er þetta: &quot;Eimverk (Eimverk Distillery) er  eimingarverksmiðja staðsett í Garðabæ sem framleiðir viskí úr íslensku byggi. Auk viskís framleiðir Eimverk  gin og  brennivín.&quot; Það ættu líka að koma fram upplýsingar um hvenær verksmiðjan hóf starfsemi og um fyrirtækið (þ.e. nafn eins og það er í fyrirtækjaskrá) sem stendur að rekstrinum.   Það er áhugavert hvenær fyrst var eimað viskí á Íslandi  og ýmislegt í kringum slíka eimun en það ætti að vera í sérstakri grein sem fjallaði um eimun áfengis og einn undirkafli í þeirri grein gæti verið slík iðja á Íslandi.  [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 10. september 2026 kl. 12:25 (UTC)

== Probably hoax article: [[Stefán Gunnarsson (ullarmatsmaður)]] ==

Sorry for writing in English; though I'm still able to read quite a bit of Icelandic (having tried to learn the language out of interest for some years), I'm not that good at writing (and talking even less). Well, this is a heads-up regarding a larger hoax affair in German-language Wikipedia that also seems to spill over here. If you read German (or use a translating tool), see [[:de:Wikipedia:Checkuser/Anfragen/Isländischer Fake-Komplex: Mærviksen, Sannvarðr et al.]] and [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=30846487#Global_lock_for_Iceland_hoax_socks this steward request]. In short, someone using a lot of accounts has created elaborate hoax articles in German about supposed, actually non-existing instruments invented in Iceland (a nautical instrument and a tool for measuring characteristics of wool) and has gone to great lengths to &quot;support&quot; the hoax, including uploading fake historical documents and photos to Wikimedia Commons, archive.org and flickr. For example, they took a digitized page of the newspaper Ísafold from timarit.is and then changed one notice on that page to a text that supported their hoax, then uploaded it to Commons. They also cited books that don't exist. - [[Stefán Gunnarsson (ullarmatsmaður)]] was created here by one of these accounts, the now globally locked [[Notandi:Dulsvik]], and Dulsvik even has a teasing German text on their user page here (&quot;Dass du bis hierher gekommen bist, beweist nur, dass du die Quellen genau in der Reihenfolge gelesen hast, in der ich sie für dich geschrieben habe. ;)&quot; - translated: ''The fact that you've made it this far only proves that you've read the sources in the exact order I wrote them for you. ;)''). I believe that the article is a a hoax as well, using fake sources (including the document at archive.org, uploaded there recently). As I'm not familiar with the processes here, I leave it to you to deal with this; I think the article should be deleted and probably all edits by Dulsvik reverted. [[Notandi:Gestumblindi|Gestumblindi]] ([[Notandaspjall:Gestumblindi|spjall]]) 23. júlí 2026 kl. 22:17 (UTC)
: The books used as sources are not fake. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 00:34 (UTC)
::But do they support the content of the article? I can't check. Perhaps you can. --[[Notandi:Lymantria|Lymantria]] ([[Notandaspjall:Lymantria|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 06:14 (UTC)
:::The book ''Handtak og auga'', supposedly the subject's memoirs, is not in the [https://leitir.is/discovery/search?query=any,contains,Handtak%20og%20auga&amp;tab=MyLibrary&amp;search_scope=10000_MYLIB&amp;vid=354ILC_NETWORK:10000_UNION&amp;offset=0 Icelandic library database]. The document on archive.org is the only mention of it that I can find. The other three books cited are real, but one would have to find physical copies of them to determine if they actually support the article. 
:::I'll go to a library and look at them when I have the time. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 09:18 (UTC)
::::Ég kíkti á bókasafn og fann þessa Byggðasögu Skagafjarðar. Ekkert þar um þennan mann eða ullarvinnslu yfirleitt á þeirri síðu sem vísað er í. Þessi texti á archive.org virkar mjög ótrúverðugur, þetta er skjal sem notandi hlóð inn þar í þessum mánuði. Notandi sem stofnaður var nylega og hefur ekki gert neitt annað. [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 10:11 (UTC)
::::: Það er enginn Stefán Gunnarsson fæddur 1861 fyrir norðan hvorki í Íslendingabók né á manntalsvef Þjóðskjalasafns. Ég hallast að því að eyða öllum framlögum notanda. --[[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 10:48 (UTC)
::::::Já, eyða þá. Miðað við þetta og sögu notandans hlýtur þetta að vera bull.
::::::Gæti síðan [[Kalrinwage]] verið sams konar gabb? Efnistökin eru svipuð og í greininni um ullarmatsmanninn, og það er nákvæmlega ekkert að finna um efni greinarinnar annars staðar á netinu. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 11:01 (UTC)
:::::::Já, var einmitt að spá í því. Það er erfitt að staðfesta nema eiga þessar ágætu bækur um þjóðsögur frá Skáni. Í öllu falli er hún þá ekki nógu markverð til að vera efni í grein. [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 11:04 (UTC)
::::::::Þakka ykkur öllum kærlega fyrir hjálpina í þessu máli! - &quot;Kalrinwage&quot; sounds suspiciously similar to &quot;Kaldrin-Nadel&quot;, one of his fake entries (the supposed nautical instrument) in the German Wikipedia. --[[Notandi:Gestumblindi|Gestumblindi]] ([[Notandaspjall:Gestumblindi|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 18:41 (UTC)
: The faker has used a mix of strategies in his German articles - sources that don't exist, sources that exist and were manipulated (like the Ísafold page), and sources that exist but don't support the content. So, I suppose that for example the article ''Ull verður gull'' cited many times here probably doesn't contain what it's supposed to, but it's hard to check as it's not available digitally (another strategy by the faker). &lt;s&gt;{But I see something implausible with that reference in itself: &quot;Magnús Guðmundsson (1988). ''Ull verður gull: Ullariðnaður Íslendinga á síðari hluta 19. aldar og á 20. öld (Safn til iðnsögu Íslendinga, 2. bindi).'' Hið íslenska bókmenntafélag. bls. 161.&quot; The article does exist, see [https://leitir.is/permalink/354ILC_NETWORK/10c1517/alma991003831719706886 catalogue entry at leitir.is] - but per that entry, it spans pages 224-228 (''bls. 224-228'') in the publication, and our author cites ''bls. 161'', that is, page 161. So they cite a page which isn't actually part of that article ''Ull verður gull'' in the book. And it was published in 1989, not in 1988. --[[Notandi:Gestumblindi|Gestumblindi]] ([[Notandaspjall:Gestumblindi|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 09:25 (UTC)
::{{ping|Berserkur|Lymantria|TKSnaevarr}} Oh, now I see it: What they have done is they haven't actually cited the book ''Ull verður gull'' which was indeed published in 1988, but a '''1989 review of that book''', which is [https://timarit.is/page/5277848#page/n225/mode/2up available at TÍmarit]. That's very typical of such probably AI-generated fake references, they can't distinguish reviews from the works themselves, I have seen this kind of fake reference before. There's nothing about a Stefán Gunnarsson in that review, and probably not in the reviewed book either, I would guess. --[[Notandi:Gestumblindi|Gestumblindi]] ([[Notandaspjall:Gestumblindi|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 09:40 (UTC)&lt;/s&gt;
::::{{ping|Berserkur|Lymantria|TKSnaevarr}} Sorry, I retract my above comments - I think I was misled by finding the review in timarit.is first before the book. The reference is about the book, right. So one now would need to get that book and check page 161. --[[Notandi:Gestumblindi|Gestumblindi]] ([[Notandaspjall:Gestumblindi|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 09:43 (UTC)

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  24. júlí 2026 kl. 12:24 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== Report concerning User:Sigurjón2013 ==
[[Special:Contributions/Sigurjón2013|Sigurjón2013]] &amp;ndash; Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:NDG|NDG]] ([[Notandaspjall:NDG|spjall]]) 28. júlí 2026 kl. 13:16 (UTC)

== Drög að grein &amp; hagsmunaárekstur ==

Góðan dag,

Ég gerði drög að grein um hugveituna Vörðu [[https://is.wikipedia.org/wiki/Notandi:Councilgem/Var%C3%B0a]], en sem aðstandandi er hagsmunaárekstur og því ekki eðlilegt að ég geri hana að alvöru síðu (skilst mér!)

Myndi þiggja ef einhver hefur tíma yfirferð og færslu í alvöru síðu. Get gert sjálfur en vil ekki sökum hagsmunaáreksturs.

kv. [[Notandi:Councilgem|Councilgem]] ([[Notandaspjall:Councilgem|spjall]]) 20. ágúst 2026 kl. 08:59 (UTC)

== Ósk um yfirferð og eyðingu greinarinnar „Skúlason ehf“ ==

Góðan daginn,

Ég hef lagt fram rökstudda beiðni á spjallsíðu greinarinnar „Skúlason ehf“ um að greinin verði tekin til eyðingar. Greinin fjallar um eldra og óskylt fyrirtæki með sama heiti og getur ranglega tengt núverandi Skúlason ehf., kt. 500920-1220, við alvarlegar ásakanir sem tengjast því ekki.

Ég er eigandi núverandi fyrirtækis og hef gert skýrt grein fyrir tengslum mínum. Ég óska eftir að óháður ritstjóri eða möppudýr fari yfir beiðnina og hefji formlegt eyðingarferli.

Umræðan er hér: [[Spjall:Skúlason ehf|https://is.wikipedia.org/wiki/Spjall:Sk%C3%BAlason_ehf]]

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; [[Notandi:Arnithorskulason|Arnithorskulason]] ([[Notandaspjall:Arnithorskulason|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 10:54 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2026-09-23|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 
You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

* You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2026-09-23|en}}.
* If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

* Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 15. september 2026 kl. 12:58 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=30513874 --&gt;

== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''

Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.&lt;br/&gt;
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).

We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.&lt;br/&gt;
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of &quot;Language Link&quot; edits as seen in the Recent Changes feed]]

The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. 

Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]

Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 22. september 2026 kl. 15:16 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=31067455 --&gt;

== Heimildir og tungumál ==
Eru heimildir á öðrum tungumálum en íslensku og ensku leyfilegar? Á sama hátt, er það sanngjarnt að koma hingað meiri upplýsingum um erlendar hluti? (Fyrirgefðu ef ég hljóma hugsjónarík.) [[Notandi:Kippur|Kippur]] ([[Notandaspjall:Kippur|spjall]]) 23. september 2026 kl. 19:51 (UTC)

:Heimildir mega vera á hvaða tungumáli sem er. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 23. september 2026 kl. 22:10 (UTC)

== Report concerning User:~2026-52481-48 ==
[[Special:Contributions/~2026-52481-48|~2026-52481-48]] &amp;ndash; x-wiki vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:NDG|NDG]] ([[Notandaspjall:NDG|spjall]]) 29. september 2026 kl. 06:35 (UTC)

== Orðabókarnefnd ==
Halló! Í greininni um [[Alexander Jóhannesson]] er minnst á &quot;Orðabókarnefnd&quot;. Hvaða orðabók er hér átt við? Bestu kveðjur frá Sviss, --[[Notandi:Freigut|Freigut]] ([[Notandaspjall:Freigut|spjall]]) 6. október 2026 kl. 08:39 (UTC)</text>
      <sha1>7yeyap7pcgn7why7651fy2uj6fztai1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981949</id>
      <parentid>1981923</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:24:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Orðabókarnefnd */ Svar</comment>
      <origin>1981949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120899" sha1="t1bjs8e7xbvpa50t8cxhbjs4ylgufm6" xml:space="preserve">&lt;!-- Skiljið þessa línu eftir --&gt;{{Potturinn}}__NEWSECTIONLINK____TOC__

== Pilibhit-tígursfriðlandið ==

I am not sure where to report this. [[Pilibhit-tígursfriðlandið]] was written on 3 November by [[Notandi:Pixel009]], who has been blocked on en Wikipedia as a sockpuppet and globally locked for spamming around 100 different language versions on the same subject, see [[:meta:Steward requests/Global/2025-w48#Global block/unblock for Pixel009]]. The article probably needs to be reviewed for neutrality and use of Icelandic, or possibly it should be deleted as spam. [[:en:Pilibhit Tiger Reserve]] has existed since 2008, so presumably the subject is notable. [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] may have already dealt with any problems. [[Notandi:TSventon|TSventon]] ([[Notandaspjall:TSventon|spjall]]) 6. desember 2025 kl. 23:24 (UTC)
: I sometimes delete those translated sites but I decided to give this one a fix. Might need more repairing. Thanx for notifying. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 6. desember 2025 kl. 23:43 (UTC)

== 25 ára afmæli Wikipedíu  15. janúar 2026 ==

þann 15. janúar næstkomandi verður  25 afmæli alþjóðlega Wikipedia verkefnisins. Ættum við ekki að minnast þess með einhverjum hætti og hafa hitting eða stafrænan viðburð?  Eða baka afmælisköku?

Einfalt væri að hafa mitting (stafrænan hitting t.d. í Zoom eða á einhverjum fundastað)  sem byrjaði rúmlega kl. 16  það gæti tengst fyrirhuguðu &quot;A 15-minute pre-party&quot; sem á að byrja kl. 15:45 og vera bara afmælisóskir og svoleiðis.

Hér er nánar um þann viðburð:

[[metawiki:Event:Wikipedia_25_Virtual_Celebration|Event:Wikipedia 25 Virtual Celebration - Meta-Wiki]]

@salvor [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 19. desember 2025 kl. 19:05 (UTC)

:Um að gera [[Kerfissíða:Framlög/&amp;#126;2026-24148-9|&amp;#126;2026-24148-9]] ([[Notandaspjall:&amp;#126;2026-24148-9|spjall]]) 12. janúar 2026 kl. 09:15 (UTC)
:Hérna er frétt á RÚV um viðtalið sem ég fór í lestinni:  [https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-01-26-aetladi-ser-ad-eyda-eftirlaunaarunum-a-wikipedia-464484 Ætlaði sér að eyða eftirlaunaárunum á Wikipedia]
:Hér er tengill beint á upptökuna á viðtalinu (þetta var bara notalegt spjall) https://www.ruv.is/utvarp/spila/lestin/23619/bj4729 [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 26. janúar 2026 kl. 17:40 (UTC)
::Vel gert! Fínt viðtal. [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 26. janúar 2026 kl. 18:48 (UTC)
::: Já, þetta var skemmtilegt, takk. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 26. janúar 2026 kl. 19:52 (UTC)
: Rás1 eða þátturinn Lestin spyr í gegnum skilaboð Vina Wikipedía á fb hvort einhver vilji koma í viðtal næstkomandi mánudag og ræða Wikipedíu og 25 ára afmælið.
--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 16. janúar 2026 kl. 15:45 (UTC)

:Ég bauð mig fram ef enginn annar hefði gert það. Mikilvægt að nýta öll tækifæri til að kynna Wikipediu. Fer í viðtal á morgun mánudag.  Held að það verði spurt um íslensku wikipedia, hvað sé skrifað, og  t.d. hvaða grein er oftast breytt og hvaða grein er lengsta greinin og svo t.d. um wikipedíu á gervigreindartímum.  Ég veit reyndar ekki hvar ég get flett upp svona statistik um íslensku wikipedíu eins og lengd greinar eða hvaða grein fólk sé áhugasamast um. Endilega komið með ábendingar  [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 18. janúar 2026 kl. 22:10 (UTC)

== Mig vantar réttan 'fána' Hamas inn svoleiðis að ég geti tengt hana í grein Hamas. ==

Hæhæ. Ég er enn aðeins að læra.
Mér er pínulítið óskýrt hví ég get ekki einfaldlega notað 'https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emblem_of_Hamas.svg' í einu formi eða öðru [https://en.wikipedia.org/wiki/Al-Qassam_Brigades í skiptum fyrir fána al-Qassam] í greininni um [[Hamas]].
Það væri kúl ef einhver gæti upphalað myndinni, það sem væri enn meira kúl væri ef einhver gæti sagt mér hvort ég geti hreinlega hlekkjað beint í efni frá wikimedia eða hvort þau sé aðskilið/mögulega frátekið ecosystem fyrir Enska alfræðiritið, hvað ég sé að gera vitlaust, og/eða hvernig ég ætti að snúa mér í þessu, hvort sé þessvegna mögulega auðveldasta launsnin að endurupphala myndinni einfaldlega á Íslenska alfræðiritið sbr Wikipedia:Hlaða_inn_skrá. [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 02:24 (UTC)

:Fáni Hamas sem notaður er í ensku greininni er varinn höfundarrétti, og er þess vegna ekki til sem mynd inni á Wikimedia Commons. Það þýðir að það er ekki hægt að nota hann utan ensku Wiki. Það væri hægt að hlaða honum sérstaklega upp á íslensku Wikipediu, en það er spurning hvort það væri strangt til tekið löglegt. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 05:06 (UTC)
::Takk fyrir svarið.
::Er fáni al-Qassam ekki varinn höfundarrétti? [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 14:04 (UTC)
:::Hann er of almennur til að njóta verndar. Þetta er bara trúarjátningin á grænum bakgrunni. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 18:18 (UTC)
::::Hvað gerist ef ég brýt höfundarréttarlögin og upphel fánanum bara samt eins og [https://no.wikipedia.org/wiki/Hamas gert hefur t.d. verið hér]? [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 19:54 (UTC)
:::::Skránni verður eytt á endanum. Það er t.d. eyðingartillaga á [[:c:File:Emblem_of_Hamas_Vector_Graphic.svg|þessu]]. Málið með Commons er að það er mjög undirmannað og efni getur hangið inni heillengi þó að það sé höfundarréttarvarið af því að það er tímafrekt að fara í gegnum þetta. Ég mæli ekki með því að bæta í þann haug með því að brjóta vísvitandi reglur. Ef þú vilt fá þetta inn í íslensku greinina þá er ekki annað í boði en hlaða mynd inn hér og rökstyðja notkunina með svipuðum hætti og gert er á ensku útgáfunni. [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 20:50 (UTC)
::::::Oki. Þá gerum við það ekki.
::::::Þá er bara að skoða aðrar leiðir sem valda ekki veseni og brjóta ekki reglur. [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 23. desember 2025 kl. 00:00 (UTC)

== Report concerning User:~2026-17683-2 ==
[[Special:Contributions/~2026-17683-2|~2026-17683-2]] &amp;ndash; Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:Icodense|Icodense]] ([[Notandaspjall:Icodense|spjall]]) 9. janúar 2026 kl. 11:00 (UTC)

:{{done}} [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 9. janúar 2026 kl. 11:05 (UTC)

== Forðist þessa tröllasíðu með rangar talsetningarupplýsingar. ==

Sælir, íslenska er ekki móðurmál mitt svo það gætu verið nokkrar stafsetningarvillur. Ég einfaldlega bara hef mikinn áhuga á íslenskum talsetningum og miðlum. Þess vegna hef ég gert nokkrar breytingar hér og þar, bæði til að æfa málið og til að gera upplýsingar aðgengilegar. Ég hef nýlega tekið eftir því að mikið af talsetningarupplýsingum á Wikipedia hefur verið bætt inn frá trollasíðu sem kallast The Dubbing Database. Þetta er síða sem ég hélt áður að væri í lagi, þegar skjáskot af kreditlistum voru til staðar. En smám saman fór ég að átta mig á því að þar eru margir krakkar og nettröll að breyta efni í þeim tilgangi að dreifa rangar upplýsingar. Þessi nettröll hafa gengið mjög langt í að búa til falskar upplýsingar. Á síðunni hafa til dæmis verið skáldaðar staðhæfingar á borð við að Ólafur Darri Ólafsson hafi leikið Black Bart í Sverðinu í steininum, og það sett fram sem staðreynd. Það var líka einhver gæi á síðunni sem bjó til falskt sænskt kreditlistaskjáskot úr Gravity Falls í Photoshop, eingöngu til að dreifa rangar upplýsingar. Sem rannsakandi fer þetta gríðarlega í taugarnar á mér, þar sem nettröllum tekst þannig að koma röngum upplýsingum í almenna dreifingu.


Upplýsingarnar frá þessari síðu hafa allar verið settar inn af sama notanda. Ég held ekki að viðkomandinn geri sér grein fyrir að hann sé að bæta inn rangar upplýsingar en það væri þó ástæða til að fara yfir allar þessar greinar og ræða við notandann sem bætir þessu inn. Síðurnar sem ég hef hingað til séð með upplýsingum frá þessari síðu eru: 

Edda Björg Eyjólfsdóttir 

Sverðið í steininum 

Svampur Sveinsson


Ef ekki er hægt að finna upplýsingar um talsetningar í traustum heimildum, ætti frekar að nota opinbera kreditlista frá Disney+, DVD-diskum, VHS-spólum og þess háttar. Ég veit að tilvísun eins og „VHS leikaralisti“ er ekki sú auðveldasta að sannreyna, en hún er samt þúsund sinnum betri en þessi fyrrnefnda tröllasíða. Vona að þið getið skoðað þetta nánar. Með góðri kveðju.

[[Notandi:LexLuxor05|LexLuxor05]] ([[Notandaspjall:LexLuxor05|spjall]]) 15. janúar 2026 kl. 15:30 (UTC)
:''Ofangreint fært frá [[Spjall:Forsíða]]'' --[[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 15. janúar 2026 kl. 19:17 (UTC)

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 16. janúar 2026 kl. 19:45 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;

== Misvísandi upplýsingar ==

Góðan daginn.

Rak augun í eftirfarandi:

Neðangreindar upplýsingar er að finna á síðunni &quot;Hlaupár – Wikipedia&quot;:

''Á [[Ísland|Íslandi]] var gregoríska tímatalið tekið upp '''í byrjun október árið 1700. Þá var 10 dögum sleppt úr, svo að í stað 1. október kom 11. október.''' Dagarnir 1. til 10. október árið 1700 hafa því aldrei verið til á Íslandi.''


Allt aðrar upplysingar um sama efni koma hins vegar fram á síðunni „Gregoríska tímatalið – Wikipedia“

''Gregoríska tímatalið var tekið upp á Íslandi árið 1700 ásamt flestum ríkjum [[Mótmælendatrú|mótmælenda]] í Evrópu. Var skekkjan þá orðin 11 dagar frá júlíska tímatalinu, en hafði verið 10 dagar þegar tímatalið var fyrst tekið í notkun árið 1582 o'''g voru þessir 11 dagar felldir niður úr árinu, þannig að 28. nóvember kom í stað 17. nóvember.'''''


Sko, ég lærði þetta einhvern tíma, þ.e. hvaða dagsetningar duttu út en man ekki lengur hvort það var í okt. eða nóv.. Ég treysti mér því ekki til að laga þetta sjálf.

Er ekki einhver sem getur lagað þetta til að það séu ekki misvísandi upplýsingar á síðunum? [[Notandi:DisaIvars|DisaIvars]] ([[Notandaspjall:DisaIvars|spjall]]) 17. janúar 2026 kl. 14:28 (UTC)
: Kærar þakkir fyrir ábendinguna. Búinn að laga. Leiðréttingin er inni á [[Gregoríska tímatalið]]. Misskilningurinn stafar af breytingunni 1583 þegar kaþólsk lönd tóku upp nýja stíl, en þá var 10 dögum sleppt í byrjun október. Það gilti hins vegar aldrei á Íslandi og þegar nýi stíll var tekinn upp í Danaveldi árið 1700 var skekkjan orðin 11 dagar. --[[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 18. janúar 2026 kl. 14:18 (UTC)

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[Notandi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Notandaspjall:MediaWiki message delivery|spjall]]) 18. janúar 2026 kl. 13:21 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 --&gt;

== Síður um sjónvarpsumfjöllun og íþróttir ==

það er mikið að  greinum um íþróttatengd mál á Wikipedia en er ekki eðlilegt að hafa einhverja stefnu varðandi hvað er viðeigandi.

Ég sá t.d. að einhver hafði sett inn grein um sjónvarpumfjöllun um ákveðna tegund íþrótta. Á ekki að eyða slíkum greinum? [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 19. janúar 2026 kl. 11:01 (UTC)
: Ég er sammála með síðuna um sjónvarpsumfjöllunina og gruna notanda sem er í banni um að hafa stofnað hana.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 19. janúar 2026 kl. 11:22 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

19. janúar 2026 kl. 21:01 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Úrelt orðanotkun   ==

Hæ, ég er með pælingu. Vitið þið um greinar þar sem er enn til staðar orðanotkun eða orðafar sem þykir úrelt í dag. Ég gerði nokkrar lagfæringar varðandi frumbyggja Ameríku og var að pæla hvort þið vitið um fleiri dæmi um orðanotkun sem þarf nauðsynlega að lagfæra í samræmi við nútíma málvenjur og samfélagslegar breytingar. [[Kerfissíða:Framlög/&amp;#126;2026-49679-3|&amp;#126;2026-49679-3]] ([[Notandaspjall:&amp;#126;2026-49679-3|spjall]]) 23. janúar 2026 kl. 12:35 (UTC)

:Hæ Björn, ég hélt að þú værir í banni. [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 23. janúar 2026 kl. 21:54 (UTC)

== Report concerning User:LI Mintian ==
[[Special:Contributions/LI Mintian|LI Mintian]] &amp;ndash; Long-term abuse &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:PieWriter|PieWriter]] ([[Notandaspjall:PieWriter|spjall]]) 5. febrúar 2026 kl. 07:51 (UTC)

== Report concerning User:~2026-92643-0 ==
[[Special:Contributions/~2026-92643-0|~2026-92643-0]] &amp;ndash; Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:Quinlan83|Quinlan83]] ([[Notandaspjall:Quinlan83|spjall]]) 10. febrúar 2026 kl. 23:04 (UTC)

== Þýddir kvikmyndatitlar ==

Ég velti því fyrir mér á pottinum í fyrra hvort það væri einhver viðmiðunarregla um hvort það eigi að nota íslenska titla í greinum fyrir kvikmyndir, eða hvort það eigi að halda sig við frumtitla. Það voru skiptar skoðanir um það en það komst engin afgerandi niðurstaða. Ég sé að @[[Notandi:Akigka|Akigka]] hefur verið að gera greinar um James Bond-myndirnar með íslensku titlunum í heiti greinanna, sem mér finnst alveg fínt, en það pirrar mig pínu að það sé ekkert samræmi á milli greina um það hvort íslenskur eða enskur titill sé notaður. 

Ég myndi vilja semja um einhver skýr viðmið. Við höfðum rætt um að það mætti kannski nota enska titla ef þeir væru mun þekktari en sá íslenski, en það er náttúrlega huglægt mat hvers og eins. Persónulega myndi ég frekar vilja nota íslenska titla í greinarheitum þar sem það á við, enda þótt þeir séu ekki mikið notaðir, enda er það í meira samræmi við markmið þess að skrifa alfræðirit á íslensku. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 00:21 (UTC)

:Ég finn ekki gömlu umræðuna, nema það sé [[Spjall:Gene Wilder#Íslensk eða ensk (upprunaleg) nöfn á kvikmyndum|þessi]], en mig minnir að niðurstaðan hafi verið að nota íslenska titla ''ef þeir eru til'' (ekki búa til nýjar þýðingar), annars upprunalegan titil. Það er alla vega það sem yfirleitt er gert á öðrum útgáfum wp. Það getur samt verið í andstöðu við þá reglu að nota þekktasta heitið. Sem dæmi þá er tiltekinn ítalskur spagettívestri frá 1966 örugglega þekktastur á Íslandi undir enska titlinum ''The Good, the Bad and the Ugly'', en íslenska heitið (frá 1971) er ''Einn var góður, annar illur, þriðji grimmur''. Upprunalega heitið er hins vegar ''Il buono, il brutto, il cattivo''. Væri ekki dálítið hallærislegt að hafa greinina undir enska titlinum, þótt hann sé örugglega þekktari en hinir tveir? [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 00:57 (UTC)
::NB. Er alveg sammála þér með ósamræmið. [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 01:01 (UTC)
:::Þetta var [https://is.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Potturinn/Safn_28#%C3%8Dslenskir_kvikmyndatitlar þessi umræða]. Það var ekki beint nein niðurstaða, en sumum fannst ekki skýrt hvenær íslensk þýðing á titli hefði öðlast formlegt gildi. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 01:54 (UTC)
::::Ég held að það sé ekki hægt að setja eina reglu sem eigi við um allar kvikmyndir, stundum er þetta matsatriði. En meginreglan hefur alltaf verið og á við um allar greinar að nota þann titil sem flestir þekkja viðfangsefnið sem. Í fyrri umræðu nefndi ég Ísöld og Hringadrottingssögu sem dæmi um íslenska titla. The Good, the Bad and the Ugly finnst mér dæmi um mynd sem flestir þekkja undir enska titlinum. Ég hef til dæmis aldrei séð titilinn [[Segðu aldrei aftur aldrei]] og það stingur soldið. Það ætti frekar að nota enska titilinn. Sama á við um allar Bond myndirnar. En það er bara mín persónulega skoðun. Ef það á að komast einhver niðurstaða í þetta þá þarf eiginlega bara að kjósa. [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 19. febrúar 2026 kl. 02:56 (UTC)
:::::Bond er svolítið spes, því sumar þýðingarnar eru vel þekktar (Víg í sjónmáli, Njósnarinn sem elskaði mig, Í leyniþjónustu hennar hátignar), en aðrar held ég nánast alveg óþekktar (Þú lifir aðeins tvisvar, Logandi hræddir, Leyfið afturkallað). Hið sama virðist gilda um aðrar tungumálaútgáfur wp. Spænska og danska wp víkja þarna sum staðar út af þeirri reglu að nota innlend heiti. Mér fannst einmitt þurfa að gæta samræmis og valdi því að nota íslenska titilinn alls staðar. [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 11:11 (UTC)
::::::Hitt málið er líka, eins og það stendur fyrir mínum dyrum, að meirihluti allra greina á íslensku Wikipediu notast við titla sem eru faktískt minna notaðir en alþjóðlegir titlar, því við erum jú að skrifa á tungumáli sem fáir tala. Það eiginlega hluti af eðli þess verkefnis að skrifa alfræðiefni á íslensku að notast við ýmis heiti sem eru ekki endilega vel þekkt, stundum jafnvel ekki meðal Íslendinga. Þess vegna hef ég ekkert það miklar áhyggjur þótt íslensku titlarnir séu minna notaðir en þeir ensku.
::::::Svo er hitt, að tregi til að nota íslenska kvikmyndatitla því enginn annar gerir það er hálfpartinn sjálf-uppfyllandi spádómur ef svo má að orði komast. Enginn notar þá vegna þess að enginn notar þá. Þannig að mér finnst við í raun vera að ýta undir ákveðna hneigð með því að setja íslensku titlana ekki í forgrunn þótt þetta eigi að vera alfræðirit á íslensku. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 12:53 (UTC)
: Sammála Steininum. Íslensku titlarnir mega koma svo eftir á eða í sviga.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 20:53 (UTC)
::@[[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] Þetta er áhugaverð pæling varðandi sjálf-uppfyllandi spádóm. En mér finnst ekki að það sé hlutverk Wikipedia að spyrna á móti þróun íslenskrar málnotkunar. Wikipedia á að vera hlutlaus hvað það varðar. Við notum þá titla sem fólk notar í almennu tali. [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 20. febrúar 2026 kl. 00:59 (UTC)
:::Það sem samt stingur mig mest núna er þessi skortur á samræmi. Eins og staðan er núna erum við með dæmi þar sem sumar greinar um kvikmyndir í sömu kvikmyndaseríunni eru með titla á íslensku en aðrar á ensku. (t.d. [[Charlie's Angels (kvikmynd)]] og síðan [[Englar Charlies gefa í botn]]). Þess vegna finnst mér ekki alveg ganga að hafa þetta algjörlega matskennt eftir greinarhöfundi.
:::Akigka er líka með góðan punkt hvað varðar myndir eins og spagettívestrana, þar sem frumtitillinn er ekki sá enski, þótt hann sé líklega þekktari. Eða t.d. kóresku myndina sem flestir kalla ''Parasite'', en hét ''Gisaengchung'' á frummálinu og var þýdd sem ''Sníkjudýrin'' á íslensku. Mér finnst svakalegur ósiður þegar fólk notar ensk heiti yfir hluti sem voru ekki upphaflega á ensku, þannig að ég myndi alltaf mæla með því að íslenskur titill sé notaður í slíkum tilfellum. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 20. febrúar 2026 kl. 09:22 (UTC)
::::Ég er frekar á því að nota íslenska titilinn sem greinarheiti ef hann er til, en annars upprunalegan titil. Mér finnst að upprunalegi titillinn eigi að koma í sviga þar sem titillinn kemur fyrst fyrir, og í listum (t.d. listum yfir myndir tiltekins leikstjóra). Í samfelldu máli inni í greinum finnst mér kannski eðlilegt að nota algengasta titilinn, ef það passar að öðru leyti. Annars er íslenski titillinn yfirleitt þjálli í samfelldu máli (beygist t.d.). Ég held að pistlar Arnaldar Indriðasonar og Ævars Arnar Jósepssonar hafi átt stóran þátt í að gera íslenska kvikmyndatitla erlendra mynda þekkta. Það er ólíkt að skrifa um kvikmynd í samfelldu löngu máli, eða setja saman topp-10-lista eða svipað; en það er oft eina samhengið þar sem vissir kvikmyndatitlar koma fyrir á Íslandi - umfjöllunina vantar. Það er líka ástæðan fyrir því að oft eru íslenskir titlar &quot;listrænna&quot; kvikmynda þekktari en titlar hasarmynda: af því þær hafa fengið sérstaka umfjöllun. Kvikmyndagreinar hér á is.wp eru líka dæmi um umfjöllun, svo þær hafa áhrif, hvort sem okkur líkar það betur eða verr :) [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 20. febrúar 2026 kl. 12:24 (UTC)
:::Einn annar punktur sem mig langar til að benda á er að ef íslenskir titlar væru meginreglan í greinum hér væri þröskuldurinn aðeins hærri til að skrifa greinar. Eins og staðan er núna eru mjög margar greinar um kvikmyndir skrifaðar af fólki sem bersýnilega kann ekki íslensku og hendir bara inn örgreinum sem innihalda engar upplýsingar. Ef það væri meginregla að taka a.m.k. fram íslenskan titil myndi slíkum greinum mögulega fækka. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 28. febrúar 2026 kl. 01:34 (UTC)
::::Meginreglan að nota íslenskan titil er til á [[Wikipedia:Nafnavenjur greina]]. Þetta er frekar um eftirfylgni. Sammála að eyða greinum sem eru bara &quot;Titill er bandarísk kvikmynd&quot;. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 6. mars 2026 kl. 15:18 (UTC)
:::::Þannig að þú myndir segja að samkvæmt núgildandi venjum sé rétt að kvikmyndatitlarnir séu á íslensku, ef íslenskur titill er fyrir hendi? [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 6. mars 2026 kl. 15:52 (UTC)

== Ágreiningur um hlutlægni og notkun stjórnunarheimilda á [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)]] ==

Góðir Wikipedíuþátttakendur. Ég legg hér fram tvo tengda málaflutning er varða greinina [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)]] og óska eftir sjónarmiðum óháðra ritstjóra og stjórnenda.

=== 1. Efnislegur ágreiningur: „Umræða um alþjóðamál&quot; ===

Bætt var við kafla í greinina sem fjallar um persónulegar skoðanir einstakra flokksleiðtoga á Kína, Rússlandi og Norður-Kóreu. Ég ([[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]]) lagði til að kaflinn yrði annaðhvort fjarlægður eða orðaður á hlutlægan hátt, með vísan til [[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]] og [[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]]:

* Kaflinn er í óhófi langur miðað við aðra hluta greinarinnar og gefur persónulegum skoðunum óhóflegt vægi.
* Engin sambærileg grein um íslenskt stjórnmálaflokk á Wikipedíu hefur slíkan kafla um persónulegar skoðanir einstakra meðlima.
* Heimildin sjálf (Vísir) staðfestir að þetta séu einstaklingsskoðanir, ekki flokksstefna.

[[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] er ósammála og við höfum verið í samningaviðræðum um málamiðlun á [[Spjall:Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|spjallsíðunni]]. Kjarnaágreiningurinn snýst um orðalag: ég lagði til „rætt hvað megi læra af&quot; en TKSnaevarr krefst „hrósað.&quot; Munurinn er grundvallarmunur á hlutlægri lýsingu og dómsályktun.

Ég bið óháða ritstjóra um að kynna sér [[Spjall:Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|spjallsíðuna]] og gefa sjálfstætt álit á því hvort kaflinn standist kröfur [[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]] og [[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]].

=== 2. Notkun stjórnunarheimilda af aðila í ágreiningi (WP:INVOLVED) ===

Tímaröð atburða 21. febrúar 2026:

# Klukkan '''16:43 UTC''' læsti [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] greinina [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)]] með þeim rökum að bíða skyldi eftir samkomulagi.
# [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] er sjálfur virkur þátttakandi í efnislegum ágreiningi um greinina — hann hefur lagt fram fjölmörg rök á spjallsíðunni gegn breytingum mínum.
# Klukkan '''23:26 UTC''' — meðan greinin var læst öðrum ritstjórum — gerði [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] verulegar breytingar á greininni (+1.793 bæti) '''án nokkurrar breytingarlýsingar'''.
# Í þeim breytingum notaði hann orðalagið „hrósað&quot; — það sama orðalag sem ég hafði gert skýrar athugasemdir við á spjallsíðunni og sem við höfðum ekki náð samkomulagi um.

Með öðrum orðum: TKSnaevarr læsti greinina fyrir öðrum, og notaði síðan stjórnunarrétt sinn til að breyta greininni einhliða í ágreiningi þar sem hann er sjálfur hlutaðeigandi. Enginn annar ritstjóri gat brugðist við eða gert gagnbreytingar meðan á þessu stóð.

Á enskri Wikipedíu er þetta brot á [[:en:Wikipedia:Involved|WP:INVOLVED]], sem kveður skýrt á um: ''&quot;editors should not act as administrators in disputes in which they have been involved&quot;''. Á íslensku er samsvarandi meginregla skráð á [[Wikipedia:Deilumál|reglum um deilumál]], þar sem fram kemur að ''„moppudýr eru ekki dómarar&quot;''.

Ég vil taka það fram að ég geri mér fulla grein fyrir að [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] hefur að öllum líkindum lagt þetta fram í góðri trú. Hér er ekki um persónulegar ásakanir að ræða. Vandinn er meginreglulegar: þegar stjórnandi er virkur þátttakandi í ágreiningi, á hann ekki að nota stjórnunarheimildir til að úrskurða í þeim sama ágreiningi.

Tveir aðrir stjórnendur, [[Notandi:Bjarki S|Bjarki S]] og [[Notandi:Berserkur|Berserkur]], hafa einnig tekið þátt í ágreiningnum á sama hlið og TKSnaevarr, sem þýðir að þrír af hlutaðeigandi aðilum eru stjórnendur.

=== Beiðni ===

# Að '''óháðir ritstjórar''' kynni sér [[Spjall:Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|spjallsíðuna]] og taki afstöðu til efnislegs ágreinings um kaflann „Umræða um alþjóðamál&quot; með hliðsjón af [[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]] og [[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]].
# Að '''óháður stjórnandi''' endurskoði hvort lásingin og breytingarnar 21. febrúar 2026 hafi verið í samræmi við meginreglur um hlutlægar stjórnunarheimildir.
# Að greinin verði opnuð aftur fyrir almennar breytingar þar til efnislegur ágreiningur hefur fengið réttilega meðferð á spjallsíðunni.

Takk fyrir tímann. [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 22. febrúar 2026 kl. 00:04 (UTC)

:Ég hef ekki kynnt mér spjallsíðuna, hef ekki mikinn áhuga á því og er líka ekki stjórnandi á síðunni. Vildi bara benda á að það er enginn ritstjóri á Wikipedia. Og svo verður líka erfit að finna óháðann stjórnanda, það hafa allir sínar skoðanir. Ertu þá að tala um einhvern sem hefur ekki nú þegar tekið þátt í spjallsíðunni? [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 22. febrúar 2026 kl. 02:30 (UTC)

:@[[Notandi:Steinninn|Steinninn]] Takk fyrir athugasemdina. Ég er að biðja um álit stjórnenda sem hafa ekki þegar tekið þátt í umræðunni á spjallsíðunni — sérstaklega vegna þess að annar hluti málsins snýr að notkun stjórnunarheimilda. Þrír stjórnendur hafa þegar tekið afstöðu á sömu hlið í efnislegum ágreiningi, og einn þeirra læsti greinina og breytti henni síðan sjálfur meðan hún var læst.

Ég taga hér þá stjórnendur sem hafa ekki tekið þátt og bið um álit:
@[[Notandi:Akigka|Akigka]] @[[Notandi:Bragi H|Bragi H]] @[[Notandi:Krun|Krun]] @[[Notandi:Salvor|Salvor]] @[[Notandi:Stalfur|Stalfur]] @[[Notandi:Stefán Örvar Sigmundsson|Stefán Örvar Sigmundsson]] @[[Notandi:Svavar Kjarrval|Svavar Kjarrval]] [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 22. febrúar 2026 kl. 10:49 (UTC)

Ég vil árétta að '''aðalkrafa mín er að kaflinn „Umræða um alþjóðamál&quot; verði fjarlægður alveg'''. Rökin eru:

* '''[[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]]''' — Kaflinn gefur persónulegum skoðunum einstakra meðlima óhóflegt vægi í yfirlitsgrein um stjórnmálaflokk. Heimildin sjálf staðfestir að þetta séu einstaklingsskoðanir sem flokkurinn hefur ekki samþykkt sem stefnu.
* '''[[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]]''' — Kaflinn gefur þá mynd að flokkurinn sem slíkur hafi afstöðu til þessara ríkja, þegar heimildirnar segja hið gagnstæða.
* '''[[:en:WP:RSOPINION|WP:RSOPINION]]''' — Aðalheimildin (Vísir, 29. des. 2025) er fréttaskýring/greining, ekki bein frétt. Uppruni efnisins er athugasemdir á samfélagsmiðlum.
* '''[[:en:WP:LABEL|WP:LABEL]]''' — Orðalagið „hrósað&quot; er gildishlaðin dómsályktun. Viðkomandi ræddu um innviðafjárfestingar og fátæktarútrýmingu, sem er fjarri „hrósi&quot; við ríkisstjórnir.
* '''Enginn fordæmi''' — Engin önnur grein um íslenskan stjórnmálaflokk á Wikipedíu hefur sambærilegan kafla um persónulegar skoðanir einstakra meðlima.

Kaflinn sem nú stendur í greininni var málamiðlun af minni hálfu — upphaflega fjarlægði ég hann alveg. [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 22. febrúar 2026 kl. 10:53 (UTC)

:Þar sem ég er beðin sérstaklega sem stjórnandi um álit á greininni þá las ég hana yfir og hef strax eftirfarandi athugasemdir.
:Það þarf að lagfæra greinina þannig að hún sér hlutlæg, upplýsandi og byggi á heimildum og inntakið sér  atriði sem skipta máli. Eins og er þá virðist sumt vera efni sem á meira heima í fréttabréfi innan félagsins og hefur lítið upplýsingagildi og er of hlutdrægt til að passa  í alfræðiriti og Wikipedíugrein. Kaflinn umræða um alþjóðamál ætti að fara út í heilu lagi. Það kemur okkur ekkert við hvað einhverjir hafa rætt á samfélagsmiðlum og wikipediagrein er ekki réttur vettvangur fyrir hugleiðingar fólks í stjórnmálum (t.d. setning eins og: &quot;Sósíalistaflokkurinn hefur áréttað að viðhorf flokksmeðlima til þessara ríkja séu persónubundin og að flokkurinn hafi ekki mótað formlega stefnu í þeirra garð..... 
:Þetta er satt að segja bara orðavaðall og jafnvel atriði úr stefnuskrá flokka ættu ekki heima í wikipediagrein ekki nema í mjög knöppu formi (t.d. ef flokkur er með að móti ESB aðild þá má segja það og vitna í stefnuskrá flokksins en wikipedia er ekki vettvangur til að rökstyðja  hvers vegna einhver flokkur er með eða móti ESB eða reka áróður fyrir einhverju ákveðnu viðhorfi. 
:Það er líka margt annað rugl í greinni og orðalagið og heimildanotkunin  &quot;samkvæmt Gunnari Smára...&quot; er  viðvaningsleg og ekki rétt heimildanotkun. það verður að vísa í birtar áreiðanlegar heimildir og það eru ákveðnar reglur um hvernig það er gert. 
:Hér er dæmi um eina breytingu á setningu sem ég sting upp á: Í stað setningarinnar &quot;Mikil bylting og innanflokks átök áttu sér stað innan flokksins vorið 2025, þar sem að meðal annars Gunnar Smári var sakaður um ofríki og andlegt ofbeldi. Sólveig Anna Jónsdóttir formaður Eflingar sem að hafði verið virk innan flokksins sagði meðal annars af sér&quot;  komi setning eins og &quot;Mikil átök áttu sér stað innan flokksins vorið 2025 sem endaði með......&quot;  Ég veit ekki hvað gerðist, mig minnir að það hafi verið þannig að flokkurinn klofnaði  og fyrrum forusta varð undir í kosningum og stofnaði aðra hreyfingu með oddvita flokksins í borginni, það hlýtur að vera hægt að segja það á hlutlausu og knöppu máli og með því að vísa í áreiðanlegar heimildir (at huga að dagblöð eru ekki alltaf áreiðanlegar heimildir, innnanhússkjöl stjórnmálaflokks eða munnlegar heimildir eru aldrei áreiðanlegar heimildir sem passa í wikipedia grein)  það er bara rugl að hafa með að einhver sem &quot;hafi verið virk innan flokksins&quot; hafi sagt af sér.  [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 00:58 (UTC)
::Umfjöllunin um þessi alþjóðamál var ekki bara byggð á umræðum á samfélagsmiðlum. Þetta voru mál sem margir fjölmiðlar voru búnir að fjalla um og fleiri en einn meðlimur í flokknum voru búnir að tjá sig um við fjölmiðla. Á slíku stigi er ekki hægt að láta eins og þessi ummæli séu einkamál eða að þau eigi ekki erindi í heildstæðri umfjöllun um flokkinn. Hlutlaus umfjöllun getur ekki byggt eingöngu á sjálfsmynd flokksins eða eingöngu á frumgögnum sem koma frá honum sjálfum.
::Ég vil annars benda á að '''[[:en:WP:RSOPINION|WP:RSOPINION]]'''-reglan sem @[[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] vísar til hér leggur ekkert bann við notkun fréttaskýringa sem heimilda, heldur nefnir hún skoðanapistla. Þetta er ekki sami hluturinn og ekkert í reglunni gefur til kynna að greinar á borð við þá sem var vísað til hér séu óviðeigandi.
::Grein Vísis sem vitnað var í var samantekt á ýmsum ummælum meðlima Sósíalistaflokksins, auk viðtals við leiðtoga flokksins þar sem hann gerði stuttlega grein fyrir viðhorfum sínum. Þegar greinin inniheldur viðtal við ytri aðila er bersýnilega ekki um að ræða bara viðhorf greinarhöfundar.
::Þar fyrir utan var ekkert af orðalagi greinarhöfundarins sem telja mætti gildishlaðið (t.d. &quot;harðstjórnarríki&quot;)  endurtekið í málsgreininni á Wikipediasíðunni. Eingöngu var vitnað í staðreyndir sem hlutrænt sé mátti telja réttar samkvæmt upplýsingunum í heimildinni. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 02:36 (UTC)
:Fyrir mitt leyti get ég ekki fallist á að téður kafli verði alveg fjarlægður.
:WP:UNDUE lýsingin er afbökun. Hér er ekki um hvaða einstaka meðlim sem er heldur þann sem Sósíalistar hafa kjörið í stöðu sem samkvæmt hefðum og venjum er álitin vera ein æðsta staða stjórnmálaflokks. Að mér vitandi hefur Wikipedia ekki sett neina stefnu að öll umfjöllun um flokka þurfi að byggjast eingöngu á formlega samþykktri stefnu. Það er ekki fjarri lagi að fjalla um hvað formaður flokksins telur góða stefnu, og í þessu tilviki er hann að vísa í aðgerðir annarra ríkja sem honum hugnast. Það er varla ósanngjarnt að nefna slíkt enda gefur það einhverja mynd af því hvert hann myndi vilja að flokkurinn myndi stefna, á meðan það er nógu góð tenging við almenna stefnu flokksins (sósíalismi). Slík umfjöllun gæti þó úreldast ef það koma aðrir leiðtogar síðar sem eru andstæðrar skoðunar.
:Fellst ekki á að WP:NPOV eigi við eins og greinin er núna, sbr. fyrri rökstuðning.
:WP:RSOPINION-rökin eru fjarstæð og tek ég undir rök [[Notandi:TKSnaevarr|Notandi:TKSnaevarrs]] um að fréttaskýring er alveg nothæf heimild, einkum í ljósi þeirra gagna sem fylgja með henni. Athuga skal að verið er að vísa í athugasemdir sem Sæþór á að hafa ritað, og sýnist mér hann ekki hafa andmælt því að hafa skrifað þær.
:WP:LABEL - Ef ummælin „Xi er bókstaflega besti leiðtogi jarðar og nýtur hæsta viðurkenningareinkunnar“ og „Við værum mjög heppin að fá þá [Pútin, Kim Yong-Un, o.fl.] sem leiðtoga í stað hinna ólýðræðislegu trúða á þingi“, ásamt því að segja hversu góðar tilteknar aðgerðir stjórnvalda á Rússlandi og Norður-Kóreu er ekki hrós gagnvart einstökum ríkisstjórnum og leiðtogum, þá veit ég varla hvað hrós er.
:Engin fordæmi - Það eitt og sér er ekki ástæða til þess að fjarlægja umfjöllun, á meðan hún hlítir reglum Wikipediu. Þó yrði að gjalda varhug við því ef einhver sem er virkur í stjórnmálastarfi í íslenskum stjórnmálaflokk færi að setja inn slíka umfjöllun, hvort sem það er um eiginn flokk eða annan. Hið sama gildir um breytingar á efni slíkra umfjallana.
:Þó ég taki undir að greinin er ekki fullkomlega vel framsett, þá virðist ekki vera slíkir annmarkar á efnisvalinu að það réttlæti eins mikla hreinsun og verið er að krefjast.
:Þá vil ég minnast sérstaklega á regluna [[:en:WP:COI|WP:COI]] en hún felur í sér að frambjóðendur, fólk sem starfar beint fyrir frambjóðendur, og annað fólk sem tekur þátt í kosningabaráttunni eigi ekki að breyta síðunni um eigið framboð eða annarra. -[[Notandi:Svavar Kjarrval|Svavar Kjarrval]] ([[Notandaspjall:Svavar Kjarrval|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 20:31 (UTC)
::@Svavar Kjarrval @Berserkur — WP:COI krafan byggir á þeirri forsendu að þið þekkið raunverulega deili á mér. Ég vil taka það skýrt fram: Ég hef aldrei gefið upp raunverulegt nafn mitt, deili eða tengsl við stjórnmálastarf á Wikipedia. Notandanafnið mitt er „Gudrodur&quot; — þetta er handahófskennt notandanafn sem tengist ekki endilega raunverulegu nafni mínu.
::Þegar þið gefið í skyn að þið vitið hverjir ég er í raun og veru, og notið þær upplýsingar til að rýra framlag mitt, er það í besta falli WP:SPECULATION og í versta falli í andstöðu við WP:OUTING, sem kveður á um að persónulegar upplýsingar um ritstjóra skuli aldrei birtar eða notaðar án samþykkis þeirra.
::WP:COI kröfur verða að byggjast á upplýsingum sem ritstjórar hafa sjálfir birt á Wikipedia, ekki á grunni um hver einhver sé í raun. Ég hafna þess vegna þessari kröfu. [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 22:21 (UTC)

'''Uppfærsla:''' Ég hef grisjað kaflann „Umræða um alþjóðamál&quot; í greininni og vil reyna að ná sátt við [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]]. Kaflinn er nú styttur úr þremur málsgreinum í tvær:

# Fjarlægði málsgrein um Kristinn Hannesson (5. sæti á framboðslista, ekki forystumaður).
# Breytti „hrósað&quot; í „rætt hvað megi læra af&quot; — nákvæmara gagnvart heimildinni þar sem viðkomandi ræddu innviðafjárfestingar og fátæktarútrýmingu.
# Fjarlægði setningu um „bandarískan áróður&quot; sem var tekin úr samhengi.
# Styttingin styður við [[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]] — kaflinn gefur nú ekki lengur óhóflegt vægi.

Ég hef spurt TKSnaevarr á [[Spjall:Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|spjallsíðunni]] hvort hann sé sáttur við þessa útgáfu. Ef sátt næst þar þá er efnislegur ágreiningur leystur.

Spurningin um notkun stjórnunarheimilda ([[:en:Wikipedia:Involved|WP:INVOLVED]]) stendur þó enn — óháð niðurstöðu efniságreiningsins er það meginregluatriði að stjórnandi eigi ekki að læsa grein og breyta henni síðan sjálfur í eigin þágu í ágreiningi. [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 22. febrúar 2026 kl. 12:54 (UTC)

:Þetta er slatti að kíkja á, skoða. [[Notandi:Stalfur|Stalfur]] ([[Notandaspjall:Stalfur|spjall]]) 24. febrúar 2026 kl. 20:14 (UTC)
:Ég læsti síðunni tímabundið til að koma í veg fyrir breytingastríð, þar sem þú hafðir ítrekað tekið setninguna út án samráðs eða umræðu. 
:Breytingarnar sem ég gerði voru ekki &quot;í eigin þágu&quot;, heldur voru þær byggðar á málamiðlunartillögum sem þú hafðir lýst þig fylgjandi eða voru beinlínis frá þér komnar, þ.e. að færa umfjöllunina í sér kafla, bæta við fleiri heimildum (meðal annars heimild sem þú lagðir sjálfur til um Norður-Kóreuferðina) og bæta við samhengi um ummælin sem vísað var í. 
:En nei, ég er annars ekki sáttur við breytingarnar eins og þær standa, því þær fela hreinlega í sér yfirvarp. Það er til dæmis fáránlegt að halda því fram að notkun orðsins &quot;hrósa&quot; gefi skakka mynd af ummælunum sem voru viðhöfð. Á spjallsíðunni talar þú um að hugtakið gefi í skyn &quot;blinda aðdáun&quot;, sem er afbökun á merkingu orðsins. Ef ég segi að einhver standi sig vel er ég að hrósa honum. Ummælin í tilvitnuðum greinum verða ekki túlkuð sem neitt annað en hrós, og það að halda öðru fram er í besta falli orðhengilsháttur og í versta falli vísvitandi útúrsnúningur.
:Ég hafna því líka alfarið að ég hafi tekið orðin um bandarískan áróður úr samhengi og bið þig um að rökstyðja það frekar. Þetta eru tilvitnanirnar í Sæþór þar sem hann notaði orðið:
:: ''Hugmyndin að þetta séu vondir leiðtogar (eða Assad) er hreinn vestrænn áróður.''
:og 
:: '' Við erum með mjög sjúka fjölmiðla sem eru oft að endurtaka lygi og áróður Bandaríkjanna''
:Setningin sem ég skrifaði, og þú tókst út, var á þessa leið: ''Sæþór hefur gagnrýnt umfjöllun vestrænna fjölmiðla um þessi ríki og leiðtoga þeirra og segir hana einkennast af bandarískum áróðri.'' 
:Ég fæ ekki séð að setningin sem ég skrifaði sé á nokkurn hátt röng, ósanngjörn eða tekin úr samhengi. Hún er rétt lýsing á afstöðu sem viðkomandi hefur lýst yfir að minnsta kosti í tvígang.
:Ég sé ekki að @[[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] sé að krefjast hlutleysis. Þvert á móti finnst mér hann standa í ímyndargæslu fyrir stjórnmálaflokkinn þar sem hann reynir að þurrka út umfjöllun sem hann telur að geti skapað neikvæð hughrif hjá lesendum, enda þótt hún sé ekki annað en hlutræn upptalning á afstöðum sem leiðtogar í flokknum hafa sannanlega viðrað á opinberum vettvangi. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 02:05 (UTC)
::Ég vil annars bæta við að ef umfjöllunin um þessi viðhorf þykir ekki eiga heima í greininni um flokkinn ætti að mega færa hana í nýlega skapaða grein um Sæþór sjálfan sem Guðröður gerði. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 02:08 (UTC)
::''Ég sé ekki að @Gudrodur sé að krefjast hlutleysis. Þvert á móti finnst mér hann standa í ímyndargæslu fyrir stjórnmálaflokkinn''
::Augljóslega. Guðröður var á lista Sósíalista fyrir síðustu Alþingiskosningar, þannig að sniðið ''hagsmunaárekstrar'' getur átt við breytingar hans. [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 11:07 (UTC)

== Report concerning User:Ormur12345 ==
[[Special:Contributions/Ormur12345|Ormur12345]] &amp;ndash; Vandalism. https://is.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%9Eorskur&amp;diff=prev&amp;oldid=1949779 &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]] ([[Notandaspjall:Der-Wir-Ing|spjall]]) 9. mars 2026 kl. 08:53 (UTC)

== Tillaga um fjöldaeyðingu ==

Ég sting upp á fjöldaeyðingu á greinum eftir @[[Notandi:NewPC2024|NewPC2024]]. Notandinn ber ábyrgð á mörgum algerlega innihaldslausum greinum um kvikmyndir. Það er ekki hægt að líta svo á að flestar þessar greinar innihaldi neinar upplýsingar. Notandinn hefur verið settur í altækt bann frá öllum útgáfum Wikipediu. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 14. mars 2026 kl. 22:53 (UTC)

:Þessu skylt, þá finnst mér spurn hvort það ætti að fara í allsherjarhreinsun gegn öllum sams konar einnar setningar örgreinum um kvikmyndir. Þær innihalda engar upplýsingar og virðast eingöngu hafa verið stofnaðar til að fjölga leitarniðurstöðum. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 14. mars 2026 kl. 22:59 (UTC)
::Sammála. [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 00:08 (UTC)
:::Sammála báðu, en veistu hvað þetta eru sirka margar greinar? [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 11:48 (UTC)
:::: Tók eyðingarsyrpu yfir kvikmyndir flokkaðar síðustu 10-12 ár. Stundum eru síðurnar með heimildir og uppl. um talsetningu. Er tregari til að eyða þeim.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 15:08 (UTC)
:::::Já, það mætti hlífa greinum sem hafa eitthvað að segja um talsetningu eða þannig.
:::::Eitt sem ég ætti að nótera er að NewPC2024 er að öllum líkindum sama manneskja og MarchPro og HienPCWiki og fleiri aðgangar sem allir hafa verið settir í altækt bann vegna svipaðrar hegðunar á öðrum tungumálaútgáfum. Þannig að það er sama manneskjan sem stendur líklega fyrir flestum þessum örgreinum. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 15:12 (UTC)
::::::Á meðal greina með minna en 200 stafi (ekki bæti eins og í breytingarsögu) eru þessar greinar sem mætti líka eyða: [[Little Miss Sunshine]], [[G.I. Joe: The Rise of Cobra]], [[The Vow]], [[G.I. Joe: Retaliation]], [[Hrói höttur: Karlmenn í sokkabuxum]], [[Aleinn heima 4]] og [[Aleinn heima 5]]. [[meta:Steward_requests/Checkuser/2022-06#NewHenry2022@is.wikipedia]] er staðfesting á því að HienProWiki notar nokkra aðganga. Ég tel að HienProWiki og hinir aðgangarnir sem TKSnaevarr nefndi sé langtímavargurinn Bambifan101, [[:En:Wikipedia:Long-term abuse/Bambifan101]] fyrir skýrslu um hann, hann hefur verið virkur í yfir einn áratug.--[[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 16:57 (UTC)
:::::::Aldeilis karakter. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 19:46 (UTC)
::::::::Mögnuð lesning! [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 23:39 (UTC)

== Kynjahlutföll þeirra sem breyta Wikipedia  ==

Ég las mig nýverið til um helstu gagnrýnisraddir á Wikipedia og þar kemur fram að um 80 til 90 prósent þeirra sem breyta Wikipedia eru karlmenn sem gerir það að verkum að oft eru síður skrifaðar út frá karllægu sjónarhorni. Ég vil því leggja til að íslenska Wikipedia ráðist í átak við að jafna kynjahlutföll þeirra sem breyta Wikipedia dags daglega.  [[Notandi:Herra Jafnrétti|Herra Jafnrétti]] ([[Notandaspjall:Herra Jafnrétti|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 23:59 (UTC)
: Sæll, geturðu staðfest að þú heitir Björn? --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 16. mars 2026 kl. 00:16 (UTC)
:Tæknilega séð gætirðu jafnað kynjahlutföllin örlítið með því að hætta að skrifa hér sjálfur, Björn. Þá myndi karlkyns notendum fækka um einn. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 16. mars 2026 kl. 00:31 (UTC)

== Request for Comment: VisualEditor automatic reference names ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]].

We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community.
* Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently &lt;code&gt;&quot;:n&quot;&lt;/code&gt;, e.g. &lt;code&gt;&quot;:0&quot;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&quot;:1&quot;&lt;/code&gt;...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. &lt;code&gt;&quot;book_reference-1&quot;&lt;/code&gt;).
* Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name.
* Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation).
* Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. &quot;title&quot; or &quot;last&quot;+&quot;first&quot;) – defined by the community.

=== Feedback ===
[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]].

'''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism.
We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic.

Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings.

Thank you for participating!&lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|spjall]])&lt;/bdi&gt; 19. mars 2026 kl. 11:15 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&amp;oldid=30281362 --&gt;

== Bot Flag Request for [[{{ns:User}}:SchlurcherBot]] ==
:Moved to [[Wikipedia:Vélmenni#SchlurcherBot]].--[[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 27. mars 2026 kl. 00:23 (UTC)

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Notandi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Notandaspjall:MediaWiki message delivery|spjall]]) 3. apríl 2026 kl. 17:11 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 --&gt;

== Report concerning User:Nikkilasi ==
[[Special:Contributions/Nikkilasi|Nikkilasi]] &amp;ndash; Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:NDG|NDG]] ([[Notandaspjall:NDG|spjall]]) 14. apríl 2026 kl. 11:27 (UTC)

== Report concerning User:~2026-23045-73 ==
[[Special:Contributions/~2026-23045-73|~2026-23045-73]] &amp;ndash; Vandalism. Using many temporary accounts. Sorry for posting in English. &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[User:lp0 on fire|&lt;span style=&quot;color:#c56030;background:inherit;&quot;&gt;lp0&amp;nbsp;on&amp;nbsp;fire&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:lp0 on fire|&lt;span style=&quot;color:#64cea0;background:inherit&quot;&gt;()&lt;/span&gt;]] 14. apríl 2026 kl. 13:14 (UTC)

== Report concerning User:~2026-22837-55 ==
[[Special:Contributions/~2026-22837-55|~2026-22837-55]] &amp;ndash; Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:Icodense|Icodense]] ([[Notandaspjall:Icodense|spjall]]) 17. apríl 2026 kl. 09:59 (UTC)

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Notandi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Notandaspjall:MediaWiki message delivery|spjall]]) 26. apríl 2026 kl. 00:57 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== Report concerning User:~2026-25639-48 ==
[[Special:Contributions/~2026-25639-48|~2026-25639-48]] &amp;ndash; Vandalism. Please check IP &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:NDG|NDG]] ([[Notandaspjall:NDG|spjall]]) 27. apríl 2026 kl. 12:04 (UTC)

== Report concerning User:Harry Maguuuiiirrreee ==
[[Special:Contributions/Harry Maguuuiiirrreee|Harry Maguuuiiirrreee]] &amp;ndash; Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:NDG|NDG]] ([[Notandaspjall:NDG|spjall]]) 26. maí 2026 kl. 11:31 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 27. maí 2026 kl. 17:14 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== Sniðmátsgögn (TemplateData) og Breytur ==

Mér finnst bara smá þörf á að ávarpa þetta, þar sem ég hef verið að kynnast sniðmátsgögnunum í notkun og uppsetningu. Það er verið að tala um gildi út um allt í þessu þegar verið er að tala um breytur og það truflar mig heil ósköp. Hvernig á maður þá að tala um gildin sem eiga að fara inn í þessar breytur? Á ensku þetta kallaðar parameters. Réttast væri að kalla það Breytur eða Færibreytur. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 08:41 (UTC)

:Fór í gegnum þetta á translatewiki ([https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-templatedata-user&amp;language=is&amp;action_source=search&amp;filter=&amp;optional=1&amp;action=translate Þýðing á TemplateData]) en það má endilega einhver yfirfara það. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 10:37 (UTC)
::Fínt. Þetta var eflaust óviljaverk að þýða parameter sem gildi. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 13:23 (UTC)

== Report concerning User:~2026-33230-90 ==
[[Special:Contributions/~2026-33230-90|~2026-33230-90]] &amp;ndash; Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]] ([[Notandaspjall:Der-Wir-Ing|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 11:29 (UTC)

== Stubbar og Stubbaflokkar þurfa uppfærslu ==

Ég hef verið að vinna í að setja upp [[Snið:Asbox]] til að uppfæra stubbasniðin okkar, þetta er allt að koma (þetta eina staka [[Snið:Stubbur|stubbasnið]] er orðið ansi feitt og frekar fráhrindandi að fara bæta við fleirri breytum inn í það, en núna er hægt að umbreyta því öllu og leyfa stubbum að vera stök stubbasnið. Það væri ekkert mál í rauninni að láta allt svo vísa á rétta leið frá gamla stubbinum á meðan því er skipt út. 

En útfrá þessu þá fór ég að pæla í stubbaflokkunum, það er allt &lt;code&gt;Flokkur:Wikipedia:&lt;/code&gt; og sýnist það fela flokkinn. Veit ekki alveg af hverju við erum að fela að einhver grein sé stubbur með því að hafa flokkinn ósýnilegan og Enska Wikipedia er ekki að notast við falda flokka. Væri ekki bara tilvalið að uppfæra flokkana fyrir stubba í leiðinni? Það er nú eftir allt saman hægt að breyta gömlum flokkum í tilvísun, eins og allt annað. Ef fólk færi að bæta efni við stubb, þá er gott að geta séð stubba flokkinn líka, detta inn í að uppfæra fleirra af sama tagi, það ættu að vera margar leiðir að öllu, ekki endilega að þurfa leita að því, heldur að geta bara dottið óvart inn í það líka. 

[[w:Category:Stubs|Category:Stubs]]

Hvað finnst fólki? [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 16:34 (UTC)

:: Nægir ekki að merkja stubba? Til hvers að flokka? Hvernig erum við að fela að grein sé stubbur? --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 19:31 (UTC)
:::Stubbarnir eru flokkaðir svo að fólk geti bætt við greinar innan þeirra áhugasviðs. Stubbaflokkarnir eru faldir með &lt;nowiki&gt;__HIDDENCAT__&lt;/nowiki&gt;. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 21:40 (UTC)
:::Að bæta stubbasniði bætir sjálfkrafa viðeigandi stubbaflokki, svo það var alltaf til staðar þessi flokkun. En það er hægt að birta þessa földu flokka í stillingunum, var að finna það sjálf.  Datt í hug að [[:Flokkur:Wikipedia:Allir stubbar|Wikipedia:Allir stubbar]] gæti verið eini sýnilegi flokkurinn í þessu og hinir haldið áfram að vera faldir, því útfrá því getur fólk fundið aðra falda flokka (hægt er að sjá þá ef maður er inn í sjálfum flokknum eftir allt saman). Þá getur fólk fundið flokkinn og alla hina stubbaflokkana ef þeim dettur í hug að hjálpa til að bæta við efni [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 6. júní 2026 kl. 09:31 (UTC)
:Það er alveg hægt að einfalda Snið:Stubbur svo það sé auðveldara að bæta við það. Snið:Asbox notast við snið fyrir hvern flokk, sem gerir það að verkum að það þyrfti þá að breyta yfir 10 þúsund greinum. Jafnvel með vélmenni, sem keyra sjálfgefið með 6 breytingar á mínútu, þá tæki það yfir 27 klukkustundir og myndi fylla nýlegar breytingar. Það útaf því að sniðið sé flókið og flokkarnir faldir er IMO ekki þess virði.
:Tillögur geta verið opnar í 2 vikur, sem er lengri tími en á ensku wikipediu, en þetta er líka smærra samfélag og þessi tími er í takt við minni wikipediur.
:Wikipedia forskeytið í flokkunum var líka gagnrýnt af Logiston. Ég man ekki eftir umræðu um Wikipedia forskeytið, þannig það er líklega ekki meirihluti fyrir því. Það þyrfti að kljást við árekstra eins og Flokkur:Trjástubbar gæti innihaldið felld tré eða stuttar síður um tré og ætti ekki að innihalda bæði. Það er þó leysanlegt vandamál.
:Það að gera flokkana sýnilega aftur er lítið mál en það þarf meirihluta fyrir því. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 21:38 (UTC)
::málið er að það þarf ekki að fara og breyta síðum sem nota {{tl|stubbur}} í núverandi mynd því það er frekar einfalt mál að umbreyta honum til að nota þetta switch case til að lauma inn nýju stubbunum og bara venja sig af því að vera nota bara þetta eina snið. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 21:43 (UTC)
::Ein leið til að halda nokkuð í hvernig stubburinn virkar núna væri að notfæra okkur undirsnið til að búa til sérhæfðu stubbasniðin, þá gæti það verið {{tl|Stubbur/dagblað}} í staðinn fyrir {{tl|Stubbur|dagblað}} [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 22:25 (UTC)
:::Það myndi laga það ákveðna vandamál. Snið:Stubbur tekur líka við allt að þremur stubbaflokkum. Algengt dæmi er &lt;nowiki&gt;{{Stubbur|æviágrip|Ísland}}&lt;/nowiki&gt; sem hefur textann &quot;æviágrip sem tengist Íslandi&quot; sem fer líka í sér flokk, af því að æviágripastubbarnir voru orðnir margir. Stubba undirsniðin myndu annaðhvort taka upp það orðalag eða vera með allt að þrjú stubbabox. Asbox þyrfti alltaf að styðja aðra beygingarmynd en nefnifall. Ef það er eitt stubbabox fyrir þrjá eða tvo stubbaflokka, þá þarf það að styðja enn fleiri beygingarmyndir. Ef það þarf að teygja sig það langt til að fá Asbox til að virka fyrir íslensku þá er alveg eins hægt að búa til module frá grunni. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 6. júní 2026 kl. 08:22 (UTC)
::::Mér sýndist að beyging á orðum í núverandi {{tl|Stubbur}} vera skrifað sérstaklega, en ekki eitthvað module sem kann að beygja orðin. {{Tl|Asbox}} styður það, bæði á undan og eftir orðinu &quot;grein&quot; og hægt er að bæta tenglum því það er bara strengur sem það bætir inn [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 6. júní 2026 kl. 08:32 (UTC)
:Þannig að það virðist vera í lagi að ég fari yfir og uppfæri stubbasniðin til að nota {{tl|Asbox}}, enginn virðist mótfallinn því. Set upp á {{tl|Stubbur/sandkassi}} hvernig hægt væri að umbreyta upprunalega {{tl|stubbur}} til að nota síðan nýja dæmið svo það verði engin þörf á að fara í gegnum fjall af gömlum stubbum til að byrja að nota nýtt kerfi, svo það verði auðveldara að bæta nýjum gerðum af stubbum í framtíðinni. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 25. júní 2026 kl. 09:04 (UTC)
:Langar að ræða aðeins meira um nafnasamræminguna sem stungið var uppá: [[Flokkaspjall:Wikipedia:Íslandsstubbar]], @[[Notandi:Snævar|Snævar]]. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 3. júlí 2026 kl. 10:41 (UTC)
Hvað með að Snið:Stubbur verði að module og stubbaflokkarnir séu skilgreindir eins og tafla1 eða tafla2?
Mætti orðalagið í flokkum &quot;Stubbar sem tengjast x&quot; hverfa, nema þar sem þörf er á aðgreiningu. Til dæmis &quot;Wikipedia:Stubbar sem tengjast Afríku&quot; yrði að &quot;Wikipedia:Afríkustubbar&quot; eða &quot;Afríkustubbar&quot;?

Tafla1
&lt;syntaxhighlight lang=lua&gt;
local conf = {
	-- mynd, greinarheiti stubbaflokks, nefnifall stubbaflokks, þágufall stubbaflokks, eignarfall stubbaflokks, flokkur
	{&quot;LocationAfrica.png&quot;, &quot;Afríka&quot;, &quot;Afríka&quot;, &quot;Afríku&quot;, &quot;Afríku&quot;, &quot;Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Afríku&quot;},
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Tafla2
&lt;syntaxhighlight lang=lua&gt;
local conf = {
	-- mynd, greinarheiti stubbaflokks, nefnifall stubbaflokks, þágufall stubbaflokks, eignarfall stubbaflokks, flokkur
	{mynd=&quot;LocationAfrica.png&quot;, greinarheiti=&quot;Afríka&quot;, nefnifall=&quot;Afríka&quot;, [&quot;þágufall&quot;]=&quot;Afríku&quot;, eignarfall=&quot;Afríku&quot;, flokkur=&quot;Wikipedia:Stubbar sem tengjast Afríku&quot;},
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
--[[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 6. júní 2026 kl. 08:08 (UTC)

:Það væri alveg hægt að taka til í hvernig stubbaflokkar eru nefndir og áframsenda/tilvísa þangað frá þeim gamla. 
:Veit ekki alveg hvernig það væri einfaldara að umbreyta {{tl|Stubbur}} í module (hef ekki prófað að skapa module frá grunni sjálf), [[Snið:Asbox]] (nýja stubba grunnsniðið) notar stubba module [[Module:Article stub box]] sem kemur frá upphaflega wikipedia. Búin að prófa að gera nýtt stubbasnið til sýnis með {{tl|Stubbur/dagblað}}, og við að hafa það sem undirsíðu/snið þá er alltaf smá vísun á grunnsniðið {{tl|Stubbur}} efst í horninu, sem er frekar þæginlegt. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 6. júní 2026 kl. 08:19 (UTC)
=== Uppfæra snið:Stubbur til að nota nýju stubbana ===
Þá er komið að því að yfirfæra {{tl|stubbur}} til að nota nýju stubbasniðin, sýnist að allir stubbaflokkar og meðfylgjandi stubbasnið sem núverandi stubbur sér um að höndla séu komin, og komin með ágætan kóða í {{tl|stubbur/sandkassi}} sem getur tekið við stubba-orðunum og unnið úr þeim til að finna samsetnings flokkun (t.d. æviágrip tengd afríku, íslensk kvikmyndagerð) sem er ekki háð orðum heldur það athugar hvort samsetningin er til í stubbasniðum: er snið:stubbur/1/2 til eða snið:stubbur/2/1. Þannig að það gæti virkað fyrir nýja stubba á þann hátt í framtíðinni ef fólk vill halda í gömlu notkun stubbsins. Þegar það finnur ekki samsetningu þá er það að setja allt að 3 aðskild stubbasnið eftir umfangsefni (enska wikipedia leyfir allt að 4 aðskilin stubbasnið, þ.e.a.s. stubbaflokka). 

* [[Snið:Stubbur/sandkassi]] (tilraunar/nýja snið útgáfa af stubbur)
* [[Snið:Stubbur/prufudæmi]] (sjá hvernig nýja sniðið virkar samhliða núverandi)

Ég hef verið að setja upp stubbasniðin þannig að hægt væri að bæta við 2 aukaflokkum og eigindalýsingu í gegnum sniðin ef fólk vildi aukalega sérhæfingu á flokkun, en held ég taki það út þegar ég yfirfer stubbasniðin af því að í fyrsta lagi er það flóknara en að bæta aukaflokkum í núverandi {{tl|stubbur}} því að þá þarf að hafa nafn flokksins og bæta við eigindalýsingu &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{stubbur/gerð|flokkur1=NafnFlokks|eigindi=sem tengist einhverju}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, en það væri mikil vinna að uppfæra slíka notkun ef t.d. stubbaflokkur er færður. Enska wikipedia er ekki að leyfa nein aukaleg gildi í sínum stubbasniðum, bætir bara auka flækjustigi.
[[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 9. júlí 2026 kl. 07:16 (UTC)

== Þýðing á Module og TimedText nafnrými ==

Legg til að breyta Module nafnrými í Sniðmát. Spjallið verður Sniðmátsspjall. Module inniheldur samskonar síður og snið, en það er hægt að gera meira með module. Til dæmis er hægt að leita að orðum í module, en það þyrfti að nota [[Module:Strengur]] til að gera það sama í sniðum. Á sama hátt er merkingarmunurinn á orðunum sniði og sniðmáti sá að sniðmát gerir meira. Module er skrifað í Lua og snið í wikikóða. Mun færa síðurnar sjálfur, ef það er samþykkt.

TimedText yrði skjátexti. Spjallið verður skjátextaspjall. TimedText geymir texta fyrir myndbönd og hljóðskrár. Það er það sama og þegar valinn er íslenskur texti fyrir kvikmynd. Engar síður eru í þessu nafnrými. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 7. júní 2026 kl. 11:44 (UTC)

:Snið og sniðmát er sami hluturinn (snið er nafnrýmið, sniðmát kallast það á snið síðunni sjálfri). Hinsvegar hafa modules verið kallaðar skriftur hér á þessari wiki hef ég séð [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 7. júní 2026 kl. 11:49 (UTC)
:Að kalla Module þá Skrifta er ekki svo galið að mínu mati, prófaði að kalla á aðstoð google til að finna tilvitnanir í þetta orð og fann „Uppsetning og aðlögun (þ.á.m. aðlögun sniðmáta, endurritun fjölva/skrifta, nýir sniðfletir og fleira)“ [https://www.stjornarradid.is/media/forsaetisraduneyti-media/media/onnur_gogn_innri/parx_os_notkun_opins_hugbunadar_v0.20.pdf Opinn hugbúnaður, PARX viðskiptaráðgjöf IBM]. Og svo annað nefndi að ''skrifta'' er manneskja sem skrifar niður hvernig hver og ein upptaka var sem léttir klipparanum vinnu sína([https://www.facebook.com/groups/20515436122/posts/10156016893841123/ fundið á facebook]). Fyrir utan það að hér á þessari íslensku wiki Lua nú þegar kallað [[Hjálp:Lua skrifta|skrifta]].
:Hefði haldið að það yrði erfitt að venja fólk á að kalla module sniðmát fyrst Snið er kallað sniðmát á mörgum stöðum eins og einföld stytting á orðinu, það þyrfti að fara í gegnum mikið af texta og breyta lýsingum og upplýsingum á ýmsum stöðum. Svo erum við erum með Sniðmátsgögn (TemplateData). 
:En þegar það kemur að SkjáTexti, er það ekki næmt á há og lágstafi? Annars finnst mér það passa vel við [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 8. júní 2026 kl. 23:51 (UTC)
:Snið og sniðmát eru of lík og í raun samheiti. Skrifta eða skriftueining eða bara eining kemur allt til greina. Módúll er líka gilt tökuorð sem virðist vera talsvert notað, en virkar letilegra. [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 11:13 (UTC)
:Ef það er ennþá verið að pæla í að þýða heilt nafnarými, og ef '''skrifta''' er ekki ásættanlegt orð fyrir þetta (sé að það er að játa syndir sínar á [https://islenskordabok.arnastofnun.is/ord/37126 nútímamálsorðabókinni]), hvað þá með '''eining''', '''kóðaeining''' eða '''Luaeining''' (þetta er nú þegar kallað eining í flipanum hliðina á ''spjall'', og það er vissulega beinasta þýðingin)? [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 30. júní 2026 kl. 07:22 (UTC)

== Þýða Documentation? ==

Ætti {{tl|Documentation}} ekki að vera {{tl|Upplýsingar}}? Veit að þetta er mikið notað (á að vera allstaðar) og mögulega seint að pæla í þessu, en það væri hægt að færa sniðið á nýja nafnið og aframsend tilvísunin lætur þá sniðið virka undir báðum nöfnum og ef einhver bot-guru gæti kannski farið yfir til að umbreyta tilfellum af Documentation yfir í Upplýsingar? [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 08:05 (UTC)

:Documentation er oft þýtt sem skjölun. Það er meira að segja til [[Snið:Skjölun]] nú þegar (sem tilvísun á Snið:Documentation) og [[Module:Skjölun]]. [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 10:49 (UTC)
::Já, en skjölun hljómar meira eins og flokkun og skipulag, svo að „Upplýsingar“ virtist meira viðeigandi í þessum tilgangi. En vissi ekki af þessu þýdda sniði og skriftu. Virkaði það ekki? Held það væri samt ekki beint þörf að þýða heiti á skriftunni, sniðið er aðal málið og það brýtur ekkert að nota áframsendingu eftir allt saman (þá er það bara samheiti til að nota sama sniðið, dæmi: {{tl|Unbulleted list}} og {{tl|ubl}}) [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 11:25 (UTC)
Bætti þá bara {{tl|Upplýsingar}} sem nýrri tilvísun í {{tl|Documentation}} til að hafa flott samheiti fyrir sniðið :Þ Er ekki verið að reyna að gera þetta Wiki alíslenskt eftir allt saman? Er ekki að fara uppfæra öll snið til að vera svona rosalega íslensk í skjölun, það má henda botta í það verk. Það væri vissulega gaman ef Upplýsingar yrði þá grunnsniðið frekar en öfugt í framtíðinni (ekki að það skipti neinu máli fyrir síður sem kalla á þessi snið, eins lengi og það kallar á rétta innihaldið). [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 11:36 (UTC)

:Skýrslutæknifélagið þýðir documentation sem skjölun.
:Ef þú vilt nota snið:skjölun í staðinn fyrir snið:documentation þá er það þitt val.
:Það er minna viðhald að hafa sniðið á enska heitinu, upp á uppfærslur frá ensku wikipediu að gera. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 11:38 (UTC)
::Það er alveg vel gilt að hafa innleiðingu sniða frá enska wikipedia auðvelt, sérstaklega þegar hlutir eru ekki beint sýnilegir nema í kóðanum. Hvernig væri samt að kalla það „Upplýsingaskjölun“ þá þegar það er birt (ekki að tala um heiti á sniðinu þá, bara þýðingin sem leynist í skriftunni sem framkallar sniðið), frekar en bara skjölun eða upplýsingar, þá ætti þetta að hitta beint í mark. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 11:44 (UTC)

=== Notkun á {{tl|Documentation}} í Modules nafnrými ekki alveg að virka ===
Nokkuð tengt þessu efni, en hef tekið eftir því að skriftur/modules eru ekki alveg eins og hver önnur síða þegar það kemur að skjölun. Það hefur sjálfgefið tilvísun í að búa til &lt;code&gt;/doc&lt;/code&gt; fyrir upplýsingar án þess að {{tl|documentation}} sniðið sé notað en það má ekki beint nota það snið inn í module &lt;code&gt;/doc&lt;/code&gt; því það veldur villum eins og það sé nú þegar verið að nota documentation sniðið (''Viðvörun: Þessi síða notar sniðið Snið:Documentation sem veldur sniðmátslykkju (óendanlegt endurkvæmt kall).
'') . Þetta virðist vera eitthvað sem möppudýrin þurfa að kíkja á, til að virkja að modules geti notfært sér documentation sniðið að fullu. [[w:Module:Documentation|Module:Documentation á Enska Wikipedia]] hefur dálk um notkun þess í öðrum modules. Er hægt að kíkja á þetta? [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 15:07 (UTC)

:Til að losna við lykkjuna þá er hægt að gera &lt;nowiki&gt;{{Documentation|content=&lt;texti&gt;}}&lt;/nowiki&gt; þar sem &lt;texti&gt; er innihald síðunnar. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 17:43 (UTC)
::Prófaði það líka, en þá skellir það þessu í sér flokk fyrir síður sem nota Documentation sniðið furðulega... [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 19:03 (UTC)

== Upplýsingaskjölun, Sandkassar og Dæmasíður ==

Það ætti kannski að ræða það, afsaka ef ég fór út í eitthvað án samþykkis. Upplýsingaskjölun og hjálparsíður er eitthvað sem ég hef furðu mikinn áhuga á að viðhalda og þrátt fyrir að það sé eitthvað sem er einstaklega mikilvægt fyrir wikipedia, þar sérstaklega fyrir &lt;code&gt;Snið:&lt;/code&gt; og &lt;code&gt;Modules:&lt;/code&gt; (bráðum &lt;code&gt;Skrifta:&lt;/code&gt;? miðað við efri uppástungu), þá er þetta ekki svo staðlað hérna, engar upplýsingar voru um notkun þess og þar af leiðandi ekki mikið notað útfyrir &lt;code&gt;/doc&lt;/code&gt; undirsíðuna. Ég sjálf áttaði mig ekki á hefðbundinni notkun &lt;code&gt;/sandbox&lt;/code&gt; og &lt;code&gt;/testcases&lt;/code&gt; sem eru hluti af {{tl|Documentation}} fyrr en ég fór út í að byrja þýða upplýsingarnar og skoða þetta nánar. Sandkassi fyrir snið er ekki alveg það sama og notenda sandkassi, þar sem hjá sniðinu á að vera afrit af kóðanum af sjálfu sniðinu til þess að fikta í og gera tillögur um breytingar fyrir raunverulegt sniðið. Sýnidæmin eru svo til staðar til að bæði sýna hvernig sniðið kemur út, og bera það saman við sandkassa útgáfuna. [[w:Wikipedia:Template sandbox and test cases|Template sandbox and test cases]] (langar svoldið til toga þessar upplýsingar hingað og leggja smá grunn um staðlaða notkun á þessu).

Ég sá að aðeins örfáa snið voru að nýta sér &lt;code&gt;/testcases&lt;/code&gt; og þess vegna tilvalið að íslenska þetta fyrst það er sýnilegt nafn og nú þegar búið að þýða sandkassann. En fyrst það er svo lítið notað, þá er ennþá tækifæri til að hugsa út í þetta, jafnvel gagnrýna ef nafnið sem varð fyrir valinu er agalegt. Fannst prófunarsíða ekki alveg smella, og það eru í raun engar tilraunir gerðar þar, bara {{tl|Sýnidæmi}} til samanburðs, síða full af dæmum: &lt;code&gt;/dæmasíða&lt;/code&gt;. Afakið vesenið í mér, og það er alltaf hægt að senda línu í spjallið (enginn les hugsanir eftir allt saman). [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 10. júní 2026 kl. 07:26 (UTC)

=== Sýnidæmi og Prufudæmi ===
Mér finnst eins og ég hef mögulega verið að rugla saman „test cases“ við „demos“ ([[w:Template:Demo|Template:Demo]]), því að þá virðist eins og það ætti að vera kallað Prufudæmi og Sýnidæmi. En þá þyrfti ég að færa sýnidæmi á prufudæmi til að leiðrétta þetta. Held að engin síða nema {{tl|Sýnidæmi}} noti sniðið undir því nafni hvort er eð, þeir sem hafa notað sniðið eru að kalla á {{tl|test case}}, svo það væri engin vinna að bara breyta tilvísun á {{tl|Prufudæmi}} ef ég færi út í það. Þetta er alveg ótengt því að &lt;code&gt;/testcases&lt;/code&gt; síðan var endurskýrð &lt;code&gt;/dæmasíða&lt;/code&gt; af því að það tilgreinir ekki tegund af dæmum og þarf þess vegna ekkert að breytast [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 10. júní 2026 kl. 23:01 (UTC)

:Þessar síður voru búnar til sem prufusíður, en það er ákveðin skörun á milli prufusíðna og dæmasíðna. Jafnvel síður sem voru ekki búnar til af mér eru prufusíður eins og sést af breytingum sama notanda yfir sama tímabil. Það að /testcases síður voru endurskýrðar /dæmasíður tengist ekki tæknilega, en það er sama umræðuefnið.
:Snið:Sýnidæmi á að vera á snið:prufudæmi. Þó svo ég sé ekki alveg sammála færslu /testcases á /dæmasíður þá er ég ekki nægjanlega ósammála til að leiðrétta það. Það er hinsvegar eitt að vera með síðu á /dæmasíður og annað að vera með snið sem reynir að neita því að þetta er prufusíða. Það að hafa snið:sýnidæmi á þeim titli hvað mig varðar kemur ekki til greina, það er aðeins of langt gengið.
:Bæði prufusíða og dæmisíða myndi sýna helstu gildi.
:* Prufusíða: Síða sem er hægt að forskoða með &quot;Forskoða síðu með þessu sniði&quot;, fyrir neðan breytingarbox, til að forðast breytingar á sniðum og modules sem fjarlægja möguleika óvart. Getur notað modules á borð við [[Module:UnitTests]], sem hentar illa í dæmasíðu. Notað af þeim sem viðhalda sniðum.
:* Dæmasíða: Síða sem er notuð af almennum notendum til að finna sambærilegt dæmi við það sem þeir hafa í huga. Ólíkt prufusíðu og notkun þeirra sem viðhalda síðum er almennum notanda sama um mun á aðalsniði og sandkassanum.
:[[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 11. júní 2026 kl. 02:45 (UTC)
::Ég væri alveg til í að fara útí að leiðrétta þetta sjálf, ef fólk er þá sammála að &lt;code&gt;/testcases&lt;/code&gt; hefði átt að vera &lt;code&gt;/prufusíða&lt;/code&gt;. Og að {{tl|test case}} hefði átt að vera {{tl|prufudæmi}}. Þetta voru ekki of mörg tilvik (þá geta demos verið sýnidæmi, þetta nýja heiti var ekki komið í neina notkun til að það sé neitt vvesenað breyta þessu, og sama gildir um testcases). Er samt á því máli að þetta ætti að vera þýtt. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 11. júní 2026 kl. 07:14 (UTC)
:Þá erum við komin með {{tl|Prufudæmi}} og {{tl|Sýnidæmi}} ([[w:emplate:Demo]] var ekki komið inn hjá okkur fyrr en nú, og prufudæmi er ekki alveg hugsað í sama tilgangi). Þarf bara að fara eitthvað yfir til að taka til eftir mig og bæta við {{tl|Eyða}} á það sem hefur aftengst í þessum breytingum. 
:Undirsíðan &lt;code&gt;/testcases&lt;/code&gt; er núna &lt;code&gt;/prufudæmi&lt;/code&gt; sem tengist allt við {{tl|Documentation}}, væri hægt að búa til skilaboðasnið sem bætir við tengli á tileinkaðar &lt;code&gt;/sýnidæmi&lt;/code&gt; undirsíðu ef þörf er á (það gæti alltaf verið einhver tilfelli þar sem sýnidæmin séu of mörg til þess að þæginlegt sé að sýna það allt á &lt;code&gt;/doc&lt;/code&gt;), því að Upplýsingaskjölunin er ekki að búa til tengil fyrir það, bara sandkassar og prufudæmi. Langar svoldið að flokka betur skilaboðasniðin.
:Vona að allt sé núna á hreinu í samband við documentation og fólk geti þá farið að nota þetta af alvöru eins og Enska Wikipedia hefur í huga. Gæti skellt inn Hjálparsíðu um þetta svo allir séu á sömu síðu með þetta. Ég afsaka aftur allt vesenið á mér með þetta. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 12. júní 2026 kl. 12:03 (UTC)

== Vélmenni og Þjarkur ==

Ætla bara að draga athygli að umræðunni sem er í gangi: '''[[Spjall:Þjarkur (tækni)]]'''. 
„Vélmenni“ er orðið miklu víðara en áður fyrr, og útfrá innihaldi greinar þá sé um að ræða „Þjarkur“ sem er íslenska orðið yfir fyrirbærið. Aðgreining myndaðist því að þjarkur á einnig við tilbúna steypta stólpa. Vélmenni virðist vera orðið samheiti fyrir „android“ og „bots“ og annan hugbúnað. Alveg þess virði að taka upp umræðuna þar sem tæknin hefur þróast og orðaval vanist í ákveðnum geirum. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 11. júní 2026 kl. 08:40 (UTC)

== Hvernig vel þarf ég að kunna íslensku? ==

Ég hef verið að hugsa um að ég gæti bætt við íslensku wikipediu, en ég er ekki viss hvort ég sé nógu góð í íslensku til þess að geta gert það. Íslenska er móðurmálið mitt en ég bý í öðru landi svo að íslenskan mín er þaraðleiðandi ekkert sérstaklega sterk. Ég tala íslensku vel en ég þekki ekki &quot;official&quot; orðaforða mjög vel (Til dæmis svoleiðis sem er notað í fréttum og vísindarlegum hlutum). [[Kerfissíða:Framlög/&amp;#126;2026-36329-72|&amp;#126;2026-36329-72]] ([[Notandaspjall:&amp;#126;2026-36329-72|spjall]]) 22. júní 2026 kl. 22:31 (UTC)

:Ég hefði sagt að ef þú ert alveg öruggur í þeim upplýsingum sem þú vilt bæta við, þá er alltaf mjög fínt að styðja sig við allar síðurnar hjá [https://málið.is/ Árnastofnun] til að finna út hvort orð sé gilt eða beygt rétt og hvernig orð eru á íslensku yfir höfuð (það er svo margt gagnlegt þar), svo fann ég {{tl|Yfirlestur}} snið sem þú gætir skellt á hluti sem þú vilt að einhver fari yfir það. Mæli með að gera aðgang samt, þá getur þú fylgst með breytingum og margt annað gagnlegt, gert þér notendasíðu og sandkassa til að prófa þig áfram. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 22. júní 2026 kl. 22:47 (UTC)
::Ok, takk. Ég hugleiði það. [[Kerfissíða:Framlög/&amp;#126;2026-36329-72|&amp;#126;2026-36329-72]] ([[Notandaspjall:&amp;#126;2026-36329-72|spjall]]) 22. júní 2026 kl. 22:53 (UTC)

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|spjall]])&lt;/bdi&gt; 23. júní 2026 kl. 17:11 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 25. júní 2026 kl. 13:29 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 --&gt;

== WikiVerkefni ==

erum við ekki með það á íslenska wikipedia? [[w:Wikipedia:WikiProject|WikiProjects]], átti þetta ekki að hafa eigið nafnrými? Formleg verkefni sem fólk setur af stað, ég hef verið að stússast í stubbum, sá að það var eitthvað hnita verkefni og ljósmyndaverkefni í gangi. Var helst að pæla í þessu útfrá því að ákveðin WikiVerkefni geta verið með umsjá yfir ákveðnum flokkum og svoleiðis (sniðið sem ég er að setja upp frá enska wikipedia er að vísa í WikiProjects {{tl|Stubbaflokkur}}) [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 27. júní 2026 kl. 17:36 (UTC)

:Ég var nokkuð viss um að það væri sér nafnrými fyrir það, en svo viðist ekki vera. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 28. júní 2026 kl. 09:10 (UTC)
:Íslenska wikipedia er einfandlega of lítil fyrir Wikiverkefni. Það er ekkert slíkt til. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 28. júní 2026 kl. 09:39 (UTC)
::var nokkuð viss um að það var einhverntíman sitt eigið nafnrými, en núna virðist það bara falla undir wikipedia nafnrýmið, svo mér datt í hug að vera einfaldlega með &lt;code&gt;Wikipedia:Verkefni:Stubbar&lt;/code&gt; sem dæmi. Við erum kannski lítil, en alveg þess virði að hafa einhvern stað fyrir verkefni sem fólk vill gjarnan sjá gerast. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 28. júní 2026 kl. 10:13 (UTC)
:::Ef það er eitthvað sem þú vilt gjarnar sjá gerast þá er best að gera það sjálf/ur. Ég sé ekki ástæðu til að vera með WikiProjects hér. Umræða um stubba getur átt sér stað hér: [[Sniðaspjall:Stubbur]]. [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 13. júlí 2026 kl. 20:33 (UTC)

== Stubbaflokkar ==

Útfrá breytingum með tengingar á [[sagnfræði]] og [[saga]], þá þarf ég bara að spyrja hvað eigi að gera við [[:Flokkur:Wikipedia:Sagnfræðistubbar]] og [[:Flokkur:Wikipedia:Sögustubbar]]. Grunar að þetta séu tveir flokkar sem eru að gera sama hlutinn. Kannski ætti [[Snið:Stubbur/saga]] bara að vera tilvísun í [[Snið:Stubbur/sagnfræði]], væri þá flýtileið/samheitasnið. Þurfum við kannski stubbaflokk fyrir sögur (eins og [[frásögn|frásagnir]] og [[bók|bækur]])? Held að það yrði stærðarinnar verkefni að breyta því, annars erum við með [[:Flokkur:Wikipedia:Bókmenntastubbar]] sem getur alveg tekið við því og sögu stubbasniðið verður tilvísun í sagnfræði. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 8. júlí 2026 kl. 12:06 (UTC)

:Frekar hafa það öfugt: að sagnfræðistubbar séu tilvísun á sögustubbar. Saga ætti að vera almennara heitið, því sagnfræði er rannsókn á sögu. Svipað og fiskar vs. fiskifræði, eða dýr vs. dýrafræði. Maður segir t.d. ekki &quot;sagnfræði Íslands&quot; heldur &quot;saga Íslands&quot;. [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 8. júlí 2026 kl. 23:18 (UTC)

== Drög að grein um Eimverk — óskað eftir óháðri yfirferð (hagsmunatengsl gefin upp) ==

Sæl öll. Ég er stofnandi og eigandi Eimverks og hef því hagsmunatengsl við þetta efni — sjá yfirlýsingu á notandasíðunni minni í samræmi við notendaskilmála Wikimedia um launuð framlög. Ég hef skrifað drög að grein um fyrirtækið í sandkassa: [[Notandi:Halli Thorkelsson/Eimverk]]. Drögin styðjast eingöngu við óháðar heimildir (Vísi, mbl.is, Whisky Magazine o.fl.). Eimverk er nú rauður tengill í sniðinu um [[Vaxtarsprotinn|Vaxtarsprotann]] (verðlaun 2016). Vegna hagsmunatengsla birti ég greinina ekki sjálfur, en væri þakklátur ef óháður notandi vildi fara yfir drögin og færa þau í aðalnafnrými ef þau standast kröfur — og að sjálfsögðu breyta að vild. Takk fyrir. [[Notandi:Halli Thorkelsson|Halli Thorkelsson]] ([[Notandaspjall:Halli Thorkelsson|spjall]]) 13. júlí 2026 kl. 19:36 (UTC)

:Sæll Halli, takk fyrir að gefa þér tíma til að bíða eftir að óháðir notendur fari yfir greinina þína. Það hefur verið lögð vinna í greinina og að læra á að tæknilegar ritreglur en því miður er hún að megni til efni sem passar ekki á wikipedia, hún er eins og auglýsing fyrir ákveðnar áfengistegundir og það er alls ekki viðeigandi á Wikipedia.  Ég fór yfir greinina og það eina sem ég myndi segja að væri viðeigandi af þeim upplýsingum sem koma fram í greininni sem þú hefur skrifað er þetta: &quot;Eimverk (Eimverk Distillery) er  eimingarverksmiðja staðsett í Garðabæ sem framleiðir viskí úr íslensku byggi. Auk viskís framleiðir Eimverk  gin og  brennivín.&quot; Það ættu líka að koma fram upplýsingar um hvenær verksmiðjan hóf starfsemi og um fyrirtækið (þ.e. nafn eins og það er í fyrirtækjaskrá) sem stendur að rekstrinum.   Það er áhugavert hvenær fyrst var eimað viskí á Íslandi  og ýmislegt í kringum slíka eimun en það ætti að vera í sérstakri grein sem fjallaði um eimun áfengis og einn undirkafli í þeirri grein gæti verið slík iðja á Íslandi.  [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 10. september 2026 kl. 12:25 (UTC)

== Probably hoax article: [[Stefán Gunnarsson (ullarmatsmaður)]] ==

Sorry for writing in English; though I'm still able to read quite a bit of Icelandic (having tried to learn the language out of interest for some years), I'm not that good at writing (and talking even less). Well, this is a heads-up regarding a larger hoax affair in German-language Wikipedia that also seems to spill over here. If you read German (or use a translating tool), see [[:de:Wikipedia:Checkuser/Anfragen/Isländischer Fake-Komplex: Mærviksen, Sannvarðr et al.]] and [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=30846487#Global_lock_for_Iceland_hoax_socks this steward request]. In short, someone using a lot of accounts has created elaborate hoax articles in German about supposed, actually non-existing instruments invented in Iceland (a nautical instrument and a tool for measuring characteristics of wool) and has gone to great lengths to &quot;support&quot; the hoax, including uploading fake historical documents and photos to Wikimedia Commons, archive.org and flickr. For example, they took a digitized page of the newspaper Ísafold from timarit.is and then changed one notice on that page to a text that supported their hoax, then uploaded it to Commons. They also cited books that don't exist. - [[Stefán Gunnarsson (ullarmatsmaður)]] was created here by one of these accounts, the now globally locked [[Notandi:Dulsvik]], and Dulsvik even has a teasing German text on their user page here (&quot;Dass du bis hierher gekommen bist, beweist nur, dass du die Quellen genau in der Reihenfolge gelesen hast, in der ich sie für dich geschrieben habe. ;)&quot; - translated: ''The fact that you've made it this far only proves that you've read the sources in the exact order I wrote them for you. ;)''). I believe that the article is a a hoax as well, using fake sources (including the document at archive.org, uploaded there recently). As I'm not familiar with the processes here, I leave it to you to deal with this; I think the article should be deleted and probably all edits by Dulsvik reverted. [[Notandi:Gestumblindi|Gestumblindi]] ([[Notandaspjall:Gestumblindi|spjall]]) 23. júlí 2026 kl. 22:17 (UTC)
: The books used as sources are not fake. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 00:34 (UTC)
::But do they support the content of the article? I can't check. Perhaps you can. --[[Notandi:Lymantria|Lymantria]] ([[Notandaspjall:Lymantria|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 06:14 (UTC)
:::The book ''Handtak og auga'', supposedly the subject's memoirs, is not in the [https://leitir.is/discovery/search?query=any,contains,Handtak%20og%20auga&amp;tab=MyLibrary&amp;search_scope=10000_MYLIB&amp;vid=354ILC_NETWORK:10000_UNION&amp;offset=0 Icelandic library database]. The document on archive.org is the only mention of it that I can find. The other three books cited are real, but one would have to find physical copies of them to determine if they actually support the article. 
:::I'll go to a library and look at them when I have the time. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 09:18 (UTC)
::::Ég kíkti á bókasafn og fann þessa Byggðasögu Skagafjarðar. Ekkert þar um þennan mann eða ullarvinnslu yfirleitt á þeirri síðu sem vísað er í. Þessi texti á archive.org virkar mjög ótrúverðugur, þetta er skjal sem notandi hlóð inn þar í þessum mánuði. Notandi sem stofnaður var nylega og hefur ekki gert neitt annað. [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 10:11 (UTC)
::::: Það er enginn Stefán Gunnarsson fæddur 1861 fyrir norðan hvorki í Íslendingabók né á manntalsvef Þjóðskjalasafns. Ég hallast að því að eyða öllum framlögum notanda. --[[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 10:48 (UTC)
::::::Já, eyða þá. Miðað við þetta og sögu notandans hlýtur þetta að vera bull.
::::::Gæti síðan [[Kalrinwage]] verið sams konar gabb? Efnistökin eru svipuð og í greininni um ullarmatsmanninn, og það er nákvæmlega ekkert að finna um efni greinarinnar annars staðar á netinu. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 11:01 (UTC)
:::::::Já, var einmitt að spá í því. Það er erfitt að staðfesta nema eiga þessar ágætu bækur um þjóðsögur frá Skáni. Í öllu falli er hún þá ekki nógu markverð til að vera efni í grein. [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 11:04 (UTC)
::::::::Þakka ykkur öllum kærlega fyrir hjálpina í þessu máli! - &quot;Kalrinwage&quot; sounds suspiciously similar to &quot;Kaldrin-Nadel&quot;, one of his fake entries (the supposed nautical instrument) in the German Wikipedia. --[[Notandi:Gestumblindi|Gestumblindi]] ([[Notandaspjall:Gestumblindi|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 18:41 (UTC)
: The faker has used a mix of strategies in his German articles - sources that don't exist, sources that exist and were manipulated (like the Ísafold page), and sources that exist but don't support the content. So, I suppose that for example the article ''Ull verður gull'' cited many times here probably doesn't contain what it's supposed to, but it's hard to check as it's not available digitally (another strategy by the faker). &lt;s&gt;{But I see something implausible with that reference in itself: &quot;Magnús Guðmundsson (1988). ''Ull verður gull: Ullariðnaður Íslendinga á síðari hluta 19. aldar og á 20. öld (Safn til iðnsögu Íslendinga, 2. bindi).'' Hið íslenska bókmenntafélag. bls. 161.&quot; The article does exist, see [https://leitir.is/permalink/354ILC_NETWORK/10c1517/alma991003831719706886 catalogue entry at leitir.is] - but per that entry, it spans pages 224-228 (''bls. 224-228'') in the publication, and our author cites ''bls. 161'', that is, page 161. So they cite a page which isn't actually part of that article ''Ull verður gull'' in the book. And it was published in 1989, not in 1988. --[[Notandi:Gestumblindi|Gestumblindi]] ([[Notandaspjall:Gestumblindi|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 09:25 (UTC)
::{{ping|Berserkur|Lymantria|TKSnaevarr}} Oh, now I see it: What they have done is they haven't actually cited the book ''Ull verður gull'' which was indeed published in 1988, but a '''1989 review of that book''', which is [https://timarit.is/page/5277848#page/n225/mode/2up available at TÍmarit]. That's very typical of such probably AI-generated fake references, they can't distinguish reviews from the works themselves, I have seen this kind of fake reference before. There's nothing about a Stefán Gunnarsson in that review, and probably not in the reviewed book either, I would guess. --[[Notandi:Gestumblindi|Gestumblindi]] ([[Notandaspjall:Gestumblindi|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 09:40 (UTC)&lt;/s&gt;
::::{{ping|Berserkur|Lymantria|TKSnaevarr}} Sorry, I retract my above comments - I think I was misled by finding the review in timarit.is first before the book. The reference is about the book, right. So one now would need to get that book and check page 161. --[[Notandi:Gestumblindi|Gestumblindi]] ([[Notandaspjall:Gestumblindi|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 09:43 (UTC)

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  24. júlí 2026 kl. 12:24 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== Report concerning User:Sigurjón2013 ==
[[Special:Contributions/Sigurjón2013|Sigurjón2013]] &amp;ndash; Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:NDG|NDG]] ([[Notandaspjall:NDG|spjall]]) 28. júlí 2026 kl. 13:16 (UTC)

== Drög að grein &amp; hagsmunaárekstur ==

Góðan dag,

Ég gerði drög að grein um hugveituna Vörðu [[https://is.wikipedia.org/wiki/Notandi:Councilgem/Var%C3%B0a]], en sem aðstandandi er hagsmunaárekstur og því ekki eðlilegt að ég geri hana að alvöru síðu (skilst mér!)

Myndi þiggja ef einhver hefur tíma yfirferð og færslu í alvöru síðu. Get gert sjálfur en vil ekki sökum hagsmunaáreksturs.

kv. [[Notandi:Councilgem|Councilgem]] ([[Notandaspjall:Councilgem|spjall]]) 20. ágúst 2026 kl. 08:59 (UTC)

== Ósk um yfirferð og eyðingu greinarinnar „Skúlason ehf“ ==

Góðan daginn,

Ég hef lagt fram rökstudda beiðni á spjallsíðu greinarinnar „Skúlason ehf“ um að greinin verði tekin til eyðingar. Greinin fjallar um eldra og óskylt fyrirtæki með sama heiti og getur ranglega tengt núverandi Skúlason ehf., kt. 500920-1220, við alvarlegar ásakanir sem tengjast því ekki.

Ég er eigandi núverandi fyrirtækis og hef gert skýrt grein fyrir tengslum mínum. Ég óska eftir að óháður ritstjóri eða möppudýr fari yfir beiðnina og hefji formlegt eyðingarferli.

Umræðan er hér: [[Spjall:Skúlason ehf|https://is.wikipedia.org/wiki/Spjall:Sk%C3%BAlason_ehf]]

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; [[Notandi:Arnithorskulason|Arnithorskulason]] ([[Notandaspjall:Arnithorskulason|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 10:54 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2026-09-23|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 
You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

* You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2026-09-23|en}}.
* If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

* Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 15. september 2026 kl. 12:58 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=30513874 --&gt;

== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''

Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.&lt;br/&gt;
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).

We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.&lt;br/&gt;
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of &quot;Language Link&quot; edits as seen in the Recent Changes feed]]

The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. 

Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]

Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 22. september 2026 kl. 15:16 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=31067455 --&gt;

== Heimildir og tungumál ==
Eru heimildir á öðrum tungumálum en íslensku og ensku leyfilegar? Á sama hátt, er það sanngjarnt að koma hingað meiri upplýsingum um erlendar hluti? (Fyrirgefðu ef ég hljóma hugsjónarík.) [[Notandi:Kippur|Kippur]] ([[Notandaspjall:Kippur|spjall]]) 23. september 2026 kl. 19:51 (UTC)

:Heimildir mega vera á hvaða tungumáli sem er. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 23. september 2026 kl. 22:10 (UTC)

== Report concerning User:~2026-52481-48 ==
[[Special:Contributions/~2026-52481-48|~2026-52481-48]] &amp;ndash; x-wiki vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:NDG|NDG]] ([[Notandaspjall:NDG|spjall]]) 29. september 2026 kl. 06:35 (UTC)

== Orðabókarnefnd ==
Halló! Í greininni um [[Alexander Jóhannesson]] er minnst á &quot;Orðabókarnefnd&quot;. Hvaða orðabók er hér átt við? Bestu kveðjur frá Sviss, --[[Notandi:Freigut|Freigut]] ([[Notandaspjall:Freigut|spjall]]) 6. október 2026 kl. 08:39 (UTC)

:Líklega er átt við orðabók Háskóla Íslands. Hún var með þriggja manna stjórn sem var skipuð málfræðingum. [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 6. október 2026 kl. 10:24 (UTC)</text>
      <sha1>t1bjs8e7xbvpa50t8cxhbjs4ylgufm6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981950</id>
      <parentid>1981949</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:28:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Orðabókarnefnd */ Svar</comment>
      <origin>1981950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121271" sha1="r2tvpagf2w5foukk5ducxiqpmgnkfje" xml:space="preserve">&lt;!-- Skiljið þessa línu eftir --&gt;{{Potturinn}}__NEWSECTIONLINK____TOC__

== Pilibhit-tígursfriðlandið ==

I am not sure where to report this. [[Pilibhit-tígursfriðlandið]] was written on 3 November by [[Notandi:Pixel009]], who has been blocked on en Wikipedia as a sockpuppet and globally locked for spamming around 100 different language versions on the same subject, see [[:meta:Steward requests/Global/2025-w48#Global block/unblock for Pixel009]]. The article probably needs to be reviewed for neutrality and use of Icelandic, or possibly it should be deleted as spam. [[:en:Pilibhit Tiger Reserve]] has existed since 2008, so presumably the subject is notable. [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] may have already dealt with any problems. [[Notandi:TSventon|TSventon]] ([[Notandaspjall:TSventon|spjall]]) 6. desember 2025 kl. 23:24 (UTC)
: I sometimes delete those translated sites but I decided to give this one a fix. Might need more repairing. Thanx for notifying. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 6. desember 2025 kl. 23:43 (UTC)

== 25 ára afmæli Wikipedíu  15. janúar 2026 ==

þann 15. janúar næstkomandi verður  25 afmæli alþjóðlega Wikipedia verkefnisins. Ættum við ekki að minnast þess með einhverjum hætti og hafa hitting eða stafrænan viðburð?  Eða baka afmælisköku?

Einfalt væri að hafa mitting (stafrænan hitting t.d. í Zoom eða á einhverjum fundastað)  sem byrjaði rúmlega kl. 16  það gæti tengst fyrirhuguðu &quot;A 15-minute pre-party&quot; sem á að byrja kl. 15:45 og vera bara afmælisóskir og svoleiðis.

Hér er nánar um þann viðburð:

[[metawiki:Event:Wikipedia_25_Virtual_Celebration|Event:Wikipedia 25 Virtual Celebration - Meta-Wiki]]

@salvor [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 19. desember 2025 kl. 19:05 (UTC)

:Um að gera [[Kerfissíða:Framlög/&amp;#126;2026-24148-9|&amp;#126;2026-24148-9]] ([[Notandaspjall:&amp;#126;2026-24148-9|spjall]]) 12. janúar 2026 kl. 09:15 (UTC)
:Hérna er frétt á RÚV um viðtalið sem ég fór í lestinni:  [https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-01-26-aetladi-ser-ad-eyda-eftirlaunaarunum-a-wikipedia-464484 Ætlaði sér að eyða eftirlaunaárunum á Wikipedia]
:Hér er tengill beint á upptökuna á viðtalinu (þetta var bara notalegt spjall) https://www.ruv.is/utvarp/spila/lestin/23619/bj4729 [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 26. janúar 2026 kl. 17:40 (UTC)
::Vel gert! Fínt viðtal. [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 26. janúar 2026 kl. 18:48 (UTC)
::: Já, þetta var skemmtilegt, takk. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 26. janúar 2026 kl. 19:52 (UTC)
: Rás1 eða þátturinn Lestin spyr í gegnum skilaboð Vina Wikipedía á fb hvort einhver vilji koma í viðtal næstkomandi mánudag og ræða Wikipedíu og 25 ára afmælið.
--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 16. janúar 2026 kl. 15:45 (UTC)

:Ég bauð mig fram ef enginn annar hefði gert það. Mikilvægt að nýta öll tækifæri til að kynna Wikipediu. Fer í viðtal á morgun mánudag.  Held að það verði spurt um íslensku wikipedia, hvað sé skrifað, og  t.d. hvaða grein er oftast breytt og hvaða grein er lengsta greinin og svo t.d. um wikipedíu á gervigreindartímum.  Ég veit reyndar ekki hvar ég get flett upp svona statistik um íslensku wikipedíu eins og lengd greinar eða hvaða grein fólk sé áhugasamast um. Endilega komið með ábendingar  [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 18. janúar 2026 kl. 22:10 (UTC)

== Mig vantar réttan 'fána' Hamas inn svoleiðis að ég geti tengt hana í grein Hamas. ==

Hæhæ. Ég er enn aðeins að læra.
Mér er pínulítið óskýrt hví ég get ekki einfaldlega notað 'https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emblem_of_Hamas.svg' í einu formi eða öðru [https://en.wikipedia.org/wiki/Al-Qassam_Brigades í skiptum fyrir fána al-Qassam] í greininni um [[Hamas]].
Það væri kúl ef einhver gæti upphalað myndinni, það sem væri enn meira kúl væri ef einhver gæti sagt mér hvort ég geti hreinlega hlekkjað beint í efni frá wikimedia eða hvort þau sé aðskilið/mögulega frátekið ecosystem fyrir Enska alfræðiritið, hvað ég sé að gera vitlaust, og/eða hvernig ég ætti að snúa mér í þessu, hvort sé þessvegna mögulega auðveldasta launsnin að endurupphala myndinni einfaldlega á Íslenska alfræðiritið sbr Wikipedia:Hlaða_inn_skrá. [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 02:24 (UTC)

:Fáni Hamas sem notaður er í ensku greininni er varinn höfundarrétti, og er þess vegna ekki til sem mynd inni á Wikimedia Commons. Það þýðir að það er ekki hægt að nota hann utan ensku Wiki. Það væri hægt að hlaða honum sérstaklega upp á íslensku Wikipediu, en það er spurning hvort það væri strangt til tekið löglegt. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 05:06 (UTC)
::Takk fyrir svarið.
::Er fáni al-Qassam ekki varinn höfundarrétti? [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 14:04 (UTC)
:::Hann er of almennur til að njóta verndar. Þetta er bara trúarjátningin á grænum bakgrunni. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 18:18 (UTC)
::::Hvað gerist ef ég brýt höfundarréttarlögin og upphel fánanum bara samt eins og [https://no.wikipedia.org/wiki/Hamas gert hefur t.d. verið hér]? [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 19:54 (UTC)
:::::Skránni verður eytt á endanum. Það er t.d. eyðingartillaga á [[:c:File:Emblem_of_Hamas_Vector_Graphic.svg|þessu]]. Málið með Commons er að það er mjög undirmannað og efni getur hangið inni heillengi þó að það sé höfundarréttarvarið af því að það er tímafrekt að fara í gegnum þetta. Ég mæli ekki með því að bæta í þann haug með því að brjóta vísvitandi reglur. Ef þú vilt fá þetta inn í íslensku greinina þá er ekki annað í boði en hlaða mynd inn hér og rökstyðja notkunina með svipuðum hætti og gert er á ensku útgáfunni. [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 22. desember 2025 kl. 20:50 (UTC)
::::::Oki. Þá gerum við það ekki.
::::::Þá er bara að skoða aðrar leiðir sem valda ekki veseni og brjóta ekki reglur. [[Notandi:Lafi90|Lafi90]] ([[Notandaspjall:Lafi90|spjall]]) 23. desember 2025 kl. 00:00 (UTC)

== Report concerning User:~2026-17683-2 ==
[[Special:Contributions/~2026-17683-2|~2026-17683-2]] &amp;ndash; Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:Icodense|Icodense]] ([[Notandaspjall:Icodense|spjall]]) 9. janúar 2026 kl. 11:00 (UTC)

:{{done}} [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 9. janúar 2026 kl. 11:05 (UTC)

== Forðist þessa tröllasíðu með rangar talsetningarupplýsingar. ==

Sælir, íslenska er ekki móðurmál mitt svo það gætu verið nokkrar stafsetningarvillur. Ég einfaldlega bara hef mikinn áhuga á íslenskum talsetningum og miðlum. Þess vegna hef ég gert nokkrar breytingar hér og þar, bæði til að æfa málið og til að gera upplýsingar aðgengilegar. Ég hef nýlega tekið eftir því að mikið af talsetningarupplýsingum á Wikipedia hefur verið bætt inn frá trollasíðu sem kallast The Dubbing Database. Þetta er síða sem ég hélt áður að væri í lagi, þegar skjáskot af kreditlistum voru til staðar. En smám saman fór ég að átta mig á því að þar eru margir krakkar og nettröll að breyta efni í þeim tilgangi að dreifa rangar upplýsingar. Þessi nettröll hafa gengið mjög langt í að búa til falskar upplýsingar. Á síðunni hafa til dæmis verið skáldaðar staðhæfingar á borð við að Ólafur Darri Ólafsson hafi leikið Black Bart í Sverðinu í steininum, og það sett fram sem staðreynd. Það var líka einhver gæi á síðunni sem bjó til falskt sænskt kreditlistaskjáskot úr Gravity Falls í Photoshop, eingöngu til að dreifa rangar upplýsingar. Sem rannsakandi fer þetta gríðarlega í taugarnar á mér, þar sem nettröllum tekst þannig að koma röngum upplýsingum í almenna dreifingu.


Upplýsingarnar frá þessari síðu hafa allar verið settar inn af sama notanda. Ég held ekki að viðkomandinn geri sér grein fyrir að hann sé að bæta inn rangar upplýsingar en það væri þó ástæða til að fara yfir allar þessar greinar og ræða við notandann sem bætir þessu inn. Síðurnar sem ég hef hingað til séð með upplýsingum frá þessari síðu eru: 

Edda Björg Eyjólfsdóttir 

Sverðið í steininum 

Svampur Sveinsson


Ef ekki er hægt að finna upplýsingar um talsetningar í traustum heimildum, ætti frekar að nota opinbera kreditlista frá Disney+, DVD-diskum, VHS-spólum og þess háttar. Ég veit að tilvísun eins og „VHS leikaralisti“ er ekki sú auðveldasta að sannreyna, en hún er samt þúsund sinnum betri en þessi fyrrnefnda tröllasíða. Vona að þið getið skoðað þetta nánar. Með góðri kveðju.

[[Notandi:LexLuxor05|LexLuxor05]] ([[Notandaspjall:LexLuxor05|spjall]]) 15. janúar 2026 kl. 15:30 (UTC)
:''Ofangreint fært frá [[Spjall:Forsíða]]'' --[[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 15. janúar 2026 kl. 19:17 (UTC)

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 16. janúar 2026 kl. 19:45 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;

== Misvísandi upplýsingar ==

Góðan daginn.

Rak augun í eftirfarandi:

Neðangreindar upplýsingar er að finna á síðunni &quot;Hlaupár – Wikipedia&quot;:

''Á [[Ísland|Íslandi]] var gregoríska tímatalið tekið upp '''í byrjun október árið 1700. Þá var 10 dögum sleppt úr, svo að í stað 1. október kom 11. október.''' Dagarnir 1. til 10. október árið 1700 hafa því aldrei verið til á Íslandi.''


Allt aðrar upplysingar um sama efni koma hins vegar fram á síðunni „Gregoríska tímatalið – Wikipedia“

''Gregoríska tímatalið var tekið upp á Íslandi árið 1700 ásamt flestum ríkjum [[Mótmælendatrú|mótmælenda]] í Evrópu. Var skekkjan þá orðin 11 dagar frá júlíska tímatalinu, en hafði verið 10 dagar þegar tímatalið var fyrst tekið í notkun árið 1582 o'''g voru þessir 11 dagar felldir niður úr árinu, þannig að 28. nóvember kom í stað 17. nóvember.'''''


Sko, ég lærði þetta einhvern tíma, þ.e. hvaða dagsetningar duttu út en man ekki lengur hvort það var í okt. eða nóv.. Ég treysti mér því ekki til að laga þetta sjálf.

Er ekki einhver sem getur lagað þetta til að það séu ekki misvísandi upplýsingar á síðunum? [[Notandi:DisaIvars|DisaIvars]] ([[Notandaspjall:DisaIvars|spjall]]) 17. janúar 2026 kl. 14:28 (UTC)
: Kærar þakkir fyrir ábendinguna. Búinn að laga. Leiðréttingin er inni á [[Gregoríska tímatalið]]. Misskilningurinn stafar af breytingunni 1583 þegar kaþólsk lönd tóku upp nýja stíl, en þá var 10 dögum sleppt í byrjun október. Það gilti hins vegar aldrei á Íslandi og þegar nýi stíll var tekinn upp í Danaveldi árið 1700 var skekkjan orðin 11 dagar. --[[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 18. janúar 2026 kl. 14:18 (UTC)

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[Notandi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Notandaspjall:MediaWiki message delivery|spjall]]) 18. janúar 2026 kl. 13:21 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 --&gt;

== Síður um sjónvarpsumfjöllun og íþróttir ==

það er mikið að  greinum um íþróttatengd mál á Wikipedia en er ekki eðlilegt að hafa einhverja stefnu varðandi hvað er viðeigandi.

Ég sá t.d. að einhver hafði sett inn grein um sjónvarpumfjöllun um ákveðna tegund íþrótta. Á ekki að eyða slíkum greinum? [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 19. janúar 2026 kl. 11:01 (UTC)
: Ég er sammála með síðuna um sjónvarpsumfjöllunina og gruna notanda sem er í banni um að hafa stofnað hana.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 19. janúar 2026 kl. 11:22 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

19. janúar 2026 kl. 21:01 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Úrelt orðanotkun   ==

Hæ, ég er með pælingu. Vitið þið um greinar þar sem er enn til staðar orðanotkun eða orðafar sem þykir úrelt í dag. Ég gerði nokkrar lagfæringar varðandi frumbyggja Ameríku og var að pæla hvort þið vitið um fleiri dæmi um orðanotkun sem þarf nauðsynlega að lagfæra í samræmi við nútíma málvenjur og samfélagslegar breytingar. [[Kerfissíða:Framlög/&amp;#126;2026-49679-3|&amp;#126;2026-49679-3]] ([[Notandaspjall:&amp;#126;2026-49679-3|spjall]]) 23. janúar 2026 kl. 12:35 (UTC)

:Hæ Björn, ég hélt að þú værir í banni. [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 23. janúar 2026 kl. 21:54 (UTC)

== Report concerning User:LI Mintian ==
[[Special:Contributions/LI Mintian|LI Mintian]] &amp;ndash; Long-term abuse &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:PieWriter|PieWriter]] ([[Notandaspjall:PieWriter|spjall]]) 5. febrúar 2026 kl. 07:51 (UTC)

== Report concerning User:~2026-92643-0 ==
[[Special:Contributions/~2026-92643-0|~2026-92643-0]] &amp;ndash; Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:Quinlan83|Quinlan83]] ([[Notandaspjall:Quinlan83|spjall]]) 10. febrúar 2026 kl. 23:04 (UTC)

== Þýddir kvikmyndatitlar ==

Ég velti því fyrir mér á pottinum í fyrra hvort það væri einhver viðmiðunarregla um hvort það eigi að nota íslenska titla í greinum fyrir kvikmyndir, eða hvort það eigi að halda sig við frumtitla. Það voru skiptar skoðanir um það en það komst engin afgerandi niðurstaða. Ég sé að @[[Notandi:Akigka|Akigka]] hefur verið að gera greinar um James Bond-myndirnar með íslensku titlunum í heiti greinanna, sem mér finnst alveg fínt, en það pirrar mig pínu að það sé ekkert samræmi á milli greina um það hvort íslenskur eða enskur titill sé notaður. 

Ég myndi vilja semja um einhver skýr viðmið. Við höfðum rætt um að það mætti kannski nota enska titla ef þeir væru mun þekktari en sá íslenski, en það er náttúrlega huglægt mat hvers og eins. Persónulega myndi ég frekar vilja nota íslenska titla í greinarheitum þar sem það á við, enda þótt þeir séu ekki mikið notaðir, enda er það í meira samræmi við markmið þess að skrifa alfræðirit á íslensku. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 00:21 (UTC)

:Ég finn ekki gömlu umræðuna, nema það sé [[Spjall:Gene Wilder#Íslensk eða ensk (upprunaleg) nöfn á kvikmyndum|þessi]], en mig minnir að niðurstaðan hafi verið að nota íslenska titla ''ef þeir eru til'' (ekki búa til nýjar þýðingar), annars upprunalegan titil. Það er alla vega það sem yfirleitt er gert á öðrum útgáfum wp. Það getur samt verið í andstöðu við þá reglu að nota þekktasta heitið. Sem dæmi þá er tiltekinn ítalskur spagettívestri frá 1966 örugglega þekktastur á Íslandi undir enska titlinum ''The Good, the Bad and the Ugly'', en íslenska heitið (frá 1971) er ''Einn var góður, annar illur, þriðji grimmur''. Upprunalega heitið er hins vegar ''Il buono, il brutto, il cattivo''. Væri ekki dálítið hallærislegt að hafa greinina undir enska titlinum, þótt hann sé örugglega þekktari en hinir tveir? [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 00:57 (UTC)
::NB. Er alveg sammála þér með ósamræmið. [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 01:01 (UTC)
:::Þetta var [https://is.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Potturinn/Safn_28#%C3%8Dslenskir_kvikmyndatitlar þessi umræða]. Það var ekki beint nein niðurstaða, en sumum fannst ekki skýrt hvenær íslensk þýðing á titli hefði öðlast formlegt gildi. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 01:54 (UTC)
::::Ég held að það sé ekki hægt að setja eina reglu sem eigi við um allar kvikmyndir, stundum er þetta matsatriði. En meginreglan hefur alltaf verið og á við um allar greinar að nota þann titil sem flestir þekkja viðfangsefnið sem. Í fyrri umræðu nefndi ég Ísöld og Hringadrottingssögu sem dæmi um íslenska titla. The Good, the Bad and the Ugly finnst mér dæmi um mynd sem flestir þekkja undir enska titlinum. Ég hef til dæmis aldrei séð titilinn [[Segðu aldrei aftur aldrei]] og það stingur soldið. Það ætti frekar að nota enska titilinn. Sama á við um allar Bond myndirnar. En það er bara mín persónulega skoðun. Ef það á að komast einhver niðurstaða í þetta þá þarf eiginlega bara að kjósa. [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 19. febrúar 2026 kl. 02:56 (UTC)
:::::Bond er svolítið spes, því sumar þýðingarnar eru vel þekktar (Víg í sjónmáli, Njósnarinn sem elskaði mig, Í leyniþjónustu hennar hátignar), en aðrar held ég nánast alveg óþekktar (Þú lifir aðeins tvisvar, Logandi hræddir, Leyfið afturkallað). Hið sama virðist gilda um aðrar tungumálaútgáfur wp. Spænska og danska wp víkja þarna sum staðar út af þeirri reglu að nota innlend heiti. Mér fannst einmitt þurfa að gæta samræmis og valdi því að nota íslenska titilinn alls staðar. [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 11:11 (UTC)
::::::Hitt málið er líka, eins og það stendur fyrir mínum dyrum, að meirihluti allra greina á íslensku Wikipediu notast við titla sem eru faktískt minna notaðir en alþjóðlegir titlar, því við erum jú að skrifa á tungumáli sem fáir tala. Það eiginlega hluti af eðli þess verkefnis að skrifa alfræðiefni á íslensku að notast við ýmis heiti sem eru ekki endilega vel þekkt, stundum jafnvel ekki meðal Íslendinga. Þess vegna hef ég ekkert það miklar áhyggjur þótt íslensku titlarnir séu minna notaðir en þeir ensku.
::::::Svo er hitt, að tregi til að nota íslenska kvikmyndatitla því enginn annar gerir það er hálfpartinn sjálf-uppfyllandi spádómur ef svo má að orði komast. Enginn notar þá vegna þess að enginn notar þá. Þannig að mér finnst við í raun vera að ýta undir ákveðna hneigð með því að setja íslensku titlana ekki í forgrunn þótt þetta eigi að vera alfræðirit á íslensku. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 12:53 (UTC)
: Sammála Steininum. Íslensku titlarnir mega koma svo eftir á eða í sviga.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 19. febrúar 2026 kl. 20:53 (UTC)
::@[[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] Þetta er áhugaverð pæling varðandi sjálf-uppfyllandi spádóm. En mér finnst ekki að það sé hlutverk Wikipedia að spyrna á móti þróun íslenskrar málnotkunar. Wikipedia á að vera hlutlaus hvað það varðar. Við notum þá titla sem fólk notar í almennu tali. [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 20. febrúar 2026 kl. 00:59 (UTC)
:::Það sem samt stingur mig mest núna er þessi skortur á samræmi. Eins og staðan er núna erum við með dæmi þar sem sumar greinar um kvikmyndir í sömu kvikmyndaseríunni eru með titla á íslensku en aðrar á ensku. (t.d. [[Charlie's Angels (kvikmynd)]] og síðan [[Englar Charlies gefa í botn]]). Þess vegna finnst mér ekki alveg ganga að hafa þetta algjörlega matskennt eftir greinarhöfundi.
:::Akigka er líka með góðan punkt hvað varðar myndir eins og spagettívestrana, þar sem frumtitillinn er ekki sá enski, þótt hann sé líklega þekktari. Eða t.d. kóresku myndina sem flestir kalla ''Parasite'', en hét ''Gisaengchung'' á frummálinu og var þýdd sem ''Sníkjudýrin'' á íslensku. Mér finnst svakalegur ósiður þegar fólk notar ensk heiti yfir hluti sem voru ekki upphaflega á ensku, þannig að ég myndi alltaf mæla með því að íslenskur titill sé notaður í slíkum tilfellum. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 20. febrúar 2026 kl. 09:22 (UTC)
::::Ég er frekar á því að nota íslenska titilinn sem greinarheiti ef hann er til, en annars upprunalegan titil. Mér finnst að upprunalegi titillinn eigi að koma í sviga þar sem titillinn kemur fyrst fyrir, og í listum (t.d. listum yfir myndir tiltekins leikstjóra). Í samfelldu máli inni í greinum finnst mér kannski eðlilegt að nota algengasta titilinn, ef það passar að öðru leyti. Annars er íslenski titillinn yfirleitt þjálli í samfelldu máli (beygist t.d.). Ég held að pistlar Arnaldar Indriðasonar og Ævars Arnar Jósepssonar hafi átt stóran þátt í að gera íslenska kvikmyndatitla erlendra mynda þekkta. Það er ólíkt að skrifa um kvikmynd í samfelldu löngu máli, eða setja saman topp-10-lista eða svipað; en það er oft eina samhengið þar sem vissir kvikmyndatitlar koma fyrir á Íslandi - umfjöllunina vantar. Það er líka ástæðan fyrir því að oft eru íslenskir titlar &quot;listrænna&quot; kvikmynda þekktari en titlar hasarmynda: af því þær hafa fengið sérstaka umfjöllun. Kvikmyndagreinar hér á is.wp eru líka dæmi um umfjöllun, svo þær hafa áhrif, hvort sem okkur líkar það betur eða verr :) [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 20. febrúar 2026 kl. 12:24 (UTC)
:::Einn annar punktur sem mig langar til að benda á er að ef íslenskir titlar væru meginreglan í greinum hér væri þröskuldurinn aðeins hærri til að skrifa greinar. Eins og staðan er núna eru mjög margar greinar um kvikmyndir skrifaðar af fólki sem bersýnilega kann ekki íslensku og hendir bara inn örgreinum sem innihalda engar upplýsingar. Ef það væri meginregla að taka a.m.k. fram íslenskan titil myndi slíkum greinum mögulega fækka. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 28. febrúar 2026 kl. 01:34 (UTC)
::::Meginreglan að nota íslenskan titil er til á [[Wikipedia:Nafnavenjur greina]]. Þetta er frekar um eftirfylgni. Sammála að eyða greinum sem eru bara &quot;Titill er bandarísk kvikmynd&quot;. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 6. mars 2026 kl. 15:18 (UTC)
:::::Þannig að þú myndir segja að samkvæmt núgildandi venjum sé rétt að kvikmyndatitlarnir séu á íslensku, ef íslenskur titill er fyrir hendi? [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 6. mars 2026 kl. 15:52 (UTC)

== Ágreiningur um hlutlægni og notkun stjórnunarheimilda á [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)]] ==

Góðir Wikipedíuþátttakendur. Ég legg hér fram tvo tengda málaflutning er varða greinina [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)]] og óska eftir sjónarmiðum óháðra ritstjóra og stjórnenda.

=== 1. Efnislegur ágreiningur: „Umræða um alþjóðamál&quot; ===

Bætt var við kafla í greinina sem fjallar um persónulegar skoðanir einstakra flokksleiðtoga á Kína, Rússlandi og Norður-Kóreu. Ég ([[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]]) lagði til að kaflinn yrði annaðhvort fjarlægður eða orðaður á hlutlægan hátt, með vísan til [[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]] og [[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]]:

* Kaflinn er í óhófi langur miðað við aðra hluta greinarinnar og gefur persónulegum skoðunum óhóflegt vægi.
* Engin sambærileg grein um íslenskt stjórnmálaflokk á Wikipedíu hefur slíkan kafla um persónulegar skoðanir einstakra meðlima.
* Heimildin sjálf (Vísir) staðfestir að þetta séu einstaklingsskoðanir, ekki flokksstefna.

[[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] er ósammála og við höfum verið í samningaviðræðum um málamiðlun á [[Spjall:Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|spjallsíðunni]]. Kjarnaágreiningurinn snýst um orðalag: ég lagði til „rætt hvað megi læra af&quot; en TKSnaevarr krefst „hrósað.&quot; Munurinn er grundvallarmunur á hlutlægri lýsingu og dómsályktun.

Ég bið óháða ritstjóra um að kynna sér [[Spjall:Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|spjallsíðuna]] og gefa sjálfstætt álit á því hvort kaflinn standist kröfur [[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]] og [[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]].

=== 2. Notkun stjórnunarheimilda af aðila í ágreiningi (WP:INVOLVED) ===

Tímaröð atburða 21. febrúar 2026:

# Klukkan '''16:43 UTC''' læsti [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] greinina [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)]] með þeim rökum að bíða skyldi eftir samkomulagi.
# [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] er sjálfur virkur þátttakandi í efnislegum ágreiningi um greinina — hann hefur lagt fram fjölmörg rök á spjallsíðunni gegn breytingum mínum.
# Klukkan '''23:26 UTC''' — meðan greinin var læst öðrum ritstjórum — gerði [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] verulegar breytingar á greininni (+1.793 bæti) '''án nokkurrar breytingarlýsingar'''.
# Í þeim breytingum notaði hann orðalagið „hrósað&quot; — það sama orðalag sem ég hafði gert skýrar athugasemdir við á spjallsíðunni og sem við höfðum ekki náð samkomulagi um.

Með öðrum orðum: TKSnaevarr læsti greinina fyrir öðrum, og notaði síðan stjórnunarrétt sinn til að breyta greininni einhliða í ágreiningi þar sem hann er sjálfur hlutaðeigandi. Enginn annar ritstjóri gat brugðist við eða gert gagnbreytingar meðan á þessu stóð.

Á enskri Wikipedíu er þetta brot á [[:en:Wikipedia:Involved|WP:INVOLVED]], sem kveður skýrt á um: ''&quot;editors should not act as administrators in disputes in which they have been involved&quot;''. Á íslensku er samsvarandi meginregla skráð á [[Wikipedia:Deilumál|reglum um deilumál]], þar sem fram kemur að ''„moppudýr eru ekki dómarar&quot;''.

Ég vil taka það fram að ég geri mér fulla grein fyrir að [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] hefur að öllum líkindum lagt þetta fram í góðri trú. Hér er ekki um persónulegar ásakanir að ræða. Vandinn er meginreglulegar: þegar stjórnandi er virkur þátttakandi í ágreiningi, á hann ekki að nota stjórnunarheimildir til að úrskurða í þeim sama ágreiningi.

Tveir aðrir stjórnendur, [[Notandi:Bjarki S|Bjarki S]] og [[Notandi:Berserkur|Berserkur]], hafa einnig tekið þátt í ágreiningnum á sama hlið og TKSnaevarr, sem þýðir að þrír af hlutaðeigandi aðilum eru stjórnendur.

=== Beiðni ===

# Að '''óháðir ritstjórar''' kynni sér [[Spjall:Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|spjallsíðuna]] og taki afstöðu til efnislegs ágreinings um kaflann „Umræða um alþjóðamál&quot; með hliðsjón af [[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]] og [[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]].
# Að '''óháður stjórnandi''' endurskoði hvort lásingin og breytingarnar 21. febrúar 2026 hafi verið í samræmi við meginreglur um hlutlægar stjórnunarheimildir.
# Að greinin verði opnuð aftur fyrir almennar breytingar þar til efnislegur ágreiningur hefur fengið réttilega meðferð á spjallsíðunni.

Takk fyrir tímann. [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 22. febrúar 2026 kl. 00:04 (UTC)

:Ég hef ekki kynnt mér spjallsíðuna, hef ekki mikinn áhuga á því og er líka ekki stjórnandi á síðunni. Vildi bara benda á að það er enginn ritstjóri á Wikipedia. Og svo verður líka erfit að finna óháðann stjórnanda, það hafa allir sínar skoðanir. Ertu þá að tala um einhvern sem hefur ekki nú þegar tekið þátt í spjallsíðunni? [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 22. febrúar 2026 kl. 02:30 (UTC)

:@[[Notandi:Steinninn|Steinninn]] Takk fyrir athugasemdina. Ég er að biðja um álit stjórnenda sem hafa ekki þegar tekið þátt í umræðunni á spjallsíðunni — sérstaklega vegna þess að annar hluti málsins snýr að notkun stjórnunarheimilda. Þrír stjórnendur hafa þegar tekið afstöðu á sömu hlið í efnislegum ágreiningi, og einn þeirra læsti greinina og breytti henni síðan sjálfur meðan hún var læst.

Ég taga hér þá stjórnendur sem hafa ekki tekið þátt og bið um álit:
@[[Notandi:Akigka|Akigka]] @[[Notandi:Bragi H|Bragi H]] @[[Notandi:Krun|Krun]] @[[Notandi:Salvor|Salvor]] @[[Notandi:Stalfur|Stalfur]] @[[Notandi:Stefán Örvar Sigmundsson|Stefán Örvar Sigmundsson]] @[[Notandi:Svavar Kjarrval|Svavar Kjarrval]] [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 22. febrúar 2026 kl. 10:49 (UTC)

Ég vil árétta að '''aðalkrafa mín er að kaflinn „Umræða um alþjóðamál&quot; verði fjarlægður alveg'''. Rökin eru:

* '''[[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]]''' — Kaflinn gefur persónulegum skoðunum einstakra meðlima óhóflegt vægi í yfirlitsgrein um stjórnmálaflokk. Heimildin sjálf staðfestir að þetta séu einstaklingsskoðanir sem flokkurinn hefur ekki samþykkt sem stefnu.
* '''[[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]]''' — Kaflinn gefur þá mynd að flokkurinn sem slíkur hafi afstöðu til þessara ríkja, þegar heimildirnar segja hið gagnstæða.
* '''[[:en:WP:RSOPINION|WP:RSOPINION]]''' — Aðalheimildin (Vísir, 29. des. 2025) er fréttaskýring/greining, ekki bein frétt. Uppruni efnisins er athugasemdir á samfélagsmiðlum.
* '''[[:en:WP:LABEL|WP:LABEL]]''' — Orðalagið „hrósað&quot; er gildishlaðin dómsályktun. Viðkomandi ræddu um innviðafjárfestingar og fátæktarútrýmingu, sem er fjarri „hrósi&quot; við ríkisstjórnir.
* '''Enginn fordæmi''' — Engin önnur grein um íslenskan stjórnmálaflokk á Wikipedíu hefur sambærilegan kafla um persónulegar skoðanir einstakra meðlima.

Kaflinn sem nú stendur í greininni var málamiðlun af minni hálfu — upphaflega fjarlægði ég hann alveg. [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 22. febrúar 2026 kl. 10:53 (UTC)

:Þar sem ég er beðin sérstaklega sem stjórnandi um álit á greininni þá las ég hana yfir og hef strax eftirfarandi athugasemdir.
:Það þarf að lagfæra greinina þannig að hún sér hlutlæg, upplýsandi og byggi á heimildum og inntakið sér  atriði sem skipta máli. Eins og er þá virðist sumt vera efni sem á meira heima í fréttabréfi innan félagsins og hefur lítið upplýsingagildi og er of hlutdrægt til að passa  í alfræðiriti og Wikipedíugrein. Kaflinn umræða um alþjóðamál ætti að fara út í heilu lagi. Það kemur okkur ekkert við hvað einhverjir hafa rætt á samfélagsmiðlum og wikipediagrein er ekki réttur vettvangur fyrir hugleiðingar fólks í stjórnmálum (t.d. setning eins og: &quot;Sósíalistaflokkurinn hefur áréttað að viðhorf flokksmeðlima til þessara ríkja séu persónubundin og að flokkurinn hafi ekki mótað formlega stefnu í þeirra garð..... 
:Þetta er satt að segja bara orðavaðall og jafnvel atriði úr stefnuskrá flokka ættu ekki heima í wikipediagrein ekki nema í mjög knöppu formi (t.d. ef flokkur er með að móti ESB aðild þá má segja það og vitna í stefnuskrá flokksins en wikipedia er ekki vettvangur til að rökstyðja  hvers vegna einhver flokkur er með eða móti ESB eða reka áróður fyrir einhverju ákveðnu viðhorfi. 
:Það er líka margt annað rugl í greinni og orðalagið og heimildanotkunin  &quot;samkvæmt Gunnari Smára...&quot; er  viðvaningsleg og ekki rétt heimildanotkun. það verður að vísa í birtar áreiðanlegar heimildir og það eru ákveðnar reglur um hvernig það er gert. 
:Hér er dæmi um eina breytingu á setningu sem ég sting upp á: Í stað setningarinnar &quot;Mikil bylting og innanflokks átök áttu sér stað innan flokksins vorið 2025, þar sem að meðal annars Gunnar Smári var sakaður um ofríki og andlegt ofbeldi. Sólveig Anna Jónsdóttir formaður Eflingar sem að hafði verið virk innan flokksins sagði meðal annars af sér&quot;  komi setning eins og &quot;Mikil átök áttu sér stað innan flokksins vorið 2025 sem endaði með......&quot;  Ég veit ekki hvað gerðist, mig minnir að það hafi verið þannig að flokkurinn klofnaði  og fyrrum forusta varð undir í kosningum og stofnaði aðra hreyfingu með oddvita flokksins í borginni, það hlýtur að vera hægt að segja það á hlutlausu og knöppu máli og með því að vísa í áreiðanlegar heimildir (at huga að dagblöð eru ekki alltaf áreiðanlegar heimildir, innnanhússkjöl stjórnmálaflokks eða munnlegar heimildir eru aldrei áreiðanlegar heimildir sem passa í wikipedia grein)  það er bara rugl að hafa með að einhver sem &quot;hafi verið virk innan flokksins&quot; hafi sagt af sér.  [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 00:58 (UTC)
::Umfjöllunin um þessi alþjóðamál var ekki bara byggð á umræðum á samfélagsmiðlum. Þetta voru mál sem margir fjölmiðlar voru búnir að fjalla um og fleiri en einn meðlimur í flokknum voru búnir að tjá sig um við fjölmiðla. Á slíku stigi er ekki hægt að láta eins og þessi ummæli séu einkamál eða að þau eigi ekki erindi í heildstæðri umfjöllun um flokkinn. Hlutlaus umfjöllun getur ekki byggt eingöngu á sjálfsmynd flokksins eða eingöngu á frumgögnum sem koma frá honum sjálfum.
::Ég vil annars benda á að '''[[:en:WP:RSOPINION|WP:RSOPINION]]'''-reglan sem @[[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] vísar til hér leggur ekkert bann við notkun fréttaskýringa sem heimilda, heldur nefnir hún skoðanapistla. Þetta er ekki sami hluturinn og ekkert í reglunni gefur til kynna að greinar á borð við þá sem var vísað til hér séu óviðeigandi.
::Grein Vísis sem vitnað var í var samantekt á ýmsum ummælum meðlima Sósíalistaflokksins, auk viðtals við leiðtoga flokksins þar sem hann gerði stuttlega grein fyrir viðhorfum sínum. Þegar greinin inniheldur viðtal við ytri aðila er bersýnilega ekki um að ræða bara viðhorf greinarhöfundar.
::Þar fyrir utan var ekkert af orðalagi greinarhöfundarins sem telja mætti gildishlaðið (t.d. &quot;harðstjórnarríki&quot;)  endurtekið í málsgreininni á Wikipediasíðunni. Eingöngu var vitnað í staðreyndir sem hlutrænt sé mátti telja réttar samkvæmt upplýsingunum í heimildinni. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 02:36 (UTC)
:Fyrir mitt leyti get ég ekki fallist á að téður kafli verði alveg fjarlægður.
:WP:UNDUE lýsingin er afbökun. Hér er ekki um hvaða einstaka meðlim sem er heldur þann sem Sósíalistar hafa kjörið í stöðu sem samkvæmt hefðum og venjum er álitin vera ein æðsta staða stjórnmálaflokks. Að mér vitandi hefur Wikipedia ekki sett neina stefnu að öll umfjöllun um flokka þurfi að byggjast eingöngu á formlega samþykktri stefnu. Það er ekki fjarri lagi að fjalla um hvað formaður flokksins telur góða stefnu, og í þessu tilviki er hann að vísa í aðgerðir annarra ríkja sem honum hugnast. Það er varla ósanngjarnt að nefna slíkt enda gefur það einhverja mynd af því hvert hann myndi vilja að flokkurinn myndi stefna, á meðan það er nógu góð tenging við almenna stefnu flokksins (sósíalismi). Slík umfjöllun gæti þó úreldast ef það koma aðrir leiðtogar síðar sem eru andstæðrar skoðunar.
:Fellst ekki á að WP:NPOV eigi við eins og greinin er núna, sbr. fyrri rökstuðning.
:WP:RSOPINION-rökin eru fjarstæð og tek ég undir rök [[Notandi:TKSnaevarr|Notandi:TKSnaevarrs]] um að fréttaskýring er alveg nothæf heimild, einkum í ljósi þeirra gagna sem fylgja með henni. Athuga skal að verið er að vísa í athugasemdir sem Sæþór á að hafa ritað, og sýnist mér hann ekki hafa andmælt því að hafa skrifað þær.
:WP:LABEL - Ef ummælin „Xi er bókstaflega besti leiðtogi jarðar og nýtur hæsta viðurkenningareinkunnar“ og „Við værum mjög heppin að fá þá [Pútin, Kim Yong-Un, o.fl.] sem leiðtoga í stað hinna ólýðræðislegu trúða á þingi“, ásamt því að segja hversu góðar tilteknar aðgerðir stjórnvalda á Rússlandi og Norður-Kóreu er ekki hrós gagnvart einstökum ríkisstjórnum og leiðtogum, þá veit ég varla hvað hrós er.
:Engin fordæmi - Það eitt og sér er ekki ástæða til þess að fjarlægja umfjöllun, á meðan hún hlítir reglum Wikipediu. Þó yrði að gjalda varhug við því ef einhver sem er virkur í stjórnmálastarfi í íslenskum stjórnmálaflokk færi að setja inn slíka umfjöllun, hvort sem það er um eiginn flokk eða annan. Hið sama gildir um breytingar á efni slíkra umfjallana.
:Þó ég taki undir að greinin er ekki fullkomlega vel framsett, þá virðist ekki vera slíkir annmarkar á efnisvalinu að það réttlæti eins mikla hreinsun og verið er að krefjast.
:Þá vil ég minnast sérstaklega á regluna [[:en:WP:COI|WP:COI]] en hún felur í sér að frambjóðendur, fólk sem starfar beint fyrir frambjóðendur, og annað fólk sem tekur þátt í kosningabaráttunni eigi ekki að breyta síðunni um eigið framboð eða annarra. -[[Notandi:Svavar Kjarrval|Svavar Kjarrval]] ([[Notandaspjall:Svavar Kjarrval|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 20:31 (UTC)
::@Svavar Kjarrval @Berserkur — WP:COI krafan byggir á þeirri forsendu að þið þekkið raunverulega deili á mér. Ég vil taka það skýrt fram: Ég hef aldrei gefið upp raunverulegt nafn mitt, deili eða tengsl við stjórnmálastarf á Wikipedia. Notandanafnið mitt er „Gudrodur&quot; — þetta er handahófskennt notandanafn sem tengist ekki endilega raunverulegu nafni mínu.
::Þegar þið gefið í skyn að þið vitið hverjir ég er í raun og veru, og notið þær upplýsingar til að rýra framlag mitt, er það í besta falli WP:SPECULATION og í versta falli í andstöðu við WP:OUTING, sem kveður á um að persónulegar upplýsingar um ritstjóra skuli aldrei birtar eða notaðar án samþykkis þeirra.
::WP:COI kröfur verða að byggjast á upplýsingum sem ritstjórar hafa sjálfir birt á Wikipedia, ekki á grunni um hver einhver sé í raun. Ég hafna þess vegna þessari kröfu. [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 22:21 (UTC)

'''Uppfærsla:''' Ég hef grisjað kaflann „Umræða um alþjóðamál&quot; í greininni og vil reyna að ná sátt við [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]]. Kaflinn er nú styttur úr þremur málsgreinum í tvær:

# Fjarlægði málsgrein um Kristinn Hannesson (5. sæti á framboðslista, ekki forystumaður).
# Breytti „hrósað&quot; í „rætt hvað megi læra af&quot; — nákvæmara gagnvart heimildinni þar sem viðkomandi ræddu innviðafjárfestingar og fátæktarútrýmingu.
# Fjarlægði setningu um „bandarískan áróður&quot; sem var tekin úr samhengi.
# Styttingin styður við [[:en:WP:UNDUE|WP:UNDUE]] — kaflinn gefur nú ekki lengur óhóflegt vægi.

Ég hef spurt TKSnaevarr á [[Spjall:Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|spjallsíðunni]] hvort hann sé sáttur við þessa útgáfu. Ef sátt næst þar þá er efnislegur ágreiningur leystur.

Spurningin um notkun stjórnunarheimilda ([[:en:Wikipedia:Involved|WP:INVOLVED]]) stendur þó enn — óháð niðurstöðu efniságreiningsins er það meginregluatriði að stjórnandi eigi ekki að læsa grein og breyta henni síðan sjálfur í eigin þágu í ágreiningi. [[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] ([[Notandaspjall:Gudrodur|spjall]]) 22. febrúar 2026 kl. 12:54 (UTC)

:Þetta er slatti að kíkja á, skoða. [[Notandi:Stalfur|Stalfur]] ([[Notandaspjall:Stalfur|spjall]]) 24. febrúar 2026 kl. 20:14 (UTC)
:Ég læsti síðunni tímabundið til að koma í veg fyrir breytingastríð, þar sem þú hafðir ítrekað tekið setninguna út án samráðs eða umræðu. 
:Breytingarnar sem ég gerði voru ekki &quot;í eigin þágu&quot;, heldur voru þær byggðar á málamiðlunartillögum sem þú hafðir lýst þig fylgjandi eða voru beinlínis frá þér komnar, þ.e. að færa umfjöllunina í sér kafla, bæta við fleiri heimildum (meðal annars heimild sem þú lagðir sjálfur til um Norður-Kóreuferðina) og bæta við samhengi um ummælin sem vísað var í. 
:En nei, ég er annars ekki sáttur við breytingarnar eins og þær standa, því þær fela hreinlega í sér yfirvarp. Það er til dæmis fáránlegt að halda því fram að notkun orðsins &quot;hrósa&quot; gefi skakka mynd af ummælunum sem voru viðhöfð. Á spjallsíðunni talar þú um að hugtakið gefi í skyn &quot;blinda aðdáun&quot;, sem er afbökun á merkingu orðsins. Ef ég segi að einhver standi sig vel er ég að hrósa honum. Ummælin í tilvitnuðum greinum verða ekki túlkuð sem neitt annað en hrós, og það að halda öðru fram er í besta falli orðhengilsháttur og í versta falli vísvitandi útúrsnúningur.
:Ég hafna því líka alfarið að ég hafi tekið orðin um bandarískan áróður úr samhengi og bið þig um að rökstyðja það frekar. Þetta eru tilvitnanirnar í Sæþór þar sem hann notaði orðið:
:: ''Hugmyndin að þetta séu vondir leiðtogar (eða Assad) er hreinn vestrænn áróður.''
:og 
:: '' Við erum með mjög sjúka fjölmiðla sem eru oft að endurtaka lygi og áróður Bandaríkjanna''
:Setningin sem ég skrifaði, og þú tókst út, var á þessa leið: ''Sæþór hefur gagnrýnt umfjöllun vestrænna fjölmiðla um þessi ríki og leiðtoga þeirra og segir hana einkennast af bandarískum áróðri.'' 
:Ég fæ ekki séð að setningin sem ég skrifaði sé á nokkurn hátt röng, ósanngjörn eða tekin úr samhengi. Hún er rétt lýsing á afstöðu sem viðkomandi hefur lýst yfir að minnsta kosti í tvígang.
:Ég sé ekki að @[[Notandi:Gudrodur|Gudrodur]] sé að krefjast hlutleysis. Þvert á móti finnst mér hann standa í ímyndargæslu fyrir stjórnmálaflokkinn þar sem hann reynir að þurrka út umfjöllun sem hann telur að geti skapað neikvæð hughrif hjá lesendum, enda þótt hún sé ekki annað en hlutræn upptalning á afstöðum sem leiðtogar í flokknum hafa sannanlega viðrað á opinberum vettvangi. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 02:05 (UTC)
::Ég vil annars bæta við að ef umfjöllunin um þessi viðhorf þykir ekki eiga heima í greininni um flokkinn ætti að mega færa hana í nýlega skapaða grein um Sæþór sjálfan sem Guðröður gerði. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 02:08 (UTC)
::''Ég sé ekki að @Gudrodur sé að krefjast hlutleysis. Þvert á móti finnst mér hann standa í ímyndargæslu fyrir stjórnmálaflokkinn''
::Augljóslega. Guðröður var á lista Sósíalista fyrir síðustu Alþingiskosningar, þannig að sniðið ''hagsmunaárekstrar'' getur átt við breytingar hans. [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 26. febrúar 2026 kl. 11:07 (UTC)

== Report concerning User:Ormur12345 ==
[[Special:Contributions/Ormur12345|Ormur12345]] &amp;ndash; Vandalism. https://is.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%9Eorskur&amp;diff=prev&amp;oldid=1949779 &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]] ([[Notandaspjall:Der-Wir-Ing|spjall]]) 9. mars 2026 kl. 08:53 (UTC)

== Tillaga um fjöldaeyðingu ==

Ég sting upp á fjöldaeyðingu á greinum eftir @[[Notandi:NewPC2024|NewPC2024]]. Notandinn ber ábyrgð á mörgum algerlega innihaldslausum greinum um kvikmyndir. Það er ekki hægt að líta svo á að flestar þessar greinar innihaldi neinar upplýsingar. Notandinn hefur verið settur í altækt bann frá öllum útgáfum Wikipediu. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 14. mars 2026 kl. 22:53 (UTC)

:Þessu skylt, þá finnst mér spurn hvort það ætti að fara í allsherjarhreinsun gegn öllum sams konar einnar setningar örgreinum um kvikmyndir. Þær innihalda engar upplýsingar og virðast eingöngu hafa verið stofnaðar til að fjölga leitarniðurstöðum. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 14. mars 2026 kl. 22:59 (UTC)
::Sammála. [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 00:08 (UTC)
:::Sammála báðu, en veistu hvað þetta eru sirka margar greinar? [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 11:48 (UTC)
:::: Tók eyðingarsyrpu yfir kvikmyndir flokkaðar síðustu 10-12 ár. Stundum eru síðurnar með heimildir og uppl. um talsetningu. Er tregari til að eyða þeim.--[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 15:08 (UTC)
:::::Já, það mætti hlífa greinum sem hafa eitthvað að segja um talsetningu eða þannig.
:::::Eitt sem ég ætti að nótera er að NewPC2024 er að öllum líkindum sama manneskja og MarchPro og HienPCWiki og fleiri aðgangar sem allir hafa verið settir í altækt bann vegna svipaðrar hegðunar á öðrum tungumálaútgáfum. Þannig að það er sama manneskjan sem stendur líklega fyrir flestum þessum örgreinum. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 15:12 (UTC)
::::::Á meðal greina með minna en 200 stafi (ekki bæti eins og í breytingarsögu) eru þessar greinar sem mætti líka eyða: [[Little Miss Sunshine]], [[G.I. Joe: The Rise of Cobra]], [[The Vow]], [[G.I. Joe: Retaliation]], [[Hrói höttur: Karlmenn í sokkabuxum]], [[Aleinn heima 4]] og [[Aleinn heima 5]]. [[meta:Steward_requests/Checkuser/2022-06#NewHenry2022@is.wikipedia]] er staðfesting á því að HienProWiki notar nokkra aðganga. Ég tel að HienProWiki og hinir aðgangarnir sem TKSnaevarr nefndi sé langtímavargurinn Bambifan101, [[:En:Wikipedia:Long-term abuse/Bambifan101]] fyrir skýrslu um hann, hann hefur verið virkur í yfir einn áratug.--[[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 16:57 (UTC)
:::::::Aldeilis karakter. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 19:46 (UTC)
::::::::Mögnuð lesning! [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 23:39 (UTC)

== Kynjahlutföll þeirra sem breyta Wikipedia  ==

Ég las mig nýverið til um helstu gagnrýnisraddir á Wikipedia og þar kemur fram að um 80 til 90 prósent þeirra sem breyta Wikipedia eru karlmenn sem gerir það að verkum að oft eru síður skrifaðar út frá karllægu sjónarhorni. Ég vil því leggja til að íslenska Wikipedia ráðist í átak við að jafna kynjahlutföll þeirra sem breyta Wikipedia dags daglega.  [[Notandi:Herra Jafnrétti|Herra Jafnrétti]] ([[Notandaspjall:Herra Jafnrétti|spjall]]) 15. mars 2026 kl. 23:59 (UTC)
: Sæll, geturðu staðfest að þú heitir Björn? --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 16. mars 2026 kl. 00:16 (UTC)
:Tæknilega séð gætirðu jafnað kynjahlutföllin örlítið með því að hætta að skrifa hér sjálfur, Björn. Þá myndi karlkyns notendum fækka um einn. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 16. mars 2026 kl. 00:31 (UTC)

== Request for Comment: VisualEditor automatic reference names ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]].

We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community.
* Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently &lt;code&gt;&quot;:n&quot;&lt;/code&gt;, e.g. &lt;code&gt;&quot;:0&quot;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&quot;:1&quot;&lt;/code&gt;...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. &lt;code&gt;&quot;book_reference-1&quot;&lt;/code&gt;).
* Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name.
* Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation).
* Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. &quot;title&quot; or &quot;last&quot;+&quot;first&quot;) – defined by the community.

=== Feedback ===
[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]].

'''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism.
We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic.

Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings.

Thank you for participating!&lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|spjall]])&lt;/bdi&gt; 19. mars 2026 kl. 11:15 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&amp;oldid=30281362 --&gt;

== Bot Flag Request for [[{{ns:User}}:SchlurcherBot]] ==
:Moved to [[Wikipedia:Vélmenni#SchlurcherBot]].--[[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 27. mars 2026 kl. 00:23 (UTC)

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Notandi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Notandaspjall:MediaWiki message delivery|spjall]]) 3. apríl 2026 kl. 17:11 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 --&gt;

== Report concerning User:Nikkilasi ==
[[Special:Contributions/Nikkilasi|Nikkilasi]] &amp;ndash; Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:NDG|NDG]] ([[Notandaspjall:NDG|spjall]]) 14. apríl 2026 kl. 11:27 (UTC)

== Report concerning User:~2026-23045-73 ==
[[Special:Contributions/~2026-23045-73|~2026-23045-73]] &amp;ndash; Vandalism. Using many temporary accounts. Sorry for posting in English. &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[User:lp0 on fire|&lt;span style=&quot;color:#c56030;background:inherit;&quot;&gt;lp0&amp;nbsp;on&amp;nbsp;fire&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:lp0 on fire|&lt;span style=&quot;color:#64cea0;background:inherit&quot;&gt;()&lt;/span&gt;]] 14. apríl 2026 kl. 13:14 (UTC)

== Report concerning User:~2026-22837-55 ==
[[Special:Contributions/~2026-22837-55|~2026-22837-55]] &amp;ndash; Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:Icodense|Icodense]] ([[Notandaspjall:Icodense|spjall]]) 17. apríl 2026 kl. 09:59 (UTC)

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Notandi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Notandaspjall:MediaWiki message delivery|spjall]]) 26. apríl 2026 kl. 00:57 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== Report concerning User:~2026-25639-48 ==
[[Special:Contributions/~2026-25639-48|~2026-25639-48]] &amp;ndash; Vandalism. Please check IP &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:NDG|NDG]] ([[Notandaspjall:NDG|spjall]]) 27. apríl 2026 kl. 12:04 (UTC)

== Report concerning User:Harry Maguuuiiirrreee ==
[[Special:Contributions/Harry Maguuuiiirrreee|Harry Maguuuiiirrreee]] &amp;ndash; Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:NDG|NDG]] ([[Notandaspjall:NDG|spjall]]) 26. maí 2026 kl. 11:31 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 27. maí 2026 kl. 17:14 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== Sniðmátsgögn (TemplateData) og Breytur ==

Mér finnst bara smá þörf á að ávarpa þetta, þar sem ég hef verið að kynnast sniðmátsgögnunum í notkun og uppsetningu. Það er verið að tala um gildi út um allt í þessu þegar verið er að tala um breytur og það truflar mig heil ósköp. Hvernig á maður þá að tala um gildin sem eiga að fara inn í þessar breytur? Á ensku þetta kallaðar parameters. Réttast væri að kalla það Breytur eða Færibreytur. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 08:41 (UTC)

:Fór í gegnum þetta á translatewiki ([https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-templatedata-user&amp;language=is&amp;action_source=search&amp;filter=&amp;optional=1&amp;action=translate Þýðing á TemplateData]) en það má endilega einhver yfirfara það. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 10:37 (UTC)
::Fínt. Þetta var eflaust óviljaverk að þýða parameter sem gildi. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 13:23 (UTC)

== Report concerning User:~2026-33230-90 ==
[[Special:Contributions/~2026-33230-90|~2026-33230-90]] &amp;ndash; Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]] ([[Notandaspjall:Der-Wir-Ing|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 11:29 (UTC)

== Stubbar og Stubbaflokkar þurfa uppfærslu ==

Ég hef verið að vinna í að setja upp [[Snið:Asbox]] til að uppfæra stubbasniðin okkar, þetta er allt að koma (þetta eina staka [[Snið:Stubbur|stubbasnið]] er orðið ansi feitt og frekar fráhrindandi að fara bæta við fleirri breytum inn í það, en núna er hægt að umbreyta því öllu og leyfa stubbum að vera stök stubbasnið. Það væri ekkert mál í rauninni að láta allt svo vísa á rétta leið frá gamla stubbinum á meðan því er skipt út. 

En útfrá þessu þá fór ég að pæla í stubbaflokkunum, það er allt &lt;code&gt;Flokkur:Wikipedia:&lt;/code&gt; og sýnist það fela flokkinn. Veit ekki alveg af hverju við erum að fela að einhver grein sé stubbur með því að hafa flokkinn ósýnilegan og Enska Wikipedia er ekki að notast við falda flokka. Væri ekki bara tilvalið að uppfæra flokkana fyrir stubba í leiðinni? Það er nú eftir allt saman hægt að breyta gömlum flokkum í tilvísun, eins og allt annað. Ef fólk færi að bæta efni við stubb, þá er gott að geta séð stubba flokkinn líka, detta inn í að uppfæra fleirra af sama tagi, það ættu að vera margar leiðir að öllu, ekki endilega að þurfa leita að því, heldur að geta bara dottið óvart inn í það líka. 

[[w:Category:Stubs|Category:Stubs]]

Hvað finnst fólki? [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 16:34 (UTC)

:: Nægir ekki að merkja stubba? Til hvers að flokka? Hvernig erum við að fela að grein sé stubbur? --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 19:31 (UTC)
:::Stubbarnir eru flokkaðir svo að fólk geti bætt við greinar innan þeirra áhugasviðs. Stubbaflokkarnir eru faldir með &lt;nowiki&gt;__HIDDENCAT__&lt;/nowiki&gt;. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 21:40 (UTC)
:::Að bæta stubbasniði bætir sjálfkrafa viðeigandi stubbaflokki, svo það var alltaf til staðar þessi flokkun. En það er hægt að birta þessa földu flokka í stillingunum, var að finna það sjálf.  Datt í hug að [[:Flokkur:Wikipedia:Allir stubbar|Wikipedia:Allir stubbar]] gæti verið eini sýnilegi flokkurinn í þessu og hinir haldið áfram að vera faldir, því útfrá því getur fólk fundið aðra falda flokka (hægt er að sjá þá ef maður er inn í sjálfum flokknum eftir allt saman). Þá getur fólk fundið flokkinn og alla hina stubbaflokkana ef þeim dettur í hug að hjálpa til að bæta við efni [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 6. júní 2026 kl. 09:31 (UTC)
:Það er alveg hægt að einfalda Snið:Stubbur svo það sé auðveldara að bæta við það. Snið:Asbox notast við snið fyrir hvern flokk, sem gerir það að verkum að það þyrfti þá að breyta yfir 10 þúsund greinum. Jafnvel með vélmenni, sem keyra sjálfgefið með 6 breytingar á mínútu, þá tæki það yfir 27 klukkustundir og myndi fylla nýlegar breytingar. Það útaf því að sniðið sé flókið og flokkarnir faldir er IMO ekki þess virði.
:Tillögur geta verið opnar í 2 vikur, sem er lengri tími en á ensku wikipediu, en þetta er líka smærra samfélag og þessi tími er í takt við minni wikipediur.
:Wikipedia forskeytið í flokkunum var líka gagnrýnt af Logiston. Ég man ekki eftir umræðu um Wikipedia forskeytið, þannig það er líklega ekki meirihluti fyrir því. Það þyrfti að kljást við árekstra eins og Flokkur:Trjástubbar gæti innihaldið felld tré eða stuttar síður um tré og ætti ekki að innihalda bæði. Það er þó leysanlegt vandamál.
:Það að gera flokkana sýnilega aftur er lítið mál en það þarf meirihluta fyrir því. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 21:38 (UTC)
::málið er að það þarf ekki að fara og breyta síðum sem nota {{tl|stubbur}} í núverandi mynd því það er frekar einfalt mál að umbreyta honum til að nota þetta switch case til að lauma inn nýju stubbunum og bara venja sig af því að vera nota bara þetta eina snið. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 21:43 (UTC)
::Ein leið til að halda nokkuð í hvernig stubburinn virkar núna væri að notfæra okkur undirsnið til að búa til sérhæfðu stubbasniðin, þá gæti það verið {{tl|Stubbur/dagblað}} í staðinn fyrir {{tl|Stubbur|dagblað}} [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 5. júní 2026 kl. 22:25 (UTC)
:::Það myndi laga það ákveðna vandamál. Snið:Stubbur tekur líka við allt að þremur stubbaflokkum. Algengt dæmi er &lt;nowiki&gt;{{Stubbur|æviágrip|Ísland}}&lt;/nowiki&gt; sem hefur textann &quot;æviágrip sem tengist Íslandi&quot; sem fer líka í sér flokk, af því að æviágripastubbarnir voru orðnir margir. Stubba undirsniðin myndu annaðhvort taka upp það orðalag eða vera með allt að þrjú stubbabox. Asbox þyrfti alltaf að styðja aðra beygingarmynd en nefnifall. Ef það er eitt stubbabox fyrir þrjá eða tvo stubbaflokka, þá þarf það að styðja enn fleiri beygingarmyndir. Ef það þarf að teygja sig það langt til að fá Asbox til að virka fyrir íslensku þá er alveg eins hægt að búa til module frá grunni. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 6. júní 2026 kl. 08:22 (UTC)
::::Mér sýndist að beyging á orðum í núverandi {{tl|Stubbur}} vera skrifað sérstaklega, en ekki eitthvað module sem kann að beygja orðin. {{Tl|Asbox}} styður það, bæði á undan og eftir orðinu &quot;grein&quot; og hægt er að bæta tenglum því það er bara strengur sem það bætir inn [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 6. júní 2026 kl. 08:32 (UTC)
:Þannig að það virðist vera í lagi að ég fari yfir og uppfæri stubbasniðin til að nota {{tl|Asbox}}, enginn virðist mótfallinn því. Set upp á {{tl|Stubbur/sandkassi}} hvernig hægt væri að umbreyta upprunalega {{tl|stubbur}} til að nota síðan nýja dæmið svo það verði engin þörf á að fara í gegnum fjall af gömlum stubbum til að byrja að nota nýtt kerfi, svo það verði auðveldara að bæta nýjum gerðum af stubbum í framtíðinni. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 25. júní 2026 kl. 09:04 (UTC)
:Langar að ræða aðeins meira um nafnasamræminguna sem stungið var uppá: [[Flokkaspjall:Wikipedia:Íslandsstubbar]], @[[Notandi:Snævar|Snævar]]. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 3. júlí 2026 kl. 10:41 (UTC)
Hvað með að Snið:Stubbur verði að module og stubbaflokkarnir séu skilgreindir eins og tafla1 eða tafla2?
Mætti orðalagið í flokkum &quot;Stubbar sem tengjast x&quot; hverfa, nema þar sem þörf er á aðgreiningu. Til dæmis &quot;Wikipedia:Stubbar sem tengjast Afríku&quot; yrði að &quot;Wikipedia:Afríkustubbar&quot; eða &quot;Afríkustubbar&quot;?

Tafla1
&lt;syntaxhighlight lang=lua&gt;
local conf = {
	-- mynd, greinarheiti stubbaflokks, nefnifall stubbaflokks, þágufall stubbaflokks, eignarfall stubbaflokks, flokkur
	{&quot;LocationAfrica.png&quot;, &quot;Afríka&quot;, &quot;Afríka&quot;, &quot;Afríku&quot;, &quot;Afríku&quot;, &quot;Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Afríku&quot;},
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Tafla2
&lt;syntaxhighlight lang=lua&gt;
local conf = {
	-- mynd, greinarheiti stubbaflokks, nefnifall stubbaflokks, þágufall stubbaflokks, eignarfall stubbaflokks, flokkur
	{mynd=&quot;LocationAfrica.png&quot;, greinarheiti=&quot;Afríka&quot;, nefnifall=&quot;Afríka&quot;, [&quot;þágufall&quot;]=&quot;Afríku&quot;, eignarfall=&quot;Afríku&quot;, flokkur=&quot;Wikipedia:Stubbar sem tengjast Afríku&quot;},
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
--[[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 6. júní 2026 kl. 08:08 (UTC)

:Það væri alveg hægt að taka til í hvernig stubbaflokkar eru nefndir og áframsenda/tilvísa þangað frá þeim gamla. 
:Veit ekki alveg hvernig það væri einfaldara að umbreyta {{tl|Stubbur}} í module (hef ekki prófað að skapa module frá grunni sjálf), [[Snið:Asbox]] (nýja stubba grunnsniðið) notar stubba module [[Module:Article stub box]] sem kemur frá upphaflega wikipedia. Búin að prófa að gera nýtt stubbasnið til sýnis með {{tl|Stubbur/dagblað}}, og við að hafa það sem undirsíðu/snið þá er alltaf smá vísun á grunnsniðið {{tl|Stubbur}} efst í horninu, sem er frekar þæginlegt. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 6. júní 2026 kl. 08:19 (UTC)
=== Uppfæra snið:Stubbur til að nota nýju stubbana ===
Þá er komið að því að yfirfæra {{tl|stubbur}} til að nota nýju stubbasniðin, sýnist að allir stubbaflokkar og meðfylgjandi stubbasnið sem núverandi stubbur sér um að höndla séu komin, og komin með ágætan kóða í {{tl|stubbur/sandkassi}} sem getur tekið við stubba-orðunum og unnið úr þeim til að finna samsetnings flokkun (t.d. æviágrip tengd afríku, íslensk kvikmyndagerð) sem er ekki háð orðum heldur það athugar hvort samsetningin er til í stubbasniðum: er snið:stubbur/1/2 til eða snið:stubbur/2/1. Þannig að það gæti virkað fyrir nýja stubba á þann hátt í framtíðinni ef fólk vill halda í gömlu notkun stubbsins. Þegar það finnur ekki samsetningu þá er það að setja allt að 3 aðskild stubbasnið eftir umfangsefni (enska wikipedia leyfir allt að 4 aðskilin stubbasnið, þ.e.a.s. stubbaflokka). 

* [[Snið:Stubbur/sandkassi]] (tilraunar/nýja snið útgáfa af stubbur)
* [[Snið:Stubbur/prufudæmi]] (sjá hvernig nýja sniðið virkar samhliða núverandi)

Ég hef verið að setja upp stubbasniðin þannig að hægt væri að bæta við 2 aukaflokkum og eigindalýsingu í gegnum sniðin ef fólk vildi aukalega sérhæfingu á flokkun, en held ég taki það út þegar ég yfirfer stubbasniðin af því að í fyrsta lagi er það flóknara en að bæta aukaflokkum í núverandi {{tl|stubbur}} því að þá þarf að hafa nafn flokksins og bæta við eigindalýsingu &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{stubbur/gerð|flokkur1=NafnFlokks|eigindi=sem tengist einhverju}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, en það væri mikil vinna að uppfæra slíka notkun ef t.d. stubbaflokkur er færður. Enska wikipedia er ekki að leyfa nein aukaleg gildi í sínum stubbasniðum, bætir bara auka flækjustigi.
[[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 9. júlí 2026 kl. 07:16 (UTC)

== Þýðing á Module og TimedText nafnrými ==

Legg til að breyta Module nafnrými í Sniðmát. Spjallið verður Sniðmátsspjall. Module inniheldur samskonar síður og snið, en það er hægt að gera meira með module. Til dæmis er hægt að leita að orðum í module, en það þyrfti að nota [[Module:Strengur]] til að gera það sama í sniðum. Á sama hátt er merkingarmunurinn á orðunum sniði og sniðmáti sá að sniðmát gerir meira. Module er skrifað í Lua og snið í wikikóða. Mun færa síðurnar sjálfur, ef það er samþykkt.

TimedText yrði skjátexti. Spjallið verður skjátextaspjall. TimedText geymir texta fyrir myndbönd og hljóðskrár. Það er það sama og þegar valinn er íslenskur texti fyrir kvikmynd. Engar síður eru í þessu nafnrými. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 7. júní 2026 kl. 11:44 (UTC)

:Snið og sniðmát er sami hluturinn (snið er nafnrýmið, sniðmát kallast það á snið síðunni sjálfri). Hinsvegar hafa modules verið kallaðar skriftur hér á þessari wiki hef ég séð [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 7. júní 2026 kl. 11:49 (UTC)
:Að kalla Module þá Skrifta er ekki svo galið að mínu mati, prófaði að kalla á aðstoð google til að finna tilvitnanir í þetta orð og fann „Uppsetning og aðlögun (þ.á.m. aðlögun sniðmáta, endurritun fjölva/skrifta, nýir sniðfletir og fleira)“ [https://www.stjornarradid.is/media/forsaetisraduneyti-media/media/onnur_gogn_innri/parx_os_notkun_opins_hugbunadar_v0.20.pdf Opinn hugbúnaður, PARX viðskiptaráðgjöf IBM]. Og svo annað nefndi að ''skrifta'' er manneskja sem skrifar niður hvernig hver og ein upptaka var sem léttir klipparanum vinnu sína([https://www.facebook.com/groups/20515436122/posts/10156016893841123/ fundið á facebook]). Fyrir utan það að hér á þessari íslensku wiki Lua nú þegar kallað [[Hjálp:Lua skrifta|skrifta]].
:Hefði haldið að það yrði erfitt að venja fólk á að kalla module sniðmát fyrst Snið er kallað sniðmát á mörgum stöðum eins og einföld stytting á orðinu, það þyrfti að fara í gegnum mikið af texta og breyta lýsingum og upplýsingum á ýmsum stöðum. Svo erum við erum með Sniðmátsgögn (TemplateData). 
:En þegar það kemur að SkjáTexti, er það ekki næmt á há og lágstafi? Annars finnst mér það passa vel við [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 8. júní 2026 kl. 23:51 (UTC)
:Snið og sniðmát eru of lík og í raun samheiti. Skrifta eða skriftueining eða bara eining kemur allt til greina. Módúll er líka gilt tökuorð sem virðist vera talsvert notað, en virkar letilegra. [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 11:13 (UTC)
:Ef það er ennþá verið að pæla í að þýða heilt nafnarými, og ef '''skrifta''' er ekki ásættanlegt orð fyrir þetta (sé að það er að játa syndir sínar á [https://islenskordabok.arnastofnun.is/ord/37126 nútímamálsorðabókinni]), hvað þá með '''eining''', '''kóðaeining''' eða '''Luaeining''' (þetta er nú þegar kallað eining í flipanum hliðina á ''spjall'', og það er vissulega beinasta þýðingin)? [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 30. júní 2026 kl. 07:22 (UTC)

== Þýða Documentation? ==

Ætti {{tl|Documentation}} ekki að vera {{tl|Upplýsingar}}? Veit að þetta er mikið notað (á að vera allstaðar) og mögulega seint að pæla í þessu, en það væri hægt að færa sniðið á nýja nafnið og aframsend tilvísunin lætur þá sniðið virka undir báðum nöfnum og ef einhver bot-guru gæti kannski farið yfir til að umbreyta tilfellum af Documentation yfir í Upplýsingar? [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 08:05 (UTC)

:Documentation er oft þýtt sem skjölun. Það er meira að segja til [[Snið:Skjölun]] nú þegar (sem tilvísun á Snið:Documentation) og [[Module:Skjölun]]. [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 10:49 (UTC)
::Já, en skjölun hljómar meira eins og flokkun og skipulag, svo að „Upplýsingar“ virtist meira viðeigandi í þessum tilgangi. En vissi ekki af þessu þýdda sniði og skriftu. Virkaði það ekki? Held það væri samt ekki beint þörf að þýða heiti á skriftunni, sniðið er aðal málið og það brýtur ekkert að nota áframsendingu eftir allt saman (þá er það bara samheiti til að nota sama sniðið, dæmi: {{tl|Unbulleted list}} og {{tl|ubl}}) [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 11:25 (UTC)
Bætti þá bara {{tl|Upplýsingar}} sem nýrri tilvísun í {{tl|Documentation}} til að hafa flott samheiti fyrir sniðið :Þ Er ekki verið að reyna að gera þetta Wiki alíslenskt eftir allt saman? Er ekki að fara uppfæra öll snið til að vera svona rosalega íslensk í skjölun, það má henda botta í það verk. Það væri vissulega gaman ef Upplýsingar yrði þá grunnsniðið frekar en öfugt í framtíðinni (ekki að það skipti neinu máli fyrir síður sem kalla á þessi snið, eins lengi og það kallar á rétta innihaldið). [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 11:36 (UTC)

:Skýrslutæknifélagið þýðir documentation sem skjölun.
:Ef þú vilt nota snið:skjölun í staðinn fyrir snið:documentation þá er það þitt val.
:Það er minna viðhald að hafa sniðið á enska heitinu, upp á uppfærslur frá ensku wikipediu að gera. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 11:38 (UTC)
::Það er alveg vel gilt að hafa innleiðingu sniða frá enska wikipedia auðvelt, sérstaklega þegar hlutir eru ekki beint sýnilegir nema í kóðanum. Hvernig væri samt að kalla það „Upplýsingaskjölun“ þá þegar það er birt (ekki að tala um heiti á sniðinu þá, bara þýðingin sem leynist í skriftunni sem framkallar sniðið), frekar en bara skjölun eða upplýsingar, þá ætti þetta að hitta beint í mark. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 11:44 (UTC)

=== Notkun á {{tl|Documentation}} í Modules nafnrými ekki alveg að virka ===
Nokkuð tengt þessu efni, en hef tekið eftir því að skriftur/modules eru ekki alveg eins og hver önnur síða þegar það kemur að skjölun. Það hefur sjálfgefið tilvísun í að búa til &lt;code&gt;/doc&lt;/code&gt; fyrir upplýsingar án þess að {{tl|documentation}} sniðið sé notað en það má ekki beint nota það snið inn í module &lt;code&gt;/doc&lt;/code&gt; því það veldur villum eins og það sé nú þegar verið að nota documentation sniðið (''Viðvörun: Þessi síða notar sniðið Snið:Documentation sem veldur sniðmátslykkju (óendanlegt endurkvæmt kall).
'') . Þetta virðist vera eitthvað sem möppudýrin þurfa að kíkja á, til að virkja að modules geti notfært sér documentation sniðið að fullu. [[w:Module:Documentation|Module:Documentation á Enska Wikipedia]] hefur dálk um notkun þess í öðrum modules. Er hægt að kíkja á þetta? [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 15:07 (UTC)

:Til að losna við lykkjuna þá er hægt að gera &lt;nowiki&gt;{{Documentation|content=&lt;texti&gt;}}&lt;/nowiki&gt; þar sem &lt;texti&gt; er innihald síðunnar. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 17:43 (UTC)
::Prófaði það líka, en þá skellir það þessu í sér flokk fyrir síður sem nota Documentation sniðið furðulega... [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 9. júní 2026 kl. 19:03 (UTC)

== Upplýsingaskjölun, Sandkassar og Dæmasíður ==

Það ætti kannski að ræða það, afsaka ef ég fór út í eitthvað án samþykkis. Upplýsingaskjölun og hjálparsíður er eitthvað sem ég hef furðu mikinn áhuga á að viðhalda og þrátt fyrir að það sé eitthvað sem er einstaklega mikilvægt fyrir wikipedia, þar sérstaklega fyrir &lt;code&gt;Snið:&lt;/code&gt; og &lt;code&gt;Modules:&lt;/code&gt; (bráðum &lt;code&gt;Skrifta:&lt;/code&gt;? miðað við efri uppástungu), þá er þetta ekki svo staðlað hérna, engar upplýsingar voru um notkun þess og þar af leiðandi ekki mikið notað útfyrir &lt;code&gt;/doc&lt;/code&gt; undirsíðuna. Ég sjálf áttaði mig ekki á hefðbundinni notkun &lt;code&gt;/sandbox&lt;/code&gt; og &lt;code&gt;/testcases&lt;/code&gt; sem eru hluti af {{tl|Documentation}} fyrr en ég fór út í að byrja þýða upplýsingarnar og skoða þetta nánar. Sandkassi fyrir snið er ekki alveg það sama og notenda sandkassi, þar sem hjá sniðinu á að vera afrit af kóðanum af sjálfu sniðinu til þess að fikta í og gera tillögur um breytingar fyrir raunverulegt sniðið. Sýnidæmin eru svo til staðar til að bæði sýna hvernig sniðið kemur út, og bera það saman við sandkassa útgáfuna. [[w:Wikipedia:Template sandbox and test cases|Template sandbox and test cases]] (langar svoldið til toga þessar upplýsingar hingað og leggja smá grunn um staðlaða notkun á þessu).

Ég sá að aðeins örfáa snið voru að nýta sér &lt;code&gt;/testcases&lt;/code&gt; og þess vegna tilvalið að íslenska þetta fyrst það er sýnilegt nafn og nú þegar búið að þýða sandkassann. En fyrst það er svo lítið notað, þá er ennþá tækifæri til að hugsa út í þetta, jafnvel gagnrýna ef nafnið sem varð fyrir valinu er agalegt. Fannst prófunarsíða ekki alveg smella, og það eru í raun engar tilraunir gerðar þar, bara {{tl|Sýnidæmi}} til samanburðs, síða full af dæmum: &lt;code&gt;/dæmasíða&lt;/code&gt;. Afakið vesenið í mér, og það er alltaf hægt að senda línu í spjallið (enginn les hugsanir eftir allt saman). [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 10. júní 2026 kl. 07:26 (UTC)

=== Sýnidæmi og Prufudæmi ===
Mér finnst eins og ég hef mögulega verið að rugla saman „test cases“ við „demos“ ([[w:Template:Demo|Template:Demo]]), því að þá virðist eins og það ætti að vera kallað Prufudæmi og Sýnidæmi. En þá þyrfti ég að færa sýnidæmi á prufudæmi til að leiðrétta þetta. Held að engin síða nema {{tl|Sýnidæmi}} noti sniðið undir því nafni hvort er eð, þeir sem hafa notað sniðið eru að kalla á {{tl|test case}}, svo það væri engin vinna að bara breyta tilvísun á {{tl|Prufudæmi}} ef ég færi út í það. Þetta er alveg ótengt því að &lt;code&gt;/testcases&lt;/code&gt; síðan var endurskýrð &lt;code&gt;/dæmasíða&lt;/code&gt; af því að það tilgreinir ekki tegund af dæmum og þarf þess vegna ekkert að breytast [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 10. júní 2026 kl. 23:01 (UTC)

:Þessar síður voru búnar til sem prufusíður, en það er ákveðin skörun á milli prufusíðna og dæmasíðna. Jafnvel síður sem voru ekki búnar til af mér eru prufusíður eins og sést af breytingum sama notanda yfir sama tímabil. Það að /testcases síður voru endurskýrðar /dæmasíður tengist ekki tæknilega, en það er sama umræðuefnið.
:Snið:Sýnidæmi á að vera á snið:prufudæmi. Þó svo ég sé ekki alveg sammála færslu /testcases á /dæmasíður þá er ég ekki nægjanlega ósammála til að leiðrétta það. Það er hinsvegar eitt að vera með síðu á /dæmasíður og annað að vera með snið sem reynir að neita því að þetta er prufusíða. Það að hafa snið:sýnidæmi á þeim titli hvað mig varðar kemur ekki til greina, það er aðeins of langt gengið.
:Bæði prufusíða og dæmisíða myndi sýna helstu gildi.
:* Prufusíða: Síða sem er hægt að forskoða með &quot;Forskoða síðu með þessu sniði&quot;, fyrir neðan breytingarbox, til að forðast breytingar á sniðum og modules sem fjarlægja möguleika óvart. Getur notað modules á borð við [[Module:UnitTests]], sem hentar illa í dæmasíðu. Notað af þeim sem viðhalda sniðum.
:* Dæmasíða: Síða sem er notuð af almennum notendum til að finna sambærilegt dæmi við það sem þeir hafa í huga. Ólíkt prufusíðu og notkun þeirra sem viðhalda síðum er almennum notanda sama um mun á aðalsniði og sandkassanum.
:[[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 11. júní 2026 kl. 02:45 (UTC)
::Ég væri alveg til í að fara útí að leiðrétta þetta sjálf, ef fólk er þá sammála að &lt;code&gt;/testcases&lt;/code&gt; hefði átt að vera &lt;code&gt;/prufusíða&lt;/code&gt;. Og að {{tl|test case}} hefði átt að vera {{tl|prufudæmi}}. Þetta voru ekki of mörg tilvik (þá geta demos verið sýnidæmi, þetta nýja heiti var ekki komið í neina notkun til að það sé neitt vvesenað breyta þessu, og sama gildir um testcases). Er samt á því máli að þetta ætti að vera þýtt. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 11. júní 2026 kl. 07:14 (UTC)
:Þá erum við komin með {{tl|Prufudæmi}} og {{tl|Sýnidæmi}} ([[w:emplate:Demo]] var ekki komið inn hjá okkur fyrr en nú, og prufudæmi er ekki alveg hugsað í sama tilgangi). Þarf bara að fara eitthvað yfir til að taka til eftir mig og bæta við {{tl|Eyða}} á það sem hefur aftengst í þessum breytingum. 
:Undirsíðan &lt;code&gt;/testcases&lt;/code&gt; er núna &lt;code&gt;/prufudæmi&lt;/code&gt; sem tengist allt við {{tl|Documentation}}, væri hægt að búa til skilaboðasnið sem bætir við tengli á tileinkaðar &lt;code&gt;/sýnidæmi&lt;/code&gt; undirsíðu ef þörf er á (það gæti alltaf verið einhver tilfelli þar sem sýnidæmin séu of mörg til þess að þæginlegt sé að sýna það allt á &lt;code&gt;/doc&lt;/code&gt;), því að Upplýsingaskjölunin er ekki að búa til tengil fyrir það, bara sandkassar og prufudæmi. Langar svoldið að flokka betur skilaboðasniðin.
:Vona að allt sé núna á hreinu í samband við documentation og fólk geti þá farið að nota þetta af alvöru eins og Enska Wikipedia hefur í huga. Gæti skellt inn Hjálparsíðu um þetta svo allir séu á sömu síðu með þetta. Ég afsaka aftur allt vesenið á mér með þetta. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 12. júní 2026 kl. 12:03 (UTC)

== Vélmenni og Þjarkur ==

Ætla bara að draga athygli að umræðunni sem er í gangi: '''[[Spjall:Þjarkur (tækni)]]'''. 
„Vélmenni“ er orðið miklu víðara en áður fyrr, og útfrá innihaldi greinar þá sé um að ræða „Þjarkur“ sem er íslenska orðið yfir fyrirbærið. Aðgreining myndaðist því að þjarkur á einnig við tilbúna steypta stólpa. Vélmenni virðist vera orðið samheiti fyrir „android“ og „bots“ og annan hugbúnað. Alveg þess virði að taka upp umræðuna þar sem tæknin hefur þróast og orðaval vanist í ákveðnum geirum. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 11. júní 2026 kl. 08:40 (UTC)

== Hvernig vel þarf ég að kunna íslensku? ==

Ég hef verið að hugsa um að ég gæti bætt við íslensku wikipediu, en ég er ekki viss hvort ég sé nógu góð í íslensku til þess að geta gert það. Íslenska er móðurmálið mitt en ég bý í öðru landi svo að íslenskan mín er þaraðleiðandi ekkert sérstaklega sterk. Ég tala íslensku vel en ég þekki ekki &quot;official&quot; orðaforða mjög vel (Til dæmis svoleiðis sem er notað í fréttum og vísindarlegum hlutum). [[Kerfissíða:Framlög/&amp;#126;2026-36329-72|&amp;#126;2026-36329-72]] ([[Notandaspjall:&amp;#126;2026-36329-72|spjall]]) 22. júní 2026 kl. 22:31 (UTC)

:Ég hefði sagt að ef þú ert alveg öruggur í þeim upplýsingum sem þú vilt bæta við, þá er alltaf mjög fínt að styðja sig við allar síðurnar hjá [https://málið.is/ Árnastofnun] til að finna út hvort orð sé gilt eða beygt rétt og hvernig orð eru á íslensku yfir höfuð (það er svo margt gagnlegt þar), svo fann ég {{tl|Yfirlestur}} snið sem þú gætir skellt á hluti sem þú vilt að einhver fari yfir það. Mæli með að gera aðgang samt, þá getur þú fylgst með breytingum og margt annað gagnlegt, gert þér notendasíðu og sandkassa til að prófa þig áfram. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 22. júní 2026 kl. 22:47 (UTC)
::Ok, takk. Ég hugleiði það. [[Kerfissíða:Framlög/&amp;#126;2026-36329-72|&amp;#126;2026-36329-72]] ([[Notandaspjall:&amp;#126;2026-36329-72|spjall]]) 22. júní 2026 kl. 22:53 (UTC)

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|spjall]])&lt;/bdi&gt; 23. júní 2026 kl. 17:11 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 25. júní 2026 kl. 13:29 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 --&gt;

== WikiVerkefni ==

erum við ekki með það á íslenska wikipedia? [[w:Wikipedia:WikiProject|WikiProjects]], átti þetta ekki að hafa eigið nafnrými? Formleg verkefni sem fólk setur af stað, ég hef verið að stússast í stubbum, sá að það var eitthvað hnita verkefni og ljósmyndaverkefni í gangi. Var helst að pæla í þessu útfrá því að ákveðin WikiVerkefni geta verið með umsjá yfir ákveðnum flokkum og svoleiðis (sniðið sem ég er að setja upp frá enska wikipedia er að vísa í WikiProjects {{tl|Stubbaflokkur}}) [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 27. júní 2026 kl. 17:36 (UTC)

:Ég var nokkuð viss um að það væri sér nafnrými fyrir það, en svo viðist ekki vera. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 28. júní 2026 kl. 09:10 (UTC)
:Íslenska wikipedia er einfandlega of lítil fyrir Wikiverkefni. Það er ekkert slíkt til. [[Notandi:Snævar|Snævar]] ([[Notandaspjall:Snævar|spjall]]) 28. júní 2026 kl. 09:39 (UTC)
::var nokkuð viss um að það var einhverntíman sitt eigið nafnrými, en núna virðist það bara falla undir wikipedia nafnrýmið, svo mér datt í hug að vera einfaldlega með &lt;code&gt;Wikipedia:Verkefni:Stubbar&lt;/code&gt; sem dæmi. Við erum kannski lítil, en alveg þess virði að hafa einhvern stað fyrir verkefni sem fólk vill gjarnan sjá gerast. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 28. júní 2026 kl. 10:13 (UTC)
:::Ef það er eitthvað sem þú vilt gjarnar sjá gerast þá er best að gera það sjálf/ur. Ég sé ekki ástæðu til að vera með WikiProjects hér. Umræða um stubba getur átt sér stað hér: [[Sniðaspjall:Stubbur]]. [[Notandi:Steinninn|Steinn]][[Notandaspjall:Steinninn|inn]] 13. júlí 2026 kl. 20:33 (UTC)

== Stubbaflokkar ==

Útfrá breytingum með tengingar á [[sagnfræði]] og [[saga]], þá þarf ég bara að spyrja hvað eigi að gera við [[:Flokkur:Wikipedia:Sagnfræðistubbar]] og [[:Flokkur:Wikipedia:Sögustubbar]]. Grunar að þetta séu tveir flokkar sem eru að gera sama hlutinn. Kannski ætti [[Snið:Stubbur/saga]] bara að vera tilvísun í [[Snið:Stubbur/sagnfræði]], væri þá flýtileið/samheitasnið. Þurfum við kannski stubbaflokk fyrir sögur (eins og [[frásögn|frásagnir]] og [[bók|bækur]])? Held að það yrði stærðarinnar verkefni að breyta því, annars erum við með [[:Flokkur:Wikipedia:Bókmenntastubbar]] sem getur alveg tekið við því og sögu stubbasniðið verður tilvísun í sagnfræði. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 8. júlí 2026 kl. 12:06 (UTC)

:Frekar hafa það öfugt: að sagnfræðistubbar séu tilvísun á sögustubbar. Saga ætti að vera almennara heitið, því sagnfræði er rannsókn á sögu. Svipað og fiskar vs. fiskifræði, eða dýr vs. dýrafræði. Maður segir t.d. ekki &quot;sagnfræði Íslands&quot; heldur &quot;saga Íslands&quot;. [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 8. júlí 2026 kl. 23:18 (UTC)

== Drög að grein um Eimverk — óskað eftir óháðri yfirferð (hagsmunatengsl gefin upp) ==

Sæl öll. Ég er stofnandi og eigandi Eimverks og hef því hagsmunatengsl við þetta efni — sjá yfirlýsingu á notandasíðunni minni í samræmi við notendaskilmála Wikimedia um launuð framlög. Ég hef skrifað drög að grein um fyrirtækið í sandkassa: [[Notandi:Halli Thorkelsson/Eimverk]]. Drögin styðjast eingöngu við óháðar heimildir (Vísi, mbl.is, Whisky Magazine o.fl.). Eimverk er nú rauður tengill í sniðinu um [[Vaxtarsprotinn|Vaxtarsprotann]] (verðlaun 2016). Vegna hagsmunatengsla birti ég greinina ekki sjálfur, en væri þakklátur ef óháður notandi vildi fara yfir drögin og færa þau í aðalnafnrými ef þau standast kröfur — og að sjálfsögðu breyta að vild. Takk fyrir. [[Notandi:Halli Thorkelsson|Halli Thorkelsson]] ([[Notandaspjall:Halli Thorkelsson|spjall]]) 13. júlí 2026 kl. 19:36 (UTC)

:Sæll Halli, takk fyrir að gefa þér tíma til að bíða eftir að óháðir notendur fari yfir greinina þína. Það hefur verið lögð vinna í greinina og að læra á að tæknilegar ritreglur en því miður er hún að megni til efni sem passar ekki á wikipedia, hún er eins og auglýsing fyrir ákveðnar áfengistegundir og það er alls ekki viðeigandi á Wikipedia.  Ég fór yfir greinina og það eina sem ég myndi segja að væri viðeigandi af þeim upplýsingum sem koma fram í greininni sem þú hefur skrifað er þetta: &quot;Eimverk (Eimverk Distillery) er  eimingarverksmiðja staðsett í Garðabæ sem framleiðir viskí úr íslensku byggi. Auk viskís framleiðir Eimverk  gin og  brennivín.&quot; Það ættu líka að koma fram upplýsingar um hvenær verksmiðjan hóf starfsemi og um fyrirtækið (þ.e. nafn eins og það er í fyrirtækjaskrá) sem stendur að rekstrinum.   Það er áhugavert hvenær fyrst var eimað viskí á Íslandi  og ýmislegt í kringum slíka eimun en það ætti að vera í sérstakri grein sem fjallaði um eimun áfengis og einn undirkafli í þeirri grein gæti verið slík iðja á Íslandi.  [[Notandi:Salvor|Salvör Kristjana]] ([[Notandaspjall:Salvor|spjall]]) 10. september 2026 kl. 12:25 (UTC)

== Probably hoax article: [[Stefán Gunnarsson (ullarmatsmaður)]] ==

Sorry for writing in English; though I'm still able to read quite a bit of Icelandic (having tried to learn the language out of interest for some years), I'm not that good at writing (and talking even less). Well, this is a heads-up regarding a larger hoax affair in German-language Wikipedia that also seems to spill over here. If you read German (or use a translating tool), see [[:de:Wikipedia:Checkuser/Anfragen/Isländischer Fake-Komplex: Mærviksen, Sannvarðr et al.]] and [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=30846487#Global_lock_for_Iceland_hoax_socks this steward request]. In short, someone using a lot of accounts has created elaborate hoax articles in German about supposed, actually non-existing instruments invented in Iceland (a nautical instrument and a tool for measuring characteristics of wool) and has gone to great lengths to &quot;support&quot; the hoax, including uploading fake historical documents and photos to Wikimedia Commons, archive.org and flickr. For example, they took a digitized page of the newspaper Ísafold from timarit.is and then changed one notice on that page to a text that supported their hoax, then uploaded it to Commons. They also cited books that don't exist. - [[Stefán Gunnarsson (ullarmatsmaður)]] was created here by one of these accounts, the now globally locked [[Notandi:Dulsvik]], and Dulsvik even has a teasing German text on their user page here (&quot;Dass du bis hierher gekommen bist, beweist nur, dass du die Quellen genau in der Reihenfolge gelesen hast, in der ich sie für dich geschrieben habe. ;)&quot; - translated: ''The fact that you've made it this far only proves that you've read the sources in the exact order I wrote them for you. ;)''). I believe that the article is a a hoax as well, using fake sources (including the document at archive.org, uploaded there recently). As I'm not familiar with the processes here, I leave it to you to deal with this; I think the article should be deleted and probably all edits by Dulsvik reverted. [[Notandi:Gestumblindi|Gestumblindi]] ([[Notandaspjall:Gestumblindi|spjall]]) 23. júlí 2026 kl. 22:17 (UTC)
: The books used as sources are not fake. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 00:34 (UTC)
::But do they support the content of the article? I can't check. Perhaps you can. --[[Notandi:Lymantria|Lymantria]] ([[Notandaspjall:Lymantria|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 06:14 (UTC)
:::The book ''Handtak og auga'', supposedly the subject's memoirs, is not in the [https://leitir.is/discovery/search?query=any,contains,Handtak%20og%20auga&amp;tab=MyLibrary&amp;search_scope=10000_MYLIB&amp;vid=354ILC_NETWORK:10000_UNION&amp;offset=0 Icelandic library database]. The document on archive.org is the only mention of it that I can find. The other three books cited are real, but one would have to find physical copies of them to determine if they actually support the article. 
:::I'll go to a library and look at them when I have the time. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 09:18 (UTC)
::::Ég kíkti á bókasafn og fann þessa Byggðasögu Skagafjarðar. Ekkert þar um þennan mann eða ullarvinnslu yfirleitt á þeirri síðu sem vísað er í. Þessi texti á archive.org virkar mjög ótrúverðugur, þetta er skjal sem notandi hlóð inn þar í þessum mánuði. Notandi sem stofnaður var nylega og hefur ekki gert neitt annað. [[Notandi:Bjarki S|Bjarki]] ([[Notandaspjall:Bjarki S|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 10:11 (UTC)
::::: Það er enginn Stefán Gunnarsson fæddur 1861 fyrir norðan hvorki í Íslendingabók né á manntalsvef Þjóðskjalasafns. Ég hallast að því að eyða öllum framlögum notanda. --[[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 10:48 (UTC)
::::::Já, eyða þá. Miðað við þetta og sögu notandans hlýtur þetta að vera bull.
::::::Gæti síðan [[Kalrinwage]] verið sams konar gabb? Efnistökin eru svipuð og í greininni um ullarmatsmanninn, og það er nákvæmlega ekkert að finna um efni greinarinnar annars staðar á netinu. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 11:01 (UTC)
:::::::Já, var einmitt að spá í því. Það er erfitt að staðfesta nema eiga þessar ágætu bækur um þjóðsögur frá Skáni. Í öllu falli er hún þá ekki nógu markverð til að vera efni í grein. [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 11:04 (UTC)
::::::::Þakka ykkur öllum kærlega fyrir hjálpina í þessu máli! - &quot;Kalrinwage&quot; sounds suspiciously similar to &quot;Kaldrin-Nadel&quot;, one of his fake entries (the supposed nautical instrument) in the German Wikipedia. --[[Notandi:Gestumblindi|Gestumblindi]] ([[Notandaspjall:Gestumblindi|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 18:41 (UTC)
: The faker has used a mix of strategies in his German articles - sources that don't exist, sources that exist and were manipulated (like the Ísafold page), and sources that exist but don't support the content. So, I suppose that for example the article ''Ull verður gull'' cited many times here probably doesn't contain what it's supposed to, but it's hard to check as it's not available digitally (another strategy by the faker). &lt;s&gt;{But I see something implausible with that reference in itself: &quot;Magnús Guðmundsson (1988). ''Ull verður gull: Ullariðnaður Íslendinga á síðari hluta 19. aldar og á 20. öld (Safn til iðnsögu Íslendinga, 2. bindi).'' Hið íslenska bókmenntafélag. bls. 161.&quot; The article does exist, see [https://leitir.is/permalink/354ILC_NETWORK/10c1517/alma991003831719706886 catalogue entry at leitir.is] - but per that entry, it spans pages 224-228 (''bls. 224-228'') in the publication, and our author cites ''bls. 161'', that is, page 161. So they cite a page which isn't actually part of that article ''Ull verður gull'' in the book. And it was published in 1989, not in 1988. --[[Notandi:Gestumblindi|Gestumblindi]] ([[Notandaspjall:Gestumblindi|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 09:25 (UTC)
::{{ping|Berserkur|Lymantria|TKSnaevarr}} Oh, now I see it: What they have done is they haven't actually cited the book ''Ull verður gull'' which was indeed published in 1988, but a '''1989 review of that book''', which is [https://timarit.is/page/5277848#page/n225/mode/2up available at TÍmarit]. That's very typical of such probably AI-generated fake references, they can't distinguish reviews from the works themselves, I have seen this kind of fake reference before. There's nothing about a Stefán Gunnarsson in that review, and probably not in the reviewed book either, I would guess. --[[Notandi:Gestumblindi|Gestumblindi]] ([[Notandaspjall:Gestumblindi|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 09:40 (UTC)&lt;/s&gt;
::::{{ping|Berserkur|Lymantria|TKSnaevarr}} Sorry, I retract my above comments - I think I was misled by finding the review in timarit.is first before the book. The reference is about the book, right. So one now would need to get that book and check page 161. --[[Notandi:Gestumblindi|Gestumblindi]] ([[Notandaspjall:Gestumblindi|spjall]]) 24. júlí 2026 kl. 09:43 (UTC)

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  24. júlí 2026 kl. 12:24 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== Report concerning User:Sigurjón2013 ==
[[Special:Contributions/Sigurjón2013|Sigurjón2013]] &amp;ndash; Vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:NDG|NDG]] ([[Notandaspjall:NDG|spjall]]) 28. júlí 2026 kl. 13:16 (UTC)

== Drög að grein &amp; hagsmunaárekstur ==

Góðan dag,

Ég gerði drög að grein um hugveituna Vörðu [[https://is.wikipedia.org/wiki/Notandi:Councilgem/Var%C3%B0a]], en sem aðstandandi er hagsmunaárekstur og því ekki eðlilegt að ég geri hana að alvöru síðu (skilst mér!)

Myndi þiggja ef einhver hefur tíma yfirferð og færslu í alvöru síðu. Get gert sjálfur en vil ekki sökum hagsmunaáreksturs.

kv. [[Notandi:Councilgem|Councilgem]] ([[Notandaspjall:Councilgem|spjall]]) 20. ágúst 2026 kl. 08:59 (UTC)

== Ósk um yfirferð og eyðingu greinarinnar „Skúlason ehf“ ==

Góðan daginn,

Ég hef lagt fram rökstudda beiðni á spjallsíðu greinarinnar „Skúlason ehf“ um að greinin verði tekin til eyðingar. Greinin fjallar um eldra og óskylt fyrirtæki með sama heiti og getur ranglega tengt núverandi Skúlason ehf., kt. 500920-1220, við alvarlegar ásakanir sem tengjast því ekki.

Ég er eigandi núverandi fyrirtækis og hef gert skýrt grein fyrir tengslum mínum. Ég óska eftir að óháður ritstjóri eða möppudýr fari yfir beiðnina og hefji formlegt eyðingarferli.

Umræðan er hér: [[Spjall:Skúlason ehf|https://is.wikipedia.org/wiki/Spjall:Sk%C3%BAlason_ehf]]

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; [[Notandi:Arnithorskulason|Arnithorskulason]] ([[Notandaspjall:Arnithorskulason|spjall]]) 21. ágúst 2026 kl. 10:54 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2026-09-23|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 
You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

* You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2026-09-23|en}}.
* If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

* Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 15. september 2026 kl. 12:58 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=30513874 --&gt;

== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''

Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.&lt;br/&gt;
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).

We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.&lt;br/&gt;
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of &quot;Language Link&quot; edits as seen in the Recent Changes feed]]

The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. 

Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]

Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 22. september 2026 kl. 15:16 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=31067455 --&gt;

== Heimildir og tungumál ==
Eru heimildir á öðrum tungumálum en íslensku og ensku leyfilegar? Á sama hátt, er það sanngjarnt að koma hingað meiri upplýsingum um erlendar hluti? (Fyrirgefðu ef ég hljóma hugsjónarík.) [[Notandi:Kippur|Kippur]] ([[Notandaspjall:Kippur|spjall]]) 23. september 2026 kl. 19:51 (UTC)

:Heimildir mega vera á hvaða tungumáli sem er. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 23. september 2026 kl. 22:10 (UTC)

== Report concerning User:~2026-52481-48 ==
[[Special:Contributions/~2026-52481-48|~2026-52481-48]] &amp;ndash; x-wiki vandalism &lt;small&gt;[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]&lt;/small&gt; --[[Notandi:NDG|NDG]] ([[Notandaspjall:NDG|spjall]]) 29. september 2026 kl. 06:35 (UTC)

== Orðabókarnefnd ==
Halló! Í greininni um [[Alexander Jóhannesson]] er minnst á &quot;Orðabókarnefnd&quot;. Hvaða orðabók er hér átt við? Bestu kveðjur frá Sviss, --[[Notandi:Freigut|Freigut]] ([[Notandaspjall:Freigut|spjall]]) 6. október 2026 kl. 08:39 (UTC)

:Líklega er átt við orðabók Háskóla Íslands. Hún var með þriggja manna stjórn sem var skipuð málfræðingum. [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 6. október 2026 kl. 10:24 (UTC)
::[https://timarit.is/page/1269610 Hér] kemur fram að nefndin var skipuð 1946. Sæti í henni áttu Alexander Jóhannesson, Einar Ól. Sveinsson og Þorkell Jóhannesson. Starfsmenn orðabókarinnar voru Jakob Benediktsson, Ásgeir Blöndal Magnússon og Árni Kristjánsson. [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 6. október 2026 kl. 10:28 (UTC)</text>
      <sha1>r2tvpagf2w5foukk5ducxiqpmgnkfje</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flokkur:Vísindaleg flokkun</title>
    <ns>14</ns>
    <id>8488</id>
    <revision>
      <id>1981937</id>
      <parentid>1874180</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1981937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="qt77lvg8t3zry2wkitr8cpvrgo6rame" xml:space="preserve">[[Flokkur:Líffræði]]</text>
      <sha1>qt77lvg8t3zry2wkitr8cpvrgo6rame</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Júlían</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17230</id>
    <redirect title="Julian" />
    <revision>
      <id>1981952</id>
      <parentid>1818780</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:51:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>Tilvísun á [[Julian]]</comment>
      <origin>1981952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20" sha1="qkgz9cysls90n2nogy34ugqssq7docs" xml:space="preserve">#tilvísun[[Julian]]</text>
      <sha1>qkgz9cysls90n2nogy34ugqssq7docs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Michigan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21140</id>
    <revision>
      <id>1981918</id>
      <parentid>1872291</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:49:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Masae</username>
        <id>538</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1981918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6129" sha1="63q1yk8zplxywhaxk9fs89ms099twcs" xml:space="preserve">{{Fylki Bandaríkjanna
| nafn                      = Michigan
| nafn_í_eignarfalli        = Michigan
| nafn_opinbert             = State of Michigan
| nafn_á_frummáli           = 
| nafn_annað                = 
| fáni                      = Flag of Michigan.svg
| innsigli                  = Seal of Michigan.svg
| orðsifjar                 = 
| viðurnefni                = {{Hlist|The Great Lake State|The Wolverine State|Water (Winter) Wonderland}}
| kjörorð                   = {{Lang|la|Si quaeris peninsulam amoenam circumspice}}&lt;br /&gt;{{small|(Enska: If you seek a pleasant peninsula, look about you)}}
| söngur                    = 
| kort                      = Michigan in United States.svg

| undan_ríkisstöðu          = 
| varð_fylki_dagsetning     = {{Upphafsdagur og aldur|1837|1|26}}
| varð_fylki_röð            = 26. fylkið
| höfuðborg                 = [[Lansing]]
| stærsta_borg              = [[Detroit]]
| stærsta_sýsla             = [[Wayne-sýsla (Michigan)|Wayne]]
| stærsta_stórborgarsvæði   = 
| fylkisstjóri              = [[Gretchen Whitmer]] ([[Demókrataflokkurinn|D]])
| varafylkisstjóri          = Garlin Gilchrist (D)
| öldungadeild              = {{Plainlist|
* Debbie Stabenow (D)
* Gary Peters (D)
}}
| fulltrúadeild             = {{Plainlist|
* 7 Demókratar
* 6 [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanar]]
}}

| flatarmál_heild_km2       = 250.493
| flatarmál_land_km2        = 150.504
| flatarmál_vatn_km2        = 99.990
| flatarmál_vatn_prósenta   = 41,8
| flatarmál_sæti            = 11. sæti
| lengd_km                  = 734
| breidd_km                 = 621
| hæð_m                     = 270
| hæð_hámark_m              = 603
| hæð_hámark_staður         = Mount Arvon
| hæð_lágmark_m             = 174
| hæð_lágmark_staður        = [[Erie-vatn]]

| mannfjöldi_neðan          = &lt;ref&gt;{{cite web |title = Resident Population for the 50 States, the District of Columbia, and Puerto Rico: 2020 Census |url = https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/apportionment/apportionment-2020-table02.pdf |publisher = United States Census Bureau |access-date = April 26, 2021}}&lt;/ref&gt;
| mannfjöldi_frá_og_með     = 2020
| mannfjöldi_heild          = 10.077.331
| mannfjöldi_sæti           = 10. sæti
| mannfjöldi_þéttleiki_km2  = 67,1
| mannfjöldi_þéttleiki_sæti = 17. sæti
| mannfjöldi_heiti_íbúa     = Michigander, Michiganian, Yooper
| opinbert_tungumál         = Ekkert
| tungumál                  = {{Plainlist|
* Enska: 91,11%
* Spænska: 3,86%
* Arabíska: 1,05%
* Önnur: 4,92%
}}

| tímabelti1                = EST
| utc_hliðrun1              = −05:00
| tímabelti1_sumartími      = EDT
| utc_hliðrun1_sumartími    = −04:00
| tímabelti1_staðsetning    = Mest af fylkinu
| tímabelti2                = CST
| utc_hliðrun2              = −06:00
| tímabelti2_sumartími      = CDT
| utc_hliðrun2_sumartími    = −05:00
| tímabelti2_staðsetning    = 4 sýslur

| póstnúmer                 = MI
| iso_kóði                  = US-MI
| stytting                  = Mich.
| breiddargráða             = 41°41'N {{small|til}} 48°18'N
| lengdargráða              = 82°7'V {{small|til}} 90°25'V
| vefsíða                   = {{URL|michigan.gov}}
| neðan                     = 
| module                    = 
}}

'''Michigan''' er [[Fylki Bandaríkjanna|fylki]] í norðurhluta [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. Michigan er frönsk útgáfa orðs [[Ojibva|Ojibwe]]&lt;nowiki/&gt;-frumbyggja ''mishigama'' sem þýðir „stórt vatn“ eða „stórt stöðuvatn“ og dregur fylkið nafn sitt af [[Michiganvatn]]i.

Michigan er níunda fjölmenntasta fylki Bandaríkjanna með um 10 milljónir íbúa. Það hefur stærstu ferskvatnslínu sjálfstjórnarlands í heiminum og er tengt saman af hinum fimm stóru vötnum, auk Saint Clair-vatnsins. Árið 2005 voru þriðju flestir frístundabátar skráðir þar, á eftir [[Kalifornía|Kaliforníu]] og [[Flórída]]. Í Michigan eru 64.980 stöðuvötn og önnur vötn. Manneskja í fylkinu er aldrei meira en 10 km frá náttúrulegri uppsprettu vatns eða meira en 140 km frá strönd hinna miklu vatna. Michigan er stærsta fylkið fyrir austan ána [[Mississippi (fljót)|Mississippi]].

Michigan er eina fylkið sem samanstendur eingöngu af tveimur skögum. Neðri skaginn (e. ''Lower Penisula''), sem nafnið á átti fyrst um er oft nefnt „vettlingurinn“ af íbúunum, vegna lagsins. Þegar fólk frá Michigan er spurt hvaðan það kemur bendir það oft á hendi viðkomandi. Efri skaginn (oft kallaður ''The U.P.'') er skilinn frá þeim neðri með Mackinac-sundi, átta kílómetra vatni sem sameinar [[Huron-vatn]] og Michigan-vatn. Efri skaginn er efnahagslega mikilvægur ferðamanna- og náttúrustaður.

== Saga ==
===Frumbyggjar===
Michigan var heimili margra mismunandi frumbyggja í þúsundir ára áður en [[Evrópa|Evrópumenn]] hófu landnám. Þegar fyrstu evrópsku landkönnuðurnir komu voru fjölmennustu og áhrifamestu ættbálkarnir Algonkvíin-frumbyggjar ,sérstaklega Ottawarnir, Anishnabearnir og Potawatomiarnir. Anishnabearnir, sem taldir eru hafa verið á milli 25 og 35 þúsund, voru fjölmennastir. 

Þrátt fyrir að Anishnabearnir væru vel settir á efri skaganum og nyrðri hluta neðri skagans, bjuggu þeirr einnig í norðanverðu Ontario, Norður-[[Wisconsin]], Suður-[[Manitoba]] og norð- og mið-[[Minnesota]]. Ottawarnir bjuggu aðallega sunnan sunda Mackinac í norður- og vesturhluta Michigan, en Potawatomiarnir voru fyrst og fremst fyrir suðvestan. Þjóðirnar þrjár bjuggu saman í sátt og samlyndi, en það byggðist á lausri stefnu ráðs sem kallað var ''Ráð hinna þriggja elda''. Aðrar þjóðir bjuggu einnig í Michigan, sérstaklega í suðri og austri, en það voru Mascouten, Menominee, Miami og Wyandot, sem eru betur þekktur undir franska nafni sínu, Huron.

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

== Tenglar ==
{{Commons}}
* {{Opinber vefsíða}}

{{Bandaríkin}}
{{Stubbur|Bandaríkin}}

[[Flokkur:Michigan| ]]
[[Flokkur:Fylki í Bandaríkjunum]]</text>
      <sha1>63q1yk8zplxywhaxk9fs89ms099twcs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saladín</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22650</id>
    <revision>
      <id>1981836</id>
      <parentid>1978759</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:37:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1981836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2286" sha1="gdvephxs0twd458vbpkztd4kjgnqu8f" xml:space="preserve">{{konungur
| titill = Soldán Egyptalands og Sýrlands
| ætt = Ajúbídar
| skjaldarmerki =
| nafn = Saladín
| mynd = Al-Nasir I Salah al-Din Yusuf (Saladin). AH 564-589 (1169-1193 CE) Æ Dirham (30.1mm, 13.28 g, 6h). Without mint-name. Dated AH 586 (AD 1190-91). Sultan sitting facing, cross-legged, on high-backed throne (obverse).jpg
| fæðingardagur ={{circa}} 1137
| fæðingarstaður = [[Tikrit]], [[Abbasídaveldið|Abbasídaveldinu]]
| dánardagur = 		4. mars 1193 (55–56 ára)
| dánarstaður = [[Damaskus]], [[Ajúbídaveldið|Ajúbídaveldinu]]
| grafinn =	[[Grafhýsi Saladíns]], [[Ommejadamoskan|Ommejadamoskunni]], [[Damaskus]]
| ríkisár = Maí 1174 – 4. mars 1193
| faðir = [[Najm al-Din Ayyub]]
| móðir = Sitt al-Mulk Fatma Khatun
| maki = [[Ismat ad-Din Khatun]]
| titill_maka = Eiginkona
| börn ={{Plain list|
* [[Al-Afdal ibn Salah ad-Din|Al-Afdal]]
* [[Al-Aziz Uthman]]
* [[Az-Zahir Ghazi]]
* [[Al-Mu'azzam Turanshah ibn Salah al-Din|Al-Mu'azzam Turanshah]]
}}}}
'''Saladín''' ([[kúrdíska]]: ''Selahadînê Eyûbî'', [[arabíska]]: صلاح الدين يوسف ابن ايوب ''Ṣalaḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb''; (fæddur [[1137]] eða [[1138]] - lést [[1193]]) var [[Kúrdar|kúrdískur]] hershöfðingi sem stofnaði [[Ajjúbída-ættveldið]], sem náði yfir [[Egyptaland]], [[Sýrland]], [[Palestína|Palestínu]] og hluta af norðurhluta [[Mesópótamía|Mesópótamíu]],

Árið 1187 náði her Saladíns [[Jerúsalem]] úr höndum kristinna krossfara eftir sigur í orrustunni við Hattín. Hann barðist lengi við krossfara frá Vestur-Evrópu, einkum í [[Þriðja krossferðin|þriðju krossferðinni]], þar sem andstæðingur hans var meðal annars [[Ríkharður ljónshjarta|Ríkharður ljónshjarta.]] Þrátt fyrir að Jerúsalem héldist undir stjórn múslima eftir krossferðina, náðist friðarsamkomulag sem tryggði kristnum pílagrímum aðgang að borginni.

Saladín naut mikillar virðingar bæði meðal múslima og kristinna fyrir göfuglyndi sitt og réttsýni, jafnvel í hernaði.

== Heimild ==
* {{Vísindavefurinn|5162|Hver var Saladín Tyrkjasoldán?|höfundur=Magnús Magnússon|dags=27. júlí 2005}}
{{Stubbur|æviágrip}}
{{fd|1138|1193|f2=1137}}
[[Flokkur:Kúrdar]]
[[Flokkur:Soldánar Egyptalands]]</text>
      <sha1>gdvephxs0twd458vbpkztd4kjgnqu8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fálki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24077</id>
    <revision>
      <id>1981866</id>
      <parentid>1951764</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:46:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kattullus</username>
        <id>33242</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Lagaði villu (vantaði hornklofa)</comment>
      <origin>1981866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11750" sha1="3fxn5b98xlni5pc2f0jx27rsf073iav" xml:space="preserve">{{Taxobox
| color = pink
| name = Fálki
| image = Falco rusticolus white cropped.jpg
| image_width = 250px
| image_caption = Íslenskur fálki (''Falco rusticolus islandicus'')
| status = EN
| regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'')
| phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'')
| classis = [[Fuglar]] (''Aves'')
| ordo = [[Fálkungar]] (''Falconiformes'')
| familia = [[Fálkaætt]] (''Falconidae'')
| genus = ''[[Falco]]''
| species = '''''F. rusticolus'''''
| binomial = ''Falco rusticolus''
| binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758
}}
[[Mynd:Falco rusticolus distr.png|thumb|Útbreiðsla. Dökkgrænn litur eru staðfuglar.]]
'''Fálkinn''' (''Falco rusticolus'') er stór ránfugl af ætt fálka (Falconidae) og stærsta tegund [[Fálkar_(ættkvísl)|fálkaættarinnar]]. Á [[Ísland|Íslandi]] er fálkinn sjaldgæfur varpfugl sem verpur dreift um landið og er að mestu staðbundinn. Íslenski fálkastofninn er lítill í alþjóðlegum samanburði en telst vera stór hluti evrópska stofnsins, og ber Ísland því mikla ábyrgð á vernd tegundarinnar. Fálkinn er alfriðaður hér á landi. 

Fálkinn hefur lengi gegnt sérstöku hlutverki í íslenskri sögu og menningu. Frá [miðaldir|miðöldum]] voru íslenskir fálkar veiddir og fluttir út til [[Evrópa|Evrópu]], þar sem þeir voru tamdir til fálkaveiða og þóttu meðal hinna verðmætustu veiðifugla. Fálkinn var áður í [[skjaldarmerki Íslands]] og [[Fálkaorðan]], eitt æðsta heiðursmerki landsins, dregur nafn sitt af fuglinum. Vegna þessa sögulega og menningarlega vægis hefur fálkinn oft verið talinn eitt helsta tákn íslenskrar náttúru.

[[Mynd:Falco rusticolus NAUMANN.jpg|thumb|Málverk af fálkum, hvítfálki í forgrunni|left]]
[[Mynd:Faucon gerfaut MHNT.jpg |thumb|'' Falco rusticolus'']] 

== Helstu einkenni ==

'''Fálkinn''' (''Falco rusticolus'') er stærsta tegund fálkaættarinnar (Falconidae). Fullorðinn kvenfugl vegur að jafnaði um 1500–1800 g en karlfugl 1200–1400 g. Lengd fuglanna er um 50–60 cm og vænghafið 130–160 cm.

Mikill einstaklingsmunur er á lit fálka, allt frá nær alhvítum fuglum til mjög dökkra. Íslenskir fálkar eru yfirleitt gráleitir í fullorðinsbúningi; karlfuglar eru oft ljósari en kvenfuglar. Ungfuglar eru brúngráir og virðast dekkri. Aldur fugla má meðal annars greina af lit á fótum, vaxhúð við goggrót og augnbörmum, sem er gul á fullorðnum fuglum en blágrá á ungfuglum.

Á hverju ári sjást hérlendis hvítir fálkar sem eru gestir frá [[Grænland|Grænlandi]]. Grænlenskir fálkar eru einnig nefndir hvítfálkar. Á fyrri öldum, þegar fálkar voru veiddir til útflutnings, voru þeir flokkaðir og verðlagðir eftir lit. Gráir voru algengastir, hálfhvítir sjaldgæfari og hvítir voru enn sjaldgæfari en einnig þeir verðmætustu.

Fálkinn er mjög hraðfleygur og fimur á flugi. Hann hremmir bráð oftast á lofti en einnig á landi og yfirborði vatns.  Fálkinn er fremur þögull fugl en á varpstöðvum gefur hann frá sér hvellt væl og í árásarhug gargar hann reiðilega. Fálkinn er ófélagslyndur fugl sem veiðir yfirleitt einn. Á haustin má stundum sjá nokkra ungfugla saman og pör eiga það til að veiða saman.

Talið er að fálkar geti orðið yfir 30 ára gamlir.

== Útbreiðsla og búsvæði ==

Fálkinn er norðlægastur allra fálkategunda og hefur hringlaga útbreiðslu um [[Norðurslóðir|Norðurheimskautssvæðið]]. Fálkinn verpur í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], á Grænlandi og í nyrstu hlutum Evrópu og [[Asía|Asíu]], þar á meðal á Ísland|Íslandi. Kjörbúsvæði hans eru opin svæði, einkum túndra, en hann finnst einnig á mörkum barrskógabeltisins.

Á Íslandi er fálkinn sjaldgæfur varpfugl sem verpur dreift um landið. Hann heldur sig að mestu á láglendi og á mörkum láglendis og hálendis, þó hann geti einnig orpið inn til hálendis. Þéttleiki hans er mestur á Norðausturlandi, þar sem stofn [[rjúpa|rjúpu]] (''Lagopus muta''), aðalfæðu fálkans, er þéttastur. [[Jökulsárgljúfur]] teljast eitt mikilvægasta búsvæði fálkans á Íslandi og þar hafa staðið yfir rannsóknir frá árinu 1981.

Fálkinn er að mestu staðbundinn fugl. Fullorðnir fuglar halda sig yfirleitt á heimaslóðum allt árið ef næg fæða er fyrir hendi, en ungfuglar ferðast víða um landið og halda sig oft nær ströndinni á veturna.

== Varp ==

Fálkinn verður kynþroska 2–4 ára gamall. Hann helgar sér varpóðal sem hann ver gegn öðrum fálkum, en veiðilendur eru ekki bundnar við ákveðin óðul. Parfálkar eru yfirleitt trygglyndir og halda sambandi sínu þar til annar fuglinn fellur frá.

Varptími hefst síðla vetrar, í mars eða apríl. Fálkinn verpur í klettum, árgljúfrum og giljum, oft á óaðgengilegum stöðum. Hreiður eru yfirleitt lítið undirbúin og algengt er að fálkinn taki yfir gömul hrafnshreiður. Kvenfuglinn verpur oftast 3–5 eggjum og sér um útungun, sem tekur um fimm vikur, á meðan karlfuglinn aflar fæðu. Ungarnir verða fleygir eftir 6–7 vikur en eru fyrst um sinn háðir foreldrum sínum. Afföll ungfugla eru mikil fyrsta árið.

== Stofnstærð og vernd ==

Íslenski fálkastofninn er lítill og er áætlað að hann telji um 300–400 varppör. Á veturna eru fuglarnir taldir vera á bilinu 1000–2000. 

Stofnstærð fálkans fylgir sveiflum í rjúpnastofninum með 2–4 ára töf. Hnignun rjúpnastofnsins á síðari árum hefur haft neikvæð áhrif á viðkomu fálkans, einkum á [[vesturland|Vestur-]] og [[suðurland|Suðurlandi]].&lt;ref&gt;Nielsen, Ólafur K. (2012). Rannsóknir á fálkastofni Íslands.&lt;/ref&gt;

Íslenski fálkastofninn er talinn nema 30–60% af evrópska stofninum og ber Ísland því mikla ábyrgð á vernd hans. Fálkinn er á válista [[Náttúrufræðistofnun|Náttúrufræðistofnunar]] og frá árinu 2025 flokkaður sem tegund í hættu. &lt;ref&gt;Válisti fugla 2025: https://www.natt.is/is/midlun/utgafa/valistar/fuglar/valisti-fugla-2025&lt;/ref&gt; 

Helstu ógnir eru fækkun rjúpu, truflun á varpstöðvum, ólögleg veiði og uppsöfnun eiturefna í fæðuvefnum.

Fálkinn hefur verið alfriðaður á Íslandi frá árinu 1940. Fyrir miðja síðustu öld hafði þrengt mjög að stofninum og friðun löngu orðin tímabær. Eggja- og ungataka fyrri ára hafði sett sitt mark á stofninn en einnig varð fálkinn fyrir barðinu á skipulegri herferð gegn [[vargfugl|vargfuglum]] sem hófst seint á 19. öld og hélst við fram á 20. öldina. Herferðinni var meðal annars beint gegn [[haförn|haförnum]] enda eitt af markmiðum herferðarinnar  að vernda [[æðarvarp]] við [[Breiðafjörður|Breiðafjörð]]. Hafernir og fálkar voru skotnir þar sem til þeirra náðist og voru greiddar 20 krónur fyrir fuglinn en það þóttu miklir peningar í þá daga. Á svipuðum tíma hófst einnig herferð gegn [[Heimskautarefur|refum]] og voru eitruð hræ borin út og skilin eftir á víðavangi. Hafernir og fálkar sóttu í hræin og drápust af völdum eitursins. Haförninn var alfriðaður árið 1914.

Árið 1919 var fálkinn einnig friðaður með lögum enda hafði honum fækkað mjög mikið. Þeim lögum var hinsvegar aflétt árið 1930 og milli 1930 og 1940 var skotið talsvert af fálka til uppstoppunar. Á þeim tíma var gengið mjög nærri stofninum.

== Fæða ==

'''[[Rjúpa|Rjúpan]]''' (''Lagopus muta'') er algengasta og mikilvægasta bráð fálkans á Íslandi. Hún tilheyrir ættkvíslinni ''Lagopus'' innan [[orraætt|orrafugla]] og er staðfugl sem finnst um allt land, bæði á láglendi og hálendi, allt árið um kring. Íslenski stofninn telst til sérstakrar undirtegundar, ''Lagopus muta islandorum'', sem finnst hvergi annars staðar.

Rjúpan er þéttvaxinn, lágfættur fugl með fiðraðar tær sem draga úr hitatapi og auðvelda gang í snjó. Hún skiptir um bolfiður þrisvar sinnum á ári og hefur því vetrar-, sumar- og haustbúning, sem veitir henni góða feluliti á mismunandi árstímum. Þrátt fyrir þessar aðlaganir er rjúpan sérstaklega berskjölduð gagnvart afráni fálkans að vorlagi, einkum karrarnir sem verja óðul sín og eru þá áberandi.

Samspil fálka og rjúpu er eitt skýrasta dæmi á Íslandi um tengsl rándýrs og bráðar. Rannsóknir sýna skýrt samband milli stærðar rjúpnastofnsins og viðkomu fálkans á Íslandi.&lt;ref&gt;
Nielsen, Ólafur K. (2002). ''Fálki kostgangari''. Náttúrufræðingurinn.
&lt;/ref&gt;
Stofnsveiflur rjúpunnar eru reglubundnar og hafa áhrif á stofnstærð og viðkomu fálkans. Jafnframt getur aukið afrán fálkans haft áhrif á hnignun rjúpnastofnsins. Vegna þess að rjúpan er eini villti grasbítur hryggdýra á Íslandi sem sýnir reglubundnar stofnsveiflur hafa þessi tengsl verið mikið rannsökuð.

Fálkar sem verpa nærri sjó veiða einnig [[sjófuglar|sjófugla]] og við ferskvatn taka þeir [[önd|endur]]. Bráð fálkans spannar allt frá smáum [[spörfuglar|spörfuglum]] upp í stærri fuglategundir, svo sem [[grágæs]]. Á Íslandi veiðir fálkinn jafnframt [[hagamús|hagamýs]] og leggst stundum á hræ, einkum yfir vetrartímann þegar fæðuframboð er minna. Hræát er talið vera aðlögun að aðstæðum á norðlægum slóðum.

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;
{{Wiktionary|fálki}}
{{commonscat|Falco rusticolus}}
{{Wikilífverur|Falco rusticolus}}
* {{vefheimild|url=http://www.ni.is/starfsemi/falkinn.phtml |titill= Náttúrufræðistofnun - Fálkarannsóknir|mánuðurskoðað=4. mars|árskoðað=2006}}
* {{wpheimild | tungumál = en | titill = Gyrfalcon | mánuðurskoðað = 4. mars | árskoðað = 2006}}

==Sjá einnig==
*[[Smyrill]]
*[[Turnfálki]]
*[[Hvítfálki]]


== Tenglar ==
* [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3270162 ''Veiðihaukar''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1932] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305203357/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3270162 |date=2016-03-05 }}
* [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3270171 ''Veiðihaukar''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1932] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819061948/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3270171 |date=2019-08-19 }}
* [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3270179 ''Veiðihaukar''; 3. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1932] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305194817/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3270179 |date=2016-03-05 }}
* [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3270186 ''Veiðihaukar''; 4. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1932] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818133850/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3270186 |date=2019-08-18 }}
* [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3270195 ''Veiðihaukar''; 5. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1932] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305200634/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3270195 |date=2016-03-05 }}
* [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3291160 ''Fálkahúsið og fálkaverslun konungs''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3291180 ''Fálkahúsið og fálkaverslun konungs''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305201752/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3291180 |date=2016-03-05 }}
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4041792 ''Stórpólitísk fuglaveiði''; grein í Tímanum 1987]

[[Flokkur:Fálkar]]
[[Flokkur:Ránfuglar]]
[[Flokkur:Staðfuglar á Íslandi]]
[[Flokkur:Íslenskir fuglar]]</text>
      <sha1>3fxn5b98xlni5pc2f0jx27rsf073iav</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flokkunarkerfi lífvera</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24769</id>
    <revision>
      <id>1981928</id>
      <parentid>1910803</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Akigka færði [[Vísindaleg flokkun]] á [[Flokkunarkerfi lífvera]]: íðorðabankinn</comment>
      <origin>1910803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5832" sha1="do905ysg1382zgmwa0r4kx7amovtdjy" xml:space="preserve">[[Mynd:Biological classification L Pengo Icelandic.svg|thumb|150 px]]
&lt;onlyinclude&gt;'''Vísindaleg flokkun''' er flokkun sem [[líffræðingur|líffræðingar]] beita til að flokka lifandi og útdauðar [[lífvera|lífverur]]. Nútíma flokkun á rætur sínar að rekja til verka [[Carl von Linné]] sem flokkaði lífverur samkvæmt sameiginlegum útlitseinkennum. Carl von Linné var grasafræðingur og byggði flokkun sína á plöntum einkum á fjölda fræfla. Hann kom einnig fram með [[tvínafnakerfið]]. Flokkunarkerfið byggir á stigskiptri flokkun þannig að skyldar [[tegund (líffræði)|tegundir]] mynda saman [[ættkvísl (líffræði)|ættkvíslir]], skyldar ættkvíslir mynda [[ætt (líffræði)|ættir]] o.s.frv. Þessi flokkun hefur verið endurbætt síðan [[Charles Darwin]] kom fram með [[þróunarkenningin|þróunarkenningu]] sína.&lt;/onlyinclude&gt;

== Dæmi ==
Meðfylgjandi er dæmi um venjulega flokkun á fimm tegundum en þær eru: [[Ávaxtafluga]] (''Drosophila melanogaster'') sem er svo algeng í erfðafræðirannsóknastofum, [[maður]] (''Homo sapiens''), [[gráerta]]&lt;!-- eða bara erta hér? --&gt; (''Pisum sativum'') sem [[Gregor Mendel]] notaði við uppgötvanir sínar í [[erfðafræði]], [[berserkjasveppur]] (''Amanita muscaria'') og ''[[E. coli]]'' bakterían (''Escherichia coli''). Hinir átta flokkar eru feitletraðir. Einnig koma fram undirflokkar.

{{Dökkt þema ferill}}
{| class=&quot;t-ferill&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0.5em 1em 0.5em 0;  border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;&quot;
|- style=&quot;background:palegrey; border: 1px;&quot;
!style=&quot;width:16%; background:#f3f3f3;&quot;|Flokkur
!style=&quot;width:16%; background:#f3f3f3;&quot;|[[Drosophila melanogaster|Ávaxtafluga]]
!style=&quot;width:16%; background:#f3f3f3;&quot;|[[Maður]]
!style=&quot;width:16%; background:#f3f3f3;&quot;|[[Gráerta]]
!style=&quot;width:16%; background:#f3f3f3;&quot;|[[Berserkjasveppur]]
!style=&quot;width:16%; background:#f3f3f3;&quot;|''[[Escherichia coli|E. coli]]''
|-
|style=&quot;background:#f2f2f2;&quot;|'''[[Lén (líffræði)|Lén]]'''
|[[Heilkjörnungar]]
|[[Heilkjörnungar]]
|[[Heilkjörnungar]] 
|[[Heilkjörnungar]]
|[[Bacteria|Gerlar]]
|-
|style=&quot;background:#f2f2f2;&quot;|'''[[Ríki (líffræði)|Ríki]]'''
|[[Dýr|Dýraríkið]]
|[[Dýr|Dýraríkið]]
|[[Jurt|Jurtaríkið/plöntur]] 
|[[Sveppir|Svepparíkið]]
|
|-
|style=&quot;background:#f2f2f2;&quot;|'''[[Fylking (líffræði)|Fylking]]
|[[Arthropoda|Liðdýr]]
|[[Chordata|Seildýr]]
|[[Magnoliophyta|Dulfrævingar]]
|[[Kólfsveppir|Kólfsveppir/basíðusveppir &lt;small&gt;(Basidiomycota)&lt;/small&gt;]]
|[[Próteógerill&lt;!-- sennilega úreílt þv heitir núna Pseudomonadota, notast hér enn við íslenska oriði yfir samheitið/eldra nafnið Proteobacteria --&gt;|Próteógerlar &lt;small&gt;(Pseudomonadota&lt;!--samheiti Proteobacteria--&gt;)&lt;/small&gt;]]
|-
|style=&quot;background:#f2f2f2;&quot;|Undirfylking
|[[Hexapoda|Sexfætlur]]
|[[Vertebrata|Hryggdýr]]
|[[Kólfsveppir|Kólfsveppir/basíðusveppir &lt;small&gt;(Magnoliophytina)&lt;/small&gt;]]
|[[Beðsveppir|Beðsveppir &lt;small&gt;(Agaricomycotina)&lt;/small&gt;]]
|
|-
|style=&quot;background:#f2f2f2;&quot;|'''[[Flokkur (líffræði)|Flokkur]]'''
|[[Skordýr]] &lt;!-- (Insecta) --&gt;
|[[Mammalia|Spendýr]]
|[[Magnoliopsida|Tvíkímblöðungar]] 
|[[Hattsveppir|Hattsveppir &lt;small&gt;(Agaricomycetes)&lt;/small&gt;]]
|[[Gammapróteógerlar|Gammapróteógerlar &lt;small&gt;(Gammaproteobacteria)&lt;/small&gt;]]
|-
|style=&quot;background:#f2f2f2;&quot;|Undirflokkur
|[[Pterygota|Vængberar]]
|[[Eutheria|Legkökuspendýr]]
|[[Magnoliidae]]
|[[Agaricomycetidae]]
|[[Gammaproteobacteria]] 
|-
|style=&quot;background:#f2f2f2;&quot;|'''[[Ættbálkur (líffræði)|Ættbálkur]]'''
|[[Fluga|Flugur/tvívængjur &lt;small&gt;(Diptera)&lt;small&gt;]]
|[[Fremdardýr|Fremdardýr (&lt;small&gt;Prímatar&lt;/small&gt;)]]
|[[Belgjurtabálkur|Belgjurtabálkur &lt;small&gt;(Fabales&lt;/small&gt;)]]
|[[Agaricales]]
|[[Enterobacteriaceae|Enterobacteriales]]
|-
|style=&quot;background:#f2f2f2;&quot;|Undirættbálkur
|[[Brachycera]]
|[[&lt;!--Apar| er ekki betra því redirect, þetta eru blautnefja-prímatar, og apar/Simiiformes þar undir--&gt;Haplorrhini]]
|[[Fabineae]]
|
|
|-
|style=&quot;background:#f2f2f2;&quot;|'''[[Ætt (líffræði)|Ætt]]'''
|[[Drosophilidae]]
|[[Mannætt|Mannætt &lt;small&gt;(Hominidae)&lt;/small&gt;]]
|[[Ertublómaætt|Ertublómaætt &lt;small&gt;(Fabaceae)&lt;/small&gt;]]
|[[Amanitaceae]]
|[[Þarmagerlar|Þarmagerlar &lt;small&gt;(Enterobacteriaceae)&lt;/small&gt;]]
|-
|style=&quot;background:#f2f2f2;&quot;|Undirætt
|[[Drosophilinae]]
|[[Homininae]]
|[[Faboideae]] 
|
|
|-
|style=&quot;background:#f2f2f2;&quot;|'''[[Ættkvísl (líffræði)|Ættkvísl]]'''
|''[[Drosophila]]''
|''[[Homo (genus)|Homo]]''
|''[[Pisum]]''
|[[Reifasveppir|Reifasveppir &lt;small&gt;(''Amanita'')&lt;/small&gt;]]
|''[[Escherichia]]''
|-
|style=&quot;background:#f2f2f2;&quot;|'''[[Tegund (líffræði)|Tegundir]]'''
|[[Ávaxtafluga|&lt;!-- &quot;Drosophila melanogaster .. fruit fly or lesser fruit fly .. Flies belonging to the family Tephritidae are also called &quot;fruit flies&quot;. This can cause confusion, .. the Mediterranean fruit fly Ceratitis capitata is an economic pest.&quot; --&gt;Ávaxtafluga {{nowrap|&lt;small&gt;(''D. melanogaster'')&lt;/small&gt;}}]]
|[[Maður|Maður &lt;small&gt;(''H. sapiens'')&lt;/small&gt;]]
|[[Garðerta|Gráerta &lt;!-- Erta eða Garðerta kannski betra(?) En ekki Garðerta, því hún er undirtegundin Pisum sativum sativum --&gt; &lt;small&gt;(''P. sativum'')&lt;/small&gt;]]
|[[Berserkjasveppur|Berserkjasveppur &lt;small&gt;(''A. muscaria'')&lt;/small&gt;]]
|[[Escherichia coli|''E. coli'']]
|}

== Tenglar ==
* [https://www.kjarnaskogur.is/post/flokkunarkerfi-1? Flokkunarkerfi – Kjarnaskógur.is]
* [https://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3286708 ''Nafngiftir jurta og dýra''] Lesbók Morgunblaðsins, 8. tölublað (5. mars 1961), blaðsíða 130
* [https://www.indexfungorum.org/names/NamesRecord.asp?RecordID=161267 ''Flokkun berserkjasvepps'']. Index Fungorum – vefur um flokkun sveppa.

{{stubbur|líffræði}}

[[Flokkur:Vísindaleg flokkun| ]]</text>
      <sha1>do905ysg1382zgmwa0r4kx7amovtdjy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981936</id>
      <parentid>1981928</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1981936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3974" sha1="r6prixush0idcl8ljrcik4x7x1c403v" xml:space="preserve">[[Mynd:Biological classification L Pengo Icelandic.svg|thumb|150 px]]
'''Flokkunarkerfi lífvera''' er flokkun sem [[líffræði]]ngar beita til að flokka lifandi og útdauðar [[lífvera|lífverur]]. Nútímaflokkun á rætur sínar að rekja til verka [[Carl von Linné]] sem flokkaði lífverur samkvæmt sameiginlegum útlitseinkennum. Carl von Linné var grasafræðingur og byggði flokkun sína á plöntum einkum á fjölda fræfla. Hann setti fyrstur fram [[tvínafnakerfið]]. Flokkunarkerfið byggir á stigskiptri flokkun þannig að skyldar [[tegund (líffræði)|tegundir]] mynda saman [[ættkvísl (líffræði)|ættkvíslir]], skyldar ættkvíslir mynda [[ætt (líffræði)|ættir]] o.s.frv. Þessi flokkun hefur verið endurbætt síðan [[Charles Darwin]] kom fram með [[þróunarkenningin|þróunarkenningu]] sína.

== Dæmi ==
Meðfylgjandi er dæmi um venjulega flokkun á fimm tegundum en þær eru: [[ávaxtafluga]] (''Drosophila melanogaster'') sem er algeng í erfðafræðirannsóknastofum, [[maður]] (''Homo sapiens''), [[gráerta]] (''Pisum sativum'') sem [[Gregor Mendel]] notaði við uppgötvanir sínar í [[erfðafræði]], [[berserkjasveppur]] (''Amanita muscaria'') og [[saurbaktería]] (''Escherichia coli''). Flokkarnir eru feitletraðir. Einnig koma fram undirflokkar.

{| class=&quot;wikitable&quot; |
|-
! Flokkur
| [[Ávaxtafluga]]
| [[Maður]]
| [[Gráerta]]
| [[Berserkjasveppur]]
| [[Saurbaktería]]
|-
! [[Lén (líffræði)|Lén]]
| ''[[Eukaryota]]'' (heilkjörnungar)
| ''[[Eukaryota]]'' (heilkjörnungar)
| ''[[Eukaryota]]'' (heilkjörnungar)
| ''[[Eukaryota]]'' (heilkjörnungar)
| ''[[Bacteria]]'' (gerlar)
|-
! [[Ríki (líffræði)|Ríki]]
| ''[[Animalia]]'' (dýraríkið)
| ''[[Animalia]]'' (dýraríkið)
| ''[[Plantae]]'' (jurtaríkið)
| ''[[Fungi]]'' (svepparíkið)
| ''[[Pseudomonadati]]''
|-
! [[Fylking (líffræði)|Fylking]]
| ''[[Arthropoda]]'' (liðdýr)
| ''[[Chordata]]'' (seildýr)
| ''[[Tracheophyta]]'' (æðplöntur)
| ''[[Basidiomycota]]'' (kólfsveppir)
| ''[[Pseudomonadota]]''
|-
| Undirfylking
| ''[[Hexapoda]]'' (sexfætlur)
| ''[[Vertebrata]] (''hryggdýr'')
| ''[[Angiospermae]]'' (dulfrævingar)
| ''[[Agaricomycotina]]'' (kempuundirfylking)
|
|-
! [[Flokkur (líffræði)|Flokkur]]
| ''[[Insecta]]'' (skordýr)
| ''[[Mammalia]]'' (spendýr)
| ''[[Eudicota]]'' (tvíkímblöðungar)
| ''[[Agaricomycetes]]'' (kempuflokkur)
| ''[[Gammaproteobacteria]]''
|-
| Undirflokkur
| ''[[Pterygota]]'' (vængberar)
| ''[[Placentalia]]'' (legkökuspendýr)
| ''[[Rosidae]]''
| ''[[Agaricomycetidae]]''
|
|-
! [[Ættbálkur (líffræði)|Ættbálkur]]
| ''[[Diptera]]'' (flugur)
| ''[[Primates]]'' (fremdardýr)
| ''[[Fabales]]'' (belgjurtabálkur)
| ''[[Agaricales]]'' (kempubálkur)
| ''[[Enterobacteria]]'' (iðragerlar)
|-
| Undirættbálkur
| ''[[Brachycera]]''
| ''[[Haplorhini]]'' (apar)
| 
|
|
|-
! [[Ætt (líffræði)|Ætt]]
| ''[[Drosophilidae]]'' (glerflugur)
| ''[[Hominidae]]'' (mannætt)
| ''[[Fabaceae]]'' (ertublómaætt)
| ''[[Amanitaceae]]'' (serksætt)
| ''[[Enterobacteriaceae]]'' (þarmagerlar)
|-
| Undirætt
| ''[[Drosophilinae]]''
| ''[[Homininae]]''
| ''[[Faboideae]]''
|
|
|-
! [[Ættkvísl (líffræði)|Ættkvísl]]
| ''[[Drosophila]]''
| ''[[Homo]]'' (menn)
| ''[[Pisum]]'' (ertur)
| ''[[Amanita]]'' (reifasveppir)
| ''[[Escherichia]]''
|-
! [[Tegund (líffræði)|Tegundir]]
| ''[[Drosophila melanogaster]]''
| ''[[Homo sapiens]]''
| ''[[Pisum sativum]]''
| ''[[Amanita muscaria]]''
| ''[[Escherichia coli]]''
|}

== Tenglar ==
* [https://www.kjarnaskogur.is/post/flokkunarkerfi-1? Flokkunarkerfi – Kjarnaskógur.is]
* [https://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3286708 ''Nafngiftir jurta og dýra''] Lesbók Morgunblaðsins, 8. tölublað (5. mars 1961), blaðsíða 130
* [https://www.indexfungorum.org/names/NamesRecord.asp?RecordID=161267 ''Flokkun berserkjasvepps'']. Index Fungorum – vefur um flokkun sveppa.

{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Vísindaleg flokkun| ]]</text>
      <sha1>r6prixush0idcl8ljrcik4x7x1c403v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981942</id>
      <parentid>1981936</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tenglar */</comment>
      <origin>1981942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3849" sha1="qs9i5g4f92ho03lbcuuojy39twepd5e" xml:space="preserve">[[Mynd:Biological classification L Pengo Icelandic.svg|thumb|150 px]]
'''Flokkunarkerfi lífvera''' er flokkun sem [[líffræði]]ngar beita til að flokka lifandi og útdauðar [[lífvera|lífverur]]. Nútímaflokkun á rætur sínar að rekja til verka [[Carl von Linné]] sem flokkaði lífverur samkvæmt sameiginlegum útlitseinkennum. Carl von Linné var grasafræðingur og byggði flokkun sína á plöntum einkum á fjölda fræfla. Hann setti fyrstur fram [[tvínafnakerfið]]. Flokkunarkerfið byggir á stigskiptri flokkun þannig að skyldar [[tegund (líffræði)|tegundir]] mynda saman [[ættkvísl (líffræði)|ættkvíslir]], skyldar ættkvíslir mynda [[ætt (líffræði)|ættir]] o.s.frv. Þessi flokkun hefur verið endurbætt síðan [[Charles Darwin]] kom fram með [[þróunarkenningin|þróunarkenningu]] sína.

== Dæmi ==
Meðfylgjandi er dæmi um venjulega flokkun á fimm tegundum en þær eru: [[ávaxtafluga]] (''Drosophila melanogaster'') sem er algeng í erfðafræðirannsóknastofum, [[maður]] (''Homo sapiens''), [[gráerta]] (''Pisum sativum'') sem [[Gregor Mendel]] notaði við uppgötvanir sínar í [[erfðafræði]], [[berserkjasveppur]] (''Amanita muscaria'') og [[saurbaktería]] (''Escherichia coli''). Flokkarnir eru feitletraðir. Einnig koma fram undirflokkar.

{| class=&quot;wikitable&quot; |
|-
! Flokkur
| [[Ávaxtafluga]]
| [[Maður]]
| [[Gráerta]]
| [[Berserkjasveppur]]
| [[Saurbaktería]]
|-
! [[Lén (líffræði)|Lén]]
| ''[[Eukaryota]]'' (heilkjörnungar)
| ''[[Eukaryota]]'' (heilkjörnungar)
| ''[[Eukaryota]]'' (heilkjörnungar)
| ''[[Eukaryota]]'' (heilkjörnungar)
| ''[[Bacteria]]'' (gerlar)
|-
! [[Ríki (líffræði)|Ríki]]
| ''[[Animalia]]'' (dýraríkið)
| ''[[Animalia]]'' (dýraríkið)
| ''[[Plantae]]'' (jurtaríkið)
| ''[[Fungi]]'' (svepparíkið)
| ''[[Pseudomonadati]]''
|-
! [[Fylking (líffræði)|Fylking]]
| ''[[Arthropoda]]'' (liðdýr)
| ''[[Chordata]]'' (seildýr)
| ''[[Tracheophyta]]'' (æðplöntur)
| ''[[Basidiomycota]]'' (kólfsveppir)
| ''[[Pseudomonadota]]''
|-
| Undirfylking
| ''[[Hexapoda]]'' (sexfætlur)
| ''[[Vertebrata]] (''hryggdýr'')
| ''[[Angiospermae]]'' (dulfrævingar)
| ''[[Agaricomycotina]]'' (kempuundirfylking)
|
|-
! [[Flokkur (líffræði)|Flokkur]]
| ''[[Insecta]]'' (skordýr)
| ''[[Mammalia]]'' (spendýr)
| ''[[Eudicota]]'' (tvíkímblöðungar)
| ''[[Agaricomycetes]]'' (kempuflokkur)
| ''[[Gammaproteobacteria]]''
|-
| Undirflokkur
| ''[[Pterygota]]'' (vængberar)
| ''[[Placentalia]]'' (legkökuspendýr)
| ''[[Rosidae]]''
| ''[[Agaricomycetidae]]''
|
|-
! [[Ættbálkur (líffræði)|Ættbálkur]]
| ''[[Diptera]]'' (flugur)
| ''[[Primates]]'' (fremdardýr)
| ''[[Fabales]]'' (belgjurtabálkur)
| ''[[Agaricales]]'' (kempubálkur)
| ''[[Enterobacteria]]'' (iðragerlar)
|-
| Undirættbálkur
| ''[[Brachycera]]''
| ''[[Haplorhini]]'' (apar)
| 
|
|
|-
! [[Ætt (líffræði)|Ætt]]
| ''[[Drosophilidae]]'' (glerflugur)
| ''[[Hominidae]]'' (mannætt)
| ''[[Fabaceae]]'' (ertublómaætt)
| ''[[Amanitaceae]]'' (serksætt)
| ''[[Enterobacteriaceae]]'' (þarmagerlar)
|-
| Undirætt
| ''[[Drosophilinae]]''
| ''[[Homininae]]''
| ''[[Faboideae]]''
|
|
|-
! [[Ættkvísl (líffræði)|Ættkvísl]]
| ''[[Drosophila]]''
| ''[[Homo]]'' (menn)
| ''[[Pisum]]'' (ertur)
| ''[[Amanita]]'' (reifasveppir)
| ''[[Escherichia]]''
|-
! [[Tegund (líffræði)|Tegundir]]
| ''[[Drosophila melanogaster]]''
| ''[[Homo sapiens]]''
| ''[[Pisum sativum]]''
| ''[[Amanita muscaria]]''
| ''[[Escherichia coli]]''
|}

== Tenglar ==
* {{cite web|url=https://www.kjarnaskogur.is/post/flokkunarkerfi-1?|title=Flokkunarkerfi|author=Sigurður Arnarson|date=7. desember 2025|website=Kjarnaskógur}}
* {{tímarit.is|3286708|Nafngiftir jurta og dýra|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=5. mars 1961|bls=130}}

{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Vísindaleg flokkun| ]]</text>
      <sha1>qs9i5g4f92ho03lbcuuojy39twepd5e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981943</id>
      <parentid>1981942</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1981943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3873" sha1="3l4s1wy767jeasyuzr10lxyyer1mex0" xml:space="preserve">[[Mynd:Biological classification L Pengo Icelandic.svg|thumb|150 px]]
'''Flokkunarkerfi lífvera''' er flokkun sem [[líffræði]]ngar beita til að flokka lifandi og útdauðar [[lífvera|lífverur]]. Nútímaflokkun á rætur sínar að rekja til verka [[Carl von Linné]] sem flokkaði lífverur samkvæmt sameiginlegum útlitseinkennum. Carl von Linné var grasafræðingur og byggði flokkun sína á plöntum einkum á fjölda fræfla. Hann setti fyrstur fram [[tvínafnakerfið]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kjarnaskogur.is/post/flokkunarkerfi-1?|title=Flokkunarkerfi|author=Sigurður Arnarson|date=7. desember 2025|website=Kjarnaskógur}}&lt;/ref&gt;&lt;reF&gt;{{tímarit.is|3286708|Nafngiftir jurta og dýra|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=5. mars 1961|bls=130}}&lt;/ref&gt; Flokkunarkerfið byggist á stigskiptri flokkun þannig að skyldar [[tegund (líffræði)|tegundir]] mynda saman [[ættkvísl (líffræði)|ættkvíslir]], skyldar ættkvíslir mynda [[ætt (líffræði)|ættir]] o.s.frv. Þessi flokkun hefur verið endurbætt síðan [[Charles Darwin]] kom fram með [[þróunarkenningin|þróunarkenningu]] sína.

== Dæmi ==
Meðfylgjandi er dæmi um venjulega flokkun á fimm tegundum en þær eru: [[ávaxtafluga]] (''Drosophila melanogaster'') sem er algeng í erfðafræðirannsóknastofum, [[maður]] (''Homo sapiens''), [[gráerta]] (''Pisum sativum'') sem Gregor Mendel notaði við uppgötvanir sínar í erfðafræði, [[berserkjasveppur]] (''Amanita muscaria'') og [[saurbaktería]] (''Escherichia coli''). Flokkarnir eru feitletraðir. Einnig koma fram undirflokkar.

{| class=&quot;wikitable&quot; |
|-
! Flokkur
| [[Ávaxtafluga]]
| [[Maður]]
| [[Gráerta]]
| [[Berserkjasveppur]]
| [[Saurbaktería]]
|-
! [[Lén (líffræði)|Lén]]
| ''[[Eukaryota]]'' (heilkjörnungar)
| ''[[Eukaryota]]'' (heilkjörnungar)
| ''[[Eukaryota]]'' (heilkjörnungar)
| ''[[Eukaryota]]'' (heilkjörnungar)
| ''[[Bacteria]]'' (gerlar)
|-
! [[Ríki (líffræði)|Ríki]]
| ''[[Animalia]]'' (dýraríkið)
| ''[[Animalia]]'' (dýraríkið)
| ''[[Plantae]]'' (jurtaríkið)
| ''[[Fungi]]'' (svepparíkið)
| ''[[Pseudomonadati]]''
|-
! [[Fylking (líffræði)|Fylking]]
| ''[[Arthropoda]]'' (liðdýr)
| ''[[Chordata]]'' (seildýr)
| ''[[Tracheophyta]]'' (æðplöntur)
| ''[[Basidiomycota]]'' (kólfsveppir)
| ''[[Pseudomonadota]]''
|-
| Undirfylking
| ''[[Hexapoda]]'' (sexfætlur)
| ''[[Vertebrata]] (''hryggdýr'')
| ''[[Angiospermae]]'' (dulfrævingar)
| ''[[Agaricomycotina]]'' (kempuundirfylking)
|
|-
! [[Flokkur (líffræði)|Flokkur]]
| ''[[Insecta]]'' (skordýr)
| ''[[Mammalia]]'' (spendýr)
| ''[[Eudicota]]'' (tvíkímblöðungar)
| ''[[Agaricomycetes]]'' (kempuflokkur)
| ''[[Gammaproteobacteria]]''
|-
| Undirflokkur
| ''[[Pterygota]]'' (vængberar)
| ''[[Placentalia]]'' (legkökuspendýr)
| ''[[Rosidae]]''
| ''[[Agaricomycetidae]]''
|
|-
! [[Ættbálkur (líffræði)|Ættbálkur]]
| ''[[Diptera]]'' (flugur)
| ''[[Primates]]'' (fremdardýr)
| ''[[Fabales]]'' (belgjurtabálkur)
| ''[[Agaricales]]'' (kempubálkur)
| ''[[Enterobacteria]]'' (iðragerlar)
|-
| Undirættbálkur
| ''[[Brachycera]]''
| ''[[Haplorhini]]'' (apar)
| 
|
|
|-
! [[Ætt (líffræði)|Ætt]]
| ''[[Drosophilidae]]'' (glerflugur)
| ''[[Hominidae]]'' (mannætt)
| ''[[Fabaceae]]'' (ertublómaætt)
| ''[[Amanitaceae]]'' (serksætt)
| ''[[Enterobacteriaceae]]'' (þarmagerlar)
|-
| Undirætt
| ''[[Drosophilinae]]''
| ''[[Homininae]]''
| ''[[Faboideae]]''
|
|
|-
! [[Ættkvísl (líffræði)|Ættkvísl]]
| ''[[Drosophila]]''
| ''[[Homo]]'' (menn)
| ''[[Pisum]]'' (ertur)
| ''[[Amanita]]'' (reifasveppir)
| ''[[Escherichia]]''
|-
! [[Tegund (líffræði)|Tegundir]]
| ''[[Drosophila melanogaster]]''
| ''[[Homo sapiens]]''
| ''[[Pisum sativum]]''
| ''[[Amanita muscaria]]''
| ''[[Escherichia coli]]''
|}

== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Vísindaleg flokkun| ]]</text>
      <sha1>3l4s1wy767jeasyuzr10lxyyer1mex0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981944</id>
      <parentid>1981943</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:46:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dæmi */</comment>
      <origin>1981944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4079" sha1="stm9sp96tzukz16km2mdasw6kt0dufh" xml:space="preserve">[[Mynd:Biological classification L Pengo Icelandic.svg|thumb|150 px]]
'''Flokkunarkerfi lífvera''' er flokkun sem [[líffræði]]ngar beita til að flokka lifandi og útdauðar [[lífvera|lífverur]]. Nútímaflokkun á rætur sínar að rekja til verka [[Carl von Linné]] sem flokkaði lífverur samkvæmt sameiginlegum útlitseinkennum. Carl von Linné var grasafræðingur og byggði flokkun sína á plöntum einkum á fjölda fræfla. Hann setti fyrstur fram [[tvínafnakerfið]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kjarnaskogur.is/post/flokkunarkerfi-1?|title=Flokkunarkerfi|author=Sigurður Arnarson|date=7. desember 2025|website=Kjarnaskógur}}&lt;/ref&gt;&lt;reF&gt;{{tímarit.is|3286708|Nafngiftir jurta og dýra|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=5. mars 1961|bls=130}}&lt;/ref&gt; Flokkunarkerfið byggist á stigskiptri flokkun þannig að skyldar [[tegund (líffræði)|tegundir]] mynda saman [[ættkvísl (líffræði)|ættkvíslir]], skyldar ættkvíslir mynda [[ætt (líffræði)|ættir]] o.s.frv. Þessi flokkun hefur verið endurbætt síðan [[Charles Darwin]] kom fram með [[þróunarkenningin|þróunarkenningu]] sína.

== Dæmi ==
Meðfylgjandi er dæmi um venjulega flokkun á fimm tegundum en þær eru: [[ávaxtafluga]] (''Drosophila melanogaster'') sem er algeng í erfðafræðirannsóknastofum, [[maður]] (''Homo sapiens''), [[gráerta]] (''Pisum sativum'') sem Gregor Mendel notaði við uppgötvanir sínar í erfðafræði, [[berserkjasveppur]] (''Amanita muscaria'') og [[saurbaktería]] (''Escherichia coli''). Flokkarnir eru feitletraðir. Einnig koma fram undirflokkar.

Flokkunarkerfið notar latnesk heiti samkvæmt gamalli hefð. Sum þessara heita hafa fengið samsvarandi íslensk heiti, en alls ekki öll. Því er íslenska heitið haft í sviga þar sem það er til.

{| class=&quot;wikitable&quot; |
|-
! Flokkur
| [[Ávaxtafluga]]
| [[Maður]]
| [[Gráerta]]
| [[Berserkjasveppur]]
| [[Saurbaktería]]
|-
! [[Lén (líffræði)|Lén]]
| ''[[Eukaryota]]'' (heilkjörnungar)
| ''[[Eukaryota]]'' (heilkjörnungar)
| ''[[Eukaryota]]'' (heilkjörnungar)
| ''[[Eukaryota]]'' (heilkjörnungar)
| ''[[Bacteria]]'' (gerlar)
|-
! [[Ríki (líffræði)|Ríki]]
| ''[[Animalia]]'' (dýraríkið)
| ''[[Animalia]]'' (dýraríkið)
| ''[[Plantae]]'' (jurtaríkið)
| ''[[Fungi]]'' (svepparíkið)
| ''[[Pseudomonadati]]''
|-
! [[Fylking (líffræði)|Fylking]]
| ''[[Arthropoda]]'' (liðdýr)
| ''[[Chordata]]'' (seildýr)
| ''[[Tracheophyta]]'' (æðplöntur)
| ''[[Basidiomycota]]'' (kólfsveppir)
| ''[[Pseudomonadota]]''
|-
| Undirfylking
| ''[[Hexapoda]]'' (sexfætlur)
| ''[[Vertebrata]] (''hryggdýr'')
| ''[[Angiospermae]]'' (dulfrævingar)
| ''[[Agaricomycotina]]'' (kempuundirfylking)
|
|-
! [[Flokkur (líffræði)|Flokkur]]
| ''[[Insecta]]'' (skordýr)
| ''[[Mammalia]]'' (spendýr)
| ''[[Eudicota]]'' (tvíkímblöðungar)
| ''[[Agaricomycetes]]'' (kempuflokkur)
| ''[[Gammaproteobacteria]]''
|-
| Undirflokkur
| ''[[Pterygota]]'' (vængberar)
| ''[[Placentalia]]'' (legkökuspendýr)
| ''[[Rosidae]]''
| ''[[Agaricomycetidae]]''
|
|-
! [[Ættbálkur (líffræði)|Ættbálkur]]
| ''[[Diptera]]'' (flugur)
| ''[[Primates]]'' (fremdardýr)
| ''[[Fabales]]'' (belgjurtabálkur)
| ''[[Agaricales]]'' (kempubálkur)
| ''[[Enterobacteria]]'' (iðragerlar)
|-
| Undirættbálkur
| ''[[Brachycera]]''
| ''[[Haplorhini]]'' (apar)
| 
|
|
|-
! [[Ætt (líffræði)|Ætt]]
| ''[[Drosophilidae]]'' (glerflugur)
| ''[[Hominidae]]'' (mannætt)
| ''[[Fabaceae]]'' (ertublómaætt)
| ''[[Amanitaceae]]'' (serksætt)
| ''[[Enterobacteriaceae]]'' (þarmagerlar)
|-
| Undirætt
| ''[[Drosophilinae]]''
| ''[[Homininae]]''
| ''[[Faboideae]]''
|
|
|-
! [[Ættkvísl (líffræði)|Ættkvísl]]
| ''[[Drosophila]]''
| ''[[Homo]]'' (menn)
| ''[[Pisum]]'' (ertur)
| ''[[Amanita]]'' (reifasveppir)
| ''[[Escherichia]]''
|-
! [[Tegund (líffræði)|Tegundir]]
| ''[[Drosophila melanogaster]]''
| ''[[Homo sapiens]]''
| ''[[Pisum sativum]]''
| ''[[Amanita muscaria]]''
| ''[[Escherichia coli]]''
|}

== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Vísindaleg flokkun| ]]</text>
      <sha1>stm9sp96tzukz16km2mdasw6kt0dufh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1401</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25351</id>
    <revision>
      <id>1981955</id>
      <parentid>1906829</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:58:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berserkur</username>
        <id>10188</id>
      </contributor>
      <origin>1981955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2375" sha1="f972q85dfm5zfmljdl9rnge4tjjtvfm" xml:space="preserve">{{Ár|
[[1398]]|[[1399]]|[[1400]]|[[1401]]|[[1402]]|[[1403]]|[[1404]]|
[[1391–1400]]|[[1401–1410]]|[[1411–1420]]|
[[14. öldin]]|[[15. öldin]]|[[16. öldin]]|
}}
[[Mynd:Masaccio 031.jpg|thumb|right|Madonnumynd eftir [[Masaccio]].]]
Árið '''1401''' ('''MCDI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]])

== Á Íslandi ==
* [[Solveig Þorsteinsdóttir]], kona [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Jórsalafara]], sigldi ein til [[Noregur|Noregs]] á skipi þeirra en hann sat eftir heima í [[Vatnsfjörður (Ísafjarðardjúpi)|Vatnsfirði]].

;Fædd

;Dáin
* (Hugsanlega) - [[Ormur Snorrason]], sýslumaður, lögmaður og hirðstjóri.

== Erlendis ==
* [[6. janúar]] - [[Ruprecht]] var krýndur keisari rómverska ríkisins.
* [[2. mars]] - William Sawtrey, kaþólskur prestur a Englandi var brenndur á báli fyrir [[trúvilla|trúvillu]].
* [[13. mars]] - Samógítar með stuðningi Vytautas hertoga Litáens brenndu tvo kastala [[þýsku riddararnir|þýsku riddaranna]].
* [[17. mars]] - [[Tímúr|Timur Lenk]], höfðingi [[Mongólaveldið|Mongóla]], lagði undir sig [[Damaskus]].
* [[1. apríl]] - Tveir velskir bræður náðu [[Conwy-kastali|Conwyökastala]] af Englendingum með brögðum.
* [[9. júlí]] - [[Timur]] réðst inn í [[Bagdad]] og framdi fjöldamorð á 90.000 íbúum.
* [[Margrét Valdimarsdóttir mikla]] lét völdin í [[Kalmarsambandið|Kalmarsambandinu]] formlega í hendur [[Eiríkur af Pommern|Eiríks af Pommern]]. Hún var þó enn mikilsráðandi á bak við tjöldin.
* [[Erkibiskupinn af Kantaraborg]] fékk [[Hinrik 4. Englandskonungur|Hinrik 4.]] konung til að setja lög þar sem svo var mælt fyrir að hver sá sem ætti enska þýðingu á [[Biblían|Biblíunni]] skyldi teljast útlægur trúvillingur.
* [[Zhu Di]] herjaði á [[Mingveldið]] í Kína en frændi hans var keisari þess.

;Fædd
* [[12. maí]] - [[Shoko Japanskeisari]] (d. [[1428]]).
* [[27. október]] - [[Katrín af Valois, Englandsdrottning|Katrín Englandsdrottning]], kona [[Hinrik 5. Englandskonungur|Hinriks 5.]] Englandskonungs (d. 1437).
* [[21. desember]] - [[Masaccio]], ítalskur listmálari (d. [[1428]]).

;Dáin
* [[25. maí]] - [[María Sikileyjardrottning]] (f. [[1363]]).
* [[Anabella Drummond]], drottning Skotlands, kona [[Róbert 3. Skotakonungur|Róberts 3.]] (f. um 1350).

[[Flokkur:1401]]
[[Flokkur:1401-1410]]</text>
      <sha1>f972q85dfm5zfmljdl9rnge4tjjtvfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1402</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25450</id>
    <revision>
      <id>1981951</id>
      <parentid>1950055</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:34:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berserkur</username>
        <id>10188</id>
      </contributor>
      <origin>1981951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2779" sha1="mngmpi4cmpqqyxz6osjz2ok1pi96ciq" xml:space="preserve">{{Ár|
[[1399]]|[[1400]]|[[1401]]|[[1402]]|[[1403]]|[[1404]]|[[1405]]|
[[1391–1400]]|[[1401–1410]]|[[1411–1420]]|
[[14. öldin]]|[[15. öldin]]|[[16. öldin]]|
}}
[[Mynd:GiovAmbrogiodePredisattribGianGaleazzoVisconti.jpg|thumb|right|[[Gian Galeazzo Visconti]], fyrsti hertogi af [[Mílanó]].]]
Árið '''1402''' ('''MCDII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]])

== Á Íslandi ==
* [[Svarti dauði]] barst til [[Ísland]]s með skipi sem kom til [[Hvalfjörður|Hvalfjarðar]] frá [[England]]i. [[Svarti dauði á Íslandi|Sóttin]] geisaði í landinu til [[1404]] og er talin hafa lagt að velli þriðjung landsmanna.
* [[Pétur Nikulásson]] Hólabiskup fór úr landi og kom ekki aftur. Hann hélt þó embættinu til dauðadags 1410 eða 1411.
* [[25. desember]] - Fólk kom saman á [[Grenjaðarstaður|Grenjaðarstað]] og hét á Guð og Maríu mey „mót þeirri ógurlegu drepsótt sem þá fór vestur eftir landinu“, segir í [[Grímsstaðaannáll|Grímsstaðaannál]].

===Fædd===

===Dáin===
* [[Þorsteinn Eyjólfsson]], hirðstjóri og lögmaður á [[Urðir|Urðum]].
* [[Halldóra (abbadís)|Halldóra]] abbadís í [[Kirkjubæjarklaustur (klaustur)|Kirkjubæ]] og sex aðrar nunnur þar.
* [[Sveinbjörn Sveinsson]] ábóti á [[Þingeyraklaustur|Þingeyrum]]. Aðeins einn munkur lifði eftir í klaustrinu.
* [[Ingibjörg Örnólfsdóttir]] abbadís í [[Reynistaðarklaustur|Reynistaðarklaustri]].

== Erlendis ==
* [[14. júní]] - Zhu Di, varð nýr keisari [[Mingveldið|Mingveldisins]] eftir að hafa sameinað norður- og suður-Kína.
* [[26. júní]] - [[Orrustan við Casalecchio]]: Hertoginn af [[Hertogadæmið Mílanó|Mílanó]], [[Gian Galeazzo Visconti]], sigraði her [[Bologna]] og [[Flórens]] en dó skömmu síðar.
* [[20. júlí]] - [[Orrustan við Ankara]]: [[Timur]] sigraði soldán Ottómana, [[Bajesíð I]], og tók hann höndum.
* [[15. ágúst]] - Hinrik 3., konungur [[Kastilía-León|Kastilíu-León]] samdi frið við hálfbróður sinn João 1. Portúgalskonung.
* [[5. nóvember]] - [[Lýðveldið Genúa]] tók við yfirráðum á [[Mónakó]].
* [[25. nóvember]] - Lög voru sett í [[Englandi]] þar sem [[Wales]]-búum var bannað að setjast þar að, gegna embættum, bera vopn eða kvænast enskum konum.
* [[2. desember]] - [[Timur]] náði yfirráðum yfir [[Smyrna]] og lét taka af lífi kristna íbúa þar sem vildu ekki snúa til [[íslam]].
* Hinrik 3. af Kastilíu sendi franska landkönnuðinn Jean de Béthencourt til að nema [[Kanaríeyjar]].

===Fædd===

===Dáin===
* [[1. ágúst]] - [[Játmundur af Langley]], fyrsti hertogi af [[York]].
* [[3. september]] - [[Gian Galeazzo Visconti]], fyrsti hertogi af [[Mílanó]] (f. [[1351]]).

[[Flokkur:1402]]
[[Flokkur:1401-1410]]</text>
      <sha1>mngmpi4cmpqqyxz6osjz2ok1pi96ciq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flokkunarfræði</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26517</id>
    <redirect title="Flokkunarkerfi lífvera" />
    <revision>
      <id>1981938</id>
      <parentid>98275</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:37:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>Breytti tilvísun frá [[Vísindaleg flokkun]] til [[Flokkunarkerfi lífvera]]</comment>
      <origin>1981938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="bwjwa3adb42vh7po3dj6yj8w0j075bt" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Flokkunarkerfi lífvera]]</text>
      <sha1>bwjwa3adb42vh7po3dj6yj8w0j075bt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rússneska</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27884</id>
    <revision>
      <id>1981909</id>
      <parentid>1968876</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T23:49:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53286-62</username>
        <id>121445</id>
      </contributor>
      <comment>/* Útbreiðsla */</comment>
      <origin>1981909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13097" sha1="ph9xyt5yw8xycd691gvx2jvl1537hnx" xml:space="preserve">{{Tungumál
|ættarlitur=Indóevrópskt
|nafn=Rússneska
|nafn2=Русский язык
|ríki=[[Búlgaría]], [[Finnland]], [[Grikkland]], [[Indland]], [[Ísrael]], [[Kanada]], [[Kína]], [[Mongólía]], [[Pólland]], [[Rúmenía]], [[Rússland]], [[Tékkland]] og [[Þýskaland]]
|svæði=Fyrrum [[Sovétríkin|Sovétríki]], [[Vestur-Evrópa]], [[Asía]], [[Norður-Ameríka]]
|talendur=253 milljónir
|sæti=9
|ætt=[[Indóevrópsk tungumál|Indóevrópskt]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;[[Baltóslavnesk tungumál|Baltóslavneskt]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Slavnesk tungumál|Slavneskt]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Austurslavnesk tungumál|Austurslavneskt]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Rússneska'''|
þjóð=[[Abkasía]], [[Gagásía]], [[Hvíta-Rússland]], [[Kasakstan]], [[Krím]], [[Kirgistan]], [[Rússland]], [[Suður-Ossetía]] og [[Transnistría]]
|stýrt af=[http://www.ruslang.ru/ Rússnesku tungumálastofnuninni]
|iso1=ru
|iso2=rus
|sil=RUS
}}
'''Rússneska''' (русский язык ''rússkíj jazyk'', borið fram [ˈruskʲɪj jɪˈzɨk] {{Audio|Ru-russkiy jizyk.ogg|hlusta}}) er [[austurslavnesk mál|austurslavneskt tungumál]] sem er talað í [[Rússland]]i, en er líka algengt samskipta- og móðurmál í öðrum fyrrverandi ríkjum [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]]. Rússneska var [[opinbert mál]] Sovétríkjanna og hefur enn opinbera stöðu í Rússlandi, [[Hvíta-Rússland]]i, [[Kasakstan]], [[Kirgistan]] og [[Tadsíkistan]]. Rússneska er algengt samskiptamál í [[Úkraína|Úkraínu]], [[Moldóva|Moldóvu]], [[Kákasus]] og [[Mið-Asía|Mið-Asíu]], og í minna mæli í [[Eystrasaltslöndin|Eystrasaltslöndunum]] og [[Ísrael]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/109228/russian-language-enjoying-boost-postsoviet-states.aspx|title=Russian Language Enjoying a Boost in Post-Soviet States|publisher=Gallup |date=1 August 2008|access-date=16 May 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100518073110/http://www.gallup.com/poll/109228/Russian-Language-Enjoying-Boost-PostSoviet-States.aspx|archive-date=18 May 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;demoscope&quot;&gt;{{cite journal |last=Арефьев |first=Александр |year=2006 |title= |script-title=ru:Падение статуса русского языка на постсоветском пространстве |trans-title=The decline of the status of the Russian language in the post-Soviet space |url=http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0251/tema01.php |url-status=live |journal=Демоскоп Weekly |language=ru |issue=251 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130308114703/http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0251/tema01.php |archive-date=8 March 2013}}&lt;/ref&gt;

Alls tala um 253 milljónir rússnesku á heimsvísu.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/rus/|title=Russian Language (RUS)|website=Ethnologue|access-date=25.8.2025}}&lt;/ref&gt; Rússneska er stærsta móðurmál í Evrópu, mest talaða [[slavnesk mál|slavneska málið]] og útbreiddasta tungumál [[Evrasía|Evrasíu]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://learn.utoronto.ca/russian|title=Russian|website=University of Toronto School of Continuing Studies|access-date=25.8.2025}}&lt;/ref&gt; Hún er sjöunda stærsta móðurmál heims og níunda mest talaða mál heims.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The World's Most Widely Spoken Languages |url=http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm |website=Saint Ignatius High School |access-date=17 February 2012 |location=Cleveland, Ohio |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927062910/http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm |archive-date=27 September 2011}}&lt;/ref&gt; Rússneska er eitt af sex opinberum málum [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/our-work/official-languages|title=Official Languages|publisher=United Nations|access-date=16 July 2021|archive-date=13 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713075145/https://www.un.org/en/our-work/official-languages|url-status=live}}&lt;/ref&gt; og fjórða mest notaða málið á Internetinu.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Most used languages online by share of websites 2024 |url=https://www.statista.com/statistics/262946/most-common-languages-on-the-internet/ |website=Statista.com |access-date=12 April 2024 |language=en |archive-date=27 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240427100253/https://www.statista.com/statistics/262946/most-common-languages-on-the-internet/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Rússneska er rituð með afbrigði af [[Kýrillískt letur|kýrillísku letri]]. Hún er eitt þriggja mála sem nú eru notuð sem teljast til austurslavnesku málagreinarinnar, hin tvö eru [[úkraínska]] og [[hvítrússneska]]. Elstu heimildir ritaðar á austurslavnesku máli eru frá [[10. öld]]. Rússneskan hefur í gegnum aldirnar orðið fyrir miklum áhrifum frá [[kirkjuslavneska|kirkjuslavnesku]], sem telst til suðurslavneskra mála, bæði hvað varðar orðaforða og málfræði. Þar að auki er í málinu gífurlegt magn tökuorða úr frönsku og þýsku yfir hugtök í stjórnmálum, vísindum og tækni.

== Greining ==
Rússneska er austur-slavneskt mál innan [[Indó-evrópsk tungumál|indóevrópskrar málaættar]]. Austurslavnesk eru enn fremur [[úkraínska|úkraínsku]] og [[hvítrússneska|hvítrússnesku]].

Grunnorðaforði, orðmyndunarreglur auk annarrar málfræði og ekki síst bókmenntahefðin hefur orðið fyrir miklum áhrifum frá kirkjuslavnesku. Kirkjuslavneska sem er enn notuð sem helgimál [[Rússneska rétttrúnaðarkirkjan|rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar]] er suðurslavneskt mál, á meðan að rússneska er austurslavnesk. Mörg orð í nútímarússnesku ritmáli eru líkari nútíma[[búlgarska|búlgörsku]] en úkraínsku eða hvítrússnesku. Austurslavneski orðaforðinn hefur þó oft varðveist í talmáli í ýmsum rússneskum mállýskum.

Nafnorð hafa 6 föll. Auk þeirra 4 sem við þekkjum úr íslensku eru staðarfall og tækisfall.
Rússneska hefur hvorki ákveðinn né óákveðinn greini og tengisögn í nútíð (er) er ekki notuð. Viktor er námsmaður - Viktor student.

== Útbreiðsla ==
{| cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;2&quot; border=&quot;0&quot; align=&quot;center&quot;
|-----
| valign=&quot;top&quot; | [[Mynd:Russian_language_status_and_proficiency_in_the_World.svg|frameless|center|upright=2|Útbreiðsla rússnesku]]&lt;br /&gt;
|-----
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; | &lt;font SIZE=-1&gt;''Hinn rússneskumælandi heimur''&lt;/font&gt;&lt;br /&gt;
&lt;font SIZE=-2&gt;Dökkblátt: opinbert mál&lt;br /&gt;
Grænblátt: mikið notað, víðast skilið eða talað; ekki opinbert&lt;br /&gt;
|}

Rússneska er opinbert mál í Rússlandi og eitt af opinberum málum í [[Kasakstan]], [[Kirgistan]] og [[Hvíta-Rússland]]i. Hún er eitt af sex opinberun málum [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]]. 

Rússneska er aðallega töluð í Rússlandi en er einnig mikið notuð í fyrrverandi Sovétríkjum. Fram að árinu [[1917]] var rússneska eina opinbera málið í [[Rússneska keisaradæmið|Rússneska keisaradæminu]] (að undanteknu [[Stórfurstadæmið Finnland|Stórfurstadæminu Finnlandi]]). Á sovéska tímabilinu var opinber stefna að öll mál væru jafnrétthá, en í raun var rússneska hið opinbera mál og var notast mest við hana í öllu opinberu. Eftir upplausn Sovétríkjanna árið [[1991]] hafa nánast öll hin nýfrjálsu ríki lagt mikið kapp á að styrkja þjóðtungu sína á kostnað rússneskunnar.

Í [[Lettland]]i, þar sem meira en þriðjungur íbúa hafa rússnesku að móðurmáli, hefur staða málsins verið mjög umdeild. Stærstur hluti rússneskumælandi íbúa flutti til landsins frá Rússlandi þegar það var undir hæl Sovétríkjanna og eiga margir Lettar erfitt með að sætta sig við að þeir séu fullgildir íbúar landsins. Sama er að segja um Eistland þar sem um fjórðungur íbúa er rússneskumælandi. 

Í þeim Austur-Evrópulöndum sem voru aðildarlönd að [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalaginu]] var rússneska skyldugrein í öllum skólum. Eftir upplausn Sovétveldisins hefur hlutverk rússnesku sem samskiptamál í þessum löndum minnkað verulega og má segja að [[enska]] hafi algjörlega tekið við því hlutverki hjá yngra fólki.

== Mállýskur ==
Mállýskumunur hefur verið mjög mikill í rússnesku þó að munur á milli mállýskna hafi minnkað mikið á 20. öld. Mállýskumunur er bæði hvað varðar framburð, orðaforða og málfræði. Sú rússneska sem notuð er opinberlega og kennd í skólum byggist á mállýsku [[Moskva|Moskvusvæðisins]].

== Stafagerð ==
{{Hlusta
| filename    = russian_alphabet.ogg
| title       = Rússneska stafrófið
| description = 
| pos         = right
}}

Rússneska er rituð með afbrigði af [[Kyrillískt letur|kyrillísku letri]] með stafrófi sem er myndað úr 33 [[bókstafur|bókstöfum]]; 20 [[samhljóði|samhljóðum]], tíu [[sérhljóði|sérhljóðum]], einu [[hálfsérhljóð]]i (й), og tveimur [[breytistafur|breytistöfum]] (ъ og ь) sem breyta framburði þess stafs sem kemur á undan þeim.

Kýrillískt letur var búið til á 9. öld til að rita kirkjuslavnesku. Það var tekið upp sem skrifletur í [[Garðaríki]] á 10. öld. Síðasta stóra stafsetningarbreytingin í rússnesku átti sér stað 1917-18.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Verhoeven |first1=Ludo Th |last2=Perfetti |first2=Charles |title=Learning to Read across Languages and Writing Systems |date=12 October 2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-09588-5 |page=401 |url=https://www.google.com/books/edition/Learning_to_Read_across_Languages_and_Wr/t-w0DwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=0 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- cellpadding=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;
! Kyrillískur &lt;br /&gt;bókstafur
! Skrifletur
! Akademísk &lt;br /&gt;umritun
! Nálgun með &lt;br /&gt;[[Íslenskt stafróf|íslensku stafrófi]]
! Framburðarábending
|-
|А а  || [[Mynd:01-Russian alphabet-А а.svg|x20px|]] || a || a
|-
|Б б  || [[Mynd:02-Russian alphabet-Б б.svg|x20px|]] || b || b
|-
|В в  || [[Mynd:03-Russian alphabet-В в.svg|x20px|]] ||v || v
|-
|Г г  || [[Mynd:04-Russian alphabet-Г г.svg|x20px|]] ||g || g
|-
|Д д || [[Mynd:05-Russian alphabet-Д д.svg|x20px|]] ||d || d
|-
|Е е  || [[Mynd:06-Russian alphabet-Е е.svg|x20px|]] ||je, e || é, e
|-
|Ё ё  || [[Mynd:07-Russian alphabet-Ё ё.svg|x20px|]] ||jo, o || jo, o ||(eins og o í boð) 
|-
|Ж ж || [[Mynd:08-Russian alphabet-Ж ж.svg|x20px|]] || ž || zh, zj || ([[Röddun|raddað]] sje-hljóð) 
|-
|З з  || [[Mynd:09-Russian alphabet-З з.svg|x20px|]] || z || z || (raddað s-hljóð)
|-
|И и  || [[Mynd:10-Russian alphabet-И и.svg|x20px|]] || i || í
|-
|Й й  || [[Mynd:11-Russian alphabet-Й й.svg|x20px|]] || j || j
|-
|К к  || [[Mynd:12-Russian alphabet-К к.svg|x20px|]] || k || k || ([[Fráblástur|ófráblásið]])
|-
|Л л  || [[Mynd:13-Russian alphabet-Л л.svg|x20px|]] || l || l
|-
|М м  || [[Mynd:14-Russian alphabet-М м.svg|x20px|]] ||m || m
|-
|Н н  || [[Mynd:15-Russian alphabet-Н н.svg|x20px|]] || n || n
|-
|О о  || [[Mynd:16-Russian alphabet-О о.svg|x20px|]] || o || o
|-
|П п  || [[Mynd:17-Russian alphabet-П п.svg|x20px|]] || p || p || (ófráblásið)
|-
|Р р  || [[Mynd:18-Russian alphabet-Р р.svg|x20px|]] || r || r
|-
|С с  || [[Mynd:19-Russian alphabet-С с.svg|x20px|]] || s || s
|-
|Т т  || [[Mynd:20-Russian alphabet-Т т.svg|x20px|]] || t || t || (ófráblásið)
|-
|У у  || [[Mynd:21-Russian alphabet-У у.svg|x20px|]] || u || ú || (eins og ú í bú)
|-
|Ф ф  || [[Mynd:22-Russian alphabet-Ф ф.svg|x20px|]] || f || f
|-
|Х х  || [[Mynd:23-Russian alphabet-Х х.svg|x20px|]] || ch/kh || ch || (líkt [[Þýska|þýsku]] ch; dauft ach-hljóð)
|-
|Ц ц  || [[Mynd:24-Russian alphabet-Ц ц.svg|x20px|]] || c ||ts 
|-
|Ч ч   || [[Mynd:25-Russian alphabet-Ч ч.svg|x20px|]] || č ||tsj
|-
|Ш ш || [[Mynd:26-Russian alphabet-Ш ш.svg|x20px|]] || š ||sh, sj 
|-
|Щ щ || [[Mynd:27-Russian alphabet-Щ щ.svg|x20px|]] || šč || stsj ||(langt, mjúkt tje-hljóð) 
|-
|Ъ ъ   || [[Mynd:28-Russian alphabet-ъ.svg|x20px|]] || || || (sýnir harðan framburð af samhljóðanum á undan) 
|-
|Ы ы  || [[Mynd:29-Russian alphabet-ы.svg|x20px|]] || y || i || (hart i-hljóð) 
|-
|Ь ь   || [[Mynd:30-Russian alphabet-ь.svg|x20px|]] || ' eða j || j || (sýnir mjúkan framburð af samhljóðanum á undan)
|-
|Э э   || [[Mynd:31-Russian alphabet-Э э.svg|x20px|]] || e || e || (samsvarar dönsku æ) 
|-
|Ю ю || [[Mynd:32-Russian alphabet-Ю ю.svg|x20px|]] || ju || jú
|-
|Я я   || [[Mynd:33-Russian alphabet-Я я.svg|x20px|]] ||ja || ja
|}

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

== Tenglar ==
{{InterWiki|code=ru}}
* [https://www.arnastofnun.is/is/umritunarreglur  Umritunarreglur fyrir umritun rússnesku á íslensku]
* [http://speakrus.ru/ Ókeypis orðalistar á rússnesku]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.gramota.ru &quot;Грамота&quot;]. Kennsluefni um rússnesku.

[[Flokkur:Slavnesk tungumál]]
{{Slavnesk tungumál}}</text>
      <sha1>ph9xyt5yw8xycd691gvx2jvl1537hnx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981910</id>
      <parentid>1981909</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T23:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53286-62</username>
        <id>121445</id>
      </contributor>
      <comment>/* Útbreiðsla */</comment>
      <origin>1981910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13099" sha1="hp3wnrmlovaw545k34mzjdsl3ciu012" xml:space="preserve">{{Tungumál
|ættarlitur=Indóevrópskt
|nafn=Rússneska
|nafn2=Русский язык
|ríki=[[Búlgaría]], [[Finnland]], [[Grikkland]], [[Indland]], [[Ísrael]], [[Kanada]], [[Kína]], [[Mongólía]], [[Pólland]], [[Rúmenía]], [[Rússland]], [[Tékkland]] og [[Þýskaland]]
|svæði=Fyrrum [[Sovétríkin|Sovétríki]], [[Vestur-Evrópa]], [[Asía]], [[Norður-Ameríka]]
|talendur=253 milljónir
|sæti=9
|ætt=[[Indóevrópsk tungumál|Indóevrópskt]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;[[Baltóslavnesk tungumál|Baltóslavneskt]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Slavnesk tungumál|Slavneskt]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Austurslavnesk tungumál|Austurslavneskt]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Rússneska'''|
þjóð=[[Abkasía]], [[Gagásía]], [[Hvíta-Rússland]], [[Kasakstan]], [[Krím]], [[Kirgistan]], [[Rússland]], [[Suður-Ossetía]] og [[Transnistría]]
|stýrt af=[http://www.ruslang.ru/ Rússnesku tungumálastofnuninni]
|iso1=ru
|iso2=rus
|sil=RUS
}}
'''Rússneska''' (русский язык ''rússkíj jazyk'', borið fram [ˈruskʲɪj jɪˈzɨk] {{Audio|Ru-russkiy jizyk.ogg|hlusta}}) er [[austurslavnesk mál|austurslavneskt tungumál]] sem er talað í [[Rússland]]i, en er líka algengt samskipta- og móðurmál í öðrum fyrrverandi ríkjum [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]]. Rússneska var [[opinbert mál]] Sovétríkjanna og hefur enn opinbera stöðu í Rússlandi, [[Hvíta-Rússland]]i, [[Kasakstan]], [[Kirgistan]] og [[Tadsíkistan]]. Rússneska er algengt samskiptamál í [[Úkraína|Úkraínu]], [[Moldóva|Moldóvu]], [[Kákasus]] og [[Mið-Asía|Mið-Asíu]], og í minna mæli í [[Eystrasaltslöndin|Eystrasaltslöndunum]] og [[Ísrael]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/109228/russian-language-enjoying-boost-postsoviet-states.aspx|title=Russian Language Enjoying a Boost in Post-Soviet States|publisher=Gallup |date=1 August 2008|access-date=16 May 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100518073110/http://www.gallup.com/poll/109228/Russian-Language-Enjoying-Boost-PostSoviet-States.aspx|archive-date=18 May 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;demoscope&quot;&gt;{{cite journal |last=Арефьев |first=Александр |year=2006 |title= |script-title=ru:Падение статуса русского языка на постсоветском пространстве |trans-title=The decline of the status of the Russian language in the post-Soviet space |url=http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0251/tema01.php |url-status=live |journal=Демоскоп Weekly |language=ru |issue=251 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130308114703/http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0251/tema01.php |archive-date=8 March 2013}}&lt;/ref&gt;

Alls tala um 253 milljónir rússnesku á heimsvísu.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/rus/|title=Russian Language (RUS)|website=Ethnologue|access-date=25.8.2025}}&lt;/ref&gt; Rússneska er stærsta móðurmál í Evrópu, mest talaða [[slavnesk mál|slavneska málið]] og útbreiddasta tungumál [[Evrasía|Evrasíu]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://learn.utoronto.ca/russian|title=Russian|website=University of Toronto School of Continuing Studies|access-date=25.8.2025}}&lt;/ref&gt; Hún er sjöunda stærsta móðurmál heims og níunda mest talaða mál heims.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The World's Most Widely Spoken Languages |url=http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm |website=Saint Ignatius High School |access-date=17 February 2012 |location=Cleveland, Ohio |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927062910/http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm |archive-date=27 September 2011}}&lt;/ref&gt; Rússneska er eitt af sex opinberum málum [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/our-work/official-languages|title=Official Languages|publisher=United Nations|access-date=16 July 2021|archive-date=13 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713075145/https://www.un.org/en/our-work/official-languages|url-status=live}}&lt;/ref&gt; og fjórða mest notaða málið á Internetinu.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Most used languages online by share of websites 2024 |url=https://www.statista.com/statistics/262946/most-common-languages-on-the-internet/ |website=Statista.com |access-date=12 April 2024 |language=en |archive-date=27 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240427100253/https://www.statista.com/statistics/262946/most-common-languages-on-the-internet/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Rússneska er rituð með afbrigði af [[Kýrillískt letur|kýrillísku letri]]. Hún er eitt þriggja mála sem nú eru notuð sem teljast til austurslavnesku málagreinarinnar, hin tvö eru [[úkraínska]] og [[hvítrússneska]]. Elstu heimildir ritaðar á austurslavnesku máli eru frá [[10. öld]]. Rússneskan hefur í gegnum aldirnar orðið fyrir miklum áhrifum frá [[kirkjuslavneska|kirkjuslavnesku]], sem telst til suðurslavneskra mála, bæði hvað varðar orðaforða og málfræði. Þar að auki er í málinu gífurlegt magn tökuorða úr frönsku og þýsku yfir hugtök í stjórnmálum, vísindum og tækni.

== Greining ==
Rússneska er austur-slavneskt mál innan [[Indó-evrópsk tungumál|indóevrópskrar málaættar]]. Austurslavnesk eru enn fremur [[úkraínska|úkraínsku]] og [[hvítrússneska|hvítrússnesku]].

Grunnorðaforði, orðmyndunarreglur auk annarrar málfræði og ekki síst bókmenntahefðin hefur orðið fyrir miklum áhrifum frá kirkjuslavnesku. Kirkjuslavneska sem er enn notuð sem helgimál [[Rússneska rétttrúnaðarkirkjan|rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar]] er suðurslavneskt mál, á meðan að rússneska er austurslavnesk. Mörg orð í nútímarússnesku ritmáli eru líkari nútíma[[búlgarska|búlgörsku]] en úkraínsku eða hvítrússnesku. Austurslavneski orðaforðinn hefur þó oft varðveist í talmáli í ýmsum rússneskum mállýskum.

Nafnorð hafa 6 föll. Auk þeirra 4 sem við þekkjum úr íslensku eru staðarfall og tækisfall.
Rússneska hefur hvorki ákveðinn né óákveðinn greini og tengisögn í nútíð (er) er ekki notuð. Viktor er námsmaður - Viktor student.

== Útbreiðsla ==
{| cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;2&quot; border=&quot;0&quot; align=&quot;center&quot;
|-----
| valign=&quot;top&quot; | [[Mynd:Russian_language_status_and_proficiency_in_the_World.svg|frameless|center|upright=2|Útbreiðsla rússnesku]]&lt;br /&gt;
|-----
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; | &lt;font SIZE=-1&gt;''Hinn rússneskumælandi heimur''&lt;/font&gt;&lt;br /&gt;
&lt;font SIZE=-2&gt;Dökkblátt: opinbert mál&lt;br /&gt;
Grænblátt: mikið notað, víðast skilið eða talað; ekki opinbert&lt;br /&gt;
|}

Rússneska er opinbert mál í Rússlandi og annað tveggja opinberra mála í [[Kasakstan]], [[Kirgistan]] og [[Hvíta-Rússland]]i. Hún er eitt sex opinberra mála [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]]. 

Rússneska er aðallega töluð í Rússlandi en er einnig mikið notuð í fyrrverandi Sovétríkjum. Fram að árinu [[1917]] var rússneska eina opinbera málið í [[Rússneska keisaradæmið|Rússneska keisaradæminu]] (að undanteknu [[Stórfurstadæmið Finnland|Stórfurstadæminu Finnlandi]]). Á sovéska tímabilinu var opinber stefna að öll mál væru jafnrétthá, en í raun var rússneska hið opinbera mál og var notast mest við hana í öllu opinberu. Eftir upplausn Sovétríkjanna árið [[1991]] hafa nánast öll hin nýfrjálsu ríki lagt mikið kapp á að styrkja þjóðtungu sína á kostnað rússneskunnar.

Í [[Lettland]]i, þar sem meira en þriðjungur íbúa hafa rússnesku að móðurmáli, hefur staða málsins verið mjög umdeild. Stærstur hluti rússneskumælandi íbúa flutti til landsins frá Rússlandi þegar það var undir hæl Sovétríkjanna og eiga margir Lettar erfitt með að sætta sig við að þeir séu fullgildir íbúar landsins. Sama er að segja um Eistland þar sem um fjórðungur íbúa er rússneskumælandi. 

Í þeim Austur-Evrópulöndum sem voru aðildarlönd að [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalaginu]] var rússneska skyldugrein í öllum skólum. Eftir upplausn Sovétveldisins hefur hlutverk rússnesku sem samskiptamál í þessum löndum minnkað verulega og má segja að [[enska]] hafi algjörlega tekið við því hlutverki hjá yngra fólki.

== Mállýskur ==
Mállýskumunur hefur verið mjög mikill í rússnesku þó að munur á milli mállýskna hafi minnkað mikið á 20. öld. Mállýskumunur er bæði hvað varðar framburð, orðaforða og málfræði. Sú rússneska sem notuð er opinberlega og kennd í skólum byggist á mállýsku [[Moskva|Moskvusvæðisins]].

== Stafagerð ==
{{Hlusta
| filename    = russian_alphabet.ogg
| title       = Rússneska stafrófið
| description = 
| pos         = right
}}

Rússneska er rituð með afbrigði af [[Kyrillískt letur|kyrillísku letri]] með stafrófi sem er myndað úr 33 [[bókstafur|bókstöfum]]; 20 [[samhljóði|samhljóðum]], tíu [[sérhljóði|sérhljóðum]], einu [[hálfsérhljóð]]i (й), og tveimur [[breytistafur|breytistöfum]] (ъ og ь) sem breyta framburði þess stafs sem kemur á undan þeim.

Kýrillískt letur var búið til á 9. öld til að rita kirkjuslavnesku. Það var tekið upp sem skrifletur í [[Garðaríki]] á 10. öld. Síðasta stóra stafsetningarbreytingin í rússnesku átti sér stað 1917-18.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Verhoeven |first1=Ludo Th |last2=Perfetti |first2=Charles |title=Learning to Read across Languages and Writing Systems |date=12 October 2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-09588-5 |page=401 |url=https://www.google.com/books/edition/Learning_to_Read_across_Languages_and_Wr/t-w0DwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=0 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- cellpadding=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;
! Kyrillískur &lt;br /&gt;bókstafur
! Skrifletur
! Akademísk &lt;br /&gt;umritun
! Nálgun með &lt;br /&gt;[[Íslenskt stafróf|íslensku stafrófi]]
! Framburðarábending
|-
|А а  || [[Mynd:01-Russian alphabet-А а.svg|x20px|]] || a || a
|-
|Б б  || [[Mynd:02-Russian alphabet-Б б.svg|x20px|]] || b || b
|-
|В в  || [[Mynd:03-Russian alphabet-В в.svg|x20px|]] ||v || v
|-
|Г г  || [[Mynd:04-Russian alphabet-Г г.svg|x20px|]] ||g || g
|-
|Д д || [[Mynd:05-Russian alphabet-Д д.svg|x20px|]] ||d || d
|-
|Е е  || [[Mynd:06-Russian alphabet-Е е.svg|x20px|]] ||je, e || é, e
|-
|Ё ё  || [[Mynd:07-Russian alphabet-Ё ё.svg|x20px|]] ||jo, o || jo, o ||(eins og o í boð) 
|-
|Ж ж || [[Mynd:08-Russian alphabet-Ж ж.svg|x20px|]] || ž || zh, zj || ([[Röddun|raddað]] sje-hljóð) 
|-
|З з  || [[Mynd:09-Russian alphabet-З з.svg|x20px|]] || z || z || (raddað s-hljóð)
|-
|И и  || [[Mynd:10-Russian alphabet-И и.svg|x20px|]] || i || í
|-
|Й й  || [[Mynd:11-Russian alphabet-Й й.svg|x20px|]] || j || j
|-
|К к  || [[Mynd:12-Russian alphabet-К к.svg|x20px|]] || k || k || ([[Fráblástur|ófráblásið]])
|-
|Л л  || [[Mynd:13-Russian alphabet-Л л.svg|x20px|]] || l || l
|-
|М м  || [[Mynd:14-Russian alphabet-М м.svg|x20px|]] ||m || m
|-
|Н н  || [[Mynd:15-Russian alphabet-Н н.svg|x20px|]] || n || n
|-
|О о  || [[Mynd:16-Russian alphabet-О о.svg|x20px|]] || o || o
|-
|П п  || [[Mynd:17-Russian alphabet-П п.svg|x20px|]] || p || p || (ófráblásið)
|-
|Р р  || [[Mynd:18-Russian alphabet-Р р.svg|x20px|]] || r || r
|-
|С с  || [[Mynd:19-Russian alphabet-С с.svg|x20px|]] || s || s
|-
|Т т  || [[Mynd:20-Russian alphabet-Т т.svg|x20px|]] || t || t || (ófráblásið)
|-
|У у  || [[Mynd:21-Russian alphabet-У у.svg|x20px|]] || u || ú || (eins og ú í bú)
|-
|Ф ф  || [[Mynd:22-Russian alphabet-Ф ф.svg|x20px|]] || f || f
|-
|Х х  || [[Mynd:23-Russian alphabet-Х х.svg|x20px|]] || ch/kh || ch || (líkt [[Þýska|þýsku]] ch; dauft ach-hljóð)
|-
|Ц ц  || [[Mynd:24-Russian alphabet-Ц ц.svg|x20px|]] || c ||ts 
|-
|Ч ч   || [[Mynd:25-Russian alphabet-Ч ч.svg|x20px|]] || č ||tsj
|-
|Ш ш || [[Mynd:26-Russian alphabet-Ш ш.svg|x20px|]] || š ||sh, sj 
|-
|Щ щ || [[Mynd:27-Russian alphabet-Щ щ.svg|x20px|]] || šč || stsj ||(langt, mjúkt tje-hljóð) 
|-
|Ъ ъ   || [[Mynd:28-Russian alphabet-ъ.svg|x20px|]] || || || (sýnir harðan framburð af samhljóðanum á undan) 
|-
|Ы ы  || [[Mynd:29-Russian alphabet-ы.svg|x20px|]] || y || i || (hart i-hljóð) 
|-
|Ь ь   || [[Mynd:30-Russian alphabet-ь.svg|x20px|]] || ' eða j || j || (sýnir mjúkan framburð af samhljóðanum á undan)
|-
|Э э   || [[Mynd:31-Russian alphabet-Э э.svg|x20px|]] || e || e || (samsvarar dönsku æ) 
|-
|Ю ю || [[Mynd:32-Russian alphabet-Ю ю.svg|x20px|]] || ju || jú
|-
|Я я   || [[Mynd:33-Russian alphabet-Я я.svg|x20px|]] ||ja || ja
|}

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

== Tenglar ==
{{InterWiki|code=ru}}
* [https://www.arnastofnun.is/is/umritunarreglur  Umritunarreglur fyrir umritun rússnesku á íslensku]
* [http://speakrus.ru/ Ókeypis orðalistar á rússnesku]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.gramota.ru &quot;Грамота&quot;]. Kennsluefni um rússnesku.

[[Flokkur:Slavnesk tungumál]]
{{Slavnesk tungumál}}</text>
      <sha1>hp3wnrmlovaw545k34mzjdsl3ciu012</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981911</id>
      <parentid>1981910</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T00:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53286-62</username>
        <id>121445</id>
      </contributor>
      <comment>/* Stafagerð */</comment>
      <origin>1981911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13098" sha1="6g79y4am89umg69v23qv21eztnw5r2l" xml:space="preserve">{{Tungumál
|ættarlitur=Indóevrópskt
|nafn=Rússneska
|nafn2=Русский язык
|ríki=[[Búlgaría]], [[Finnland]], [[Grikkland]], [[Indland]], [[Ísrael]], [[Kanada]], [[Kína]], [[Mongólía]], [[Pólland]], [[Rúmenía]], [[Rússland]], [[Tékkland]] og [[Þýskaland]]
|svæði=Fyrrum [[Sovétríkin|Sovétríki]], [[Vestur-Evrópa]], [[Asía]], [[Norður-Ameríka]]
|talendur=253 milljónir
|sæti=9
|ætt=[[Indóevrópsk tungumál|Indóevrópskt]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;[[Baltóslavnesk tungumál|Baltóslavneskt]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Slavnesk tungumál|Slavneskt]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Austurslavnesk tungumál|Austurslavneskt]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Rússneska'''|
þjóð=[[Abkasía]], [[Gagásía]], [[Hvíta-Rússland]], [[Kasakstan]], [[Krím]], [[Kirgistan]], [[Rússland]], [[Suður-Ossetía]] og [[Transnistría]]
|stýrt af=[http://www.ruslang.ru/ Rússnesku tungumálastofnuninni]
|iso1=ru
|iso2=rus
|sil=RUS
}}
'''Rússneska''' (русский язык ''rússkíj jazyk'', borið fram [ˈruskʲɪj jɪˈzɨk] {{Audio|Ru-russkiy jizyk.ogg|hlusta}}) er [[austurslavnesk mál|austurslavneskt tungumál]] sem er talað í [[Rússland]]i, en er líka algengt samskipta- og móðurmál í öðrum fyrrverandi ríkjum [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]]. Rússneska var [[opinbert mál]] Sovétríkjanna og hefur enn opinbera stöðu í Rússlandi, [[Hvíta-Rússland]]i, [[Kasakstan]], [[Kirgistan]] og [[Tadsíkistan]]. Rússneska er algengt samskiptamál í [[Úkraína|Úkraínu]], [[Moldóva|Moldóvu]], [[Kákasus]] og [[Mið-Asía|Mið-Asíu]], og í minna mæli í [[Eystrasaltslöndin|Eystrasaltslöndunum]] og [[Ísrael]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/109228/russian-language-enjoying-boost-postsoviet-states.aspx|title=Russian Language Enjoying a Boost in Post-Soviet States|publisher=Gallup |date=1 August 2008|access-date=16 May 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100518073110/http://www.gallup.com/poll/109228/Russian-Language-Enjoying-Boost-PostSoviet-States.aspx|archive-date=18 May 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;demoscope&quot;&gt;{{cite journal |last=Арефьев |first=Александр |year=2006 |title= |script-title=ru:Падение статуса русского языка на постсоветском пространстве |trans-title=The decline of the status of the Russian language in the post-Soviet space |url=http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0251/tema01.php |url-status=live |journal=Демоскоп Weekly |language=ru |issue=251 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130308114703/http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0251/tema01.php |archive-date=8 March 2013}}&lt;/ref&gt;

Alls tala um 253 milljónir rússnesku á heimsvísu.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/rus/|title=Russian Language (RUS)|website=Ethnologue|access-date=25.8.2025}}&lt;/ref&gt; Rússneska er stærsta móðurmál í Evrópu, mest talaða [[slavnesk mál|slavneska málið]] og útbreiddasta tungumál [[Evrasía|Evrasíu]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://learn.utoronto.ca/russian|title=Russian|website=University of Toronto School of Continuing Studies|access-date=25.8.2025}}&lt;/ref&gt; Hún er sjöunda stærsta móðurmál heims og níunda mest talaða mál heims.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The World's Most Widely Spoken Languages |url=http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm |website=Saint Ignatius High School |access-date=17 February 2012 |location=Cleveland, Ohio |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927062910/http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm |archive-date=27 September 2011}}&lt;/ref&gt; Rússneska er eitt af sex opinberum málum [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/our-work/official-languages|title=Official Languages|publisher=United Nations|access-date=16 July 2021|archive-date=13 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713075145/https://www.un.org/en/our-work/official-languages|url-status=live}}&lt;/ref&gt; og fjórða mest notaða málið á Internetinu.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Most used languages online by share of websites 2024 |url=https://www.statista.com/statistics/262946/most-common-languages-on-the-internet/ |website=Statista.com |access-date=12 April 2024 |language=en |archive-date=27 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240427100253/https://www.statista.com/statistics/262946/most-common-languages-on-the-internet/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Rússneska er rituð með afbrigði af [[Kýrillískt letur|kýrillísku letri]]. Hún er eitt þriggja mála sem nú eru notuð sem teljast til austurslavnesku málagreinarinnar, hin tvö eru [[úkraínska]] og [[hvítrússneska]]. Elstu heimildir ritaðar á austurslavnesku máli eru frá [[10. öld]]. Rússneskan hefur í gegnum aldirnar orðið fyrir miklum áhrifum frá [[kirkjuslavneska|kirkjuslavnesku]], sem telst til suðurslavneskra mála, bæði hvað varðar orðaforða og málfræði. Þar að auki er í málinu gífurlegt magn tökuorða úr frönsku og þýsku yfir hugtök í stjórnmálum, vísindum og tækni.

== Greining ==
Rússneska er austur-slavneskt mál innan [[Indó-evrópsk tungumál|indóevrópskrar málaættar]]. Austurslavnesk eru enn fremur [[úkraínska|úkraínsku]] og [[hvítrússneska|hvítrússnesku]].

Grunnorðaforði, orðmyndunarreglur auk annarrar málfræði og ekki síst bókmenntahefðin hefur orðið fyrir miklum áhrifum frá kirkjuslavnesku. Kirkjuslavneska sem er enn notuð sem helgimál [[Rússneska rétttrúnaðarkirkjan|rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar]] er suðurslavneskt mál, á meðan að rússneska er austurslavnesk. Mörg orð í nútímarússnesku ritmáli eru líkari nútíma[[búlgarska|búlgörsku]] en úkraínsku eða hvítrússnesku. Austurslavneski orðaforðinn hefur þó oft varðveist í talmáli í ýmsum rússneskum mállýskum.

Nafnorð hafa 6 föll. Auk þeirra 4 sem við þekkjum úr íslensku eru staðarfall og tækisfall.
Rússneska hefur hvorki ákveðinn né óákveðinn greini og tengisögn í nútíð (er) er ekki notuð. Viktor er námsmaður - Viktor student.

== Útbreiðsla ==
{| cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;2&quot; border=&quot;0&quot; align=&quot;center&quot;
|-----
| valign=&quot;top&quot; | [[Mynd:Russian_language_status_and_proficiency_in_the_World.svg|frameless|center|upright=2|Útbreiðsla rússnesku]]&lt;br /&gt;
|-----
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; | &lt;font SIZE=-1&gt;''Hinn rússneskumælandi heimur''&lt;/font&gt;&lt;br /&gt;
&lt;font SIZE=-2&gt;Dökkblátt: opinbert mál&lt;br /&gt;
Grænblátt: mikið notað, víðast skilið eða talað; ekki opinbert&lt;br /&gt;
|}

Rússneska er opinbert mál í Rússlandi og annað tveggja opinberra mála í [[Kasakstan]], [[Kirgistan]] og [[Hvíta-Rússland]]i. Hún er eitt sex opinberra mála [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]]. 

Rússneska er aðallega töluð í Rússlandi en er einnig mikið notuð í fyrrverandi Sovétríkjum. Fram að árinu [[1917]] var rússneska eina opinbera málið í [[Rússneska keisaradæmið|Rússneska keisaradæminu]] (að undanteknu [[Stórfurstadæmið Finnland|Stórfurstadæminu Finnlandi]]). Á sovéska tímabilinu var opinber stefna að öll mál væru jafnrétthá, en í raun var rússneska hið opinbera mál og var notast mest við hana í öllu opinberu. Eftir upplausn Sovétríkjanna árið [[1991]] hafa nánast öll hin nýfrjálsu ríki lagt mikið kapp á að styrkja þjóðtungu sína á kostnað rússneskunnar.

Í [[Lettland]]i, þar sem meira en þriðjungur íbúa hafa rússnesku að móðurmáli, hefur staða málsins verið mjög umdeild. Stærstur hluti rússneskumælandi íbúa flutti til landsins frá Rússlandi þegar það var undir hæl Sovétríkjanna og eiga margir Lettar erfitt með að sætta sig við að þeir séu fullgildir íbúar landsins. Sama er að segja um Eistland þar sem um fjórðungur íbúa er rússneskumælandi. 

Í þeim Austur-Evrópulöndum sem voru aðildarlönd að [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalaginu]] var rússneska skyldugrein í öllum skólum. Eftir upplausn Sovétveldisins hefur hlutverk rússnesku sem samskiptamál í þessum löndum minnkað verulega og má segja að [[enska]] hafi algjörlega tekið við því hlutverki hjá yngra fólki.

== Mállýskur ==
Mállýskumunur hefur verið mjög mikill í rússnesku þó að munur á milli mállýskna hafi minnkað mikið á 20. öld. Mállýskumunur er bæði hvað varðar framburð, orðaforða og málfræði. Sú rússneska sem notuð er opinberlega og kennd í skólum byggist á mállýsku [[Moskva|Moskvusvæðisins]].

== Stafagerð ==
{{Hlusta
| filename    = russian_alphabet.ogg
| title       = Rússneska stafrófið
| description = 
| pos         = right
}}

Rússneska er rituð með afbrigði af [[Kyrillískt letur|kyrillísku letri]] með stafrófi sem er myndað úr 33 [[bókstafur|bókstöfum]]; 20 [[samhljóði|samhljóðum]], tíu [[sérhljóði|sérhljóðum]], einu [[hálfsérhljóð]]i (й), og tveimur [[breytistafur|breytistöfum]] (ъ og ь) sem breyta framburði þess stafs sem kemur á undan þeim.

Kyrillískt letur var búið til á 9. öld til að rita kirkjuslavnesku. Það var tekið upp sem skrifletur í [[Garðaríki]] á 10. öld. Síðasta stóra stafsetningarbreytingin í rússnesku átti sér stað 1917-18.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Verhoeven |first1=Ludo Th |last2=Perfetti |first2=Charles |title=Learning to Read across Languages and Writing Systems |date=12 October 2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-09588-5 |page=401 |url=https://www.google.com/books/edition/Learning_to_Read_across_Languages_and_Wr/t-w0DwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=0 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- cellpadding=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;
! Kyrillískur &lt;br /&gt;bókstafur
! Skrifletur
! Akademísk &lt;br /&gt;umritun
! Nálgun með &lt;br /&gt;[[Íslenskt stafróf|íslensku stafrófi]]
! Framburðarábending
|-
|А а  || [[Mynd:01-Russian alphabet-А а.svg|x20px|]] || a || a
|-
|Б б  || [[Mynd:02-Russian alphabet-Б б.svg|x20px|]] || b || b
|-
|В в  || [[Mynd:03-Russian alphabet-В в.svg|x20px|]] ||v || v
|-
|Г г  || [[Mynd:04-Russian alphabet-Г г.svg|x20px|]] ||g || g
|-
|Д д || [[Mynd:05-Russian alphabet-Д д.svg|x20px|]] ||d || d
|-
|Е е  || [[Mynd:06-Russian alphabet-Е е.svg|x20px|]] ||je, e || é, e
|-
|Ё ё  || [[Mynd:07-Russian alphabet-Ё ё.svg|x20px|]] ||jo, o || jo, o ||(eins og o í boð) 
|-
|Ж ж || [[Mynd:08-Russian alphabet-Ж ж.svg|x20px|]] || ž || zh, zj || ([[Röddun|raddað]] sje-hljóð) 
|-
|З з  || [[Mynd:09-Russian alphabet-З з.svg|x20px|]] || z || z || (raddað s-hljóð)
|-
|И и  || [[Mynd:10-Russian alphabet-И и.svg|x20px|]] || i || í
|-
|Й й  || [[Mynd:11-Russian alphabet-Й й.svg|x20px|]] || j || j
|-
|К к  || [[Mynd:12-Russian alphabet-К к.svg|x20px|]] || k || k || ([[Fráblástur|ófráblásið]])
|-
|Л л  || [[Mynd:13-Russian alphabet-Л л.svg|x20px|]] || l || l
|-
|М м  || [[Mynd:14-Russian alphabet-М м.svg|x20px|]] ||m || m
|-
|Н н  || [[Mynd:15-Russian alphabet-Н н.svg|x20px|]] || n || n
|-
|О о  || [[Mynd:16-Russian alphabet-О о.svg|x20px|]] || o || o
|-
|П п  || [[Mynd:17-Russian alphabet-П п.svg|x20px|]] || p || p || (ófráblásið)
|-
|Р р  || [[Mynd:18-Russian alphabet-Р р.svg|x20px|]] || r || r
|-
|С с  || [[Mynd:19-Russian alphabet-С с.svg|x20px|]] || s || s
|-
|Т т  || [[Mynd:20-Russian alphabet-Т т.svg|x20px|]] || t || t || (ófráblásið)
|-
|У у  || [[Mynd:21-Russian alphabet-У у.svg|x20px|]] || u || ú || (eins og ú í bú)
|-
|Ф ф  || [[Mynd:22-Russian alphabet-Ф ф.svg|x20px|]] || f || f
|-
|Х х  || [[Mynd:23-Russian alphabet-Х х.svg|x20px|]] || ch/kh || ch || (líkt [[Þýska|þýsku]] ch; dauft ach-hljóð)
|-
|Ц ц  || [[Mynd:24-Russian alphabet-Ц ц.svg|x20px|]] || c ||ts 
|-
|Ч ч   || [[Mynd:25-Russian alphabet-Ч ч.svg|x20px|]] || č ||tsj
|-
|Ш ш || [[Mynd:26-Russian alphabet-Ш ш.svg|x20px|]] || š ||sh, sj 
|-
|Щ щ || [[Mynd:27-Russian alphabet-Щ щ.svg|x20px|]] || šč || stsj ||(langt, mjúkt tje-hljóð) 
|-
|Ъ ъ   || [[Mynd:28-Russian alphabet-ъ.svg|x20px|]] || || || (sýnir harðan framburð af samhljóðanum á undan) 
|-
|Ы ы  || [[Mynd:29-Russian alphabet-ы.svg|x20px|]] || y || i || (hart i-hljóð) 
|-
|Ь ь   || [[Mynd:30-Russian alphabet-ь.svg|x20px|]] || ' eða j || j || (sýnir mjúkan framburð af samhljóðanum á undan)
|-
|Э э   || [[Mynd:31-Russian alphabet-Э э.svg|x20px|]] || e || e || (samsvarar dönsku æ) 
|-
|Ю ю || [[Mynd:32-Russian alphabet-Ю ю.svg|x20px|]] || ju || jú
|-
|Я я   || [[Mynd:33-Russian alphabet-Я я.svg|x20px|]] ||ja || ja
|}

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

== Tenglar ==
{{InterWiki|code=ru}}
* [https://www.arnastofnun.is/is/umritunarreglur  Umritunarreglur fyrir umritun rússnesku á íslensku]
* [http://speakrus.ru/ Ókeypis orðalistar á rússnesku]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.gramota.ru &quot;Грамота&quot;]. Kennsluefni um rússnesku.

[[Flokkur:Slavnesk tungumál]]
{{Slavnesk tungumál}}</text>
      <sha1>6g79y4am89umg69v23qv21eztnw5r2l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981912</id>
      <parentid>1981911</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T00:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53286-62</username>
        <id>121445</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1981912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13097" sha1="ntmji26dv8m4cq4gy74lakiy0zp9ngp" xml:space="preserve">{{Tungumál
|ættarlitur=Indóevrópskt
|nafn=Rússneska
|nafn2=Русский язык
|ríki=[[Búlgaría]], [[Finnland]], [[Grikkland]], [[Indland]], [[Ísrael]], [[Kanada]], [[Kína]], [[Mongólía]], [[Pólland]], [[Rúmenía]], [[Rússland]], [[Tékkland]] og [[Þýskaland]]
|svæði=Fyrrum [[Sovétríkin|Sovétríki]], [[Vestur-Evrópa]], [[Asía]], [[Norður-Ameríka]]
|talendur=253 milljónir
|sæti=9
|ætt=[[Indóevrópsk tungumál|Indóevrópskt]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;[[Baltóslavnesk tungumál|Baltóslavneskt]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Slavnesk tungumál|Slavneskt]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Austurslavnesk tungumál|Austurslavneskt]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Rússneska'''|
þjóð=[[Abkasía]], [[Gagásía]], [[Hvíta-Rússland]], [[Kasakstan]], [[Krím]], [[Kirgistan]], [[Rússland]], [[Suður-Ossetía]] og [[Transnistría]]
|stýrt af=[http://www.ruslang.ru/ Rússnesku tungumálastofnuninni]
|iso1=ru
|iso2=rus
|sil=RUS
}}
'''Rússneska''' (русский язык ''rússkíj jazyk'', borið fram [ˈruskʲɪj jɪˈzɨk] {{Audio|Ru-russkiy jizyk.ogg|hlusta}}) er [[austurslavnesk mál|austurslavneskt tungumál]] sem er talað í [[Rússland]]i, en er líka algengt samskipta- og móðurmál í öðrum fyrrverandi ríkjum [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]]. Rússneska var [[opinbert mál]] Sovétríkjanna og hefur enn opinbera stöðu í Rússlandi, [[Hvíta-Rússland]]i, [[Kasakstan]], [[Kirgistan]] og [[Tadsíkistan]]. Rússneska er algengt samskiptamál í [[Úkraína|Úkraínu]], [[Moldóva|Moldóvu]], [[Kákasus]] og [[Mið-Asía|Mið-Asíu]], og í minna mæli í [[Eystrasaltslöndin|Eystrasaltslöndunum]] og [[Ísrael]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/109228/russian-language-enjoying-boost-postsoviet-states.aspx|title=Russian Language Enjoying a Boost in Post-Soviet States|publisher=Gallup |date=1 August 2008|access-date=16 May 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100518073110/http://www.gallup.com/poll/109228/Russian-Language-Enjoying-Boost-PostSoviet-States.aspx|archive-date=18 May 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;demoscope&quot;&gt;{{cite journal |last=Арефьев |first=Александр |year=2006 |title= |script-title=ru:Падение статуса русского языка на постсоветском пространстве |trans-title=The decline of the status of the Russian language in the post-Soviet space |url=http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0251/tema01.php |url-status=live |journal=Демоскоп Weekly |language=ru |issue=251 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130308114703/http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0251/tema01.php |archive-date=8 March 2013}}&lt;/ref&gt;

Alls tala um 253 milljónir rússnesku á heimsvísu.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/rus/|title=Russian Language (RUS)|website=Ethnologue|access-date=25.8.2025}}&lt;/ref&gt; Rússneska er stærsta móðurmál í Evrópu, mest talaða [[slavnesk mál|slavneska málið]] og útbreiddasta tungumál [[Evrasía|Evrasíu]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://learn.utoronto.ca/russian|title=Russian|website=University of Toronto School of Continuing Studies|access-date=25.8.2025}}&lt;/ref&gt; Hún er sjöunda stærsta móðurmál heims og níunda mest talaða mál heims.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The World's Most Widely Spoken Languages |url=http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm |website=Saint Ignatius High School |access-date=17 February 2012 |location=Cleveland, Ohio |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927062910/http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm |archive-date=27 September 2011}}&lt;/ref&gt; Rússneska er eitt af sex opinberum málum [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/our-work/official-languages|title=Official Languages|publisher=United Nations|access-date=16 July 2021|archive-date=13 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713075145/https://www.un.org/en/our-work/official-languages|url-status=live}}&lt;/ref&gt; og fjórða mest notaða málið á Internetinu.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Most used languages online by share of websites 2024 |url=https://www.statista.com/statistics/262946/most-common-languages-on-the-internet/ |website=Statista.com |access-date=12 April 2024 |language=en |archive-date=27 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240427100253/https://www.statista.com/statistics/262946/most-common-languages-on-the-internet/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Rússneska er rituð með afbrigði af [[Kýrillískt letur|kyrillísku letri]]. Hún er eitt þriggja mála sem nú eru notuð sem teljast til austurslavnesku málagreinarinnar, hin tvö eru [[úkraínska]] og [[hvítrússneska]]. Elstu heimildir ritaðar á austurslavnesku máli eru frá [[10. öld]]. Rússneskan hefur í gegnum aldirnar orðið fyrir miklum áhrifum frá [[kirkjuslavneska|kirkjuslavnesku]], sem telst til suðurslavneskra mála, bæði hvað varðar orðaforða og málfræði. Þar að auki er í málinu gífurlegt magn tökuorða úr frönsku og þýsku yfir hugtök í stjórnmálum, vísindum og tækni.

== Greining ==
Rússneska er austur-slavneskt mál innan [[Indó-evrópsk tungumál|indóevrópskrar málaættar]]. Austurslavnesk eru enn fremur [[úkraínska|úkraínsku]] og [[hvítrússneska|hvítrússnesku]].

Grunnorðaforði, orðmyndunarreglur auk annarrar málfræði og ekki síst bókmenntahefðin hefur orðið fyrir miklum áhrifum frá kirkjuslavnesku. Kirkjuslavneska sem er enn notuð sem helgimál [[Rússneska rétttrúnaðarkirkjan|rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar]] er suðurslavneskt mál, á meðan að rússneska er austurslavnesk. Mörg orð í nútímarússnesku ritmáli eru líkari nútíma[[búlgarska|búlgörsku]] en úkraínsku eða hvítrússnesku. Austurslavneski orðaforðinn hefur þó oft varðveist í talmáli í ýmsum rússneskum mállýskum.

Nafnorð hafa 6 föll. Auk þeirra 4 sem við þekkjum úr íslensku eru staðarfall og tækisfall.
Rússneska hefur hvorki ákveðinn né óákveðinn greini og tengisögn í nútíð (er) er ekki notuð. Viktor er námsmaður - Viktor student.

== Útbreiðsla ==
{| cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;2&quot; border=&quot;0&quot; align=&quot;center&quot;
|-----
| valign=&quot;top&quot; | [[Mynd:Russian_language_status_and_proficiency_in_the_World.svg|frameless|center|upright=2|Útbreiðsla rússnesku]]&lt;br /&gt;
|-----
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; | &lt;font SIZE=-1&gt;''Hinn rússneskumælandi heimur''&lt;/font&gt;&lt;br /&gt;
&lt;font SIZE=-2&gt;Dökkblátt: opinbert mál&lt;br /&gt;
Grænblátt: mikið notað, víðast skilið eða talað; ekki opinbert&lt;br /&gt;
|}

Rússneska er opinbert mál í Rússlandi og annað tveggja opinberra mála í [[Kasakstan]], [[Kirgistan]] og [[Hvíta-Rússland]]i. Hún er eitt sex opinberra mála [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]]. 

Rússneska er aðallega töluð í Rússlandi en er einnig mikið notuð í fyrrverandi Sovétríkjum. Fram að árinu [[1917]] var rússneska eina opinbera málið í [[Rússneska keisaradæmið|Rússneska keisaradæminu]] (að undanteknu [[Stórfurstadæmið Finnland|Stórfurstadæminu Finnlandi]]). Á sovéska tímabilinu var opinber stefna að öll mál væru jafnrétthá, en í raun var rússneska hið opinbera mál og var notast mest við hana í öllu opinberu. Eftir upplausn Sovétríkjanna árið [[1991]] hafa nánast öll hin nýfrjálsu ríki lagt mikið kapp á að styrkja þjóðtungu sína á kostnað rússneskunnar.

Í [[Lettland]]i, þar sem meira en þriðjungur íbúa hafa rússnesku að móðurmáli, hefur staða málsins verið mjög umdeild. Stærstur hluti rússneskumælandi íbúa flutti til landsins frá Rússlandi þegar það var undir hæl Sovétríkjanna og eiga margir Lettar erfitt með að sætta sig við að þeir séu fullgildir íbúar landsins. Sama er að segja um Eistland þar sem um fjórðungur íbúa er rússneskumælandi. 

Í þeim Austur-Evrópulöndum sem voru aðildarlönd að [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalaginu]] var rússneska skyldugrein í öllum skólum. Eftir upplausn Sovétveldisins hefur hlutverk rússnesku sem samskiptamál í þessum löndum minnkað verulega og má segja að [[enska]] hafi algjörlega tekið við því hlutverki hjá yngra fólki.

== Mállýskur ==
Mállýskumunur hefur verið mjög mikill í rússnesku þó að munur á milli mállýskna hafi minnkað mikið á 20. öld. Mállýskumunur er bæði hvað varðar framburð, orðaforða og málfræði. Sú rússneska sem notuð er opinberlega og kennd í skólum byggist á mállýsku [[Moskva|Moskvusvæðisins]].

== Stafagerð ==
{{Hlusta
| filename    = russian_alphabet.ogg
| title       = Rússneska stafrófið
| description = 
| pos         = right
}}

Rússneska er rituð með afbrigði af [[Kyrillískt letur|kyrillísku letri]] með stafrófi sem er myndað úr 33 [[bókstafur|bókstöfum]]; 20 [[samhljóði|samhljóðum]], tíu [[sérhljóði|sérhljóðum]], einu [[hálfsérhljóð]]i (й), og tveimur [[breytistafur|breytistöfum]] (ъ og ь) sem breyta framburði þess stafs sem kemur á undan þeim.

Kyrillískt letur var búið til á 9. öld til að rita kirkjuslavnesku. Það var tekið upp sem skrifletur í [[Garðaríki]] á 10. öld. Síðasta stóra stafsetningarbreytingin í rússnesku átti sér stað 1917-18.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Verhoeven |first1=Ludo Th |last2=Perfetti |first2=Charles |title=Learning to Read across Languages and Writing Systems |date=12 October 2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-09588-5 |page=401 |url=https://www.google.com/books/edition/Learning_to_Read_across_Languages_and_Wr/t-w0DwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=0 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- cellpadding=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;
! Kyrillískur &lt;br /&gt;bókstafur
! Skrifletur
! Akademísk &lt;br /&gt;umritun
! Nálgun með &lt;br /&gt;[[Íslenskt stafróf|íslensku stafrófi]]
! Framburðarábending
|-
|А а  || [[Mynd:01-Russian alphabet-А а.svg|x20px|]] || a || a
|-
|Б б  || [[Mynd:02-Russian alphabet-Б б.svg|x20px|]] || b || b
|-
|В в  || [[Mynd:03-Russian alphabet-В в.svg|x20px|]] ||v || v
|-
|Г г  || [[Mynd:04-Russian alphabet-Г г.svg|x20px|]] ||g || g
|-
|Д д || [[Mynd:05-Russian alphabet-Д д.svg|x20px|]] ||d || d
|-
|Е е  || [[Mynd:06-Russian alphabet-Е е.svg|x20px|]] ||je, e || é, e
|-
|Ё ё  || [[Mynd:07-Russian alphabet-Ё ё.svg|x20px|]] ||jo, o || jo, o ||(eins og o í boð) 
|-
|Ж ж || [[Mynd:08-Russian alphabet-Ж ж.svg|x20px|]] || ž || zh, zj || ([[Röddun|raddað]] sje-hljóð) 
|-
|З з  || [[Mynd:09-Russian alphabet-З з.svg|x20px|]] || z || z || (raddað s-hljóð)
|-
|И и  || [[Mynd:10-Russian alphabet-И и.svg|x20px|]] || i || í
|-
|Й й  || [[Mynd:11-Russian alphabet-Й й.svg|x20px|]] || j || j
|-
|К к  || [[Mynd:12-Russian alphabet-К к.svg|x20px|]] || k || k || ([[Fráblástur|ófráblásið]])
|-
|Л л  || [[Mynd:13-Russian alphabet-Л л.svg|x20px|]] || l || l
|-
|М м  || [[Mynd:14-Russian alphabet-М м.svg|x20px|]] ||m || m
|-
|Н н  || [[Mynd:15-Russian alphabet-Н н.svg|x20px|]] || n || n
|-
|О о  || [[Mynd:16-Russian alphabet-О о.svg|x20px|]] || o || o
|-
|П п  || [[Mynd:17-Russian alphabet-П п.svg|x20px|]] || p || p || (ófráblásið)
|-
|Р р  || [[Mynd:18-Russian alphabet-Р р.svg|x20px|]] || r || r
|-
|С с  || [[Mynd:19-Russian alphabet-С с.svg|x20px|]] || s || s
|-
|Т т  || [[Mynd:20-Russian alphabet-Т т.svg|x20px|]] || t || t || (ófráblásið)
|-
|У у  || [[Mynd:21-Russian alphabet-У у.svg|x20px|]] || u || ú || (eins og ú í bú)
|-
|Ф ф  || [[Mynd:22-Russian alphabet-Ф ф.svg|x20px|]] || f || f
|-
|Х х  || [[Mynd:23-Russian alphabet-Х х.svg|x20px|]] || ch/kh || ch || (líkt [[Þýska|þýsku]] ch; dauft ach-hljóð)
|-
|Ц ц  || [[Mynd:24-Russian alphabet-Ц ц.svg|x20px|]] || c ||ts 
|-
|Ч ч   || [[Mynd:25-Russian alphabet-Ч ч.svg|x20px|]] || č ||tsj
|-
|Ш ш || [[Mynd:26-Russian alphabet-Ш ш.svg|x20px|]] || š ||sh, sj 
|-
|Щ щ || [[Mynd:27-Russian alphabet-Щ щ.svg|x20px|]] || šč || stsj ||(langt, mjúkt tje-hljóð) 
|-
|Ъ ъ   || [[Mynd:28-Russian alphabet-ъ.svg|x20px|]] || || || (sýnir harðan framburð af samhljóðanum á undan) 
|-
|Ы ы  || [[Mynd:29-Russian alphabet-ы.svg|x20px|]] || y || i || (hart i-hljóð) 
|-
|Ь ь   || [[Mynd:30-Russian alphabet-ь.svg|x20px|]] || ' eða j || j || (sýnir mjúkan framburð af samhljóðanum á undan)
|-
|Э э   || [[Mynd:31-Russian alphabet-Э э.svg|x20px|]] || e || e || (samsvarar dönsku æ) 
|-
|Ю ю || [[Mynd:32-Russian alphabet-Ю ю.svg|x20px|]] || ju || jú
|-
|Я я   || [[Mynd:33-Russian alphabet-Я я.svg|x20px|]] ||ja || ja
|}

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

== Tenglar ==
{{InterWiki|code=ru}}
* [https://www.arnastofnun.is/is/umritunarreglur  Umritunarreglur fyrir umritun rússnesku á íslensku]
* [http://speakrus.ru/ Ókeypis orðalistar á rússnesku]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.gramota.ru &quot;Грамота&quot;]. Kennsluefni um rússnesku.

[[Flokkur:Slavnesk tungumál]]
{{Slavnesk tungumál}}</text>
      <sha1>ntmji26dv8m4cq4gy74lakiy0zp9ngp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eintracht Frankfurt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29220</id>
    <revision>
      <id>1981878</id>
      <parentid>1966383</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:45:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>-Lemmy-</username>
        <id>40928</id>
      </contributor>
      <origin>1981878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4532" sha1="eohiyw976ph4xm5t6iwbv41cu6cl6hi" xml:space="preserve">{{Knattspyrnulið
| Fullt nafn = Eintracht Frankfurt Fußball A.G.
| Mynd = 
| Gælunafn = ''Die Adler'' (Ernirnir)&lt;br /&gt;''SGE (Spielgemeinde Eintracht)''&lt;br /&gt;''Launische Diva''
| Stytt nafn = Eintracht Frankfurt
| Stofnað = 1899
| Leikvöllur = Deutsche Bank Park, [[Frankfurt]]
| Stærð = 60.100
| Stjórnarformaður = {{DEU}} [[Mathias Beck]]
| Knattspyrnustjóri = {{AUT}} [[Adi Hütter]]
| Deild = [[Bundesliga]]
| Tímabil = 2025/26
| Staðsetning = [[Fußball-Bundesliga|Bundesliga]], 8. sæti
| pattern_la1 = _frankfurt2627h
| pattern_b1 = _frankfurt2627h
| pattern_ra1 = _frankfurt2627h
| pattern_sh1 = _frankfurt2627h
| pattern_so1 = _frankfurt2627hl
| leftarm1 = 000000
| body1 = 000000
| rightarm1 = 000000
| shorts1 = 000000
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _frankfurt2627a
| pattern_b2 = _frankfurt2627a
| pattern_ra2 = _frankfurt2627a
| pattern_sh2 = _arg26A
| pattern_so2 = _adidasblackl
| leftarm2 = FFFFFF
| body2 = FFFFFF
| rightarm2 = FFFFFF
| shorts2 = 000000
| socks2 = FFFFFF
| pattern_la3 = _frankfurt2627t
| pattern_b3 = _frankfurt2627t
| pattern_ra3 = _frankfurt2627t
| pattern_sh3 = _frankfurt2627t
| pattern_so3 = _frankfurt2627tl
| leftarm3 = 
| body3 = 
| rightarm3 = 
| shorts3 = 
| socks3 = 
}}

'''Eintracht Frankfurt''' er [[Þýskaland|þýskt]] [[Knattspyrna|knattspyrnufélag]] stofnað í [[Frankfurt am Main]] í sambandslandinu [[Hessen]].

== Árangur Eintracht ==
=== Sigrar ===
* '''[[Bundesliga|Þýskir meistarar]]: 1'''
** 1959

* '''[[Þýska bikarkeppnin]]: 5'''
** 1974, 1975, 1981, 1988, 2018

*'''[[Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu|UEFA Cup / Europa League]]:2'''
**1980, 2022

== Leikmannahópur ==
''5. október 2026''
&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://en.eintracht.de/squad/ | title=First Team | publisher=Eintracht Frankfurt | accessdate=5. október 2026}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
{{Fs start}}
{{Fs player|no=1|nat=GER|pos=GK|name=[[Noah Atubolu]]}}
{{Fs player|no=2|nat=GER|pos=DF|name=[[Elias Baum]]}}
{{Fs player|no=3|nat=FRA|pos=DF|name=[[Lilian Brassier]]}}
{{Fs player|no=4|nat=GER|pos=DF|name=[[Robin Koch]]}} (''Fyrirliði'')
{{Fs player|no=5|nat=BRA|pos=DF|name=[[Otávio]]}}
{{Fs player|no=6|nat=Denmark|pos=MF|name=[[Oscar Højlund]]}}
{{Fs player|no=7|nat=GER|pos=MF|name=[[Ansgar Knauff]]}}
{{Fs player|no=8|nat=DZA|pos=MF|name=[[Farès Chaïbi]]}}
{{Fs player|no=9|nat=GER|pos=FW|name=[[Jonathan Burkardt]]}}
{{Fs player|no=11|nat=GER|pos=FW|name=[[Younes Ebnoutalib]]}} 
{{Fs player|no=15|nat=GER|pos=MF|name=[[Noël Aséko]]}}
{{Fs player|no=20|nat=JPN|pos=MF|name=[[Ritsu Doan]]}}
{{Fs player|no=22|nat=USA|pos=DF|name=[[Timothy Chandler]]}}
{{Fs player|no=25|nat=NGA|pos=MF|name=[[Raphael Onyedika]]}} 
{{Fs player|no=26|nat=JPN|pos=DF|name=[[Keita Kosugi]]}}
{{Fs mid}}
{{Fs player|no=27|nat=GER|pos=MF|name=[[Mario Götze]]}}
{{Fs player|no=29|nat=MAR|pos=FW|name=[[Ayoube Amaimouni]]}} 
{{Fs player|no=31|nat=SWE|pos=MF|name=[[Love Arrhov]]}}
{{Fs player|no=33|nat=GER|pos=GK|name=[[Jens Grahl]]}}
{{Fs player|no=34|nat=GER|pos=DF|name=[[Nnamdi Collins]]}}
{{Fs player|no=35|nat=Denmark|pos=FW|name=[[Malik Pimpong]]}}
{{Fs player|no=37|nat=GER|pos=DF|name=[[Jeremiaha Maluze]]}}
{{Fs player|no=38|nat=GER|pos=MF|name=[[Ebu Bekir Is]]}}
{{Fs player|no=39|nat=GER|pos=GK|name=[[Amil Šiljević]]}}
{{Fs player|no=40|nat=BRA|pos=GK|name=[[Kauã Santos]]}}
{{Fs player|no=42|nat=TUR|pos=MF|name=[[Can Uzun]]}}
{{Fs player|no=44|nat=ECU|pos=DF|name=[[Davis Bautista]]}}
{{Fs player|no=45|nat=GER|pos=MF|name=[[Marvin Dills]]}}
{{Fs player|no=49|nat=ESP|pos=DF|name=[[Derek Boakye Osei]]}}
{{Fs player|no=50|nat=GER|pos=FW|name=[[Alessandro Gaul Souza]]}}
{{Fs player|no=|nat=GER|pos=FW|name=[[Jessic Ngankam]]}}
&lt;!--
{{Fs player|no=|nat=FRA|pos=MF|name=[[Jean-Mattéo Bahoya]]}}
{{Fs player|no=|nat=MLI|pos=DF|name=[[Fousseny Doumbia]]}}
{{Fs player|no=|nat=GER|pos=FW|name=[[Noel Futkeu]]}}
{{Fs player|no=|nat=SWE|pos=MF|name=[[Hugo Larsson]]}}
{{Fs player|no=|nat=HUN|pos=MF|name=[[Krisztián Lisztes]]}}
{{Fs player|no=|nat=FRA|pos=DF|name=[[Niels Nkounkou]]}}
{{Fs player|no=|nat=GER|pos=FW|name=[[Alexander Staff]]}}
{{Fs player|no=|nat=BEL|pos=DF|name=[[Arthur Theate]]}}
{{Fs player|no=|nat=FRA|pos=FW|name=[[Elye Wahi]]}} 
Joining in / out on loan until July 2026
--&gt;
{{Fs end}}

== Tengill ==
* [https://www.eintracht.de Heimasíða félagsins]

{{commons|Eintracht Frankfurt|Eintracht Frankfurt}}

== Heimildir ==
&lt;references/&gt;

[[Flokkur:Þýsk knattspyrnufélög]]
[[Flokkur:Frankfurt]]
[[Flokkur:stofnað 1899]]</text>
      <sha1>eohiyw976ph4xm5t6iwbv41cu6cl6hi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Katrín mikla</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29622</id>
    <revision>
      <id>1981905</id>
      <parentid>1979708</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T23:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53286-62</username>
        <id>121445</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1981905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12561" sha1="g0le68otub9920s91td4xxm38e9mk6x" xml:space="preserve">{{konungur
| titill = [[Rússneska keisaradæmið|Keisaraynja Rússlands]]
| ætt = [[Rómanovættin|Holstein-Gottorp-Rómanov-ætt]]
| skjaldarmerki = Russian COA 1796 a.jpg
| nafn = Katrín 2.
| mynd = Catherine II by F.Rokotov after Roslin (c.1770, Hermitage).jpg
| myndatexti = 
| skírnarnafn = Sophie Augusta Frederike von Anhalt-Zerbst
| fæðingardagur = [[2. maí]] [[1729]]
| fæðingarstaður = [[Stettin]], [[Pommern]], [[Prússland]]i
| dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1796|11|17|1729|5|2}}
| dánarstaður = [[Vetrarhöllin]]ni, [[Sankti Pétursborg]], [[Rússneska keisaradæmið|Rússlandi]]
| grafinn = Dómkirkja Péturs og Páls
| ríkisár = [[9. júlí]] [[1762]] – [[17. nóvember]] [[1796]]
| undirskrift = Catherine The Great Signature.svg
| faðir = [[Kristján Ágúst fursti af Anhalt-Zerbst]]
| móðir = [[Jóhanna Elísabet af Holstein-Gottorp]]
| maki = [[Pétur 3. Rússakeisari]]
| titill_maka = Eiginmaður
| börn = 4, þ. á m. [[Páll 1. Rússakeisari|Páll 1.]]
}}
'''Katrín 2.''', jafnan kölluð '''mikla''' (Екатерина II Великая (''Jekatérína II Vélíkaja''), [[2. maí]] [[1729]] – [[17. nóvember]] [[1796]], fædd sem ''Sophie Augusta Friederike von Anhalt-Zerbst'') — ríkti sem keisaraynja [[Rússland]]s í rúm 34 ár frá [[28. júní]] [[1762]] til dauðadags. Hún var fjarskyld [[Gústaf 3.|Gústafi þriðja]] og [[Karl 13. Svíakonungur|Karli þrettánda]] Svíakonungum. 

== Æviágrip ==
Katrín fæddist undir nafninu Soffía Ágústa Friðrikka af Anhal-Serbst í [[Stettin]] í [[Pommern]] árið 1729.&lt;ref name=morgunblaðið&gt;{{Vefheimild|titill=Katrín mikla|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1781054|útgefandi=''Morgunblaðið''|ár=1993|mánuður=18. febrúar|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. janúar}}&lt;/ref&gt; Móðir Soffíu, [[Jóhanna Elísabet af Holstein-Gottorp]], sýndi henni lítinn áhuga en eyddi aftur á móti miklum tíma með bróður hennar, [[Vilhjálmur Kristján Friðrik af Anhalt-Zerbst|Vilhjálmi Kristjáni Friðrik]]. Hann dó svo þegar hann var 12 ára gamall. Þegar Soffía var barnung að aldri var hún trúlofuð frænda sínum, Karli Ulrich, sem kallaður var [[Pétur 3. Rússakeisari|Pétur stórhertogi]] og var erfingi að [[Rússneska keisaradæmið|rússnesku keisarakrúnunni]]. Talið er að [[Friðrik mikli]] Prússakonungur hafi staðið að baki ráðahagnum og hafi gert sér í hugarlund að lág staða Soffíu meðal konungsættaðra Þjóðverja myndi auðvelda Þjóðverjum að hafa áhrif á hana síðar meir.&lt;ref name=morgunblaðið/&gt;

Trúlofun Soffíu og Péturs var opinberuð árið 1744 og þau gengu í hjónaband næsta ár. Til þess að innsigla stöðu sína sem verðandi keisaradrottning Rússlands tók Soffía upp [[Rétttrúnaðarkirkjan|rússneskan rétttrúnað]] og hlaut nýtt nafn, Jekaterína Aleksejevna.&lt;ref name=morgunblaðið/&gt;

Pétur var veikgeðja, áfengissjúkur, þrjóskur og uppreisnargjarn. Katrín þótti ekki mjög fríð, en hafði mikla persónutöfra, var atorkusöm auk þess að vera sérstaklega gáfuð. Hjónaband þeirra Péturs entist í 18 ár og niðurlægði hann Katrínu ítrekað. Katrín varð því fyrir miklum vonbrigðum með hjónabandið. Hún eignaðist þrjú börn og það er vafi á um að þau hafi öll verið með Pétri. Talið er að hún hafi haldið reglulega framhjá Pétri með þremur mönnum meðan á hjónabandinu stóð en alls hafi hún átt 12 elskhuga yfir ævina. Sá fyrsti þeirra var herbergisþjónninn [[Sergej Saltykov]]. Ástarsamband þeirra var opið leyndarmál meðal rússnesks hefðarfólks en Pétur lét sér fátt um finnast enda hafði hann ímugust á konu sinni.&lt;ref name=morgunblaðið/&gt;

Fyrsta barn Katrínar var [[Páll 1. Rússakeisari|Páll Petróvítsj stórhertogi]], sem fæddist árið 1754. [[Elísabet Rússakeisaraynja|Elísabet keisaraynja]] lét taka Pál frá móður sinni og tók Katrín aðskilnaðinn mjög nærri sér. Opinberlega var Páll skilgetinn sonur Katrínar með Pétri en Katrín átti síðar eftir að gefa í skyn að hann væri í raun sonur hennar með Saltykov.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1            = Zagare
 |first1           = Liena
 |title            = Dangerous Liaisons
 |url              = http://www.nysun.com/arts/dangerous-liaisons/18801/
 |department       = Arts+
 |newspaper        = The New York Sun
 |publication-date = 2005-08-18
 |page             = 15
 |access-date      = 2016-02-17
 |quote            = [...] it is very strongly suggested, that the later Romanovs were not, in fact, Romanovs.
 |language         = [[enska]]
 |archive-date     = 2016-03-01
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20160301081350/http://www.nysun.com/arts/dangerous-liaisons/18801/
 |url-status       = dead
}}&lt;/ref&gt; Annað barn Katrínar var [[Aleksej Grígorjevítsj Bobrínskíj]] og þriðja var [[Anna Petrovna]]. Anna var aðeins eins og hálfs árs þegar hún dó en ekki er vitað hvað olli andlátinu. 

===Valdarán Katrínar===
Elísabet keisaraynja lést í byrjun ársins 1762. Pétur varð þar með nýr keisari Rússlands og Katrín varð keisarafrú hans. Um þessar mundir geisaði [[sjö ára stríðið]] í Evrópu en Pétur, sem hafði alist upp í Þýskalandi og var mikill aðdáandi Friðriks mikla, andstæðings Rússa í styrjöldinni, var fljótur að semja um afar óhagstæðan frið við Prússa. Þetta gerði Pétur strax mjög óvinsælan meðal rússneskra aðalsmanna. Katrín var orðin mun vinsælli þar sem hún þótti hafa lagt sig fram við að aðlagast rússneskum siðum og menningu. Auk þess naut hún áhrifa meðal rússneskra herforingja vegna ástarsambands síns við hershöfðingjann [[Grígoríj Orlov]].&lt;ref name=morgunblaðið/&gt; Katrín leiddi því hallarbyltingu gegn Pétri um vorið árið 1762 er Pétur var fjarverandi frá [[Sankti Pétursborg]].

Pétur afsalaði sér krúnunni og þann 9 júlí 1762 lét Katrín krýna sig keisaraynju og einvald í Rússlandi í dómkirkjunni í [[Kazan]]. Pétur var myrtur átta dögum síðar og talið er að einhver af stuðningsmönnum Katrínar hafi verið þar að verki. Gjarnan er talið að stuðningsmaður Katrínar, [[Aleksej Orlov]] (bróðir Grígoríjs) hafi framið morðið í greiðaskyni við Katrínu og er til stuðnings þess vísað til bréfs sem fannst eftir dauða hennar.&lt;ref&gt;{{Tímarit.is|3556821|Fátæka og ófríða stúlkan, sem varð drottning|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=24. desember 1967|blaðsíða=1136-1139; 1150}}&lt;/ref&gt;

===Valdatíð (1762–1796)===
Sem keisaraynju var Katrínu mjög í mun að stjórna ríkinu í anda [[Upplýst einveldi|upplýsts einveldis]]. Hún var vel lesin í bókmenntum og heimspekiritum [[Upplýsingin|Upplýsingarinnar]] og hún átti vingott með frægum menntamönnum á borð við [[Voltaire]] og [[Denis Diderot|Diderot]]. Hún bauð franska rithöfunda velkomna til Rússlands, styrkti unga Rússa til náms í Evrópu og lét byggja fjölda nýrra háskóla og leikhúsa.&lt;ref name=morgunblaðið/&gt; Meðal annars lét hún stofna rússnesku Akademíuna árið 1783 og fól henni það verk að semja sérstaka ''Orðabók rússneskrar tungu'' til þess að staðla [[Rússneska|rússneska tungumálið]] og gera það nothæft á alþjóðavettvangi.&lt;ref name=lentin/&gt;

Árið 1762 setti Katrín á fót sérstaka löggjafarnefnd til þess að semja heildarlög fyrir Rússaveldi. Hún skrifaði sjálf leiðbeiningar fyrir nefndina og byggði þær á lestri sínum á hugmyndum heimspekinganna [[Montesquieu]] og [[Cesare Beccaria|Beccaria]]. Hún létti einnig á skattbyrði rússnesku borgarastéttarinnar og stuðlaði að aukinni framleiðslu í landinu. Fyrir vikið margfaldaðist vöruútflutningur frá Rússlandi.&lt;ref name=morgunblaðið/&gt; Árið 1767 kallaði Katrín saman fulltrúasamkomu til þess að staðfesta nýjan lagabálk þar sem meðal annars var tilgreint að Rússland væri evrópskt ríki.&lt;ref name=lentin/&gt;
[[Mynd:Allegory of the 1st partition of Poland crop.jpg|thumb|left|Katrín (til vinstri) [[Skiptingar Póllands|skiptir Póllandi upp]] ásamt [[Friðrik mikli|Friðriki mikla]] frá Prússlandi og [[Jósef 2. (HRR)|Jósef 2. keisara]] frá Austurríki.]]
Katrín hafði hug á að koma á frjálslyndisumbótum í rússnesku samfélagi og á að afnema [[bændaánauð]]ina sem hélt bændastéttinni í viðjum. Erfitt reyndist hins vegar að gera róttækar breytingar á rússnesku samfélagi fyrir tilstilli ríkisvaldsins þar sem aðallinn var mjög mótfallinn breytingum á kjörum bænda. Árið 1773 gerðu rússneskir bændur meiriháttar uppreisn gegn Katrínu undir forystu Don-kósakka að nafni [[Jemeljan Púgatsjov]]. Púgatsjov þóttist vera hinn látni eiginmaður Katrínar, Pétur 3. Rússakeisari, og gerði tilkall til keisarakrúnunnar undir hans nafni. Það tók rússneska keisaraherinn tæp tvö ár að vinna bug á uppreisnarsveitum Púgatsjovs en vegna uppreisnarinnar varð Katrín afhuga frekari tilraunum til þess að koma á róttækum samfélagsbreytingum í Rússlandi.&lt;ref name=lentin&gt;{{Vefheimild|titill=Katrín mikla snýr aftur|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3315111|höfundur=Tony Lentin|útgefandi=''Morgunblaðið''|ár=1999|mánuður=18. desember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. janúar}}&lt;/ref&gt;

Rússar unnu glæsta hernaðarsigra og þöndu veldi sitt verulega út á stjórnartíð Katrínar. Árin 1772 til 1775 gerði Katrín samninga við Prússa og Austurríkismenn um að [[Skiptingar Póllands|skipta Póllandi]] milli veldanna þriggja. [[Pólsk-litháíska samveldið]] var þurrkað af kortinu í þremur áföngum árin 1772, 1793 og 1795. Rússar fóru einnig í suðaustur til [[Kákasus]], inn á áhrifasvæði Tyrkja og Persa. Katrín háði [[Stríð Rússlands og Tyrklands|tvö stríð]] gegn [[Tyrkjaveldi]]; [[Stríð Rússlands og Tyrklands (1768–1774)|hið fyrra]] árin 1768–1774 og [[Stríð Rússlands og Tyrklands (1787–1792)|hið seinna]] árin 1787–1792. Rússar unnu bæði stríðin og tryggðu sér með þeim aðgang að [[Svartahaf]]i með innlimun sinni á [[Krímkanatið|Krímkanatinu]] frá Tyrkjum.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|page=186}}&lt;/ref&gt;

Á efri árum fylgdist Katrín grannt með gangi mála í Frakklandi þegar [[franska byltingin]] skall á. Hún taldi stjórnleysi ríkja í Frakklandi og viðraði hugmyndir um að lönd Evrópu skyldu gera sameiginlega innrás í Frakkland til að endurreisa franska konungdæmið.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|page=223}}&lt;/ref&gt; Katrín dó úr [[heilablóðfall]]i þegar hún var 67 ára gömul og var þá af mörgum talin fremst í hópi konunga og keisara Evrópu.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|page=226}}&lt;/ref&gt;

==Einkahagir==
Frægasti elskhugi Katrínar var herforinginn [[Grígoríj Potemkín]], sem stjórnaði ríkinu lengi við hlið hennar sem eins konar óformlegur meðkeisari.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|page=121}}&lt;/ref&gt; Þau urðu elskendur árið 1774 og gjarnan hefur verið talið að þau hafi gifst á laun.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|page=129}}&lt;/ref&gt;

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;
== Heimildaskrá ==
* {{Cite book|author=[[Jón Þ. Þór]]|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|publisher=Urður bókafélag|year=2018|place=Hella|isbn=978-9935-9194-9-6}}
* {{Vefheimild|mánuður=31. október|ár=2017|titill=Catherine II.|vefsíða=biography.com|útgefandi=Biography.com|mánuðurskoðað= 12. nóvember|árskoðað=2017|url=https://www.biography.com/people/catherine-ii-9241622|tungumál= enska}}
* {{Vefheimild|höfundur=Zoé Oldenbourg-Idalie|mánuður=15. nóvember|ár=2017|titill=Catherine the Great|vefsíða=britannica.com|útgefandi=Encyclopedia Britannica|mánuðurskoðað= 12. nóvember|árskoðað=2017|url=https://www.britannica.com/biography/Catherine-the-Great|tungumál= enska}}
{{commons|Category:Catherine II of Russia|Katrínu miklu}}
{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla |
  fyrir=[[Pétur 3. Rússakeisari|Pétur 3.]] |
  titill=[[Rússneska keisaradæmið|Keisaraynja Rússlands]] |
  frá=[[9. júlí]] [[1762]] |
  til=[[17. nóvember]] [[1796]] |
  eftir=[[Páll 1. Rússakeisari|Páll 1.]]
}}
{{Töfluendir}}
{{Rússakeisarar}}
{{fd|1729|1796}}
[[Flokkur:Rússakeisarar]]
[[Flokkur:Rómanov-ætt]]</text>
      <sha1>g0le68otub9920s91td4xxm38e9mk6x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981906</id>
      <parentid>1981905</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T23:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53286-62</username>
        <id>121445</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1981906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12562" sha1="4301e3nnike6g66psgwr1ykomcz9t0j" xml:space="preserve">{{konungur
| titill = [[Rússneska keisaradæmið|Keisaraynja Rússlands]]
| ætt = [[Rómanovættin|Holstein-Gottorp-Rómanov-ætt]]
| skjaldarmerki = Russian COA 1796 a.jpg
| nafn = Katrín 2.
| mynd = Catherine II by F.Rokotov after Roslin (c.1770, Hermitage).jpg
| myndatexti = 
| skírnarnafn = Sophie Augusta Friederike von Anhalt-Zerbst
| fæðingardagur = [[2. maí]] [[1729]]
| fæðingarstaður = [[Stettin]], [[Pommern]], [[Prússland]]i
| dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1796|11|17|1729|5|2}}
| dánarstaður = [[Vetrarhöllin]]ni, [[Sankti Pétursborg]], [[Rússneska keisaradæmið|Rússlandi]]
| grafinn = Dómkirkja Péturs og Páls
| ríkisár = [[9. júlí]] [[1762]] – [[17. nóvember]] [[1796]]
| undirskrift = Catherine The Great Signature.svg
| faðir = [[Kristján Ágúst fursti af Anhalt-Zerbst]]
| móðir = [[Jóhanna Elísabet af Holstein-Gottorp]]
| maki = [[Pétur 3. Rússakeisari]]
| titill_maka = Eiginmaður
| börn = 4, þ. á m. [[Páll 1. Rússakeisari|Páll 1.]]
}}
'''Katrín 2.''', jafnan kölluð '''mikla''' (Екатерина II Великая (''Jekatérína II Vélíkaja''), [[2. maí]] [[1729]] – [[17. nóvember]] [[1796]], fædd sem ''Sophie Augusta Friederike von Anhalt-Zerbst'') — ríkti sem keisaraynja [[Rússland]]s í rúm 34 ár frá [[28. júní]] [[1762]] til dauðadags. Hún var fjarskyld [[Gústaf 3.|Gústafi þriðja]] og [[Karl 13. Svíakonungur|Karli þrettánda]] Svíakonungum. 

== Æviágrip ==
Katrín fæddist undir nafninu Soffía Ágústa Friðrikka af Anhal-Serbst í [[Stettin]] í [[Pommern]] árið 1729.&lt;ref name=morgunblaðið&gt;{{Vefheimild|titill=Katrín mikla|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1781054|útgefandi=''Morgunblaðið''|ár=1993|mánuður=18. febrúar|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. janúar}}&lt;/ref&gt; Móðir Soffíu, [[Jóhanna Elísabet af Holstein-Gottorp]], sýndi henni lítinn áhuga en eyddi aftur á móti miklum tíma með bróður hennar, [[Vilhjálmur Kristján Friðrik af Anhalt-Zerbst|Vilhjálmi Kristjáni Friðrik]]. Hann dó svo þegar hann var 12 ára gamall. Þegar Soffía var barnung að aldri var hún trúlofuð frænda sínum, Karli Ulrich, sem kallaður var [[Pétur 3. Rússakeisari|Pétur stórhertogi]] og var erfingi að [[Rússneska keisaradæmið|rússnesku keisarakrúnunni]]. Talið er að [[Friðrik mikli]] Prússakonungur hafi staðið að baki ráðahagnum og hafi gert sér í hugarlund að lág staða Soffíu meðal konungsættaðra Þjóðverja myndi auðvelda Þjóðverjum að hafa áhrif á hana síðar meir.&lt;ref name=morgunblaðið/&gt;

Trúlofun Soffíu og Péturs var opinberuð árið 1744 og þau gengu í hjónaband næsta ár. Til þess að innsigla stöðu sína sem verðandi keisaradrottning Rússlands tók Soffía upp [[Rétttrúnaðarkirkjan|rússneskan rétttrúnað]] og hlaut nýtt nafn, Jekaterína Aleksejevna.&lt;ref name=morgunblaðið/&gt;

Pétur var veikgeðja, áfengissjúkur, þrjóskur og uppreisnargjarn. Katrín þótti ekki mjög fríð, en hafði mikla persónutöfra, var atorkusöm auk þess að vera sérstaklega gáfuð. Hjónaband þeirra Péturs entist í 18 ár og niðurlægði hann Katrínu ítrekað. Katrín varð því fyrir miklum vonbrigðum með hjónabandið. Hún eignaðist þrjú börn og það er vafi á um að þau hafi öll verið með Pétri. Talið er að hún hafi haldið reglulega framhjá Pétri með þremur mönnum meðan á hjónabandinu stóð en alls hafi hún átt 12 elskhuga yfir ævina. Sá fyrsti þeirra var herbergisþjónninn [[Sergej Saltykov]]. Ástarsamband þeirra var opið leyndarmál meðal rússnesks hefðarfólks en Pétur lét sér fátt um finnast enda hafði hann ímugust á konu sinni.&lt;ref name=morgunblaðið/&gt;

Fyrsta barn Katrínar var [[Páll 1. Rússakeisari|Páll Petróvítsj stórhertogi]], sem fæddist árið 1754. [[Elísabet Rússakeisaraynja|Elísabet keisaraynja]] lét taka Pál frá móður sinni og tók Katrín aðskilnaðinn mjög nærri sér. Opinberlega var Páll skilgetinn sonur Katrínar með Pétri en Katrín átti síðar eftir að gefa í skyn að hann væri í raun sonur hennar með Saltykov.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1            = Zagare
 |first1           = Liena
 |title            = Dangerous Liaisons
 |url              = http://www.nysun.com/arts/dangerous-liaisons/18801/
 |department       = Arts+
 |newspaper        = The New York Sun
 |publication-date = 2005-08-18
 |page             = 15
 |access-date      = 2016-02-17
 |quote            = [...] it is very strongly suggested, that the later Romanovs were not, in fact, Romanovs.
 |language         = [[enska]]
 |archive-date     = 2016-03-01
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20160301081350/http://www.nysun.com/arts/dangerous-liaisons/18801/
 |url-status       = dead
}}&lt;/ref&gt; Annað barn Katrínar var [[Aleksej Grígorjevítsj Bobrínskíj]] og þriðja var [[Anna Petrovna]]. Anna var aðeins eins og hálfs árs þegar hún dó en ekki er vitað hvað olli andlátinu. 

===Valdarán Katrínar===
Elísabet keisaraynja lést í byrjun ársins 1762. Pétur varð þar með nýr keisari Rússlands og Katrín varð keisarafrú hans. Um þessar mundir geisaði [[sjö ára stríðið]] í Evrópu en Pétur, sem hafði alist upp í Þýskalandi og var mikill aðdáandi Friðriks mikla, andstæðings Rússa í styrjöldinni, var fljótur að semja um afar óhagstæðan frið við Prússa. Þetta gerði Pétur strax mjög óvinsælan meðal rússneskra aðalsmanna. Katrín var orðin mun vinsælli þar sem hún þótti hafa lagt sig fram við að aðlagast rússneskum siðum og menningu. Auk þess naut hún áhrifa meðal rússneskra herforingja vegna ástarsambands síns við hershöfðingjann [[Grígoríj Orlov]].&lt;ref name=morgunblaðið/&gt; Katrín leiddi því hallarbyltingu gegn Pétri um vorið árið 1762 er Pétur var fjarverandi frá [[Sankti Pétursborg]].

Pétur afsalaði sér krúnunni og þann 9 júlí 1762 lét Katrín krýna sig keisaraynju og einvald í Rússlandi í dómkirkjunni í [[Kazan]]. Pétur var myrtur átta dögum síðar og talið er að einhver af stuðningsmönnum Katrínar hafi verið þar að verki. Gjarnan er talið að stuðningsmaður Katrínar, [[Aleksej Orlov]] (bróðir Grígoríjs) hafi framið morðið í greiðaskyni við Katrínu og er til stuðnings þess vísað til bréfs sem fannst eftir dauða hennar.&lt;ref&gt;{{Tímarit.is|3556821|Fátæka og ófríða stúlkan, sem varð drottning|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=24. desember 1967|blaðsíða=1136-1139; 1150}}&lt;/ref&gt;

===Valdatíð (1762–1796)===
Sem keisaraynju var Katrínu mjög í mun að stjórna ríkinu í anda [[Upplýst einveldi|upplýsts einveldis]]. Hún var vel lesin í bókmenntum og heimspekiritum [[Upplýsingin|Upplýsingarinnar]] og hún átti vingott með frægum menntamönnum á borð við [[Voltaire]] og [[Denis Diderot|Diderot]]. Hún bauð franska rithöfunda velkomna til Rússlands, styrkti unga Rússa til náms í Evrópu og lét byggja fjölda nýrra háskóla og leikhúsa.&lt;ref name=morgunblaðið/&gt; Meðal annars lét hún stofna rússnesku Akademíuna árið 1783 og fól henni það verk að semja sérstaka ''Orðabók rússneskrar tungu'' til þess að staðla [[Rússneska|rússneska tungumálið]] og gera það nothæft á alþjóðavettvangi.&lt;ref name=lentin/&gt;

Árið 1762 setti Katrín á fót sérstaka löggjafarnefnd til þess að semja heildarlög fyrir Rússaveldi. Hún skrifaði sjálf leiðbeiningar fyrir nefndina og byggði þær á lestri sínum á hugmyndum heimspekinganna [[Montesquieu]] og [[Cesare Beccaria|Beccaria]]. Hún létti einnig á skattbyrði rússnesku borgarastéttarinnar og stuðlaði að aukinni framleiðslu í landinu. Fyrir vikið margfaldaðist vöruútflutningur frá Rússlandi.&lt;ref name=morgunblaðið/&gt; Árið 1767 kallaði Katrín saman fulltrúasamkomu til þess að staðfesta nýjan lagabálk þar sem meðal annars var tilgreint að Rússland væri evrópskt ríki.&lt;ref name=lentin/&gt;
[[Mynd:Allegory of the 1st partition of Poland crop.jpg|thumb|left|Katrín (til vinstri) [[Skiptingar Póllands|skiptir Póllandi upp]] ásamt [[Friðrik mikli|Friðriki mikla]] frá Prússlandi og [[Jósef 2. (HRR)|Jósef 2. keisara]] frá Austurríki.]]
Katrín hafði hug á að koma á frjálslyndisumbótum í rússnesku samfélagi og á að afnema [[bændaánauð]]ina sem hélt bændastéttinni í viðjum. Erfitt reyndist hins vegar að gera róttækar breytingar á rússnesku samfélagi fyrir tilstilli ríkisvaldsins þar sem aðallinn var mjög mótfallinn breytingum á kjörum bænda. Árið 1773 gerðu rússneskir bændur meiriháttar uppreisn gegn Katrínu undir forystu Don-kósakka að nafni [[Jemeljan Púgatsjov]]. Púgatsjov þóttist vera hinn látni eiginmaður Katrínar, Pétur 3. Rússakeisari, og gerði tilkall til keisarakrúnunnar undir hans nafni. Það tók rússneska keisaraherinn tæp tvö ár að vinna bug á uppreisnarsveitum Púgatsjovs en vegna uppreisnarinnar varð Katrín afhuga frekari tilraunum til þess að koma á róttækum samfélagsbreytingum í Rússlandi.&lt;ref name=lentin&gt;{{Vefheimild|titill=Katrín mikla snýr aftur|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3315111|höfundur=Tony Lentin|útgefandi=''Morgunblaðið''|ár=1999|mánuður=18. desember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. janúar}}&lt;/ref&gt;

Rússar unnu glæsta hernaðarsigra og þöndu veldi sitt verulega út á stjórnartíð Katrínar. Árin 1772 til 1775 gerði Katrín samninga við Prússa og Austurríkismenn um að [[Skiptingar Póllands|skipta Póllandi]] milli veldanna þriggja. [[Pólsk-litháíska samveldið]] var þurrkað af kortinu í þremur áföngum árin 1772, 1793 og 1795. Rússar fóru einnig í suðaustur til [[Kákasus]], inn á áhrifasvæði Tyrkja og Persa. Katrín háði [[Stríð Rússlands og Tyrklands|tvö stríð]] gegn [[Tyrkjaveldi]]; [[Stríð Rússlands og Tyrklands (1768–1774)|hið fyrra]] árin 1768–1774 og [[Stríð Rússlands og Tyrklands (1787–1792)|hið seinna]] árin 1787–1792. Rússar unnu bæði stríðin og tryggðu sér með þeim aðgang að [[Svartahaf]]i með innlimun sinni á [[Krímkanatið|Krímkanatinu]] frá Tyrkjum.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|page=186}}&lt;/ref&gt;

Á efri árum fylgdist Katrín grannt með gangi mála í Frakklandi þegar [[franska byltingin]] skall á. Hún taldi stjórnleysi ríkja í Frakklandi og viðraði hugmyndir um að lönd Evrópu skyldu gera sameiginlega innrás í Frakkland til að endurreisa franska konungdæmið.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|page=223}}&lt;/ref&gt; Katrín dó úr [[heilablóðfall]]i þegar hún var 67 ára gömul og var þá af mörgum talin fremst í hópi konunga og keisara Evrópu.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|page=226}}&lt;/ref&gt;

==Einkahagir==
Frægasti elskhugi Katrínar var herforinginn [[Grígoríj Potemkín]], sem stjórnaði ríkinu lengi við hlið hennar sem eins konar óformlegur meðkeisari.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|page=121}}&lt;/ref&gt; Þau urðu elskendur árið 1774 og gjarnan hefur verið talið að þau hafi gifst á laun.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|page=129}}&lt;/ref&gt;

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;
== Heimildaskrá ==
* {{Cite book|author=[[Jón Þ. Þór]]|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|publisher=Urður bókafélag|year=2018|place=Hella|isbn=978-9935-9194-9-6}}
* {{Vefheimild|mánuður=31. október|ár=2017|titill=Catherine II.|vefsíða=biography.com|útgefandi=Biography.com|mánuðurskoðað= 12. nóvember|árskoðað=2017|url=https://www.biography.com/people/catherine-ii-9241622|tungumál= enska}}
* {{Vefheimild|höfundur=Zoé Oldenbourg-Idalie|mánuður=15. nóvember|ár=2017|titill=Catherine the Great|vefsíða=britannica.com|útgefandi=Encyclopedia Britannica|mánuðurskoðað= 12. nóvember|árskoðað=2017|url=https://www.britannica.com/biography/Catherine-the-Great|tungumál= enska}}
{{commons|Category:Catherine II of Russia|Katrínu miklu}}
{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla |
  fyrir=[[Pétur 3. Rússakeisari|Pétur 3.]] |
  titill=[[Rússneska keisaradæmið|Keisaraynja Rússlands]] |
  frá=[[9. júlí]] [[1762]] |
  til=[[17. nóvember]] [[1796]] |
  eftir=[[Páll 1. Rússakeisari|Páll 1.]]
}}
{{Töfluendir}}
{{Rússakeisarar}}
{{fd|1729|1796}}
[[Flokkur:Rússakeisarar]]
[[Flokkur:Rómanov-ætt]]</text>
      <sha1>4301e3nnike6g66psgwr1ykomcz9t0j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981907</id>
      <parentid>1981906</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T23:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53286-62</username>
        <id>121445</id>
      </contributor>
      <comment>/* Æviágrip */</comment>
      <origin>1981907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12562" sha1="6l3a4ni52i5ve6mvrbjzzk93vi3qpwz" xml:space="preserve">{{konungur
| titill = [[Rússneska keisaradæmið|Keisaraynja Rússlands]]
| ætt = [[Rómanovættin|Holstein-Gottorp-Rómanov-ætt]]
| skjaldarmerki = Russian COA 1796 a.jpg
| nafn = Katrín 2.
| mynd = Catherine II by F.Rokotov after Roslin (c.1770, Hermitage).jpg
| myndatexti = 
| skírnarnafn = Sophie Augusta Friederike von Anhalt-Zerbst
| fæðingardagur = [[2. maí]] [[1729]]
| fæðingarstaður = [[Stettin]], [[Pommern]], [[Prússland]]i
| dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1796|11|17|1729|5|2}}
| dánarstaður = [[Vetrarhöllin]]ni, [[Sankti Pétursborg]], [[Rússneska keisaradæmið|Rússlandi]]
| grafinn = Dómkirkja Péturs og Páls
| ríkisár = [[9. júlí]] [[1762]] – [[17. nóvember]] [[1796]]
| undirskrift = Catherine The Great Signature.svg
| faðir = [[Kristján Ágúst fursti af Anhalt-Zerbst]]
| móðir = [[Jóhanna Elísabet af Holstein-Gottorp]]
| maki = [[Pétur 3. Rússakeisari]]
| titill_maka = Eiginmaður
| börn = 4, þ. á m. [[Páll 1. Rússakeisari|Páll 1.]]
}}
'''Katrín 2.''', jafnan kölluð '''mikla''' (Екатерина II Великая (''Jekatérína II Vélíkaja''), [[2. maí]] [[1729]] – [[17. nóvember]] [[1796]], fædd sem ''Sophie Augusta Friederike von Anhalt-Zerbst'') — ríkti sem keisaraynja [[Rússland]]s í rúm 34 ár frá [[28. júní]] [[1762]] til dauðadags. Hún var fjarskyld [[Gústaf 3.|Gústafi þriðja]] og [[Karl 13. Svíakonungur|Karli þrettánda]] Svíakonungum. 

== Æviágrip ==
Katrín fæddist undir nafninu Soffía Ágústa Friðrikka af Anhal-Zerbst í [[Stettin]] í [[Pommern]] árið 1729.&lt;ref name=morgunblaðið&gt;{{Vefheimild|titill=Katrín mikla|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1781054|útgefandi=''Morgunblaðið''|ár=1993|mánuður=18. febrúar|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. janúar}}&lt;/ref&gt; Móðir Soffíu, [[Jóhanna Elísabet af Holstein-Gottorp]], sýndi henni lítinn áhuga en eyddi aftur á móti miklum tíma með bróður hennar, [[Vilhjálmur Kristján Friðrik af Anhalt-Zerbst|Vilhjálmi Kristjáni Friðrik]]. Hann dó svo þegar hann var 12 ára gamall. Þegar Soffía var barnung að aldri var hún trúlofuð frænda sínum, Karli Ulrich, sem kallaður var [[Pétur 3. Rússakeisari|Pétur stórhertogi]] og var erfingi að [[Rússneska keisaradæmið|rússnesku keisarakrúnunni]]. Talið er að [[Friðrik mikli]] Prússakonungur hafi staðið að baki ráðahagnum og hafi gert sér í hugarlund að lág staða Soffíu meðal konungsættaðra Þjóðverja myndi auðvelda Þjóðverjum að hafa áhrif á hana síðar meir.&lt;ref name=morgunblaðið/&gt;

Trúlofun Soffíu og Péturs var opinberuð árið 1744 og þau gengu í hjónaband næsta ár. Til þess að innsigla stöðu sína sem verðandi keisaradrottning Rússlands tók Soffía upp [[Rétttrúnaðarkirkjan|rússneskan rétttrúnað]] og hlaut nýtt nafn, Jekaterína Aleksejevna.&lt;ref name=morgunblaðið/&gt;

Pétur var veikgeðja, áfengissjúkur, þrjóskur og uppreisnargjarn. Katrín þótti ekki mjög fríð, en hafði mikla persónutöfra, var atorkusöm auk þess að vera sérstaklega gáfuð. Hjónaband þeirra Péturs entist í 18 ár og niðurlægði hann Katrínu ítrekað. Katrín varð því fyrir miklum vonbrigðum með hjónabandið. Hún eignaðist þrjú börn og það er vafi á um að þau hafi öll verið með Pétri. Talið er að hún hafi haldið reglulega framhjá Pétri með þremur mönnum meðan á hjónabandinu stóð en alls hafi hún átt 12 elskhuga yfir ævina. Sá fyrsti þeirra var herbergisþjónninn [[Sergej Saltykov]]. Ástarsamband þeirra var opið leyndarmál meðal rússnesks hefðarfólks en Pétur lét sér fátt um finnast enda hafði hann ímugust á konu sinni.&lt;ref name=morgunblaðið/&gt;

Fyrsta barn Katrínar var [[Páll 1. Rússakeisari|Páll Petróvítsj stórhertogi]], sem fæddist árið 1754. [[Elísabet Rússakeisaraynja|Elísabet keisaraynja]] lét taka Pál frá móður sinni og tók Katrín aðskilnaðinn mjög nærri sér. Opinberlega var Páll skilgetinn sonur Katrínar með Pétri en Katrín átti síðar eftir að gefa í skyn að hann væri í raun sonur hennar með Saltykov.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1            = Zagare
 |first1           = Liena
 |title            = Dangerous Liaisons
 |url              = http://www.nysun.com/arts/dangerous-liaisons/18801/
 |department       = Arts+
 |newspaper        = The New York Sun
 |publication-date = 2005-08-18
 |page             = 15
 |access-date      = 2016-02-17
 |quote            = [...] it is very strongly suggested, that the later Romanovs were not, in fact, Romanovs.
 |language         = [[enska]]
 |archive-date     = 2016-03-01
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20160301081350/http://www.nysun.com/arts/dangerous-liaisons/18801/
 |url-status       = dead
}}&lt;/ref&gt; Annað barn Katrínar var [[Aleksej Grígorjevítsj Bobrínskíj]] og þriðja var [[Anna Petrovna]]. Anna var aðeins eins og hálfs árs þegar hún dó en ekki er vitað hvað olli andlátinu. 

===Valdarán Katrínar===
Elísabet keisaraynja lést í byrjun ársins 1762. Pétur varð þar með nýr keisari Rússlands og Katrín varð keisarafrú hans. Um þessar mundir geisaði [[sjö ára stríðið]] í Evrópu en Pétur, sem hafði alist upp í Þýskalandi og var mikill aðdáandi Friðriks mikla, andstæðings Rússa í styrjöldinni, var fljótur að semja um afar óhagstæðan frið við Prússa. Þetta gerði Pétur strax mjög óvinsælan meðal rússneskra aðalsmanna. Katrín var orðin mun vinsælli þar sem hún þótti hafa lagt sig fram við að aðlagast rússneskum siðum og menningu. Auk þess naut hún áhrifa meðal rússneskra herforingja vegna ástarsambands síns við hershöfðingjann [[Grígoríj Orlov]].&lt;ref name=morgunblaðið/&gt; Katrín leiddi því hallarbyltingu gegn Pétri um vorið árið 1762 er Pétur var fjarverandi frá [[Sankti Pétursborg]].

Pétur afsalaði sér krúnunni og þann 9 júlí 1762 lét Katrín krýna sig keisaraynju og einvald í Rússlandi í dómkirkjunni í [[Kazan]]. Pétur var myrtur átta dögum síðar og talið er að einhver af stuðningsmönnum Katrínar hafi verið þar að verki. Gjarnan er talið að stuðningsmaður Katrínar, [[Aleksej Orlov]] (bróðir Grígoríjs) hafi framið morðið í greiðaskyni við Katrínu og er til stuðnings þess vísað til bréfs sem fannst eftir dauða hennar.&lt;ref&gt;{{Tímarit.is|3556821|Fátæka og ófríða stúlkan, sem varð drottning|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=24. desember 1967|blaðsíða=1136-1139; 1150}}&lt;/ref&gt;

===Valdatíð (1762–1796)===
Sem keisaraynju var Katrínu mjög í mun að stjórna ríkinu í anda [[Upplýst einveldi|upplýsts einveldis]]. Hún var vel lesin í bókmenntum og heimspekiritum [[Upplýsingin|Upplýsingarinnar]] og hún átti vingott með frægum menntamönnum á borð við [[Voltaire]] og [[Denis Diderot|Diderot]]. Hún bauð franska rithöfunda velkomna til Rússlands, styrkti unga Rússa til náms í Evrópu og lét byggja fjölda nýrra háskóla og leikhúsa.&lt;ref name=morgunblaðið/&gt; Meðal annars lét hún stofna rússnesku Akademíuna árið 1783 og fól henni það verk að semja sérstaka ''Orðabók rússneskrar tungu'' til þess að staðla [[Rússneska|rússneska tungumálið]] og gera það nothæft á alþjóðavettvangi.&lt;ref name=lentin/&gt;

Árið 1762 setti Katrín á fót sérstaka löggjafarnefnd til þess að semja heildarlög fyrir Rússaveldi. Hún skrifaði sjálf leiðbeiningar fyrir nefndina og byggði þær á lestri sínum á hugmyndum heimspekinganna [[Montesquieu]] og [[Cesare Beccaria|Beccaria]]. Hún létti einnig á skattbyrði rússnesku borgarastéttarinnar og stuðlaði að aukinni framleiðslu í landinu. Fyrir vikið margfaldaðist vöruútflutningur frá Rússlandi.&lt;ref name=morgunblaðið/&gt; Árið 1767 kallaði Katrín saman fulltrúasamkomu til þess að staðfesta nýjan lagabálk þar sem meðal annars var tilgreint að Rússland væri evrópskt ríki.&lt;ref name=lentin/&gt;
[[Mynd:Allegory of the 1st partition of Poland crop.jpg|thumb|left|Katrín (til vinstri) [[Skiptingar Póllands|skiptir Póllandi upp]] ásamt [[Friðrik mikli|Friðriki mikla]] frá Prússlandi og [[Jósef 2. (HRR)|Jósef 2. keisara]] frá Austurríki.]]
Katrín hafði hug á að koma á frjálslyndisumbótum í rússnesku samfélagi og á að afnema [[bændaánauð]]ina sem hélt bændastéttinni í viðjum. Erfitt reyndist hins vegar að gera róttækar breytingar á rússnesku samfélagi fyrir tilstilli ríkisvaldsins þar sem aðallinn var mjög mótfallinn breytingum á kjörum bænda. Árið 1773 gerðu rússneskir bændur meiriháttar uppreisn gegn Katrínu undir forystu Don-kósakka að nafni [[Jemeljan Púgatsjov]]. Púgatsjov þóttist vera hinn látni eiginmaður Katrínar, Pétur 3. Rússakeisari, og gerði tilkall til keisarakrúnunnar undir hans nafni. Það tók rússneska keisaraherinn tæp tvö ár að vinna bug á uppreisnarsveitum Púgatsjovs en vegna uppreisnarinnar varð Katrín afhuga frekari tilraunum til þess að koma á róttækum samfélagsbreytingum í Rússlandi.&lt;ref name=lentin&gt;{{Vefheimild|titill=Katrín mikla snýr aftur|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3315111|höfundur=Tony Lentin|útgefandi=''Morgunblaðið''|ár=1999|mánuður=18. desember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. janúar}}&lt;/ref&gt;

Rússar unnu glæsta hernaðarsigra og þöndu veldi sitt verulega út á stjórnartíð Katrínar. Árin 1772 til 1775 gerði Katrín samninga við Prússa og Austurríkismenn um að [[Skiptingar Póllands|skipta Póllandi]] milli veldanna þriggja. [[Pólsk-litháíska samveldið]] var þurrkað af kortinu í þremur áföngum árin 1772, 1793 og 1795. Rússar fóru einnig í suðaustur til [[Kákasus]], inn á áhrifasvæði Tyrkja og Persa. Katrín háði [[Stríð Rússlands og Tyrklands|tvö stríð]] gegn [[Tyrkjaveldi]]; [[Stríð Rússlands og Tyrklands (1768–1774)|hið fyrra]] árin 1768–1774 og [[Stríð Rússlands og Tyrklands (1787–1792)|hið seinna]] árin 1787–1792. Rússar unnu bæði stríðin og tryggðu sér með þeim aðgang að [[Svartahaf]]i með innlimun sinni á [[Krímkanatið|Krímkanatinu]] frá Tyrkjum.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|page=186}}&lt;/ref&gt;

Á efri árum fylgdist Katrín grannt með gangi mála í Frakklandi þegar [[franska byltingin]] skall á. Hún taldi stjórnleysi ríkja í Frakklandi og viðraði hugmyndir um að lönd Evrópu skyldu gera sameiginlega innrás í Frakkland til að endurreisa franska konungdæmið.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|page=223}}&lt;/ref&gt; Katrín dó úr [[heilablóðfall]]i þegar hún var 67 ára gömul og var þá af mörgum talin fremst í hópi konunga og keisara Evrópu.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|page=226}}&lt;/ref&gt;

==Einkahagir==
Frægasti elskhugi Katrínar var herforinginn [[Grígoríj Potemkín]], sem stjórnaði ríkinu lengi við hlið hennar sem eins konar óformlegur meðkeisari.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|page=121}}&lt;/ref&gt; Þau urðu elskendur árið 1774 og gjarnan hefur verið talið að þau hafi gifst á laun.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|page=129}}&lt;/ref&gt;

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;
== Heimildaskrá ==
* {{Cite book|author=[[Jón Þ. Þór]]|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|publisher=Urður bókafélag|year=2018|place=Hella|isbn=978-9935-9194-9-6}}
* {{Vefheimild|mánuður=31. október|ár=2017|titill=Catherine II.|vefsíða=biography.com|útgefandi=Biography.com|mánuðurskoðað= 12. nóvember|árskoðað=2017|url=https://www.biography.com/people/catherine-ii-9241622|tungumál= enska}}
* {{Vefheimild|höfundur=Zoé Oldenbourg-Idalie|mánuður=15. nóvember|ár=2017|titill=Catherine the Great|vefsíða=britannica.com|útgefandi=Encyclopedia Britannica|mánuðurskoðað= 12. nóvember|árskoðað=2017|url=https://www.britannica.com/biography/Catherine-the-Great|tungumál= enska}}
{{commons|Category:Catherine II of Russia|Katrínu miklu}}
{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla |
  fyrir=[[Pétur 3. Rússakeisari|Pétur 3.]] |
  titill=[[Rússneska keisaradæmið|Keisaraynja Rússlands]] |
  frá=[[9. júlí]] [[1762]] |
  til=[[17. nóvember]] [[1796]] |
  eftir=[[Páll 1. Rússakeisari|Páll 1.]]
}}
{{Töfluendir}}
{{Rússakeisarar}}
{{fd|1729|1796}}
[[Flokkur:Rússakeisarar]]
[[Flokkur:Rómanov-ætt]]</text>
      <sha1>6l3a4ni52i5ve6mvrbjzzk93vi3qpwz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981908</id>
      <parentid>1981907</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T23:46:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53286-62</username>
        <id>121445</id>
      </contributor>
      <comment>/* Valdatíð (1762–1796) */</comment>
      <origin>1981908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12577" sha1="2n9ernyjksh1c4fd00iz0zdcklsudk1" xml:space="preserve">{{konungur
| titill = [[Rússneska keisaradæmið|Keisaraynja Rússlands]]
| ætt = [[Rómanovættin|Holstein-Gottorp-Rómanov-ætt]]
| skjaldarmerki = Russian COA 1796 a.jpg
| nafn = Katrín 2.
| mynd = Catherine II by F.Rokotov after Roslin (c.1770, Hermitage).jpg
| myndatexti = 
| skírnarnafn = Sophie Augusta Friederike von Anhalt-Zerbst
| fæðingardagur = [[2. maí]] [[1729]]
| fæðingarstaður = [[Stettin]], [[Pommern]], [[Prússland]]i
| dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1796|11|17|1729|5|2}}
| dánarstaður = [[Vetrarhöllin]]ni, [[Sankti Pétursborg]], [[Rússneska keisaradæmið|Rússlandi]]
| grafinn = Dómkirkja Péturs og Páls
| ríkisár = [[9. júlí]] [[1762]] – [[17. nóvember]] [[1796]]
| undirskrift = Catherine The Great Signature.svg
| faðir = [[Kristján Ágúst fursti af Anhalt-Zerbst]]
| móðir = [[Jóhanna Elísabet af Holstein-Gottorp]]
| maki = [[Pétur 3. Rússakeisari]]
| titill_maka = Eiginmaður
| börn = 4, þ. á m. [[Páll 1. Rússakeisari|Páll 1.]]
}}
'''Katrín 2.''', jafnan kölluð '''mikla''' (Екатерина II Великая (''Jekatérína II Vélíkaja''), [[2. maí]] [[1729]] – [[17. nóvember]] [[1796]], fædd sem ''Sophie Augusta Friederike von Anhalt-Zerbst'') — ríkti sem keisaraynja [[Rússland]]s í rúm 34 ár frá [[28. júní]] [[1762]] til dauðadags. Hún var fjarskyld [[Gústaf 3.|Gústafi þriðja]] og [[Karl 13. Svíakonungur|Karli þrettánda]] Svíakonungum. 

== Æviágrip ==
Katrín fæddist undir nafninu Soffía Ágústa Friðrikka af Anhal-Zerbst í [[Stettin]] í [[Pommern]] árið 1729.&lt;ref name=morgunblaðið&gt;{{Vefheimild|titill=Katrín mikla|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1781054|útgefandi=''Morgunblaðið''|ár=1993|mánuður=18. febrúar|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. janúar}}&lt;/ref&gt; Móðir Soffíu, [[Jóhanna Elísabet af Holstein-Gottorp]], sýndi henni lítinn áhuga en eyddi aftur á móti miklum tíma með bróður hennar, [[Vilhjálmur Kristján Friðrik af Anhalt-Zerbst|Vilhjálmi Kristjáni Friðrik]]. Hann dó svo þegar hann var 12 ára gamall. Þegar Soffía var barnung að aldri var hún trúlofuð frænda sínum, Karli Ulrich, sem kallaður var [[Pétur 3. Rússakeisari|Pétur stórhertogi]] og var erfingi að [[Rússneska keisaradæmið|rússnesku keisarakrúnunni]]. Talið er að [[Friðrik mikli]] Prússakonungur hafi staðið að baki ráðahagnum og hafi gert sér í hugarlund að lág staða Soffíu meðal konungsættaðra Þjóðverja myndi auðvelda Þjóðverjum að hafa áhrif á hana síðar meir.&lt;ref name=morgunblaðið/&gt;

Trúlofun Soffíu og Péturs var opinberuð árið 1744 og þau gengu í hjónaband næsta ár. Til þess að innsigla stöðu sína sem verðandi keisaradrottning Rússlands tók Soffía upp [[Rétttrúnaðarkirkjan|rússneskan rétttrúnað]] og hlaut nýtt nafn, Jekaterína Aleksejevna.&lt;ref name=morgunblaðið/&gt;

Pétur var veikgeðja, áfengissjúkur, þrjóskur og uppreisnargjarn. Katrín þótti ekki mjög fríð, en hafði mikla persónutöfra, var atorkusöm auk þess að vera sérstaklega gáfuð. Hjónaband þeirra Péturs entist í 18 ár og niðurlægði hann Katrínu ítrekað. Katrín varð því fyrir miklum vonbrigðum með hjónabandið. Hún eignaðist þrjú börn og það er vafi á um að þau hafi öll verið með Pétri. Talið er að hún hafi haldið reglulega framhjá Pétri með þremur mönnum meðan á hjónabandinu stóð en alls hafi hún átt 12 elskhuga yfir ævina. Sá fyrsti þeirra var herbergisþjónninn [[Sergej Saltykov]]. Ástarsamband þeirra var opið leyndarmál meðal rússnesks hefðarfólks en Pétur lét sér fátt um finnast enda hafði hann ímugust á konu sinni.&lt;ref name=morgunblaðið/&gt;

Fyrsta barn Katrínar var [[Páll 1. Rússakeisari|Páll Petróvítsj stórhertogi]], sem fæddist árið 1754. [[Elísabet Rússakeisaraynja|Elísabet keisaraynja]] lét taka Pál frá móður sinni og tók Katrín aðskilnaðinn mjög nærri sér. Opinberlega var Páll skilgetinn sonur Katrínar með Pétri en Katrín átti síðar eftir að gefa í skyn að hann væri í raun sonur hennar með Saltykov.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last1            = Zagare
 |first1           = Liena
 |title            = Dangerous Liaisons
 |url              = http://www.nysun.com/arts/dangerous-liaisons/18801/
 |department       = Arts+
 |newspaper        = The New York Sun
 |publication-date = 2005-08-18
 |page             = 15
 |access-date      = 2016-02-17
 |quote            = [...] it is very strongly suggested, that the later Romanovs were not, in fact, Romanovs.
 |language         = [[enska]]
 |archive-date     = 2016-03-01
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20160301081350/http://www.nysun.com/arts/dangerous-liaisons/18801/
 |url-status       = dead
}}&lt;/ref&gt; Annað barn Katrínar var [[Aleksej Grígorjevítsj Bobrínskíj]] og þriðja var [[Anna Petrovna]]. Anna var aðeins eins og hálfs árs þegar hún dó en ekki er vitað hvað olli andlátinu. 

===Valdarán Katrínar===
Elísabet keisaraynja lést í byrjun ársins 1762. Pétur varð þar með nýr keisari Rússlands og Katrín varð keisarafrú hans. Um þessar mundir geisaði [[sjö ára stríðið]] í Evrópu en Pétur, sem hafði alist upp í Þýskalandi og var mikill aðdáandi Friðriks mikla, andstæðings Rússa í styrjöldinni, var fljótur að semja um afar óhagstæðan frið við Prússa. Þetta gerði Pétur strax mjög óvinsælan meðal rússneskra aðalsmanna. Katrín var orðin mun vinsælli þar sem hún þótti hafa lagt sig fram við að aðlagast rússneskum siðum og menningu. Auk þess naut hún áhrifa meðal rússneskra herforingja vegna ástarsambands síns við hershöfðingjann [[Grígoríj Orlov]].&lt;ref name=morgunblaðið/&gt; Katrín leiddi því hallarbyltingu gegn Pétri um vorið árið 1762 er Pétur var fjarverandi frá [[Sankti Pétursborg]].

Pétur afsalaði sér krúnunni og þann 9 júlí 1762 lét Katrín krýna sig keisaraynju og einvald í Rússlandi í dómkirkjunni í [[Kazan]]. Pétur var myrtur átta dögum síðar og talið er að einhver af stuðningsmönnum Katrínar hafi verið þar að verki. Gjarnan er talið að stuðningsmaður Katrínar, [[Aleksej Orlov]] (bróðir Grígoríjs) hafi framið morðið í greiðaskyni við Katrínu og er til stuðnings þess vísað til bréfs sem fannst eftir dauða hennar.&lt;ref&gt;{{Tímarit.is|3556821|Fátæka og ófríða stúlkan, sem varð drottning|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=24. desember 1967|blaðsíða=1136-1139; 1150}}&lt;/ref&gt;

===Valdatíð (1762–1796)===
Sem keisaraynju var Katrínu mjög í mun að stjórna ríkinu í anda [[Upplýst einveldi|upplýsts einveldis]]. Hún var vel lesin í bókmenntum og heimspekiritum [[Upplýsingin|Upplýsingarinnar]] og hún átti vingott með frægum menntamönnum á borð við [[Voltaire]] og [[Denis Diderot|Diderot]]. Hún bauð franska rithöfunda velkomna til Rússlands, styrkti unga Rússa til náms í Evrópu og lét byggja fjölda nýrra háskóla og leikhúsa.&lt;ref name=morgunblaðið/&gt; Meðal annars lét hún stofna rússnesku Akademíuna árið 1783 og fól henni það verk að semja sérstaka ''Orðabók rússneskrar tungu'' til þess að staðla [[Rússneska|rússnesku]] og gera hana nothæfa á alþjóðavettvangi.&lt;ref name=lentin/&gt;

Árið 1762 setti Katrín á fót sérstaka löggjafarnefnd til þess að semja heildarlög fyrir Rússaveldi. Hún skrifaði sjálf leiðbeiningar fyrir nefndina og byggði þær á lestri sínum á hugmyndum heimspekinganna [[Montesquieu]] og [[Cesare Beccaria|Beccaria]]. Hún létti einnig á skattbyrði rússnesku borgarastéttarinnar og stuðlaði að aukinni framleiðslu í landinu. Fyrir vikið margfaldaðist vöruútflutningur frá Rússlandi.&lt;ref name=morgunblaðið/&gt; Árið 1767 kallaði Katrín saman fulltrúasamkomu til þess að staðfesta nýjan lagabálk þar sem meðal annars var tilgreint að Rússland væri evrópskt ríki.&lt;ref name=lentin/&gt;
[[Mynd:Allegory of the 1st partition of Poland crop.jpg|thumb|left|Katrín (til vinstri) [[Skiptingar Póllands|skiptir Póllandi upp]] ásamt [[Friðrik mikli|Friðriki mikla]] frá Prússlandi og [[Jósef 2. (HRR)|Jósef 2. keisara]] frá Austurríki.]]
Katrín hafði hug á að koma á frjálslyndisumbótum í rússnesku samfélagi og á að afnema [[bændaánauð]]ina sem hélt bændastéttinni í viðjum. Erfitt reyndist hins vegar að gera róttækar breytingar á rússnesku samfélagi fyrir tilstilli ríkisvaldsins þar sem aðallinn var mjög mótfallinn breytingum á kjörum bænda. Árið 1773 gerðu rússneskir bændur meiriháttar uppreisn gegn Katrínu undir forystu Don-kósakka að nafni [[Jemeljan Púgatsjov]]. Púgatsjov þóttist vera hinn látni eiginmaður Katrínar, Pétur 3. Rússakeisari, og gerði tilkall til keisarakrúnunnar undir hans nafni. Það tók rússneska keisaraherinn tæp tvö ár að vinna bug á uppreisnarsveitum Púgatsjovs en vegna uppreisnarinnar varð Katrín afhuga frekari tilraunum til þess að koma á róttækum samfélagsbreytingum í Rússlandi.&lt;ref name=lentin&gt;{{Vefheimild|titill=Katrín mikla snýr aftur|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3315111|höfundur=Tony Lentin|útgefandi=''Morgunblaðið''|ár=1999|mánuður=18. desember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. janúar}}&lt;/ref&gt;

Rússar unnu glæsta hernaðarsigra og þöndu veldi sitt verulega út á stjórnartíð Katrínar. Árin 1772 til 1775 gerði Katrín samninga við Prússa og Austurríkismenn um að [[Skiptingar Póllands|skipta Póllandi]] milli veldanna þriggja. [[Pólsk-litháíska samveldið|Pólsk-litáíska samveldið]] var þurrkað af kortinu í þremur áföngum árin 1772, 1793 og 1795. Rússar fóru einnig í suðaustur til [[Kákasus]], inn á áhrifasvæði Tyrkja og Persa. Katrín háði [[Stríð Rússlands og Tyrklands|tvö stríð]] gegn [[Tyrkjaveldi]]; [[Stríð Rússlands og Tyrklands (1768–1774)|hið fyrra]] árin 1768–1774 og [[Stríð Rússlands og Tyrklands (1787–1792)|hið seinna]] árin 1787–1792. Rússar unnu bæði stríðin og tryggðu sér með þeim aðgang að [[Svartahaf]]i með innlimun sinni á [[Krímkanatið|Krímkanatinu]] frá Tyrkjum.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|page=186}}&lt;/ref&gt;

Á efri árum fylgdist Katrín grannt með gangi mála í Frakklandi þegar [[franska byltingin]] skall á. Hún taldi stjórnleysi ríkja í Frakklandi og viðraði hugmyndir um að lönd Evrópu skyldu gera sameiginlega innrás í Frakkland til að endurreisa franska konungdæmið.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|page=223}}&lt;/ref&gt; Katrín dó úr [[heilablóðfall]]i þegar hún var 67 ára gömul og var þá af mörgum talin fremst í hópi konunga og keisara Evrópu.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|page=226}}&lt;/ref&gt;

==Einkahagir==
Frægasti elskhugi Katrínar var herforinginn [[Grígoríj Potemkín]], sem stjórnaði ríkinu lengi við hlið hennar sem eins konar óformlegur meðkeisari.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|page=121}}&lt;/ref&gt; Þau urðu elskendur árið 1774 og gjarnan hefur verið talið að þau hafi gifst á laun.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|page=129}}&lt;/ref&gt;

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;
== Heimildaskrá ==
* {{Cite book|author=[[Jón Þ. Þór]]|title=Katrín mikla: Konan sem breytti Rússlandi|publisher=Urður bókafélag|year=2018|place=Hella|isbn=978-9935-9194-9-6}}
* {{Vefheimild|mánuður=31. október|ár=2017|titill=Catherine II.|vefsíða=biography.com|útgefandi=Biography.com|mánuðurskoðað= 12. nóvember|árskoðað=2017|url=https://www.biography.com/people/catherine-ii-9241622|tungumál= enska}}
* {{Vefheimild|höfundur=Zoé Oldenbourg-Idalie|mánuður=15. nóvember|ár=2017|titill=Catherine the Great|vefsíða=britannica.com|útgefandi=Encyclopedia Britannica|mánuðurskoðað= 12. nóvember|árskoðað=2017|url=https://www.britannica.com/biography/Catherine-the-Great|tungumál= enska}}
{{commons|Category:Catherine II of Russia|Katrínu miklu}}
{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla |
  fyrir=[[Pétur 3. Rússakeisari|Pétur 3.]] |
  titill=[[Rússneska keisaradæmið|Keisaraynja Rússlands]] |
  frá=[[9. júlí]] [[1762]] |
  til=[[17. nóvember]] [[1796]] |
  eftir=[[Páll 1. Rússakeisari|Páll 1.]]
}}
{{Töfluendir}}
{{Rússakeisarar}}
{{fd|1729|1796}}
[[Flokkur:Rússakeisarar]]
[[Flokkur:Rómanov-ætt]]</text>
      <sha1>2n9ernyjksh1c4fd00iz0zdcklsudk1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mormónsbók</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34312</id>
    <revision>
      <id>1981881</id>
      <parentid>1945168</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1981881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27026" sha1="kh7r1q270d3lq0s8qwk4bz6yc50xynj" xml:space="preserve">[[File:Icelandic Book of Mormon.jpg|thumb|right|Íslensk útgáfa af Mormónsbók]][[Mynd:The Book of Mormon- An Account Written by the Hand of Mormon upon Plates Taken from the Plates of Nephi.jpg|thumb |Fyrsta síða fyrstu útgáfu Mormónsbókar, 1830.]] Mormónsbók er talin heilög ritning í trú [[Kirkja Jesú Krists hinna síðari daga heilögu|Síðari daga heilagra]] (sem einnig eru nefndir mormónar). Bókin fyrst gefinn út árið 1830 af [[Joseph Smith]] undir nafninu ''Mormónsbók: Frásögn skrifuð á töflur með hendi Mormóns fengði af töflum Nefís''. ([[enska]]: ''The Book of Mormon: An Account Written by the Hand of Mormon upon Plates Taken from the Plates of Nephi'').&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient History and Modern Commandments: The Book of Mormon in Comparison with Joseph Smith's Other Revelations&quot;.|höfundur=Hardy, Grant|útgefandi=Producing Ancient Scripture. MacKay, Ashurst-McGee &amp; Hauglid|ár=2020|bls=205–227}}&lt;/ref&gt; 
==Frásögn Joseph Smith um uppruna Mormónsbókar==
[[Mynd:Mormon Hill engraving (1841).gif|left|thumb|Djúpþrykksmynd af Kúmóru hæðinni frá 1841 þar sem Joseph Smith segir að hann hafi fengið gulltöflurnar frá englinum Moróní.]] Í frásögn sem Joseph Smith skrifaði árið 1838 um uppruna Mormónsbókar segir hann frá opinberun sem hann fékk 1823, þegar hann var 17 ára gamall. Hann hafði verið að biðjast fyrir seint eitt kvöld. „''Skyndilega birtist maður við rúmstokk minn, og sveif hann í lausu lofti, ... Hann ávarpaði mig með nafni og sagði mér, að hann væri sendiboði, sem sendur væri á minn fund úr návist Guðs og héti Moróní. Guð ætlaði mér verk að vinna.''“ Hann sagði enn fremur „… ''að bók væri geymd, letruð á gulltöflur, þar sem lýst væri fyrri íbúum þessarar álfu og sagt frá uppruna þeirra, …  hún hefði að geyma fyllingu hins ævarandi fagnaðarerindis, eins og frelsarinn hefði fengið það íbúunum til forna ... tveir steinar greyptir í silfurboga , … mynduðu það sem kallast Úrím og Túmmím — væru með töflunum, en umráð og notkun steinanna hefði til forna eða fyrr á tímum gert menn að ‚sjáendum,‘ og hefði Guð útbúið þá til þess að þýða bókina''.“ Hin dýrlega perla, kaflinn Joseph Smith – Saga 1.33 - 35&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://media.ldscdn.org/pdf/lds-scriptures/the-pearl-of-great-price/pearl-of-great-price-30952-isl.pdf|titill=Hin dýrlega perla}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Joseph Smith and the Beginning of Mormonism|höfundur=Richard L. Bushman|útgefandi=University of Illinois Press|ár=1984|bls=86}}&lt;/ref&gt; Smith fylgir leiðbeiningum engilsins Moróní, og finnur á nærliggjandi hæð gulltöflurnar og aðra hluti í steinkistu. Fjögurra ára reynslutími fylgdi í kjölfarið, þar sem Smith heimsótti hæðina árlega til að fá frekari þekkingu og leiðbeiningar frá englinum. Að lokum, árið 1827, fékk Joseph Smith töflurnar og vann við að þýða þær með aðstoð Úrím og Túmmím í næstu 2 árin. Smith sagði að töflurnar hafi verið skráðar með letri, sem sem hann nefnir endurbætt egypska. Þegar hann hafði lokið að þýða töflurnar skilaði hann til engilsins Morónís. 

== Um bókina==
Bókin er eitt elsta og þekktasta rit mormóna. Mormónar líta yfirleitt fyrst og fremst á textann sem heilaga ritningu (í flestum mormónasöfnuðum ásamt [[Biblían|Biblíunni]], [[Kenning og sáttmálar]] og [[Hin dýrmæta perla]]) og í öðru lagi sem sögulega heimild um samskipti Guðs við forna íbúa Ameríku.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Flestir mormónar líta á bókina sem frásögn af sögulegum atburðum, þó að viðhorfin séu mismunandi eftir trúardeildum: sumar leggja áherslu á djúphygli og andlega dýpt frekar en bókstaflega atburðasögu, á meðan aðrar greinar líta á hana sem bæði bókstaflega sagnfræði og meginundirstöðu trúarinnar. 

Mormónsbók fjallar meðal annars um mikilvægar trúarlegar kennisettningar eins og syndafall [[Adam og Eva|Adams og Evu]] ([https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/1-ne/2?lang=isl  2 Nephi 2]), eðli kristinnar friðþægingar ([https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/1-ne/2?lang=isl   2 Nephi 9]), heimsslitafræði, sjálfræði, vald prestdæmisins, endurlausn frá líkamlegum og andlegum dauða ([https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/alma/12?lang=isl  Alma 12]), eðli og framkvæmd skírnar, ábyrgðaraldur, tilgang og iðkun altarissakramentis, persónulega opinberun, efnahagslegt réttlæti, mannlegt og persónulegt eðli Guðs, eðli anda og engla og skipulag kirkju síðari daga heilagra. Lykilatriði bókarinnar er þegar [[Jesús]] birtist í [[Ameríka|Ameríku]] stuttu eftir upprisuna.[Hardy] Það er skilgreining mormóna að Mormónsbók uppfylli fjölmarga spádóma Biblíunnar (meðal annars í [https://biblian.is/biblian/sidara-thessalonikubref-1-kafli/ Síðara Þessaloníkubréfi 2:1 – 12]) með því að binda enda á alþjóðlegt fráhvarf frá kristni og marka endurreisn fagnaðarboðskaparins.

Bókin dregur nafn sitt af Mormóni, sem var næst síðasti bókaskrifarinn. Samkvæmt tímaröðinni sem lýst er í bókinni lifði hann á 4. öld e.Kr. Sem sögumaður í textanum kynnir Mormón sig sem ritstjóra. Hann vitnar í og umorðar aðra höfunda, og setur einnig inn heila texta eftir þá, bætir við athugasemdum og útskýringum og eigin frásögn. Sonur hans, Moróní, tók við  eftir andlát föðursins og var síðasti höfundur bókarinnar.

Mormónsbók skiptist í bækur — sem eru nefndar eftir þeim einstaklingum sem eru nefndir sem aðalhöfundar hverrar bókar — og í flestum útgáfum er hún skipt í kafla og vers.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Enski texti Mormónsbókar þykir herma mjög stíl þeirrar Biblíuútgáfu sem nefnd er King James Bible frá 1611. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Book Of Mormon Plagiarism: Parts Of The KJV Bible Were Plagiarized,|höfundur=Paul Gee,|útgefandi=Independently published|ISBN=9798879212839|ár=2024}}&lt;/ref&gt;Mormónsbók hefur verið þýdd að hluta eða að fullu á 112 tungumál árið 2022.

===Innihald bókarinnar===
Skipulag texta Mormónsbókar eru frásögur sagnamanna sem koma fram sem sem persónur í viðkomandi bók. Mörg atriði í textanum sýna meðvitaða sagnritun: hinir ýmsu sögumenn lýsa ferlinu við lestur, ritstjórn, ritun og skiptum á heimildum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Introduction. The Book of Mormon.|höfundur=Maffly-Kipp, Laurie F.|útgefandi=Penguin Classics. Penguin Books.|ár=2008|bls=vi–xxxii|ISBN=978-0-14-310553-4}}&lt;/ref&gt; Frásögnunum fylgja útleggingar sem eru fluttar af persónum úr viðkomandi texta. Þessar útleggingar eru dreifðar um texta bókarinnar og eru rétt rúmlega 40 prósent af Mormónsbók.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Visions in a Seer Stone: Joseph Smith and the Making of the Book of Mormon.|höfundur=Davis, William L. 67-3.]|útgefandi=University of North Carolina Press|ár=2020|ISBN=978-1-4696-5567-3}}&lt;/ref&gt; Aðalsögumenn bókarinnar lýsa víða hverning þeir séu að skapa bókina, tilvísunum sem hafa verið sagðar „næstum [[Póstmódernismi|póstmódernískum]]“ í sjálfsmeðvitund sinni.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Visions in a Seer Stone: Joseph Smith and the Making of the Book of Mormon.|höfundur=Davis, William L.|útgefandi=University of North Carolina Press|ár=2020|ISBN=978-1-4696-5567-3}}&lt;/ref&gt; 

===Yfirlit===
Kaflar Mormónsbókar eru nefndar bækur, sem hver og ein er nefnd annað hvort eftir aðalsögumanni sínum eða áberandi persónu sem kemur fyrir í henni. Bókunum er skipt í kafla og vers. Bókin hefst með fyrstu bók Nefís  og endar með Moróníbók.

Bókunum er að mestu raðað eftir þeirri atburðaröð sem lýst er. Nokkrar undantekningar er frá þessu, þar á meðal bækurnar Orð Mormóns og Etersbók. Orð Mormóns inniheldur athugasemdir Mormóns um bókaskráninguna, en Etersbók er um fólk sem hafði komið til meginlands Ameríku fyrir þá fólksflutninga sem lýst er í fyrstu bók Nefí. Frá fyrstu bók Nefí til og með bók Omnís er textinn skrifaður í fyrstu persónu, og eins er um bækur Mormóns og Morónís. Allar aðrar bækur Mormónsbókar eru skrifaðar í þriðju persónu, og sagt að þær hafi verið settar saman og styttar af Mormóni.

===Stiklur á innihaldi===
Í byrjun Mormónsbókar er meðal annars sagt frá Lehí, sem spáði fyrir íbúum [[Jerúsalem]] áður en borgin féll í hendur [[Babýlon]] um 600 f.Kr. Eins og fram kemur í fyrstu Nefíbók fór hann frá Jerúsalem að skipun Guðs þegar yfirvöld [[Gyðingar|Gyðinga]] höfnuðu forspá hans og sátu um lífi hans. Fjölskyldan flúði í langri ferð suðaustur meðfram Rauðahafsströndinni til Nahom í [[Jemen]], og síðan austur, meðfram suðurjaðri [[Rub' al Khali eyðimörkin|Rub' al Khali eyðimörkinnar]], og líklega niður að Dhofar-svæðinu í núverandi [[Óman]], þar sem Nefí einn af sonunum, fékk fyrirmæli frá Guði um að smíða skip. Með því skipi ferðaðist fjölskyldan til Ameríku, en ekki er sagt nákvæmlega hvar þau komu að landi.

Eftir að Lehí lést, reis upp deila meðal sona hans um áframhaldandi forystu hópsins. Nefí tekur þá réttlátu með sér til að skapa samfélag sem hlýðir Guði og skilur eldri bræður sína, Laman og Lemúel, eftir. Þessi réttláti hópur kallar sig Nefíta, og hinn hópurinn, undir forystu hinna illu Lamans og Lemúels, er kallaðir Lamanítar. Vegna uppreisnar þeirra gegn Guði og boðorðum hans eru þeir fordæmdir, sem veldur því að húð þeirra dökknar.

Í 3. Nefí er að finna frásögn af komu Jesú Krists til Ameríku eftir upprisu frá dauðum, sem sagt er í bókinni að hafi varðveist í sögum menningarþjóða í Ameríku. Greint er frá því að Nefítar hafi fundið nokkrar gulltöflur frá enn eldri siðmenningu, Jaredítum, sem fórust í borgarastyrjöld, og samantekt á sögu þeirra er að finna í Etersbók.

Tvö hundruð ára tímabil friðar og farsældar fylgdi komu Jesú fyrir Nefíta, en eftir það sneri fjöldinn aftur á gamlar syndsamlegar brautir. Átök, spilling og stríð fylgdu í kjölfarið, en að þessu sinni leiddu það til tortímingar Nefíta. Síðasta stóra orrustan var háð á Kúmórahæð (þar sem Joseph Smith fann gulltöflurnar). Mormón, síðasti Nefítaforinginn sá fólk sitt farast. Mormóni var falið það verkefni að safna saman ritum fólks síns og setja þau saman í eina heild. Þetta gerði hann og afhenti síðan töflurnar syni sínum, Moróní. Hann var þá sá sem lauk við að skrifa á töflurnar og faldi þær um árið 421 e.Kr., þar til sá tími kæmi að þær sæju dagsins ljós aftur til undirbúnings fyrir síðari komu Krists, svo að Mormónsbók gæti verið annað vitnisburðurinn um að Jesús sé Kristur.

Hin mikla siðmenning Nefíta innflytjenda í Ameríku sem þeir höfðu flutt með sér frá Mið-Austulöndum hrundi þannig í stríði við Lamaníta og trúarbrögð þeirra féllu í gleymsku. Í staðinn fóru afkomendur þeirra að stunda náttúrutrúarbrögð og hjátrú. Samkvæmt Mormónsbók eru [[frumbyggjar Ameríku]] beinir afkomendur upprunalegu Gyðinga innflytjendanna, fjölskyldu Lehís.

Þremur tímabilunum er lýst ítarlega:

* frá um 600 til um 550 f.Kr.,
* frá um 130 f.Kr. til um 40 e.Kr. og
* frá um 320 til um 420 e.Kr. 

en aðeins stuttar upplýsingar eru veittar um tímabilin þar á milli (550 til 130 f.Kr. og 40 til 320 e.Kr.).

===Bækurnar===
Atburðirnir í Mormónsbók eiga að spanna tímabilið frá 600 f.Kr. til 421 e.Kr.
* 1. Nefí — Fótti fjölskyldu Lehís frá Jerúsalem, ferð um Arabíu og sigling til Ameríku.
* 2. Nefí — Trúarleg og söguleg frásögn af Nefítum í Ameríku.
* Jakob — Prédikun Nefís fyrir bræðrum sínum
* Enos — Nefíti sem fékk fyrirgefningu synda sinna með mikilli trú og löngum daglegum bænum.
* Jarom — Nefítar halda lögmál Móse, þeir vænta komu Krists og þeim vegnar vel í landinu. Stutt bók um 440-355 f.Kr. 
* Omnísbók — Önnur stutt bók, sem fjallað er um nokkra minniháttar höfunda.
* Orð Mormóns — Nokkrar stuttar athugasemdir um útdrátt  Mormóns af stóru plötum Nefís og sameinar litlu töflurnar hinum töflunum .
* Mósíabók — Benjamín konungur gjörir grein fyrir réttlæti, sanngirni og trúarlegum þætti stjórnar sinnar, inniheldur sögu einnig um uppgötvun Jaredítatöflanna sem segja frá annarrari nýlendu Gyðinga sem komu til Ameríku en misstu trúna og gengu að lokum til liðs við Nefíta.
* Almabók — Alma, fyrsti yfirdómari Nefí-þjóðarinnar og einnig æðsti prestur kirkjunnar, einnig um styrjöld á milli Nefíta og Lamaníta
* Helamansbók — Framhald af kenningunni og sögu Nefíta.
* 3. Nefísbók — Sagan af atburðum á Ameríku um líf Krists, krossfestinguna og komu hans til Ameríku eftir upprisu sína.
* 4. Nefísbók — Framhald af sögu Nefíta fram til upphafshruns samfélagsins.
* Mormónsbók — Nokkrar frekari athugasemdir varðandi hinar helgu heimildir. Ranglæti, vantrú, seiðir og galdrar eru allsráðandi. Um 321–326 e.Kr.
* Eterbók — Frásögn af Jaredítasamfélaginu sem Nefítar fundu heimildir um á töflunum tuttugu og fjórum, á dögum Mósía konungs. 
* Bók Morónís — Síðasti hluti Mormónsbókarinnar sem er eftir Moróní, son Mormóns, sem segir frá tortímingu Nefítanna. Moróní útskýrir mikilvæg trúaratriði.

== Heimildargildi Mormónsbókar==
Samkvæmt nýlegri könnun var meirihluti (62%) meðlima [[Kirkja Jesú Krists hinna síðari daga heilögu |Kirkju Jesú Krists hinna síðari daga heilögu]] sannfærðir um að Mormónsbók væri bókstafleg, söguleg heimild sem Smith þýddi af raunverulegum fornum gulltöflum með guðlegri opinberun.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Next Mormons: How Millennials Are Changing the LDS Church.|höfundur=Riess, Jana|útgefandi=Oxford University Press.|ár=2019|ISBN=9780190885229}}&lt;/ref&gt;  Þetta er einnig opinber afstaða Kirkju Jesú Krists hinna síðari daga heilögu.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Losing a Lost Tribe: Native Americans, DNA, and the Mormon Church,|höfundur=Simon G. Southerton|útgefandi=Signature Books,|ár=2004|bls=164-165|ISBN=1560851813}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Mapping Book of Mormon Historicity Debates Part I: A Guide for the Overwhelmed|höfundur=Duffy, John-Charles|útgefandi=Sunstone Education Foundation|ár=2008ads/sbi/articles/151-36-62.pdf]|bls=36–62|url=https://sunstone.org/wp-content/uploads/sbi/articles/151-36-62.pdf}}&lt;/ref&gt;

[[Mynd:BRM3458-Weston-Map-of-Ancient-America Mormon-1899 lowres-1888x3000.jpg|thumb|Kort af  „Vesturhvels tilgátunni“ frá 1899. Samkvæmt kortinu lentu Lehí og Nefí á ströndinni þar sem nú er Perú. Landið Sarahemla er staðsett þar sem nú er Kólumbía og orrustan við Kúmóra var háð í heimahéraði Josephs Smith í New York-fylki.]] Þar sem mormónar frá upphafi álitu Mormónsbók vera sögulega heimild komu fljótlega eftir stofnun kirkjunnar fram tilgátur um landafræði atburða og staða. Tilgátan um að landafræði Mormónsbókar hafi náð yfir bæði Norður- og Suður Ameríku var algengasta skoðun mormóna á 19. öld. Öldungurinn Orson Pratt sem var einn af nánustu samstarfmönnum Joseph Smiths gerði hana vinsæla á fjórða áratug 19. aldar og hélt því fram að allt vesturhvel jarðar væri byggt afkomendum þjóða Mormónsbókar. Tímarit kirkjunnar skrifuðu árið 1834 að „þrönga eiðið“ sem aðskilur „landið í norður“ frá „landinu í suður“ ([[https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/ether/10?lang=isl&amp;id=p20 Eter 10:20]]) ([[https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/alma/22?lang=isl Alma 22:32]]) væri Panama-eiðið (þá kallað Darien-eiðið).
Þessi tilgáta var seinna kölluð „Vesturhvels“ eða „tveggja heimsálfa tilgátan“ til aðgreiningar frá öðrum tilgátum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Critique of a Limited Geography for Book of Mormon Events|höfundur=Wunderli, Earl M.|útgefandi=Dialogue. 35 (3):|ár=2002|bls=161–197}}&lt;/ref&gt;

Josephs Smith og nánustu samstarfsmenn hans studdu opinberlega tilgátuna um að lönd Mormónsbókar hefðu náð yfir svæði allt frá [[Vötnin miklu|Vötnunum Miklu]] í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]] til [[Chile]] í [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]]. Tilgátan um að Lehí hafi lent við strönd Chile, þúsundir kílómetra sunnan við [[Panamaeiðið|Panama]]&lt;nowiki/&gt;-eiðið, og að Magdalenafljót í [[Kólumbía|Kólumbíu]] væri Sídonfljót, var opinber skoðun Kirkju Jesú Krists síðari daga heilagra á 20. öld.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Gathering and Election: Israelite Descent and Universalism in Mormon Doctrine|höfundur=Green, Arnold H.|útgefandi=Journal of Mormon History. 5 (21). Champaign, IL: University of Illinois Press|ár=1999}}&lt;/ref&gt; Fram á síðari hluta tuttugustu aldar töldu flestir fylgjendur kirkjunnar að þær þjóðir sem lýst er í texta Mormónsbókar væru eingöngu forfeður allra [[Frumbyggjar Ameríku|frumbyggja í Ameríku]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=A Personal Perspective on Book of Mormon Historicity and Apologetics|höfundur=Gardner, Brant A.|útgefandi=Journal of Book of Mormon Studies.|ár=2021|bls=30: 142–164}}&lt;/ref&gt;

[[Mynd:Moroni's America.jpg|left|thumb|Tilgátukort af löndum Mormónsbókar teiknað á kort af nútíma fylkisskiptingu í Bandaríkjunum]] „Hjartalandskenningin“ (enska: „Heartland Theory“) í landafræðitilgátum Mormónsbókar byggir á tilgátunni að atburðirnir í bókinni hafi aðallega átt sér stað í norðausturhluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], sérstaklega á svæðinu við [[Vötnin miklu]]&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Pros, cons of Book of Mormon geography theories|höfundur=Groote, Michael De|útgefandi=Deseret News|ár=2010}}&lt;/ref&gt; og vatnasviðum Mississippi og Ohió fljótanna.Í þessari tilgátu er Kúmórahæðin í Palmyra í [[New York-fylki]], hæðin þar sem Joseph Smith fann gulltöflurnar, talin vera sama hæðin þar sem menningarheimar Nefíta og Lamaníta börðust í lokaorustunni.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Volume I. No. 1.|útgefandi=LATTER DAY SAINTS' MESSENGER AND ADVOCATE,  KIRTLAND, OHIO,|ár=1834}}&lt;/ref&gt; Í textanum er Kúmora staðsett í „landi hinna mörgu vatna“ og Niagara-eiðið hefur verið talinn vera „þrönga eiðið“. [[Mississippifljót|Missisipifljótið]] er þá Sídonfljótið og aðrir staðir álitnir samsvara textanum.

[[Mynd:Book of Mormon Lands and Sites2.jpg|thumb|Kort af tilgátu sem telur landafræði Mormónsbókar segja frá takmörkuðu svæði frá miðhluta Mexíkó yfir Mið-Ameríku.]] Sú tilgáta sem hefur mestan stuðning meðal mormóna á síðari áratugum er svo nefnda „Takmarkaða Mesóameríska tilgátan“ (enska: „Mesoamerican theory“). Samkvæmt þessari tilgátu gerðist Mormónsbók í kringum Tehuantepec-eiðið í núverandi suðurhluta [[Mexíkó]]. Á svæð sem nær yfir það sem nú er [[Gvatemala]], [[Belís]], [[Honduras]], [[El Salvador]] og mexíkönsku fylkin Tabasco, Chiapas, Oaxaca, Veracruz og nærliggjandi svæði. Stuðningsmenn tilgátunar segja að hún veiti nægilega samsvörun við landfræði, forna menningu og fornleifar til að finna sennilega staðsetningu fyrir staði og atburði í Mormónsbók.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Plausible Locations in Mesoamerica for Book of Mormon Places|höfundur=Welch, John W. og Welch, Greg|útgefandi=Foundation for Ancient Research and Mormon Studies}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Losing a Lost Tribe: Native Americans, DNA, and the Mormon Church.|höfundur=Southerton, Simon G.|útgefandi=Signature Books|ár=2004|ISBN=978-1-56085-181-3}}&lt;/ref&gt; Það eru þó alls ekki allir mormónar sem eru á sama máli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Choice Above All Other Lands - Book of Mormon Covenant Lands According to the Best Sources|höfundur=W. Vincent Coon|útgefandi=Brit Publishing LLC|ár=2011|ISBN=978-0615265438}}&lt;/ref&gt; 

Rannsóknir óháðra fornleifa-, sagnfræði- og annara fræðimanna hafa ekki fundið neinar heimildir sem styðja lýsingu Mormónsbókar á menningarheimum sem þar er sagt frá. Stíll textans og efnis umfjöllun benda til þess að Mormónsbók sé að öllu samin og upprunnin á nítjándu öld.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=American Zion: The Old Testament as a Political Text from the Revolution to the Civil War.|höfundur=Shalev, Eran|útgefandi=Yale University Press|ár=2014|ISBN=978-0-300-20590-9}}&lt;/ref&gt; 

Forsenda og grundvöllur frásagna Mormónsbókar er að fólkfluttningar áttu sér stað þrisvar sinnum í fornöld frá Mið-Austurlöndum til Ameríku og seinni tortímingu fornra menningarheima þeirra. En einnig að frumbyggjar Ameríku séu afkomendur þessa fólks. Mormónsbók lýsir fólksflutningum frá Mið-Austurlöndum til Ameríku, en þar er ekkert minnst á fólk sem hafði þegar búið í Ameríku. Þess í stað er Ameríku lýst sem landi sem enginn maður hafði nokkurn tíma heimsótt áður ([https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/ether/2?lang=isl Eter 2:5]) og sem hefur verið haldið leyndu fyrir öðrum þjóðum (2. Nefí 1:8–9). Samkvæmt spádómi Lehís munu „aðrar þjóðir“ ekki finna fyrirheitna landið fyrr en í fjarlægri framtíð ([https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm/2-ne/2?lang=isl 2. Nefí 1:10–11]), þegar afkomendum Lamaníta verður „tvístrað  og ljóstað“ af heiðingjunum. Spádómurinn er talinn vísa til Kólumbusar og landnáms evrópumanna í Ameríku.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Multiply Exceedingly: Book of Mormon Population Sizes.|höfundur=Kunich, John C.|útgefandi=Metcalfe|ár=1993|bls=259–265}}&lt;/ref&gt;

Óháðir fornleifafræðingar, sagnfræðingar og aðrir fræðimenn hafa dregið áreiðanleika og sögulegt gildi bókarinnar mjög í efa og líta ekki á Mormónsbók sem forna heimild um raunverulega sögulega atburði.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Mormons and Archaeology: An Outside View|höfundur=[Coe, Michael D|útgefandi=Dialogue: A Journal of Mormon Thought.|url=https://www.dialoguejournal.com/articles/mormons-and-archaeology-an-outside-view/|bls=8 (2): 41–48}}&lt;/ref&gt;  Meðal annars hefur verið bent á að engar heimildir sé að finna fyrir því að ein einasta persona eða staður sem nefnd er í Mormónsbók hafi verið til og ekki heldur um atburðir sem áttu að eiga sér stað.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Power and the Promise|höfundur=Richard Ostling, Joan K. Ostling|útgefandi=HarperOne|ár=1999|ISBN=0060663715}}&lt;/ref&gt;  Engar fornleifafræðilegar, erfðafræðilegar eða málfræðilegar rannsóknir hafa getað sýnt fram á neinskonar tengsl milli frumbyggja Ameríku og fornra þjóðernishópa í Mið-Austurlöndum.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Einnig hefur verið bennt á að í Mormónsbók sé talað um búfé eins og [[Nautgripir|nautgripi]], [[sauðfé]], [[Hestur|hesta]], [[svín]], [[geitur]] og [[Nytjahænsni|hænsni]], sem voru ekki til í Ameríku á þeim tíma sem Mormónsbók á að gerast. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Christian Deviations: The Challenge of the New Spiritual Movements (3rd ed.)|höfundur=Davies, Horton|útgefandi=Westminster Press.|ár=1973|ISBN=978-0-664-24966-3}}&lt;/ref&gt; I bókinni er einnig talað um tækni eins og [[Málmur|málmsverð]], [[hjól]], vagnar og ofið [[silki]] . Engar vísbendingar eru um háþróaða málmvinnslu í Forn-Ameríku.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=By the Hand of Mormon. The American Scripture that Launched a New World Religion|höfundur=Givens, Terryl L.|útgefandi=Oxford University Press|ár=2002|bls=141–142|ISBN=0-19-513818-X}}&lt;/ref&gt;  

Ekki hefur verið hægt að heimfæra neina staði með öryggi sem lýst er í Mormónsbók til staða í Bandaríkjunum eða Mið-Ameríku.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 
 
==Mormónsbók og íslendingar==
Mormónsbók var gefin út á dönsku 1851 og var það í fyrsta skipti sem bókin var þýdd úr ensku. Tveir íslendingar, þeir Þórarinn Hafliðason, trésmiður (1825-1852) og Guðmundur Guðmundsson, gullsmiður og úrsmiður (1825-1883), sem höfðu verið við nám í Danmörku og tekið mormónatrú snéru heim sama ár og urðu fyrstu mormónatrúboðarnir  á Íslandi. Þeir höfðu með sér Mormónsbók á dönsku en engar heimildir eru um að þeir hafi þýtt hana á íslensku. 

===Mormónsbók á íslensku===
Mormónsbók var gefin út á íslensku 1981 og var þýdd 1979 af Sveinbjörgu Guðmundsdóttur og Halldóri Hansen. Bókin var endurútgefin 2016. Hægt er að nálgast hana í stafrænu formi [https://www.churchofjesuschrist.org/study/scriptures/bofm?lang=isl hér] og hér. [https://web.archive.org/web/20240713180551/https://media.ldscdn.org/pdf/lds-scriptures/doctrine-and-covenants/doctrine-and-covenants-33569-isl.pdf]

==Tilvísanir==
{{Reflist}}

== Tenglar ==
* [https://web.archive.org/web/20240713180551/https://media.ldscdn.org/pdf/lds-scriptures/doctrine-and-covenants/doctrine-and-covenants-33569-isl.pdf Mormónsbók (2016) á íslensku.] Útgefið af Kirkju Jesú Krists hinna síðari daga heilög 2016
* [http://www.kirkjajesukrists.is kirkjajesukrists.is] - Vefur Kirkju Jesú Krists hinna síðari daga heilögu á Íslandi
* Abanes, Richard (2003), One Nation Under Gods: A History of the Mormon Church, Thunder's Mouth Press, ISBN 1-56858-283-8
* Hedges, Andrew (2008), The Doctrine and Covenants: Revelations in Context, BYU, ISBN 978-1-60641-015-8
* Krakauer, Jon (2003), Under the Banner of Heaven: A Story of Violent Faith, Doubleday, ISBN 0-385-50951-0
* Esplin, Scott (2012), You Shall Have My Word: Exploring the Text of the Doctrine &amp; Covenants, BYU, ISBN 978-0-8425-2819-1 Brigham Young University.
* Benjamin E. Park (May 14, 2020). &quot;[https://religiondispatches.org/2020/05/14/how-1843-revelation-polygamy-poses-serious-challenge-modern-mormonism How An 1843 Revelation on Polygamy Poses A Serious Challenge to Modern Mormonism]&quot;. Religion Dispatches. 
* Peterson, Daniel C., ed. (2008). The Book of Mormon and DNA Research. Neal A. Maxwell Institute for Religious Scholarship. ISBN 978-0-8425-2706-4. OCLC 226304684
* Tobolowsky, Andrew (2022). &quot;Becoming Israel in America: The Mormons and the New Jerusalem&quot;. The Myth of the Twelve Tribes of Israel: New Identities Across Time and Space. Cambridge University Press. ISBN 978-1-009-08913-5.
* Woods, Fred E. (2007). Eldur á ís. Saga hinna íslensku Síðari daga heilögu heima og að heiman. Háskólaútgáfan, . Isbn 9979-54-746-4  

[[Flokkur:Bókaárið 1830]]
[[Flokkur:Mormónatrú]]
[[Flokkur:Trúarrit]]</text>
      <sha1>kh7r1q270d3lq0s8qwk4bz6yc50xynj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Antonio Starabba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38184</id>
    <revision>
      <id>1981934</id>
      <parentid>1644829</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:19:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1981934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2655" sha1="bt351sycyt8uyy1wf3eu1cext2wd4mw" xml:space="preserve">{{Forsætisráðherra
| nafn           = Antonio Starabba
| mynd           = Rudini.jpg
| titill= [[Forsætisráðherra Ítalíu]]
| stjórnartíð_start =10. mars 1896
| stjórnartíð_end = 29. júní 1898
| einvaldur = [[Úmbertó 1.]]
| forveri =[[Francesco Crispi]]
| eftirmaður =[[Luigi Pelloux]]
| stjórnartíð_start2 =6. febrúar 1891
| stjórnartíð_end2 =  15. maí 1892
| einvaldur2 = [[Úmbertó 1.]]
| forveri2 =[[Francesco Crispi]]
| eftirmaður2 =[[Giovanni Giolitti]]
| fæddur = {{fæðingardagur|1839|4|6}}
| fæðingarstaður = [[Palermó]], [[Konungsríki Sikileyjanna tveggja]]
| dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1908|8|7|1839|4|6}}
| dánarstaður = [[Róm]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]]
| stjórnmálaflokkur = Sögulega hægrið {{small|(1867–1882)}}&lt;br/&gt;Frjálslyndi stjórnarskrárflokkurinn {{small|(1882–1900)}}
| maki           = 	{{plainlist|
* {{gifting|Marie de Barral|1864|1896|orsök=dó}}
* {{gifting|Leonia Incisa Beccaria di Santo Stefano|1896|1908|orsök=dó}}
}}
| börn           = 2
| háskóli = [[Háskólinn í Palermó]] 
}}
'''Antonio Starabba''', markgreifi af Rudini ([[6. apríl]] [[1839]] – [[7. ágúst]] [[1908]]) var [[Ítalía|ítalskur]] stjórnmálamaður og [[aðall|aðalsmaður]] og tvisvar [[forsætisráðherra Ítalíu]]. Hann var af ríkri [[sikiley]]skri landeigendafjölskyldu en tók afstöðu með [[Giuseppe Garibaldi|Garibaldi]] og undirbjó innrás hans [[1860]]. Hann var kjörinn [[borgarstjóri Palermó]] og barði niður uppreisn aðskilnaðarsinna [[1866]]. [[1868]] var hann gerður að fylkisstjóra í [[Napólí]]. 

[[1869]] varð hann innanríkisráðherra í [[ríkisstjórn Menabrea]]. [[1891]] varð hann forsætisráðherra á eftir aðalkeppinauti sínum, [[Francesco Crispi]], sem leiðtogi hægrimanna á þinginu. [[1892]] var honum velt úr sessi með atkvæðagreiðslu í þinginu og [[Giovanni Giolitti]] tók við. Ósigur Ítala í [[orrustan við Adúa|orrustunni við Adúa]] gerði honum kleift að mynda aftur stjórn [[1896]].

{{commonscat|Antonio Rudinì}}

{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla
| titill = [[Forsætisráðherra Ítalíu]]
| frá = 1891
| til = 1892
| fyrir = [[Francesco Crispi]]
| eftir = [[Giovanni Giolitti]]
}}
{{Erfðatafla
| titill = [[Forsætisráðherra Ítalíu]]
| frá = 1896
| til = 1898
| fyrir = [[Francesco Crispi]]
| eftir = [[Luigi Pelloux]]
}}
{{Töfluendir}}
{{Forsætisráðherrar Ítalíu}}
{{fde|1839|1908|Starabba, Antonio}}
{{DEFAULTSORT:Starabba, Antonio}}
[[Flokkur:Forsætisráðherrar Ítalíu|Starabba, Antonio]]
[[Flokkur:Ítalskir markgreifar]]
[[Flokkur:Utanríkisráðherrar Ítalíu]]</text>
      <sha1>bt351sycyt8uyy1wf3eu1cext2wd4mw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Haraldur 5.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41338</id>
    <revision>
      <id>1981840</id>
      <parentid>1980301</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:54:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1981840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4436" sha1="foeivxsu2o19tdv26rx0sivfvdmh7tl" xml:space="preserve">{{Konungur
|mynd = Kong Harald åpner Sametinget 1993 (cropped).jpg
|titill = Noregskonungur
|ætt = [[Lukkuborgarætt|Lukkuborgarar]]
|skjaldarmerki = Royal CoA of Norway.svg
|nafn = Haraldur 5.
|ríkisár = 17. janúar 1991 – 28. ágúst 2026
|skírnarnafn = Harald
|kjörorð = ''Alt for Norge''
|fæðingardagur = {{fæðingardagur|1937|2|21}}
|fæðingarstaður = [[Skaugum]], [[Akershus]] nærri [[Osló]]
|dánardagur =  {{dánardagur og aldur|2026|8|28|1937|2|21}}
|dánarstaður = [[Ósló]], Noregi
|grafinn = [[Akurshúskastali|Akurshúskastala]], Noregi
|undirskrift = Harald V of Norway Signature.svg
|faðir = [[Ólafur 5.]] Noregskonungur
|móðir = [[Marta krónprinsessa Noregs|Marta krónprinsessa]]
|titill_maka = Drottning
|maki = [[Sonja Noregsdrottning|Sonja Haraldsen]]
|börn =[[Marta Lovísa Noregsprinsessa|Marta Lovísa]] (f. [[1971]])&lt;br&gt;[[Hákon 8.]] (f. [[1973]])
}}
'''Haraldur 5.''' (21. febrúar 1937 – 28. ágúst 2026) var [[konungur Noregs]]. Haraldur var settur inn í konungsembættið [[17. janúar]] [[1991]] og gegndi því til dauðadags.

Haraldur var af [[Lukkuborgarætt]]. Hann var þriðja barn [[Ólafur 5.|Ólafs 5.]] Noregskonungs og [[Marta krónprinsessa Noregs|Mörthu krónprinsessu]] en eini sonur þeirra. Þegar hann fæddist var afi hans [[Hákon 7. Noregskonungur|Hákon 7.]] konungur en Haraldur annar í erfðaröð á eftir föður sínum. Haraldur dvaldi í útlegð með fjölskyldu sinni í [[Svíþjóð]] og [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] á meðan Noregur var hernuminn í [[Seinni heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjöldinni]]. Hann varð krónprins við fráfall afa síns árið [[1957]].

Haraldur stundaði [[siglingar]] á yngri árum og keppti í þeim fyrir hönd Noregs á [[Sumarólympíuleikarnir 1964|Ólympíuleikum 1964]], [[Sumarólympíuleikarnir 1968|1968]] og [[Sumarólympíuleikarnir 1972|1972]]. Hann vann til heimsmeistaratitils í siglingum árið 1987.&lt;ref&gt;{{Tímarit.is|1770903|Koma konungshjónanna|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=6. september 1992|höfundur=Urður Gunnarsdóttir|blaðsíða=1–2}}&lt;/ref&gt;

Haraldur lést eftir stutta sjúkdómslegu á nítugasta aldursári þann 28. ágúst 2026.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Haraldur Noregskonungur er látinn|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-08-28-haraldur-noregskonungur-er-latinn-484776|útgefandi=[[RÚV]]|dags=28. ágúst 2026|skoðað=28. ágúst 2026|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Haraldur V Noregs­konungur er látinn|url=https://www.visir.is/g/20262926676d/haraldur-v-noregs-konungur-er-latinn|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=28. ágúst 2026|skoðað=28. ágúst 2026|höfundur=Samúel Karl Ólason}}&lt;/ref&gt; Hann var borinn til grafar 9. september 2026 og lagður til hinstu hvílu í konunglegu grafhvelfingunni í [[Akurshúskastali|Akurshúskastala]].&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Haraldur Noregs­konungur borinn til grafar|url=https://www.visir.is/g/20262932416d/haraldur-noregs-konungur-borinn-til-grafar|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=9. september 2026|skoðað=10. september 2026|höfundur=Silja Rún Sigurbjörnsdóttir|höfundur2=Bjarki Sigurðsson}}&lt;/ref&gt;

== Fjölskylda ==
Haraldur giftist [[Sonja Noregsdrottning|Sonju Haraldsen]] árið [[1968]]. Þau eiga tvö börn:

* '''[[Marta Lovísa Noregsprinsessa|Mörtu Lovísu]]''' (f. [[1971]]). Hún á þrjár dætur með fyrrverandi manni sínum [[Ari Behn|Ara Behn]] rithöfundi:
**[[Maud Angelica Behn]] (f. [[2003]])
** [[Leah Isadora Behn]] (f. [[2005]])
** [[Emma Tallulah Behn]] (f. [[2008]])

* '''[[Hákon 8.|Hákon Magnús]]''' (f. [[1973]]). Hann á tvö börn með eiginkonu sinni [[Mette-Marit Noregsdrottning|Mette-Marit]]:
** [[Ingiríður Alexandra Noregskrónprinsessa|Ingiríði Alexöndru]] (f. [[2004]])
** [[Sverrir Magnús Noregsprins|Sverri Magnús]] (f. [[2005]])

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;

== Tenglar ==
*[https://web.archive.org/web/20071111211105/http://www.kongehuset.no/ Kongehuset]. Skoðað 18. október 2010.

{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla |
fyrir=[[Ólafur 5.]] |
eftir=[[Hákon 8.]] |
frá=1991 |
til=2026|
titill=[[Noregskonungar|Noregskonungur]]
}}
{{Töfluendir}}
{{Norskir einvaldar}}
{{stubbur|æviágrip|saga}}
{{fd|1937|2026}}
[[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]]
[[Flokkur:Noregskonungar]]
[[Flokkur:Norska konungsfjölskyldan]]
[[Flokkur:Lukkuborgarætt]]</text>
      <sha1>foeivxsu2o19tdv26rx0sivfvdmh7tl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hákon 8.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41444</id>
    <revision>
      <id>1981839</id>
      <parentid>1977556</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1981839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3892" sha1="7d3wfgjamfoq1212l9qh4r6r6ejziat" xml:space="preserve">{{Konungur
|mynd = Haakon in 2025 (cropped).jpg
|titill = [[Noregskonungur]]
|ætt = [[Lukkuborgarætt|Lukkuborgarar]]
|skjaldarmerki = Royal CoA of Norway.svg
|nafn = Hákon 8.
|ríkisár = 28. ágúst 2026 –
|skírnarnafn = Haakon Magnus
|kjörorð = ''Alt for Norge''
|fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1973|7|20}}
|fæðingarstaður = [[Ósló]], Noregi
|undirskrift = 
|faðir = [[Haraldur 5.]] 
|móðir = [[Sonja Noregsdrottning]]
|titill_maka = Drottning
|maki = [[Mette-Marit Noregsdrottning|Mette-Marit Tjessem Høiby]]
|börn = [[Ingiríður Alexandra Noregskrónprinsessa|Ingiríður Alexandra]]&lt;br&gt;[[Sverrir Magnús Noregsprins|Sverrir Magnús]]
}}
'''Hákon 8.''' (''Haakon Magnus'') (f. [[20. júlí]] [[1973]]) er [[konungur Noregs]]. Hann er sonur [[Haraldur 5.|Haraldar 5. Noregskonungs]] og [[Sonja Noregsdrottning|Sonju drottningar]].

Hákon var annað barn foreldra sinna á eftir [[Marta Lovísa Noregsprinsessa|Mörtu Lovísu prinsessu]]. Árið 1990 var stjórnarskrá Noregs breytt þannig að frumburðir konunga hlytu alltaf forgang í erfðaröðinni óháð kyni. Breytingin var hins vegar ekki gerð afturvirk og því varð Hákon erfingi að krúnunni þegar faðir hans varð konungur árið 1991.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Hver er Há­kon VIII Noregs­konungur?|url=https://www.visir.is/g/20262927248d/hver-er-ha-kon-viii-noregs-konungur-|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=28. ágúst 2026|skoðað=28. ágúst 2026|höfundur=Samúel Karl Ólason}}&lt;/ref&gt;

Hákon gekk í ríkisrekna skóla að ósk foreldra sinna, sem vildu að hann ælist upp innan um venjulega Norðmenn. Hann gegndi þjónustu í sjóher Noregs og lauk síðar námi í stjórnmálafræði við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]]. Hann hefur jafnframt meistaragráðu í alþjóðastjórnmálum frá [[London School of Economics]].&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill= Nýr konungur er mikill skíðamaður og umhugað um náttúrvernd og mannréttindi|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-08-28-nyr-konungur-er-mikill-skidamadur-og-umhugad-um-natturvernd-og-mannrettindi-485202|útgefandi=[[RÚV]]|dags=28. ágúst 2026|skoðað=31. ágúst 2026|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}&lt;/ref&gt;

Hákon varð konungur við andlát föður síns þann 28. ágúst 2026.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Haraldur Noregskonungur er látinn|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-08-28-haraldur-noregskonungur-er-latinn-484776|útgefandi=[[RÚV]]|dags=28. ágúst 2026|skoðað=28. ágúst 2026|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}&lt;/ref&gt;

== Fjölskylda ==
Þann [[25. ágúst]] [[2001]] giftist Hákon [[Mette-Marit Noregsdrottning|Mette-Marit Tjessem Høiby]], og við giftinguna varð hún krónprinsessa Noregs. Mette-Marit var einstæð móðir þegar þau kynntust, og varð það til þess að margir [[Noregur|Norðmenn]] voru ekki alls kostar sáttir við konuefni prinsins.&lt;ref&gt;{{Tímarit.is|3019455|Prinsinn giftist einstæðri móður|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|útgáfudagsetning=25. ágúst 2001|blaðsíða=18|höfundur=Guðni Ölversson}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Tímarit.is|3403251|Norskt ævintýri í nútímabúningi|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=24. ágúst 2001|blaðsíða=31}}&lt;/ref&gt;

Hákon á tvö börn með Mette-Marit, [[Ingiríður Alexandra Noregskrónprinsessa|Ingiríði Alexöndru]] (f. [[21. janúar]] [[2004]]) og [[Sverrir Magnús Noregsprins|Sverri Magnús]] (f. [[3. desember]] [[2005]]).

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;
{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla |
fyrir=[[Haraldur 5.]] |
eftir=Enn í embætti |
frá=28. ágúst 2026|
til=|
titill=[[Noregskonungar|Noregskonungur]]
}}
{{Töfluendir}}
{{Norskir einvaldar}}
{{Stubbur|æviágrip}}
[[Flokkur:Noregskonungar]]
[[Flokkur:Norska konungsfjölskyldan]]
[[Flokkur:Fólk fætt árið 1973]]
[[Flokkur:Lukkuborgarætt]]
[[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]]</text>
      <sha1>7d3wfgjamfoq1212l9qh4r6r6ejziat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Julian</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49104</id>
    <revision>
      <id>1981953</id>
      <parentid>1818778</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1981953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5918" sha1="acym1b6ka45w03dp1ol9a00s3mxjcv0" xml:space="preserve">{{Íslenskt mannanafn
| nafn = Julian
| kyn = kk
| nefnifall = Julian
| þolfall = Julian
| þágufall = Julian
| eignarfall = Julians
| eiginnöfn = 45
| millinöfn = 22
| dagsetning = 2025
}}
'''Julian''' eða '''Júlían''' er [[íslenskt karlmannsnafn]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://mannanofn.arnastofnun.is/nafn/3366|title=Julian, Júlían|author=Guðrún Kvaran|website=Nöfn Íslendinga|access-date=6.10.2026}}&lt;/ref&gt; Árið 2025 báru 45 nafnið Julian sem fyrsta nafn og 22 sem millinafn, en 50 báru nafnið Júlían sem fyrsta nafn og 21 sem millinafn.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hagstofa.is/talnaefni/ibuar/faeddir-og-danir/nofn/|title=Nöfn|website=Hagstofa Íslands|access-date=6.10.2026}}&lt;/ref&gt;

== Dreifing á Íslandi ==
{{Þjóðskrártölfræði}}
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:600 height:320
PlotArea = left:40 right:10 top:40 bottom:40
AlignBars = late
 
DateFormat = yyyy
Period = from:1949 till:2008
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1950
 
Colors =
  id:canvas    value:white
  id:fyrsta value: rgb(0.1,0.1,0.7)
  id:seinna  value: rgb(1,0.7,0)
 
Backgroundcolors = canvas:canvas
 
TextData =
  pos:(5,310) textcolor:black fontsize:S
  text:Fjöldi
  pos:(550,20) textcolor:black fontsize:S
  text:Ár
  pos:(250,310) textcolor:black fontsize:M
  text:Heildarfjöldi nafngifta fyrir karlmannsnafnið Julian
  pos:(50,315) textcolor:fyrsta fontsize:S
  text:fyrsta nafn
  pos:(50,300) textcolor:seinna fontsize:S
  text:seinni nöfn
 
BarData =
  bar:5 text:5
  bar:4 text:4
  bar:3 text:3
  bar:2 text:2
  bar:1 text:1
 
LineData=
 color:fyrsta
 width:5
 
 at:1954 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1960 frompos:40 tillpos:140 #2
 at:1962 frompos:40 tillpos:140 #2
 at:1963 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1964 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1965 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1967 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1969 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1970 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1971 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1972 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1973 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1975 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1977 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1978 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1981 frompos:40 tillpos:140 #2
 at:1985 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1994 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1997 frompos:40 tillpos:140 #2
 at:2002 frompos:40 tillpos:190 #3
 at:2004 frompos:40 tillpos:90 #1
 
 color:seinna
 width:1
 
 at:1953 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1954 frompos:40 tillpos:190 #3
 at:1955 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1959 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1961 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1964 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1965 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1966 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1967 frompos:40 tillpos:140 #2
 at:1968 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1969 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1970 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1976 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1977 frompos:40 tillpos:140 #2
 at:1979 frompos:40 tillpos:140 #2
 at:1980 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1983 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1990 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:2003 frompos:40 tillpos:140 #2
 
&lt;/timeline&gt;
 
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:600 height:320
PlotArea = left:40 right:10 top:40 bottom:40
AlignBars = late
 
DateFormat = yyyy
Period = from:1949 till:2008
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1950
 
Colors =
  id:canvas    value:white
  id:fyrsta value: rgb(0.1,0.1,0.7)
  id:seinna  value: rgb(1,0.7,0)
 
Backgroundcolors = canvas:canvas
 
TextData =
  pos:(5,310) textcolor:black fontsize:S
  text:Hlutfall
  pos:(550,20) textcolor:black fontsize:S
  text:Ár
  pos:(250,310) textcolor:black fontsize:M
  text:Hlutfall nafngifta fyrir karlmannsnafnið Julian
  pos:(50,315) textcolor:fyrsta fontsize:S
  text:fyrsta nafn
  pos:(50,300) textcolor:seinna fontsize:S
  text:seinni nöfn
 
BarData =
  bar:5 text:1 %
  bar:4 text:0.8 %
  bar:3 text:0.6 %
  bar:2 text:0.4 %
  bar:1 text:0.2 %
 
LineData=
 color:fyrsta
 width:5
 
 at:1954 frompos:40 tillpos:48 #0.03%
 at:1960 frompos:40 tillpos:53 #0.05%
 at:1962 frompos:40 tillpos:53 #0.05%
 at:1963 frompos:40 tillpos:48 #0.03%
 at:1964 frompos:40 tillpos:48 #0.03%
 at:1965 frompos:40 tillpos:48 #0.03%
 at:1967 frompos:40 tillpos:48 #0.03%
 at:1969 frompos:40 tillpos:48 #0.03%
 at:1970 frompos:40 tillpos:48 #0.03%
 at:1971 frompos:40 tillpos:48 #0.03%
 at:1972 frompos:40 tillpos:48 #0.03%
 at:1973 frompos:40 tillpos:48 #0.03%
 at:1975 frompos:40 tillpos:48 #0.03%
 at:1977 frompos:40 tillpos:48 #0.03%
 at:1978 frompos:40 tillpos:48 #0.03%
 at:1981 frompos:40 tillpos:53 #0.05%
 at:1985 frompos:40 tillpos:48 #0.03%
 at:1994 frompos:40 tillpos:48 #0.03%
 at:1997 frompos:40 tillpos:53 #0.05%
 at:2002 frompos:40 tillpos:58 #0.07%
 at:2004 frompos:40 tillpos:48 #0.03%
 
 color:seinna
 width:1
 
 at:1953 frompos:40 tillpos:65 #0.1%
 at:1954 frompos:40 tillpos:110 #0.28%
 at:1955 frompos:40 tillpos:63 #0.09%
 at:1959 frompos:40 tillpos:60 #0.08%
 at:1961 frompos:40 tillpos:63 #0.09%
 at:1964 frompos:40 tillpos:60 #0.08%
 at:1965 frompos:40 tillpos:60 #0.08%
 at:1966 frompos:40 tillpos:60 #0.08%
 at:1967 frompos:40 tillpos:80 #0.16%
 at:1968 frompos:40 tillpos:60 #0.08%
 at:1969 frompos:40 tillpos:60 #0.08%
 at:1970 frompos:40 tillpos:60 #0.08%
 at:1976 frompos:40 tillpos:55 #0.06%
 at:1977 frompos:40 tillpos:73 #0.13%
 at:1979 frompos:40 tillpos:68 #0.11%
 at:1980 frompos:40 tillpos:55 #0.06%
 at:1983 frompos:40 tillpos:55 #0.06%
 at:1990 frompos:40 tillpos:55 #0.06%
 at:2003 frompos:40 tillpos:68 #0.11%
 
&lt;/timeline&gt;

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

== Heimildir ==
* {{vefheimild|url=http://www.rettarheimild.is/mannanofn|titill=Mannanafnaskrá|archive-url=https://vefsafn.is/is/20061115051547/http://www.rettarheimild.is/mannanofn|archive-date=15. nóvember 2006|mánuðurskoðað=júní|árskoðað=2007}}
* {{vefheimild|url=http://bin.arnastofnun.is/leit/?q=Julian|titill=Orðabók Háskólans|mánuðurskoðað=júní|árskoðað=2007}}

[[Flokkur:Íslensk karlmannsnöfn]]</text>
      <sha1>acym1b6ka45w03dp1ol9a00s3mxjcv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vilníus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49290</id>
    <revision>
      <id>1981913</id>
      <parentid>1934393</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T00:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53286-62</username>
        <id>121445</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1981913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2798" sha1="t4xsp0apihrdjdlklm7tslyo0jwdsi9" xml:space="preserve">{{Byggð
| nafn                     = Vilníus
| nafn_í_eignarfalli       = 
| nafn_á_frummáli          = Vilnius ([[litáíska]])
| tegund_byggðar           = [[Höfuðborg]]
| mynd                     = Vilnius Montage (2020).png
| mynd_stærð               = 
| mynd_alt                 = 
| mynd_texti               = Svipmyndir
| fáni                     = Flag of Vilnius.svg
| innsigli                 = 
| skjaldarmerki            = Grand Coat of arms of Vilnius.svg
| viðurnefni               = 
| kjörorð                  = 
| kort                     = 
| kort_texti               = 
| teiknibóla_kort          = Litáen
| teiknibóla_kort_texti    = Staðsetning í Litáen
| hnit                     = {{WikidataCoord|display=inline,title}}
| undirskipting_gerð       = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]]
| undirskipting_nafn       = {{fáni|Litáen}}
| undirskipting_gerð1      = 
| undirskipting_nafn1      = 
| undirskipting_gerð2      = 
| undirskipting_nafn2      = 
| stofnun_titill           = Stofnun
| stofnun_dagsetning       = 
| leiðtogi_titill          = Borgarstjóri
| leiðtogi_nafn            = Valdas Benkunskas
| leiðtogi_flokkur         = 
| heild_gerð               = 
| flatarmál_heild_km2      = 401
| hæð_m                    = 112
| mannfjöldi_neðan         = &lt;ref name=&quot;mannfjöldi&quot;&gt;{{cite web |title=Nuolatinių gyventojų skaičius apskrityse ir savivaldybėse metų pradžioje |trans-title=Resident population by county and municipality at the beginning of the year |url=https://osp.stat.gov.lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=684e50e2-6cf6-426f-8d20-8b3e3856bdd2#/ |access-date=18 May 2025 |website=osp.stat.gov.lt |publisher=[[State Data Agency]] |language=lt-LT}}&lt;/ref&gt;
| mannfjöldi_frá_og_með    = 2025
| mannfjöldi_heild         = 607.667
| mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto
| tímabelti                = [[Austur-Evróputími|EET]]
| utc_hliðrun              = +02:00
| tímabelti_sumartími      = [[Sumartími Austur-Evrópu|EEST]]
| utc_hliðrun_sumartími    = +03:00
| póstnúmer_gerð           = Póstnúmer
| póstnúmer                = 01001–14191
| svæðisnúmer              = (+370) 5
| vefsíða                  = {{URL|https://vilnius.lt/}}
}}

'''Vilníus''' ([[Alþjóðlega hljóðstafrófið|framburður]]: ['vilɲus], [[litáíska]]: Vilnius) er [[höfuðborg]] og stærsta borg [[Litáen]]. Árið [[2025]] bjuggu 608 þúsund manns í borginni og um 876 þúsund á stórborgarsvæðinu.&lt;ref name=&quot;mannfjöldi&quot; /&gt; Nafn borgarinnar er leitt af samnefndri á sem rennur þar hjá.

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

== Tenglar ==
{{Commons||Vilníus}}
* {{Opinber vefsíða}}

{{Höfuðborgir í Evrópu}}
{{Stubbur|landafræði}}

[[Flokkur:Borgir í Litáen]]
[[Flokkur:Höfuðborgir í Evrópu]]</text>
      <sha1>t4xsp0apihrdjdlklm7tslyo0jwdsi9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Melavöllurinn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66279</id>
    <revision>
      <id>1981921</id>
      <parentid>1829342</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:02:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nipas2</username>
        <id>54688</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Geografic spotting of the place using GeoHack</comment>
      <origin>1981921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3926" sha1="fvip75n7y90fz2uvvbxj7400vtp0oq7" xml:space="preserve">{{Leikvangur
| nafn              = Melavöllurinn
| gælunafn          = 
| mynd              = 
| myndatexti        = 
| fullt_nafn        = Melavöllurinn
| staðsetning       = [[Reykjavík]], [[Ísland]]
| hnit              = {{hnit|64|8|32.86|N|21|57|1.44|W|type:landmark}}
| byggður           = 1925
| opnaður           = [[17. júní]] [[1926]]
| endurnýjaður      = 1930
| stækkaður         = 
| lokaður           = 1984
| rifinn            = 1985
| eigandi           = 
| yfirborð          = Möl
| byggingakostnaður = 
| arkitekt          = 
| verktaki          = 
| verkefnisstjóri   = 
| eldri_nöfn        = 
| notendur          = Knattspyrnufélögin í Reykjavík og KSÍ
| sætafjöldi        = um 500
| stæðisfjöldi      = um 1000
| stærð             = 102m x 68m
}}

'''Melavöllurinn''' var [[íþróttaleikvangur]] sem var reistur af [[Íþróttasamband Reykjavíkur|Íþróttasambandi Reykjavíkur]] á [[Melarnir|Melunum]] ([[Skildinganes]]melum) sunnan [[Hringbraut]]ar í [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbæ]] [[Reykjavík]]ur árið [[1925]]. Völlurinn var vígður [[17. júní]] [[1926]] og var notaður til knattspyrnuiðkunar allt til ársins [[1984]] þegar hann var lagður niður.

==Saga vallarins==
Í kjölfar þess að [[Íþróttavöllurinn á Melunum]] var dæmdur ónothæfur þurfti að leita á önnur mið til að leika knattspyrnu. Ákveðið var að reisa völl nálægt þeim stað sem gamli íþróttavöllurinn hafði staðið. Hafist var handa við að byggja hann 1925 og var hann vígður þann [[17. júní]] árið [[1926]]. Fyrsta mótið sem fór þar fram var allsherjarmót ÍSÍ.

Framan af var það þó knattspyrnan sem var ráðandi á Melavellinum, en árin [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1926|1926]] - [[1. deild karla í knattspyrnu 1959|1959]] voru nær allir leikir í efstu deild karla í knattspyrnu leiknir á honum og Íslandsmeistaratitillinn var afhentur þar í 31 skipti á þeim árunum fyrir utan þrjú ár, [[Efsta deild karla í knattspyrnu 1928|1928]] var bikarinn afhentur í Iðnó, en [[1. deild karla í knattspyrnu 1957|1957]] og [[1. deild karla í knattspyrnu 1959|1959]] á Laugardalsvelli.

[[Laugardalsvöllur]]inn var vígður árið 1957 og með tilkomu grasvallar þótti Melavöllurinn sem malarvöllur óspennandi kostur og æ færri leikir voru leiknir þar í efstu deild. Bikarúrslitaleikirnir voru þó enn leiknir á Melavellinum allt fram til ársins 1972. [[Flóðljós]] voru sett þar upp árið 1971. Völlurinn var þó ekki lagður af strax og héldur æfingar frjálsíþróttafólks og yngri flokka í knattspyrnu áfram, þar var skautasvell á vetrum auk þess sem tónleikar voru haldnir þar af og til. Frægir pönktónleikar, [[Melarokk]], voru haldnir þar árið 1982. Völlurinn var loks lagður niður árið [[1984]] sama ár og nýr gervigrasvöllur var tekinn í notkun í Laugardal.

Síðasti leikurinn í efstu deild sem fór þar fram var viðureign KA og KR. KA vann 1-0 og var það Hinrik Þórhallsson sem skoraði sigurmarkið, og síðasta markið á Melavellinum, 55 árum eftir að Helgi Eiríksson, Víkingi Reykjavík, skoraði fyrsta markið þar í 4-1 sigri á Val.

==Staðsetning==

Melavöllurinn stóð innan þess svæði sem nú til dags afmarkast af [[Hringbraut]], [[Birkimelur|Birkimel]], [[Melatorg|Melatorgi]], [[Suðurgata|Suðurgötu]] og [[Hótel Saga|Hótel Sögu]]. Hann stóð alveg upp við [[Suðurgata|Suðurgötu]] og einhver hluti hans var þar sem [[Þjóðarbókhlaðan]] stendur nú.

==Heimild==
*{{bókaheimild|höfundur=Jón M. Ívarsson|titill=Gísli Halldórsson : minningar, menn og málefni|ár=2005|útgefandi=Tómasarhagi 31}} 
*{{bókaheimild|höfundur=Sigmundur Ó. Steinarsson|titill=100 ára saga Íslandsmótsins í knattspyrnu (fyrra bindi)|útgefandi=KSÍ|ár=2011}}

[[Flokkur:Íslensk íþróttamannvirki]]
{{sa|1926|1984}}</text>
      <sha1>fvip75n7y90fz2uvvbxj7400vtp0oq7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>New Holland Ag</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68873</id>
    <revision>
      <id>1981920</id>
      <parentid>1957554</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Reventlove</username>
        <id>121515</id>
      </contributor>
      <comment>Added brand logo</comment>
      <origin>1981920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2503" sha1="e9x4qna5oz3v8jwj5lmnlfqfq4lcvb4" xml:space="preserve">{{Infobox organization|name=New Holland Agriculture|logo=New Holland Logo 2023.png}}[[Mynd:Combine NH-CR960.jpg|thumb|[[Þreskivél]] frá New Holland (CR960)]]
[[Mynd:Vierscharige wentelploeg.jpg|thumb|New Holland TM 125]]
[[Mynd:Großballenpresse.jpg|thumb|New Holland stórbaggavél]]
'''New Holland''' er [[Bandaríkin|bandarískt]] [[fyrirtæki]] sem framleiðir [[Landbúnaðarvél|landbúnaðar-]] og [[jarðvinnsluvél]]ar. Það var stofnað í [[Pennsylvanía|Pennsylvaníu]] árið 1895 og er í dag hluti af [[CNH Global]].

== Saga ==
* Abe Zimmerman stofnaði fyrirtækið 1895 í New Holland-fylki í Pennsylvaníu.
* Árið 1947 sameinaðist það svo [[Sperry Corporation]] og kallast þá Sperry New Holland.
* Það keypti svo meirihluta í belgíska fyrirtækinu Claeys sem framleiddi þreskivélar, árið 1964.
* 1974 seldi Sperry New Holland hluta framleiðslunnar, sem hafði með garðsláttuvélar og fleira, til [[Ariens]] svo framleiðsla þeirra féll niður um hríð hjá Sperry New Holland.
* Árið 1986 kom Sperry New Holland í hlut [[Ford]] og tók upp nafið Ford New Holland.
* Öll samsteypan var seld til [[Fiat]] árið 1991. Þá varð til N.H. Geotech. Dráttarvélar sem seldar voru frá fyrirtækinu á árabilinu 1991 til 1993 voru í tveimur flokkum; þekktust á rauðbrúnum lit (Fiat New Holland) og bláum lit (Ford New Holland). 
* 1991 keypti Ford New Holland Versatile Farm Equipment Company í Kanada.
* Tveimur árum síðar skipti N.H. Geotech svo um nafn; tók nú upp New Holland N.V.
* 1999: Fiat keypti [[Case IH]], sameinaði það New Holland N.V. og skipti á ný um nafn; CNH Global N.V. Þó voru Case IH og New Holland-traktorar áfram seldir undir sér merkjum. Til að fulltryggja kaupin var Versatile selt til Buhler Industries í Winnipeg. Dráttavélaverksmiðjurnar í Doncaster á Englandi voru seldar ARGO og með því fór McCormick.
* Frá árinu 2000 hafa allar dráttarvélar verið bláar og bara merkið New Holland notað. Þreskivélarnar eru hins vegar gular og bláar en bindivélar rauðar og gular.

Þjónustu- og söluaðili fyrir New Holland landbúnaðartæki á Íslandi eru Kraftvélar ehf.
* [https://www.kraftvelar.is Vefsíða Kraftvéla]

== Tengill ==
* [http://www.newholland.com/home.asp Vefsíða New Holland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514193657/http://www.newholland.com/home.asp |date=2008-05-14 }}

[[Flokkur:Framleiðendur landbúnaðarverkfæra]]
[[Flokkur:Stofnað 1895]]</text>
      <sha1>e9x4qna5oz3v8jwj5lmnlfqfq4lcvb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kujalleq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73586</id>
    <revision>
      <id>1981849</id>
      <parentid>1981627</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1981849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2119" sha1="3cz1lqs75q8y5lx809ke8ehe4fvubxg" xml:space="preserve">[[Mynd:G-Kujalleq-name.svg|thumb|right|Kujalleq-sveitarfélagið á Grænlandskortinu]]

'''Kujalleq''' (opinbert nafn á [[grænlenska|grænlensku]]:''Kommune Kujalleq'') er sveitarfélag á suðurhluta [[Grænland]]s sem stofnað var 1. janúar 2009.&lt;ref&gt;Landstingslov nr. 15 af 5. december 2008 om Grønlands inddeling i landsdele og kommunet | http://www.lovgivning.gl/gh.gl-love/dk/2008/ltl/ltl_nr_15-2008_kom_inddel/ltl_nr_15-2008_dk.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090629221204/http://www.lovgivning.gl/gh.gl-love/dk/2008/ltl/ltl_nr_15-2008_kom_inddel/ltl_nr_15-2008_dk.htm |date=2009-06-29 }}&lt;/ref&gt;. 

Kujalleq er minnst hinna fjögurra nýju sveitarfélaga. Það nær yfir byggðarlögin (og samnefnd fyrrverandi sveitarfélög) [[Narsaq]], [[Nanortalik]] og [[Qaqortoq]], ásamt fleiri minni byggðakjörnum. Íbúafjöldi í Kujalleq er 6.110 (2025), og flatarmál 32000 km² sem gerir það að minnsta sveitarfélaginu.&lt;ref&gt;[Kanukoka sameiginlegur vefur grænlensku sveitarfélagana http://www.kanukoka.gl/12630 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080924015143/http://www.kanukoka.gl/12630 |date=2008-09-24 }}]&lt;/ref&gt;  Aðsetur sveitarstjórnar og helstu þjónustustofnana er í [[Qaqortoq]].

Kujalleq nær yfir syðsta hluta Grænlands og liggur aðeins að einu sveitarfélagi, [[Sermersooq]]. [[Labradorhaf]] (milli Grænlands og [[Labrador]]) liggur að vesturströnd Kujalleq og mætir [[Irmingerhaf]]i (milli Íslands og Grænlands, suðvestur af Íslandi) við [[Hvarf (Grænland)|Hvarf]] (sem á grænlensku heitir Uummannarsuaq). Landslag einkennist af fjalllendi og djúpum fjörðum sem ná langt inn í land. Eystribyggð hinna fornu norrænu Grænlendinga liggur öll innan marka Kujalleq að undanskildu því svæði sem fornleifafræðingar nefna [[Miðbyggðin á Grænlandi|Millibyggðina]].

== Vinabær ==
* {{ISL}} [[Ísafjarðarbær]]

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

== Ítarefni ==
[https://web.archive.org/web/20091022143832/http://www.kujalleq.gl/ Opinber vefur sveitarfélagsins ]

{{Grænland}}
{{S|2009}}

[[Flokkur:Sveitarfélög á Grænlandi]]</text>
      <sha1>3cz1lqs75q8y5lx809ke8ehe4fvubxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karl 11.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81705</id>
    <revision>
      <id>1981931</id>
      <parentid>1973551</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1981931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2693" sha1="q7hqghjmhxuthufo81bibtsrixh9wvk" xml:space="preserve">{{konungur
| titill = [[Konungur Svíþjóðar]]
| ætt = [[Pfalz-ætt]]
| skjaldarmerki = COA country se house of Palatinate.svg
| nafn = Karl 11.
| mynd = Karl_XI_i_kröningsdräkt.jpg
| skírnarnafn = Carl
| fæðingardagur = {{fæðingardagur|1655|11|24}}
| fæðingarstaður = [[Tre Kronor]], [[Svíþjóð]]
| kjörorð = ''Dominus protector meus''
| dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1697|4|5|1655|11|24}}
| dánarstaður = [[Tre Kronor]], [[Svíþjóð]]
| grafinn = Riddarahólmskirkjunni, [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], Svíþjóð
| ríkisár = 13. febrúar 1660&lt;ref name=&quot;NF2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://runeberg.org/nfbm/0509.html |title=Karl XI |encyclopedia=[[Nordisk familjebok]] |edition=2 |year=1910 |volume=13 |page=962 |language=sv}}&lt;/ref&gt; – 5. apríl 1697
| undirskrift = Signatur Karl XI. (Schweden).PNG
| faðir = [[Karl 10. Gústaf]]
| móðir = [[Heiðveig Eleonóra af Holstein-Gottorp]]
| maki = [[Úlrika Eleonóra eldri]]
| titill_maka = Drottning
| börn = {{plainlist|
*[[Heiðveig Soffía, hertogaynja af Holstein-Gottorp]]
*[[Karl 12. Svíakonungur]]
*[[Úlrika Eleonóra]]
}}
}}
'''Karl 11.''' ([[24. nóvember]] [[1655]] – [[5. apríl]] [[1697]]) var [[Svíakonungur]] frá 1660 til dauðadags. Hann varð konungur aðeins fimm ára gamall eftir að faðir hans [[Karl 10. Gústaf]] lést úr veikindum. Móðir hans [[Heiðveig Eleonóra af Holstein-Gottorp]] fór með völdin fyrir hans hönd en hún hafði lítinn áhuga á stjórnmálum og því var stjórn ríkisins í raun í höndum voldugra ráðgjafa í [[sænska ríkisráðið|sænska ríkisráðinu]] á borð við [[Johan Göransson Gyllenstierna]]. Framganga hans í [[Skánarstríðið|Skánarstríðinu]] gegn [[Danmörk]]u 1675-1679 aflaði honum aukinna vinsælda og eftir lát Gyllenstierna 1680 tók hann sjálfur meiri þátt í stjórn ríkisins. Eftir stríðið einbeitti hann sér að umbótum í ríkisfjármálunum, í málefnum stjórnkerfisins og hersins. Hann giftist 1680 systur Danakonungs, [[Úlrika Eleonóra|Úlriku Eleonóru]] sem ól honum sjö börn, þar á meðal [[Karl 12.]] sem tók við völdum eftir lát föður síns.

== Tengill ==
* [https://www.meisterdrucke.ie/fine-art-prints/Abraham-Wuchters/1101844/Portrait-of-Charles-XI-%28Stockholm.html Málverk af Karli 11. á barnsaldri] eftir Abraham Wuchters

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;
{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla
| titill = [[Konungur Svíþjóðar]]
| frá = 1660
| til = 1697
| fyrir = [[Karl 10. Gústaf]]
| eftir = [[Karl 12.]]
}}
{{Töfluendir}}
{{Einvaldar Svíþjóðar}}
{{stubbur|æviágrip|saga|Svíþjóð}}
{{fd|1655|1697}}
[[Flokkur:Svíakonungar]]
[[Flokkur:Wittelsbach-ætt]]</text>
      <sha1>q7hqghjmhxuthufo81bibtsrixh9wvk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dalvík/Reynir</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81974</id>
    <revision>
      <id>1981898</id>
      <parentid>1955707</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:01:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53615-47</username>
        <id>121507</id>
      </contributor>
      <comment>/* Leikmenn Dalvíkur Reynis */</comment>
      <origin>1981898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2666" sha1="onmnukcmzvetx08yrbkb9unf4f3ei2j" xml:space="preserve">{{Knattspyrnulið
| Fullt nafn = Dalvík/Reynir
| Mynd = [[Mynd:Dalvík-Reynir.jpg|framelesss|250px]]
| Gælunafn = ''Dalvík''
| Stofnað = [[2006]]
| Leikvöllur = [[Dalvíkurvöllur]]
| Stjórnarformaður = [[Stefán Garðar Níelsson]]
| Knattspyrnustjóri = [[Atli Már Rúnarsson]]
| Deild = [[2. deild karla í knattspyrnu|2. deild]]
| Tímabil = 2025
| Staðsetning = 5. i 1. deild karla

 |pattern_la1 = _jakostrike1920rbw
 |pattern_b1  = _jakostrike1920rbw
 |pattern_ra1 = _jakostrike1920rbw
 |pattern_sh1 = _jakostrike1920rbw
 |pattern_so1 = _montana1617h
 |leftarm1    = FFFFFF
 |body1       = FFFFFF
 |rightarm1   = FFFFFF
 |shorts1     = 0000FF
 |socks1      = 0000FF

 |pattern_la2 = _jakostrike1920wb
 |pattern_b2  = _jakostrike1920wb
 |pattern_ra2 = _jakostrike1920wb
 |pattern_sh2 = _jakostrike1920bw
 |pattern_so2 = 
 |leftarm2    = FFFFFF
 |body2       = FFFFFF
 |rightarm2   = FFFFFF
 |shorts2     = 000000
 |socks2      = FFFFFF
}}

'''Dalvík/Reynir''' er [[knattspyrnufélag]] sem stofnað var árið 2006 með samvinnu [[UMF Reynir Árskógsströnd|Reynis, Árskógsströnd]] og [[UMFS Dalvík]]&lt;ref&gt;[http://www.dalvik-reynir.is Heimasíða Dalvíkur/Reynis]&lt;/ref&gt;. Liðið leikur í [[2. deild karla í knattspyrnu|2. deild]] í [[Íslenska karlaknattspyrnudeildakerfið | Íslandsmeistaramótinu í knattspyrnu]].

==Saga==
Árið 2005 féll [[Leiftur/Dalvík]] niður í 3. deild og í kjölfarið slitu Dalvík og [[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur]] samstarfi sínu sem myndaði Leiftur/Dalvík. Dalvík og Reynir Árskógsströnd ákváðu í kjölfarið að sameinast í annað sinn. Fyrri sameining var í raun ekki bein sameining þar sem Reynir dró sig út úr deildarkeppninni og leikmenn liðsins færðu sig flestir yfir í Dalvíkurliðið. Í þetta sinn var hins vegar stofnað nýtt félag, Dalvík/Reynir, bæði móðurfélögin drógu sig út úr deildarkeppninni en Dalvík/Reynir hóf þátttöku í 3. deild.

==Leikmenn Dalvíkur Reynis==

Þjálfari:Dragan Kristinn Stojanovic

Aron Ingi Rúnarsson 

Ísak Andri Maronsson

Aron Máni Sverrisson

Bjarki Freyr Árnason

Bjarmi Fannar Óskarsson

Borja Lopez Laguna

Elvar Freyr Jónsson

Gunnlaugur Bjarnar Baldursson

Gunnlaugur Rafn Ingvarsson

Halldór Jóhannesson

Jóhann Örn Sigurjónsson

Kristján Freyri Óðinsson

Númi Kárason 

Rúnar Helgi Björnsson

Sergiy Shapoval

Snorri Eldjárn Hauksson

Steinar Logi Þórðarson

Sveinn Helgi Karlsson

Viktor Daði Sævaldsson

Vilhelm Ottó Bierng Ottósson

Þröstur Mikael Jónasson

== Tilvísanir ==
{{Reflist}}

==Tenglar==
* [https://www.dalviksport.is Heimasíða Dalvíkur/Reynis]

{{S|2006}}</text>
      <sha1>onmnukcmzvetx08yrbkb9unf4f3ei2j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981899</id>
      <parentid>1981898</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53615-47</username>
        <id>121507</id>
      </contributor>
      <comment>/* Leikmenn Dalvíkur/Reynis */</comment>
      <origin>1981899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2666" sha1="1z43yniw09w1ap8jyfgio9nnn5awpe5" xml:space="preserve">{{Knattspyrnulið
| Fullt nafn = Dalvík/Reynir
| Mynd = [[Mynd:Dalvík-Reynir.jpg|framelesss|250px]]
| Gælunafn = ''Dalvík''
| Stofnað = [[2006]]
| Leikvöllur = [[Dalvíkurvöllur]]
| Stjórnarformaður = [[Stefán Garðar Níelsson]]
| Knattspyrnustjóri = [[Atli Már Rúnarsson]]
| Deild = [[2. deild karla í knattspyrnu|2. deild]]
| Tímabil = 2025
| Staðsetning = 5. i 1. deild karla

 |pattern_la1 = _jakostrike1920rbw
 |pattern_b1  = _jakostrike1920rbw
 |pattern_ra1 = _jakostrike1920rbw
 |pattern_sh1 = _jakostrike1920rbw
 |pattern_so1 = _montana1617h
 |leftarm1    = FFFFFF
 |body1       = FFFFFF
 |rightarm1   = FFFFFF
 |shorts1     = 0000FF
 |socks1      = 0000FF

 |pattern_la2 = _jakostrike1920wb
 |pattern_b2  = _jakostrike1920wb
 |pattern_ra2 = _jakostrike1920wb
 |pattern_sh2 = _jakostrike1920bw
 |pattern_so2 = 
 |leftarm2    = FFFFFF
 |body2       = FFFFFF
 |rightarm2   = FFFFFF
 |shorts2     = 000000
 |socks2      = FFFFFF
}}

'''Dalvík/Reynir''' er [[knattspyrnufélag]] sem stofnað var árið 2006 með samvinnu [[UMF Reynir Árskógsströnd|Reynis, Árskógsströnd]] og [[UMFS Dalvík]]&lt;ref&gt;[http://www.dalvik-reynir.is Heimasíða Dalvíkur/Reynis]&lt;/ref&gt;. Liðið leikur í [[2. deild karla í knattspyrnu|2. deild]] í [[Íslenska karlaknattspyrnudeildakerfið | Íslandsmeistaramótinu í knattspyrnu]].

==Saga==
Árið 2005 féll [[Leiftur/Dalvík]] niður í 3. deild og í kjölfarið slitu Dalvík og [[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur]] samstarfi sínu sem myndaði Leiftur/Dalvík. Dalvík og Reynir Árskógsströnd ákváðu í kjölfarið að sameinast í annað sinn. Fyrri sameining var í raun ekki bein sameining þar sem Reynir dró sig út úr deildarkeppninni og leikmenn liðsins færðu sig flestir yfir í Dalvíkurliðið. Í þetta sinn var hins vegar stofnað nýtt félag, Dalvík/Reynir, bæði móðurfélögin drógu sig út úr deildarkeppninni en Dalvík/Reynir hóf þátttöku í 3. deild.

==Leikmenn Dalvíkur/Reynis==

Þjálfari:Dragan Kristinn Stojanovic

Aron Ingi Rúnarsson 

Ísak Andri Maronsson

Aron Máni Sverrisson

Bjarki Freyr Árnason

Bjarmi Fannar Óskarsson

Borja Lopez Laguna

Elvar Freyr Jónsson

Gunnlaugur Bjarnar Baldursson

Gunnlaugur Rafn Ingvarsson

Halldór Jóhannesson

Jóhann Örn Sigurjónsson

Kristján Freyri Óðinsson

Númi Kárason 

Rúnar Helgi Björnsson

Sergiy Shapoval

Snorri Eldjárn Hauksson

Steinar Logi Þórðarson

Sveinn Helgi Karlsson

Viktor Daði Sævaldsson

Vilhelm Ottó Bierng Ottósson

Þröstur Mikael Jónasson

== Tilvísanir ==
{{Reflist}}

==Tenglar==
* [https://www.dalviksport.is Heimasíða Dalvíkur/Reynis]

{{S|2006}}</text>
      <sha1>1z43yniw09w1ap8jyfgio9nnn5awpe5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mehmed 2.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87945</id>
    <revision>
      <id>1981962</id>
      <parentid>1979071</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:29:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1981962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3484" sha1="8u97aarlify3l5w2209qtc0b2mabk3w" xml:space="preserve">{{konungur
| titill = [[Tyrkjasoldán]]
| ætt = Ósmanska ættin
| skjaldarmerki =
| nafn = Mehmed 2.
| mynd = Bellini, Gentile - Sultan Mehmet II.jpg
| fæðingardagur ={{fæðingardagur|1432|3|30}}
| fæðingarstaður = [[Edirne]], [[Tyrkjaveldi]]
| dánardagur = 	{{dánardagur og aldur|1481|5|3|1432|3|30}}
| dánarstaður = [[Hünkârçayırı]] (Tekfurçayırı), nærri [[Gebze]], Tyrkjaveldi
| grafinn =	[[Fatih-moskan]], [[Istanbúl]]
| ríkisár = Ágúst 1444 – september 1446;&lt;br&gt;3. febrúar 1451 – 3. maí 1481
| undirskrift = Tughra of Mehmed II.svg
| faðir = [[Múrað 2.]]
| móðir = [[Hüma Hatun]]
| maki = {{unbulleted list|[[Sittişah Mükrime Hatun]]| [[Gülbahar Hatun (móðir Beyjasíds 2.) |Gülbahar Hatun]]|[[Gülşah Hatun]]|[[Çiçek Hatun]]|O.fl.}}
| titill_maka = Eiginkonur
| börn =  {{plainlist|
* [[Gevherhan Hatun]]
* [[Beyjasíd 2.]]
* [[Şehzade Mustafa (sonur Mehmeds 2.)|Şehzade Mustafa]]
* [[Cem Sultan|Şehzade Cem]]
* O.fl.}}}}
'''Mehmed 2.''' ([[ottómantyrkneska]]: {{lang|tr|محمد الثانى}} ''Meḥmed-i s̠ānī'', [[tyrkneska]]: II. Mehmet; 30. mars 1432 – 3. maí 1481) betur þekktur sem '''Mehmed sigursæli''', var við völd í [[Tyrkjaveldi|Ottómanaveldi]] frá árunum 1444 til 1446 og aftur frá 1451 til 1481. Mehmeds er minnst fyrir að hafa sigrað [[Istanbúl|Konstantínópel]] sem er í dag [[Istanbúl]]. Þessi sigur á borginni batt enda á [[Austrómverska keisaradæmið|austrómverska keisaraveldið]]. Hann hélt landvinningum sínu áfram að því loknu og náði að leggja undir sig stór svæði í Suðaustur-[[Evrópa|Evrópu]] allt vestur að [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu]]. Hann er talinn vera einn af bestu herforingjum tímabilsins og lagði grunninn að útþenslu [[Tyrkjaveldi|Ottómanaveldis]].

== Æviágrip         ==
Mehmed var fæddur 30. mars 1432 í [[Edirne]] í [[Tyrkland|Tyrklandi]]. Faðir hans var [[Murad 2]]. soldán en móðir hans hét [[Huma Valide Hatun]]. Þegar Mehmed var 11 ára var hann sendur til Amasya við [[Svartahaf]] til náms, til að kenna honum íslömsk fræði og undirbúa hann til að taka við soldánstitlinum af föður sínum. Þessi [[menntun]] hafði mikil áhrif á Mehmed og styrkti íslamstrú hans mikið. 

== Umsátrið um Konstantínópel ==
[[Mynd:THE FALL OF CONSTANTINOPLE, ITALY, PROBABLY VENICE, LATE 15THEARLY 16TH CENTURY. Private coll..jpg|alt=Konstantínopel|thumb|Konstantínopel]]
Þegar Mehmed var 21 árs gamall stjórnaði hann hersveitum [[Tyrkjaveldi|Ottómana]] í umsátri um [[Istanbúl|Konstantínópel]]. [[Tyrkjaveldi|Ottómanar]] náðu að sigra borgina á 53 dögum og var það í fyrsta sinn sem borgin var hertekin. Markaði það endalok [[Austrómverska keisaradæmið|austrómverska keisaradæmisins]]. Í framhaldinu vildi hann hertaka allar leifarnar af [[Austrómverska keisaradæmið|austurómverska]] veldinu og náði hann síðar yfirráðum yfir allri [[Anatólía|Anatólíu]] og [[Balkanskagi|Balkanskaga]]. Síðar titlaði hann sig rómverskan keisara og drottnara tveggja meginlanda og tveggja úthafa. 

== Heimildir ==
* {{wpheimild | tungumál = en | titill = Mehmed the conquerer | mánuðurskoðað = 17. nóvember | árskoðað = 2017}}
* ''Encyclopædia Britannica Online'', s. v. „Mehmed II“, skoðað 17. nóvember, 2017, https://www.britannica.com/biography/Mehmed-II-Ottoman-sultan#toc4754.
{{Tyrkjasoldánar}}
{{fd|1432|1481}}
[[Flokkur:Tyrkjasoldánar]]</text>
      <sha1>8u97aarlify3l5w2209qtc0b2mabk3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eiríkur 14.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91699</id>
    <revision>
      <id>1981927</id>
      <parentid>1975534</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:57:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fangavist og dauði */</comment>
      <origin>1981927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7028" sha1="sl6ebamdrwabacohavva0vcizybxf6l" xml:space="preserve">{{konungur
| titill = [[Konungur Svíþjóðar]]
| ætt = [[Vasaættin|Vasaætt]]
| skjaldarmerki = Arms of the House of Vasa.svg
| nafn = Eiríkur 14.
| mynd = Erik XIV (1533-1577) Domenicus Verwildt.jpg
| skírnarnafn = Eiríkur
| fæðingardagur = {{fæðingardagur|1533|12|13}}
| fæðingarstaður = [[Tre Kronor]], [[Svíþjóð]]
| kjörorð =	Gud ger åt vem han vill (latína: ''Jehovah (Deus) dat cui vult'')
| dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1577|2|26|1533|12|13}}
| dánarstaður = [[Örbyhus]], [[Svíþjóð]]
| grafinn = [[Dómkirkjan í Västerås]], Svíþjóð
| ríkisár = 	29. september 1560 – janúar 1569
| undirskrift = Eric XIV signature.svg
| faðir = [[Gústaf Vasa]]
| móðir = [[Katrín af Sachsen-Lauenburg]]
| maki = {{gifting|[[Karin Monsdóttir]]|1568}}
| titill_maka = Eiginkona
| börn =  ''[[Virginía Eiríksdóttir]]''&lt;br/&gt;''[[Konstantía Eiríksdóttir]]''&lt;br/&gt;[[Sigríður Svíaprinsessa|Sigríður prinsessa]]&lt;br/&gt;[[Gústaf Svíaprins|Gústaf prins]]
}}
'''Eiríkur 14.''' ([[13. desember]] [[1533]] – [[26. febrúar]] [[1577]]) var konungur Svíþjóðar frá [[1560]] þar til hann var settur af árið [[1568]] vegna [[Geðsjúkdómur|geðsýki]]. Eftir það var hann fangelsaður til æviloka og var sennilega drepinn með eitri.

== Uppvöxtur og kvonbænir ==
Eiríkur var sonur [[Gústaf Vasa|Gústafs Vasa]] og fyrstu konu hans, [[Katrín af Sachsen-Lauenburg|Katrín]]ar af Sachsen-Lauenburg. Móðir hans dó þegar hann var tæplega tveggja ára og skömmu síðar giftist faðir hans að nýju [[Margrét Leijonhufvud|Margréti Leijonhufvud]]. [[Jóhann 3. Svíakonungur|Jóhann]] hálfbróðir hans fæddist í árslok [[1537]], elstur af átta börnum Gústafs og Margrétar. Aðalkennari bæði Eiríks og Jóhanns var franski kalvínistinn Dionysius Beurreus. Eiríkur var góður námsmaður, einkum í tungumálum og stærðfræði, en hafði einnig góða sagnfræðikunnáttu, var ritfær og hafði þekkingu á stjörnuspeki.

Eiríkur hóf þreifingar um hjónaband við ensku konungsdótturina [[Elísabet 1.|Elísabetu Tudor]], síðar drottningu, þvert gegn vilja föður síns. Hann reyndi í nokkur ár að semja um giftingu og var á leið til Englands [[1560]] þegar fregnir bárust af láti föður hans og að hann væri orðinn konungur. Þá gaf hann Elísabetu upp á bátinn en leitaði síðar eftir hjúskap við [[María Skotadrottning|Maríu Skotadrottningu]] og ýmsar evrópskar prinsessur, án árangurs.

== Ríkisstjórnarár Eiríks ==
Eiríkur er talinn hafa verið greindur, listfengur og pólitískt metnaðargjarn, en mjög skapríkur og tortrygginn sýndi snemma einkenni geðrænna truflana sem þróuðust yfir í geðveiki. Geðlæknar sem rannsakað hafa lýsingar á konungi og hegðun hans telja að hann hafi verið [[geðklofi]] en þó ber að athuga að þegar hann var settur af er líklegt að andstæðingar hans hafi reynt að gera sem mest úr einkennunum og ekki víst að allt sé satt sem sagt var um konunginn.

Sænskir aðalsmenn voru ósáttir við margt í stjórnun konungs og einn helsti leiðtogi þeirra var Jóhann, bróðir hans, sem var hertogi af [[Finnland]]i og kvæntur pólskri konungsdóttur, svo að hann naut stuðnings frá [[Pólland]]i. Eiríkur lét handtaka Jóhann 1563 fyrir landráð og hafði hann í haldi í nokkur ár. Sama ár hófst [[Sjö ára stríðið]] við Danmörku en [[Friðrik 2. Danakonungur]] var ósáttur við útþenslustefnu Eiríks í [[Eystrasaltslönd]]um. 

Á næstu árum virðist geðheilsu Eiríks hafa hrakað, ákvarðanir hans voru vanhugsaðar og fólu oft í sér ofbeldi. Árið [[1566]] lét hann drepa ýmsa meðlimi Sture-ættarinnar, sem hann grunaði um landráð. [[Sture-morðin]] svonefndu mæltust mjög illa fyrir og andstaða við konunginn fór sífellt vaxandi.

== Karin Monsdóttir ==
[[Mynd:Erik XIV, King of Sweden (Georg von Rosen) - Nationalmuseum - 18157.tif|thumb|left|Eiríkur konungur með Karinu og Jöran Persson ráðgjafa sínum.]]
Árið 1565 tók konungurinn sér fimmtán ára þjónustustúlku Elísabetar systur sinnar fyrir ástkonu. Hún hét [[Karin Monsdóttir]] og var af fátæku fólki komin.

Eiríkur hafði áður átt fjölda hjákvenna - ein þeirra var Agda Persdóttir, sem ól honum fjórar dætur - en eftir að Karin kom til sögunnar leit hann ekki á aðrar konur. Hann lét hana fá eigin íbúð og þjónustufólk í höllinni, lét kenna henni að lesa og skrifa og þegar Sigríður dóttir þeirra fæddist 1566 var hún meðhöndluð eins og hún væri skilgetin. Karin er sögð hafa verið afar falleg, skapgóð, lítillát og ljúf og hún virðist hafa verið sú eina sem hafði tök á að róa konunginn niður. 

Eiríkur giftist Karinu leynilega [[1567]] og opinberlega [[1568]], eftir að hún hafði fætt honum soninn [[Gústaf Eiríksson Vasa|Gústaf]], og lét krýna þá hana drottningu undir nafninu Katrín Magnúsdóttir og lýsa börn þeirra skilgetin. Líklega var brúðkaupið kornið sem fyllti mælinn því að þótt Karin ætti sér enga óvini og nyti raunar velvildar hjá konungsfjölskyldunni vegna þeirra góðu áhrifa sem hún hafði á Eirík, þá þótti hún engan veginn honum samboðin og gifting þeirra olli mikilli hneykslun. Skömmu síðar gerðu bræður Eiríks uppreisn með stuðningi aðalsins, hnepptu konungsfjölskylduna í varðhald og settu Eirík af. Jóhann var gerður að konungi í hans stað. 

== Fangavist og dauði ==
Helsti ráðgjafi Eiríks, Jöran Persson, tók á sig mikið af sökinni fyrir illvirki sem framin höfðu verið í stjórnartíð Eiríks og var hann tekinn af lífi.Fyrstu árin var fjölskyldan höfð saman í haldi og Karin ól tvo syni í viðbót sem dóu báðir á barnsaldri. Eftir það voru þau aðskilin og skömmu síðar var Gústaf prins sendur til [[Pólland]]s, þar sem hann ólst upp.

Eiríkur var hafður í haldi í ýmsum köstulum í Svíþjóð og Finnlandi en dó í Örbyhus-kastala eftir níu ára fangavist. Sagan segir að hann hafi dáið eftir að hafa borðað skál af eitraðri [[baunasúpa|baunasúpu]]. Til er bréf, undirritað af Jóhanni bróður hans og aðalsmanninum Bengt Bengtsson Gylta, þar sem varðmönnum Eiríks er gefið leyfi til að eitra fyrir honum ef einhver reyndi að leysa hann úr haldi. Seinni tíma rannsókn á beinum hans leiddi í ljós að hann hafði innbyrt banvænan skammt af [[arsenik]]i.

== Heimildir ==
* {{wpheimild|tungumál = Sv|titill = Erik XIV |mánuðurskoðað = 11. september|árskoðað = 2010}}
* {{wpheimild|tungumál = En|titill = Eric XIV of Sweden |mánuðurskoðað = 11. september|árskoðað = 2010}}

{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla
| titill  = [[Svíakonungar|Svíakonungur]]
| frá = [[1560]] 
| til = [[1568]]
| fyrir = [[Gústaf 1. Vasa]]
| eftir = [[Jóhann 3. Svíakonungur|Jóhann 3.]]
}}
{{Töfluendir}}
{{Einvaldar Svíþjóðar}}
[[Flokkur:Svíakonungar]]
[[Flokkur:Vasaætt]]
{{fd|1533|1577}}</text>
      <sha1>sl6ebamdrwabacohavva0vcizybxf6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dennis Hastert</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93528</id>
    <revision>
      <id>1981914</id>
      <parentid>1831239</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T00:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1981914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4595" sha1="89hzn8wdf9flv2dwy1sv0ciajn2dtob" xml:space="preserve">{{Stjórnmálamaður
| nafn           = Dennis Hastert
| mynd           = Dennis Hastert 109th pictorial photo.jpg
| myndatexti1 = Hastert {{circa}} 2005.
| titill= [[Forseti fulltrúadeildar Bandaríkjaþings]]
| stjórnartíð_start = [[6. janúar]] [[1999]]
| stjórnartíð_end = [[3. janúar]] [[2007]]
| forveri = [[Newt Gingrich]]
| eftirmaður = [[Nancy Pelosi]]
| titill2= [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|Fulltrúadeildarþingmaður]] fyrir 14. kjördæmi [[Illinois]]
| stjórnartíð_start2 = [[3. janúar]] [[1987]]
| stjórnartíð_end2 = [[26. nóvember]] [[2007]]
| forveri2	= [[John Grotberg]]
| eftirmaður2 = [[Bill Foster]]
| fæddur = {{Fæðingardagur|1942|1|2}}
| fæðingarstaður = [[Aurora, Illinois|Aurora]], [[Illinois]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]
| dánardagur     = {{Dánardagur og aldur|2026|10|3|1942|1|2}}
| dánarstaður    = [[Kendall County]], [[Illinois]], Bandaríkjunum
| maki = {{gifting|Jean Kahl|1973}}
| börn = 2
| stjórnmálaflokkur = [[Repúblikanaflokkurinn]]
| háskóli = North Central College&lt;br&gt;Wheaton College, Illinois (BA)&lt;br&gt;Northern Illinois University (MS)
| undirskrift = Dennis Hastert signature.gif
}}
'''John Dennis „Denny“ Hastert''' (2. janúar 1942 – 3. október 2026) var bandarískur stjórnmálamaður. Hastert var þingmaður [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokksins]] í [[fulltrúadeild Bandaríkjaþings]] fyrir 14 kjördæmi [[Illinois]] frá 1987 til 2007. Frá 1999 til 2007 gegndi Dennis starfi [[Forseti fulltrúadeildar Bandaríkjaþings|þingforseta fulltrúadeildarinnar]]. Hastert er sá [[Repúblikanaflokkurinn|repúblikani]] sem hefur gengt starfi þingforseta hvað lengst.

Hastert sagði af sér þingmennsku 26. nóvember 2007, en hann hafði þá verið bendlaður við nokkur spillingarmál. Hastert hafði þannig tengst víðfemu spillingarmáli [[Jack Abramoff]], hann var sakaður um að hafa beitt völdum sínum í þinginu til að hagnast á óheiðarlegu landabraski í Illinois og fyrir að hafa hylmt yfir kynferðislegri áreitni repúblikanans [[Mark Foley]] gegn ungum karlkyns starfsmönnum þingsins.

Árið 2015 var Hastert ákærður fyrir að brjóta bankalög og ljúga að lögreglumönnum. Hann var sakaður um að hafa greitt mútufé til að hylma yfir eigin kynferðisbrot og um að stunda ólögleg gjaldeyrisviðskipti til að forðast skýrsluskil.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Hastert fyrir dóm á fimmtudag|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2015/06/02/hastert_fyrir_dom_a_fimmtudag/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2015|mánuður=2. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=3. júní}}&lt;/ref&gt; Í apríl næsta ár var Hastert dæmdur fyrir að greiða mútufé til að þagga niður „rað-barnaníð“ sem hann hafði gerst sekur um á árunum 1965 til 1981 á meðan hann vann sem þjálfari í barnaskóla.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Þingforsetinn dæmdur fyrir „rað-barnaníð“|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2016/04/27/thingforsetinn_daemdur_fyrir_rad_barnanid_2/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2016|mánuður=24. apríl|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=3. júní}}&lt;/ref&gt; Hastert var dæmdur í fimmtán mánaða fangelsi og til að fara í meðferð fyrir kynferðisglæpum. Honum var jafnframt gert að greiða 250 þúsund Bandaríkjadali í sérstakan sjóð til styrktar fórnarlömbum kynferðisglæpa.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Fyrrverandi þingforseti dæmdur fyrir barnaníð|url=https://www.ruv.is/frett/fyrrverandi-thingforseti-daemdur-fyrir-barnanid|útgefandi=[[RÚV]]|ár=2016|mánuður=28. apríl|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=3. júní|höfundur=Þorvaldur Friðriksson}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Dómari kallaði fyrrverandi þingmann raðbarnaníðing|url=https://www.visir.is/g/20161356460d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2016|mánuður=27. apríl|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=3. júní|höfundur=Birgir Olgeirsson}}&lt;/ref&gt;
 
Dennis Hastert er sagður fyrirmyndin að persónunni Glen Allen Walken, þingforseta Bandaríkjaþings í sjónvarpsþáttunum ''[[The West Wing]]''. Walken er leikinn af [[John Goodman]]. 

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;

{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla
| titill = [[Forseti fulltrúadeildar Bandaríkjaþings]]
| frá = 1999
| til = 2007
| fyrir = [[Newt Gingrich]]
| eftir = [[Nancy Pelosi]]
}}
{{Töfluendir}}
{{Forsetar fulltrúadeildar Bandaríkjaþings}}
{{DEFAULTSORT:Hastert, Dennis}}
[[Flokkur:Bandarískir kynferðisafbrotamenn]]
[[Flokkur:Forsetar fulltrúadeildar Bandaríkjaþings|Hastert, Dennis]]
[[Flokkur:Repúblikanar|Hastert, Dennis]]
{{fd|1942|2026}}</text>
      <sha1>89hzn8wdf9flv2dwy1sv0ciajn2dtob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alexander Jóhannesson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96484</id>
    <revision>
      <id>1981922</id>
      <parentid>1908487</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>18524</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>eller kvifor ikkje?</comment>
      <origin>1981922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3065" sha1="2c9xf9ij48s1fui7bvnyjc0kd8g7ynp" xml:space="preserve">'''Alexander Jóhannesson''' ([[15. júlí]] [[1888]] – [[7. júní]] [[1965]]) var [[prófessor]] og [[doktor]] í [[málvísindi|málvísindum]] og þrívegis [[rektor]] [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]].

Alexander var fæddur á [[Gil (Borgarsveit)|Gili]] í [[Borgarsveit]] í [[Skagafjarðarsýsla|Skagafirði]] og var sonur Jóhannesar Davíðs Ólafssonar sýslumanns og konu hans Margrétar Guðmundsdóttur. Þau hjónin voru bræðrabörn og voru feður þeirra báðir bræður [[Ingibjörg Einarsdóttir]], konu [[Jón Sigurðsson (forseti)|Jóns Sigurðssonar]] forseta. Alexander varð stúdent frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] [[1907]] og stundaði síðan nám í [[þýska|þýsku]] við [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] og lauk [[meistarapróf]]i [[1913]]. Þá fór hann til náms í [[Leipzig]] og [[Halle]] í [[Þýskaland]]i og lauk [[doktorspróf]]i frá háskólanum í Halle 1915. Hann kenndi síðan þýsku við Háskóla Íslands og jafnframt [[íslensk málfræði|íslenska málfræði]] og [[germönsk samanburðarmálfræði|germanska samanburðarmálfræði]]. Hann varð [[dósent]] 1926, prófessor 1930 og gegndi rektorsembætti 1932-1935, 1939-1942 og 1948-1954.

Dr. Alexander átti mikinn þátt í að móta háskólahverfið sem formaður byggingarnefndar Háskóla Íslands og byggingarnefndar [[Nýi Garður|Nýja Garðs]], [[Þjóðminjasafn Íslands|Þjóðminjasafns]] og Íþróttahúss Háskólans. Hann sat einnig í stjórn [[Háskólabíó]]s og [[Happdrætti Háskólans|Happdrættis Háskólans]], [[Hið íslenska bókmenntafélag|Hins íslenska bókmenntafélags]] og [[Almenna bókafélagið|Almenna bókafélagsins]] og var formaður Orðabókarnefndar. Hann var einnig formaður Lýðveldishátíðarnefndarinnar sem annaðist undirbúning [[Lýðveldishátíðin 1944|lýðveldishátíðarinnar]] á [[Þingvellir|Þingvöllum]] [[17. júní]] [[1944]].

Dr. Alexander skrifaði ýmsar bækur, bæði fræðirit og kennslubækur, auk þess sem hann skrifaði um bókmenntir og þýddi ljóð. Einnig skrifaði hann mikið í blöð og tímarit.

Hann var mikill áhugamaður um [[flugmál]] og aðalhvatamaðurinn að stofnun Flugfélags Íslands (númer tvö) árið 1928 og var framkvæmdastjóri þess. [[Alexandersflugvöllur]] við [[Sauðárkrókur|Sauðárkrók]], sem er rétt hjá fæðingarstað Alexanders á Gili, heitir eftir honum. Einnig var einni breiðþotu flugfélagsins Atlanta gefið nafn Alexanders árið 1998.

== Heimildir ==
* {{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1366731|titill=Dr. Alexander Jóhannesson látinn. Morgunblaðið, 9. júní 1965.}}
* {{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=518690|titill=Smíðaði fyrstu íslensku flugvélina. Morgunblaðið, 13. febrúar 2000.}}

{{Rektorar Háskóla Íslands}}
[[Flokkur:Rektorar Háskóla Íslands]]
{{fd|1888|1965}}
[[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]]
[[Flokkur:Íslenskir málfræðingar]]</text>
      <sha1>2c9xf9ij48s1fui7bvnyjc0kd8g7ynp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981925</id>
      <parentid>1981922</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:55:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>18524</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1981925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3069" sha1="03s1hva3f542kvx21cwsf44mkgfptcb" xml:space="preserve">'''Alexander Jóhannesson''' ([[15. júlí]] [[1888]] – [[7. júní]] [[1965]]) var [[prófessor]] og [[doktor]] í [[málvísindi|málvísindum]] og þrívegis [[rektor]] [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]].

Alexander var fæddur á [[Gil (Borgarsveit)|Gili]] í [[Borgarsveit]] í [[Skagafjarðarsýsla|Skagafirði]] og var sonur Jóhannesar Davíðs Ólafssonar sýslumanns og konu hans Margrétar Guðmundsdóttur. Þau hjónin voru bræðrabörn og voru feður þeirra báðir bræður [[Ingibjörg Einarsdóttir]], konu [[Jón Sigurðsson (forseti)|Jóns Sigurðssonar]] forseta. Alexander varð stúdent frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] [[1907]] og stundaði síðan nám í [[þýska|þýsku]] við [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] og lauk [[meistarapróf]]i [[1913]]. Þá fór hann til náms í [[Leipzig]] og [[Halle]] í [[Þýskaland]]i og lauk [[doktorspróf]]i frá háskólanum í Halle 1915. Hann kenndi síðan þýsku við Háskóla Íslands og jafnframt [[íslensk málfræði|íslenska málfræði]] og [[germönsk samanburðarmálfræði|germanska samanburðarmálfræði]]. Hann varð [[dósent]] 1926, prófessor 1930 og gegndi rektorsembætti 1932-1935, 1939-1942 og 1948-1954.

Dr. Alexander átti mikinn þátt í að móta háskólahverfið sem formaður byggingarnefndar Háskóla Íslands og byggingarnefndar [[Nýi Garður|Nýja Garðs]], [[Þjóðminjasafn Íslands|Þjóðminjasafns]] og Íþróttahúss Háskólans. Hann sat einnig í stjórn [[Háskólabíó]]s og [[Happdrætti Háskólans|Happdrættis Háskólans]], [[Hið íslenska bókmenntafélag|Hins íslenska bókmenntafélags]] og [[Almenna bókafélagið|Almenna bókafélagsins]] og var formaður Orðabókarnefndar. Hann var einnig formaður Lýðveldishátíðarnefndarinnar sem annaðist undirbúning [[Lýðveldishátíðin 1944|lýðveldishátíðarinnar]] á [[Þingvellir|Þingvöllum]] [[17. júní]] [[1944]].

Dr. Alexander skrifaði ýmsar bækur, bæði fræðirit og kennslubækur, auk þess sem hann skrifaði um bókmenntir og þýddi ljóð. Einnig skrifaði hann mikið í blöð og tímarit.

Hann var mikill áhugamaður um [[flugmál]] og aðalhvatamaðurinn að stofnun [[Flugfélags Íslands]] (númer tvö) árið 1928 og var framkvæmdastjóri þess. [[Alexandersflugvöllur]] við [[Sauðárkrókur|Sauðárkrók]], sem er rétt hjá fæðingarstað Alexanders á Gili, heitir eftir honum. Einnig var einni breiðþotu flugfélagsins Atlanta gefið nafn Alexanders árið 1998.

== Heimildir ==
* {{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1366731|titill=Dr. Alexander Jóhannesson látinn. Morgunblaðið, 9. júní 1965.}}
* {{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=518690|titill=Smíðaði fyrstu íslensku flugvélina. Morgunblaðið, 13. febrúar 2000.}}

{{Rektorar Háskóla Íslands}}
[[Flokkur:Rektorar Háskóla Íslands]]
{{fd|1888|1965}}
[[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]]
[[Flokkur:Íslenskir málfræðingar]]</text>
      <sha1>03s1hva3f542kvx21cwsf44mkgfptcb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981926</id>
      <parentid>1981925</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:55:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>18524</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1981926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3089" sha1="72i5fcoz02o66slosbvlnx48ly6kway" xml:space="preserve">'''Alexander Jóhannesson''' ([[15. júlí]] [[1888]] – [[7. júní]] [[1965]]) var [[prófessor]] og [[doktor]] í [[málvísindi|málvísindum]] og þrívegis [[rektor]] [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]].

Alexander var fæddur á [[Gil (Borgarsveit)|Gili]] í [[Borgarsveit]] í [[Skagafjarðarsýsla|Skagafirði]] og var sonur Jóhannesar Davíðs Ólafssonar sýslumanns og konu hans Margrétar Guðmundsdóttur. Þau hjónin voru bræðrabörn og voru feður þeirra báðir bræður [[Ingibjörg Einarsdóttir]], konu [[Jón Sigurðsson (forseti)|Jóns Sigurðssonar]] forseta. Alexander varð stúdent frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] [[1907]] og stundaði síðan nám í [[þýska|þýsku]] við [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] og lauk [[meistarapróf]]i [[1913]]. Þá fór hann til náms í [[Leipzig]] og [[Halle]] í [[Þýskaland]]i og lauk [[doktorspróf]]i frá háskólanum í Halle 1915. Hann kenndi síðan þýsku við Háskóla Íslands og jafnframt [[íslensk málfræði|íslenska málfræði]] og [[germönsk samanburðarmálfræði|germanska samanburðarmálfræði]]. Hann varð [[dósent]] 1926, prófessor 1930 og gegndi rektorsembætti 1932-1935, 1939-1942 og 1948-1954.

Dr. Alexander átti mikinn þátt í að móta háskólahverfið sem formaður byggingarnefndar Háskóla Íslands og byggingarnefndar [[Nýi Garður|Nýja Garðs]], [[Þjóðminjasafn Íslands|Þjóðminjasafns]] og Íþróttahúss Háskólans. Hann sat einnig í stjórn [[Háskólabíó]]s og [[Happdrætti Háskólans|Happdrættis Háskólans]], [[Hið íslenska bókmenntafélag|Hins íslenska bókmenntafélags]] og [[Almenna bókafélagið|Almenna bókafélagsins]] og var formaður Orðabókarnefndar. Hann var einnig formaður Lýðveldishátíðarnefndarinnar sem annaðist undirbúning [[Lýðveldishátíðin 1944|lýðveldishátíðarinnar]] á [[Þingvellir|Þingvöllum]] [[17. júní]] [[1944]].

Dr. Alexander skrifaði ýmsar bækur, bæði fræðirit og kennslubækur, auk þess sem hann skrifaði um bókmenntir og þýddi ljóð. Einnig skrifaði hann mikið í blöð og tímarit.

Hann var mikill áhugamaður um [[flugmál]] og aðalhvatamaðurinn að stofnun [[Flugfélag Íslands|Flugfélags Íslands]] (númer tvö) árið 1928 og var framkvæmdastjóri þess. [[Alexandersflugvöllur]] við [[Sauðárkrókur|Sauðárkrók]], sem er rétt hjá fæðingarstað Alexanders á Gili, heitir eftir honum. Einnig var einni breiðþotu flugfélagsins Atlanta gefið nafn Alexanders árið 1998.

== Heimildir ==
* {{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1366731|titill=Dr. Alexander Jóhannesson látinn. Morgunblaðið, 9. júní 1965.}}
* {{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=518690|titill=Smíðaði fyrstu íslensku flugvélina. Morgunblaðið, 13. febrúar 2000.}}

{{Rektorar Háskóla Íslands}}
[[Flokkur:Rektorar Háskóla Íslands]]
{{fd|1888|1965}}
[[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]]
[[Flokkur:Íslenskir málfræðingar]]</text>
      <sha1>72i5fcoz02o66slosbvlnx48ly6kway</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sherlock Holmes: Skuggaleikur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102448</id>
    <revision>
      <id>1981896</id>
      <parentid>1961470</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T20:07:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1981896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1957" sha1="jng5lkcht9cl7dx0ry501fv3x9ndhap" xml:space="preserve">{{kvikmynd
|  nafn             = Sherlock Holmes: Skuggaleikur
|  upprunalegt heiti= Sherlock Holmes: A Game of Shadows
|  plagat           = holmes2plakat.jpg
|  stærð            = 200 px
|  caption          = Auglýsingaplakat myndarinnar
|  leikstjóri       = [[Guy Ritchie]]
|  handritshöfundur = Kieran Mulroney&lt;br /&gt;
Michele Mulroney
|  framleiðandi     = [[Joel Silver]]&lt;br /&gt;
[[Lionel Wigram]]&lt;br /&gt;
[[Susan Downey]]&lt;br /&gt;
[[Dan Lin]]
|  leikarar         = [[Robert Downey, Jr.]]&lt;br /&gt;
[[Jude Law]]&lt;br /&gt;
[[Noomi Rapace]]
|  útgáfudagur      = {{USA}} [[16. desember]] [[2011]]&lt;br /&gt;
{{ISL}} [[26. desember]] [[2011]]
|  tungumál         = Enska
|  ráðstöfunarfé    = $90.000.000
|  imdb_id          = http://www.imdb.com/title/tt1515091//
}}
'''''Sherlock Holmes: Skuggaleikur''''' er spennumynd sem [[Guy Ritchie]] leikstýrir og [[Joel Silver]], [[Lionel Wigram]], [[Susan Downey]] og [[Dan Lin]] framleiða. Myndin er framhald af myndinni [[Sherlock Holmes (kvikmynd frá 2009)|Sherlock Holmes]] frá árinu [[2009]] og er byggð á samnefndri [[Sherlock Holmes|söguhetju]] [[Arthur Conan Doyle]]s. Handritið er skrifað af Kieran og Michele Mulroney. [[Robert Downey, Jr.]] og [[Jude Law]] fara aftur með hlutverk sín sem Sherlock Holmes og Doktor Watson og berjast í þetta skipti við prófessor Moriarty sem er leikinn af [[Jared Harris]].
== Leikendur ==
* [[Robert Downey, Jr.]] sem [[Sherlock Holmes]]&lt;br /&gt;
* [[Jude Law]] sem [[Dr. Watson|doktor Watson]]&lt;br /&gt;
* [[Jared Harris]] sem [[Moriarty prófessor|prófessor Moriarty]]&lt;br /&gt;
* [[Noomi Rapace]] sem Sim&lt;br /&gt;
* [[Stephen Fry]] sem [[Mycroft Holmes]]&lt;br /&gt;
* [[Kelly Reilly]] sem Mary Morstan Watson&lt;br /&gt;
* [[Rachel McAdams]] sem Irene Adler&lt;br /&gt;
* [[Eddie Marsan]] sem Lestrade varðstjóri&lt;br /&gt;
* [[Geraldine James]] sem Frú Hudson
{{stubbur}}

[[Flokkur:Breskar kvikmyndir]]
[[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2011]]
[[Flokkur:Kvikmyndir um Sherlock Holmes]]</text>
      <sha1>jng5lkcht9cl7dx0ry501fv3x9ndhap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Geir Sæmundsson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108452</id>
    <revision>
      <id>1981924</id>
      <parentid>1926022</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T08:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53720-08</username>
        <id>121519</id>
      </contributor>
      <comment>Aukaupplýsingum um foreldra, maka og börn bætt við.</comment>
      <origin>1981924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1406" sha1="8j61ysvsh0oxhp1s47qki8vv9vr6sk5" xml:space="preserve">'''Geir Stefán Sæmundsson''' (f. [[1. september]] [[1867]], d. [[9. ágúst]] [[1927]]) var [[vígslubiskup]] í [[Hólabiskupsdæmi]] og prestur á [[Akureyri]]. Hann var kvæntur Sigríði Jónsdóttur (1867-1923) og áttu þau þrjú börn; Hebu Geirsdóttur (1901-1984), Jón lækni Geirsson (1905-1950) og Sæmund sem lést í bernsku.

Geir fæddist í [[Hraungerði]] skammt frá [[Selfoss|Selfossi]]. Foreldrar hans voru Sæmundur Jónsson prófastur og Stefanía Siggeirsdóttir. Hann hóf skólagöngu sína við [[Menntaskólinn í Reykjavík|Lærða skólann]] í Reykjavík árið 1881, þá fjórtán ára að aldri. Árið 1887 fór hann til [[Danmörk|Danmerkur]] til náms við [[Háskólinn í Kaupmannahöfn|háskólann í Kaupmannahöfn]]. Í Kaupmannahöfn lærði Geir sönglist af Peter Jerndorff, leikara við konunglega leikhúsið. Haustið 1909 var hann samkvæmt kosningu presta skipaður vígslubiskup fyrir Hólabiskupsdæmi hið forna og vígður biskupsvígslu af herra Þórhalli biskupi í hinni fornu [[Hólakirkja|Hólakirkju]] [[10. júlí]] [[1910]].

==Heimild==
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4770534 Geir Sæmundsson vígslubiskup, Minningarorð, Prestafélagsritið, 1. Tölublað (01.01.1928), Blaðsíða 100]


{{stubbur|æviágrip|trúarbrögð|ísland}}

[[Flokkur:Íslenskir prestar]]
[[Flokkur:Íslenskir vígslubiskupar]]
{{fd|1867|1927}}</text>
      <sha1>8j61ysvsh0oxhp1s47qki8vv9vr6sk5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Universidade Federal do Recôncavo da Bahia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120346</id>
    <revision>
      <id>1981897</id>
      <parentid>1926901</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T20:36:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1981897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1327" sha1="sz1wub2gjt7qvzvuhndwhrzximp6061" xml:space="preserve">[[Image:Universidade_Federal_do_Recôncavo_da_Bahia.jpg|right|thumb|380px|Universidade Federal do Recôncavo da Bahia]]
'''Háskólinn í Recôncavo da Bahia''' (''Universidade Federal do Recôncavo da Bahia'', oft nefndur '''UFRB''') er ríkisrekinn [[rannsóknarháskóli]] í Cruz das Almas, [[Bahia]], [[Brasilía|Brasilíu]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.universia.com.br/ondeestudar/instituicoes_zoom.jsp?instituicao=1438 |title=About UFRB |access-date=2014-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090728181713/http://www.universia.com.br/ondeestudar/instituicoes_zoom.jsp?instituicao=1438 |archive-date=2009-07-28 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Skólinn var stofnaður árið [[1946]].&lt;ref name=&quot;hisufrb&quot;&gt;[http://www.ufrb.edu.br/portal/a-ufrb/historia História da UFRB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140125010924/http://www.ufrb.edu.br/portal/a-ufrb/historia |date=2014-01-25 }}, 17 de outubro de 2010&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references/&gt;&lt;/div&gt;

== Tenglar ==
{{commons|Universidade Federal do Recôncavo da Bahia}}
* [http://www.ufrb.edu.br/portal/ UFRB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140301103127/http://www.ufrb.edu.br/portal/ |date=2014-03-01 }} – opinber vefsíða skólans

{{stubbur|skóli}}
[[Flokkur:Háskólar í Brasilíu]]
{{S|2006}}</text>
      <sha1>sz1wub2gjt7qvzvuhndwhrzximp6061</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kenning og sáttmálar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126740</id>
    <revision>
      <id>1981834</id>
      <parentid>1953187</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:19:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1981834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8312" sha1="skkro8ok7kjtq2wmlb2k0byqev38u34" xml:space="preserve">[[Mynd:Joseph Smith, Jr. portrait owned by Joseph Smith III.jpg|thumb|Joseph Smith]]
[[Mynd:Mormonsbok.jpg|thumb|Mormónsbók, sænskt eintak]]
'''Kenning og sáttmálar''' ([[Enska|enska]]: ''Doctrine and Covenants'') er eitt af helgiritum [[Kirkja Jesú Krists hinna síðari daga heilögu|Kirkju Jesú Krists hinna síðari daga heilögu]] (sem einnig eru kallaðir mormónar) ásamt [[Biblían|Biblíunni]], [[Mormónsbók]] og [[Hin dýrmæta perla|Hinni dýrmætu perlu]]. ''Kenning og sáttmálar'' hefur sérstöðu í kenningaheimi kirkjunnar vegna þess að hún er ekki talin vera [[þýðing]] á fornum ritum heldur opinberanir sem Guð birti útvöldum spámönnum sínum til að endurreisa kirkjuna og leiða fram til stofnun Guðs ríkis á jörðu. Bókin er af mormónum álitin vera svo nefnt ''opið heilagt rit'', það er að nýjum opinberunum er hægt að bæta við þær sem fyrir eru. 

Hinar ýmsu kirkjudeildir mormóna sem fylgja kenningum og opinberunum [[Joseph Smith|Joseph Smiths]], stofnanda mormónismans, hafa gefið út mismunandir gerðir af bókinni. Sú gerð bókarinnar sem Kirkja Jesú Krists hinna síðari daga heilögu (sem er langstærst af mormónakirkjudeildum) nota er rit í 138 köflum og byggir á opinberunum sem aðallega voru gefnar Joseph Smith, samkvæmt kirkjunni. Nokkrar af opinberunum í bókinni birtust öðrum spámönnum kirkjunnar, þeim [[Brigham Young]], John Taylor og Joseph F. Smith. 

== Tilurð ==
Mikill hluti þeirra opinberana sem eru nú í bókinni Kenningar og sáttmálar voru fyrst gefnar út árið 1833 í bók sem hét „''Boðorðabókin''“ (enska: ''The Book of Commandments''). Flest prentuð eintök bókarinnar voru eyðilögð af andstæðingum mormóna, þess vegna var ítarlegri bók gefin út árið 1835 undir titlinum „''Kenningar og sáttmálar kirkju hinna síðari daga heilögu: Vandlega valin úr opinberunum Guðs''.“ (enska: ''Doctrine and Covenants of the Church of the Latter Day Saints: Carefully Selected from the Revelations of God'').

Í þeirri bók sem kom út 1835 höfðu 2 500 orðum í opinberunartextunum var bætt við eða breytt frá ''Borðorðabókinni''. Þessi endurskoðun leiddi til verulegs fráfalls frá kirkjunni. Meðal þeirra sem yfirgáfu var David Whitmer, sem var einn af þeim vitnum sem sögðust hafa séð gullplötur Mormónsbókar. Í þessu sambandi skrifaði hann bækling þar sem hann benti á verulegan mun á útgáfunum tveimur og skrifaði „''Guð endurskoðar ekki sína eigin opinberun í algjöra andstæðu''“.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Personalities in the Doctrine and Covenants and Joseph Smith–History.|höfundur=McCune, George M.|útgefandi=Hawkes Publishing, Inc.|ár=1991|bls=142–145|ISBN=0890365180}}&lt;/ref&gt; 

Í þessari nýju útgáfu fylgdu opinberunum sjö guðfræðilegir fyrirlestrar, þekktir sem ''Fyrirlestrar um trú'' (enska: ''Lectures on faith''). Þessir fyrirlestrar höfðu upphaflega verið teknir saman til að nota í skóla fyrir öldunga kirkjunnar. Opinber afstaða kirkjunnar er sú að þessa fyrirlestrar áttu ekki vera hafðir að jöfnu opinberunum Guðs, heldur að þeir væru innblásin leiðbeining um trúarkenningu kirkjunnar. Fyrirlestraröðin var fjarlægð úr bókinni Kenning og sáttmálar 1921. Þetta var gert vegna þess að hugmyndin um guðdómin sem þar er kynnt er frábrugðin þeirri skilningi sem er ríkjandi í dag innan Kirkju Jesú Krists hinna síðari daga heilögu en eru enn notaðir af nokkrum öðrum deildum mormónahreyfingarinnar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=God the Father&quot;. úr Encyclopedia of Mormonism|höfundur=Robinson, Stephen E.; Burgon, Glade L.; Turner, Rodney; Largey, Dennis L.|höfundur2=Ludlow, Daniel H.(ritstjóri.)|útgefandi=Macmillan Publishing|ár=1992|bls=548–552|ISBN=0-02-879602-0}}&lt;/ref&gt;

Bókin ''Kenning og sáttmálar'' er mest endurskoðaða helgirit Kirkju Jesú Krists hinna síðari daga heilögu síðan hún var fyrst gefin út sem ''Boðorðabókin''. Umdeildasta breytingin átti sér stað árið 1876, þegar kirkjan bætti við 132. grein, sem leyfði fjölkvæni, og fjarlægði 101. grein (109. grein í útgáfunni frá 1844), sem bannaði fjölkvæni.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Persistence of Polygamy: Joseph Smith and the Origins of Mormon Polygamy|höfundur=Newell G. Bringhurst|höfundur2=Newell G. Bringhurst og Craig L. Foster (ritstjórar)|útgefandi=John Whitmer Books|bls=83-84|ár=2010|ISBN=9781934901137}}&lt;/ref&gt;  Þáverandi postuli og leiðtogi kirkjunnar, Wilford Woodruff, bannaði fjölkvæni árið 1890.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The 'Mormon Question' Revisited: Anti-polygamy Laws and the Free Exercise Clause|höfundur=Smith, Stephen Eliot|útgefandi=Harvard Law School|ár=2005}}&lt;/ref&gt;

Grein 132 hefur þess vegna ekki verið hluti af bókinni ''Kenning og sáttmálar'' í útgáfum Kirkju Jesú Krists hinna síðari daga heilögu frá 1890.

== Uppbygging ==
Sem ''opin bók'' er möguleiki eru á að bæta við opinberunum í ''Kenning og sáttmálar''. Forseti kirkjunnar (sem er nefndur postuli) er móttakandi opinberunnar og þær eru síðar samþykktar af Æðsta forsætisráðinu, sem er æðsta sjórn kirkjunnar. Síðast þegar slík opinberun var tekin með í ''Kenningu og sáttmálar'' var árið 1978, þegar fyrri opinberun frá 1918 var bætt við  sem 138. kafla bókarinnar.

Bókin ''Kenning og sáttmálar'' innihaldur bæði sögulega og guðfræðilega þætti. Mikilvæg guðfræðileg efni eru musterin, sáttmálinn um eilíft hjónaband, hugtakið Síon, samansöfnun Ísraelsættar prestdæmið sem skipan Guðs á jörðu, lífið fyrir þetta líf (fortilvera) og lífið eftir þetta líf (andaheimurinn) og eilífðarríkið eftir dómsdag. Hin himneska, jarðneska og yfirjarðneska eilífð.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Textual Studies of the Doctrine and Covenants|höfundur=William Victor Smith|útgefandi=Greg Kofford Books, Inc.|ár=2018}}&lt;/ref&gt;

Nokkrir fyrstu kaflarnir fjalla um þýðingu Smiths og útgáfu Mormónsbókar. Nokkrir síðari kaflarnir endurspegla verk Josephs Smith við að leiðrétta Biblíuna í samræmi við opinberanir hans. Varð það get í samræmi við  8. þátt í Trúargrundvelli kirkjunnar: „Vér trúum, að Biblían sé orð Guðs, að svo miklu leyti sem hún er rétt þýdd. (Sjá [[Hin dýrmæta perla]])

Í opinberununum eru einnig kenningar settar fram um:

* eðli guðdómsins
*uppruna mannsins
*raunveruleika Satans
*tilgang jarðlífsins
*nauðsyn hlýðni
*þörfina fyrir iðrun
*starf hins heilaga anda
*helgiathafnir og framkvæmdir er varða sáluhjálp
*örlög jarðarinnar
*framtíðarástand mannsins eftir upprisuna og dóminn
*eilíft hjónaband
*eilíft eðli fjölskyldunnar
  
Eins um stjórnaruppbyggingu kirkjunnar varðandi:
*köllun biskupa
*æðsta forsætisráðið
*ráð hinna tólf
*hina sjötíu 
*stofnun annarra embætta og sveita. 

==Tilvísanir==

{{Reflist}}
 
== Tenglar ==

* [https://web.archive.org/web/20240713180551/https://media.ldscdn.org/pdf/lds-scriptures/doctrine-and-covenants/doctrine-and-covenants-33569-isl.pdf KENNING OG SÁTTMÁLAR (2016) á íslensku.] Útgefið af Kirkju Jesú Krists hinna Síðari daga heilög 2016

* [http://www.kirkjajesukrists.is kirkjajesukrists.is] - Vefur Kirkju Jesú Krists hinna síðari daga heilögu á Íslandi
* Abanes, Richard (2003), One Nation Under Gods: A History of the Mormon Church, Thunder's Mouth Press, ISBN 1-56858-283-8
* Hedges, Andrew (2008), The Doctrine and Covenants: Revelations in Context, BYU, ISBN 978-1-60641-015-8
* Krakauer, Jon (2003), Under the Banner of Heaven: A Story of Violent Faith, Doubleday, ISBN 0-385-50951-0
* Esplin, Scott (2012), You Shall Have My Word: Exploring the Text of the Doctrine &amp; Covenants, BYU, ISBN 978-0-8425-2819-1 Brigham Young University.
* Benjamin E. Park (May 14, 2020). &quot;[https://religiondispatches.org/2020/05/14/how-1843-revelation-polygamy-poses-serious-challenge-modern-mormonism How An 1843 Revelation on Polygamy Poses A Serious Challenge to Modern Mormonism]&quot;. Religion Dispatches. 
* [https://scriptures.lds.org/ scriptures.lds.org] - Ritningar mormóna í vefbúningi (á ensku)

[[Flokkur:Bókaárið 1835]]
[[Flokkur:Mormónatrú]]
[[Flokkur:Trúarrit]]</text>
      <sha1>skkro8ok7kjtq2wmlb2k0byqev38u34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131138</id>
    <revision>
      <id>1981957</id>
      <parentid>1981813</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:05:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berserkur</username>
        <id>10188</id>
      </contributor>
      <origin>1981957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25100" sha1="4o8s6qv49a72z5vtiwuiy78zpunt013" xml:space="preserve">{{Ár nav}}
Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]].

== Atburðir ==

===Janúar===
* [[1. janúar]]: 
**[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]].
** 41 lést í eldsvoða sem varð í á bar í skíðabænum [[Crans Montana]] í [[Sviss]].
** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum.
* [[3. janúar]]: 
** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins.
** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]].
** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]].
* [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland.
* [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda.
* [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]]  gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust.
* [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]].
* [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið.
* [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl.
* [[18. janúar]]: 
** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna.
** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni.
** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. Titillinn var síðar sviptur af þeim og Marokkó afhentur titillinn.
* [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers.
* [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram.
* [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins.
* [[22. janúar]]:
** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni.
** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur.
* [[23. janúar]] - [[Ílíjana Jotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rúmen Radev]].
* [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið.
* [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning.
* [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]].
* [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring.

===Febrúar===
* [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]].
* [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu.
* [[8. febrúar]]:
**Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]].
** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals.
* [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig.
* [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]].
* [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi.
* [[20. febrúar]]:
** [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni.
** [[Sagrada Família]] í [[Barselóna]] varð hæsta kirkja í heimi þegar hún tók fram úr [[dómkirkjan í Ulm|dómkirkjunni í Ulm]].
* [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes.
* [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s.
* [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]].
* [[28. febrúar]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið hófst þegar Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess.

===Mars===
* [[2. mars]]:
** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]].
** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]].
* [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Srí Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust.
* [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]].
* [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s.
* [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan.
* [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]].
* [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi.
* [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands.
* [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði.
* [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s.
* [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]].

===Apríl===
[[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]]
* [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]].
* [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km.
* [[7. apríl]]: 
**[[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé.
** [[Tô Lâm]] var kosinn forseti [[Víetnam]]s.
* [[8. apríl]] - [[Ísrael]] gerði loftárásir á miðborg [[Beirút]] þar sem yfir 300 létust.
* [[10. apríl]] - Áhöfn Artemis II lenti í sjónum við Kyrrahaf nálægt [[San Diego]].
* [[12. apríl]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ungverjaland]]i. [[Fidesz]]-flokkur [[Viktor Orbán]] tapaði fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza-flokkurinn|Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar]].
* [[16. apríl]] - [[Donald Trump]] boðaði 10 daga [[vopnahlé]] milli [[Ísrael]]s og [[Líbanon]]s.
* [[17. apríl]] - [[Íran]] opnaði [[Hormússund]] fyrir skipaumferð tímabundið.
* [[19. apríl]] - Þingkosningar í [[Búlgaría|Búlgaríu]]. Flokkur [[Rúmen Radev]], fyrrum forseti, hlaut flest atkvæði.
* [[22. apríl]] - Íran gerði árásir á vöruflutningaskip við [[Hormússund]].
* [[25. apríl]] - Íslamskir vígahópar gerðu árásir á byggðir í [[Malí]].
* [[28. apríl]] - Úkraína gerði þriðju árás sína í mánuðinum á olíubirgðastöð Rússa í Tuapse í [[Krasnodarfylki]].

===Maí===
* [[1. maí]] - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] yfirgáfu [[Samtök olíuútflutningslanda]] (OPEC).
* [[10. maí]] - Farþegar á hollensku skemmtiferðaskipi voru fluttir til sinna heimalanda frá [[Tenerife]] eftir að [[hantaveira|hantaveirufaraldur]] hafði verið um borð og létust þrír farþega.
* [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] var haldið í Austurríki. Lagið ''Bangaranga'' frá Búlgaríu vann.
* [[14. maí]] - [[Evika Siliņa]], forsætisráðherra [[Lettland]]s, sagði af sér vegna viðbragða stjórnarinnar við [[Drónahernaður|drónahernaði]] Úkraínu.
* [[16. maí]]: 
**[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar. Sjálfstæðisflokkurinn átti góðu gengi að fagna í stærstu sveitarfélögum landsins á suðvesturhorninu.
** Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinaðist [[Borgarbyggð]].
* [[19. maí]] - [[Arsenal]] varð meistari í ensku úrvalsdeildinni í fyrsta sinn í 22 ár.
* [[23. maí]] - Rússland gerði yfir 600 dróna og loftskeytaárásir á Úkraínu.
* [[24. maí]] - 82 létust í námuslysi í norður-[[Kína]].
* [[26. maí]] - Hitamet var sett fyrir maí á Englandi þegar hiti fór í 35,1 C° í [[Konunglegi grasagarðurinn í Kew|Kew-grasagarðinum]] í London.
* [[27. maí]] - [[Sjálfstæðisflokkur]], [[Viðreisn]] og [[Framsókn]] mynduðu meirihluta í [[borgarstjórn Reykjavíkur]].
* [[29. maí]] - Rússneskt [[flygildi]] hafnaði á fjölbýlishúsi í borginni [[Galaţi]] í Rúmeníu, nálægt landamærum Úkraínu. Rúmenía rak í kjölfarið rússneska ræðismanninn í borginni [[Constanta]].

===Júní===
* [[2. júní]] - [[Hildur Björnsdóttir]] tók við sem [[borgarstjóri Reykjavíkur]].
* [[3. júní]]:
** Íran gerði loftárás á alþjóðaflugvöllinn í [[Kúveit]].
** Úkraína gerði drónaárás á olíuvinnslu við [[Sankti Pétursborg]]. Nokkrum dögum síðar voru enn frekari árásir gerðar á hernaðarskotmörk.
* [[7. júní]]:
** Þingkosningar voru haldnar í [[Armenía|Armeníu]]. Stjórn [[Níkol Pasjínjan]] hélt velli.
** Íran gerði loftárásir á norður-Ísrael. Ísrael svaraði í sömu mynt.
* [[8. júní]] - [[Jarðskjálfti]] af stærð 7,8 varð á Filippseyjum, sá stærsti síðan 1990.
* [[9. júní]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árásir á Íran eftir að bandarísk þyrla var skotin niður. Íran gerði eldflaugaárásir á bandarískar herstöðvar í Barein, Jórdaníu og Kúveit.
* [[11. júní]] - [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] hófst. Mótið var haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada.
* [[12. júní]] - [[Elon Musk]] varð fyrsti billjónamæringur sögunnar eftir að opnað var fyrir viðskipti með fyrirtæki hans, [[SpaceX]], á [[NASDAQ]]-hlutabréfamarkaðnum.
* [[14. júní]]: 
** Bandaríkin og Íran gerðu samkomulag til að binda enda á [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]].
** [[New York Knicks]] varð [[NBA]]-meistari í fyrsta sinn síðan 1973.
* [[18. júní]] - Úkraína gerði mestu árásir sínar á Moskvu síðan [[innrás Rússlands í Úkraínu]] hófst.
* [[21. júní]] - Hægrimaðurinn [[Abelardo de la Espriella]] sigraði í forsetakosningum í [[Kólumbía|Kólumbíu]].
* [[22. júní]]:
** [[Keir Starmer]] tilkynnti um afsögn sína sem [[forsætisráðherra Bretlands]] og sem formaður Breska verkamannaflokksins.
** Fyrstu hvalirnir voru veiddir við Ísland frá árinu 2023, tvær [[langreyður|langreyðar]] af [[Hvalur 9 RE-399|Hval 9]].
* [[24. júní]]:
** [[Jarðskjálftarnir í Venesúela 2026|Jarðskjálftar af stærðinni 7,2 og 7,2 riðu yfir Venesúela]] vestur af [[Karakas]]. Fjölbýlishús hrundu og týndu mörg þúsund lífi.
** Ný brú yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. Brúin leysti af einbreiða brú sem byggð var árið [[1961]] og stytti [[hringvegurinn|hringveginn]] um 12 kílómetra.
* [[26. júní]] - Íran gerði drónaárás á flutningaskip við [[Hormússund]]. Bandaríkin svöruðu með árásum á dróna- og vopnageymslur í Íran.
* Hitamet voru slegin í Danmörku, Þýskalandi, Póllandi og Tékklandi.

===Júlí===
* [[1. júlí]] - [[Háskóli Íslands]] og [[Hólaskóli (háskóli)|Háskólinn á Hólum]] sameinuðust.
* [[3. júlí]] - Rússar gerðu loftárásir á [[Kýiv]] þar sem tugir létust.
* [[8. júlí]] - Vopnahléi lauk í [[Íransstríðið 2026|Íransstríðinu]] þegar Íran skaut á olíuflutningaskip og Bandaríkin svöruðu með árásum á Íran.
* [[17. júlí]] - Yfir 100 hús brunnu í [[Drammen]] í Noregi.
* [[19. júlí]] - [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] vann [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] í úrslitum [[HM 2026]] í knattspyrnu.
* [[20. júlí]]:
**[[Andy Burnham]] tók við sem [[forsætisráðherra Bretlands]] af [[Keir Starmer]]. 
** [[Daniel Ortega]], forseti [[Níkaragva]] lýsti yfir að framvegis yrðu engar kosningar í landinu.
* [[23. júlí]] - Neyðarástandi var lýst yfir í [[Sjálfstjórnarhéraðið Madríd|héraðinu Madríd]] á Spáni vegna [[skógareldar|skógarelda]]. Einnig geisuðu skógareldar í Frakklandi og Portúgal.
* [[28. júlí]]:
** Jarðskjálfti að stærð 6,8 varð á [[Kyushu]] í Japan nálægt borginni [[Kumamoto]] þar sem verslunarmiðstöð og verksmiðja voru meðal mannvirkja sem eyðilögðust. Yfir 30 létust og hundruð slösuðust.
** [[Keiko Fujimori]], tók við sem forseti [[Perú]].
* [[29. júlí]]:
** Nokkur þúsund [[minkur|minkar]] sluppu úr minkabúi í [[Mosfellsbær|Mosfellsbæ]] eftir innbrot í búið.
** [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Sádi-Arabía gerðu árásir á herstöðvar í Írak þar sem hópar hliðhollir Íran dvöldu.
* [[30. júlí]]:
** Landhelgisgæslan og sérsveit ríkislögreglustjóra tóku við stjórn Bandero, skipi [[Paul Watson]]-samtakanna vegna ógnana við hvalveiðiskipið  [[Hvalur 9|Hvals 9]] og neitun á samvinnu við yfirvöld. Skipið var fært til hafnar og 21 skipverja var vísað úr landi.
** 111 létust þegar um 80.000 flóttafólks fóru yfir til spænsku [[hólmlenda|hólmlendunnar]] [[Ceuta]] frá norðurodda [[Marokkó]].

===Ágúst===
* [[7. ágúst]] - Skógareldar í sunnanverðri [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] ollu því að 20.000 íbúar rýmdu svæðið og einn lést.
* [[10. ágúst]]:
** [[Úkraína]] gerði drónárásir í fjölda rússneskra héraða, þ.á.m. á olíuhreinsunarstöð í [[Tatarstan]] þar sem 13 létust.
** Yfir 330 manns létust í [[Jarðskjálftinn í Kólumbíu 2026|jarðskjálfta í vestanverðri Kólumbíu]].
* [[11. ágúst]]:
** Sýrlenskur dómstóll dæmdi [[Bashar Al-Assad]] fyrrum forseta landsins, bróður hans Maher og embættismenn eins og varnarmálaráðherrann og yfirmann öryggissveitanna, til dauða. 
** Nálægt 100 létust í ferjuslysi í [[Simbabve]].
* [[12. ágúst]]:
** [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] átti sér stað á [[norðurhvel]]i. Á Íslandi, Spáni og Grænlandi var hægt að sjá almyrkva.
** Úkraínuher gerði loftárásir á flotastöð í rússnesku borginni [[Novorossíjsk]] við [[Svartahaf]].
* [[14. ágúst]] - 103 létust þegar jarðskjálfti af stærðinni 7,7 varð nálægt eyjunni [[Flores]] við [[Litlu-Sundaeyjar]] í Indónesíu.
* [[18. ágúst]] - Yfir 100 létust í námuslysi í [[Mið-Afríkulýðveldið|Mið-Afríkulýðveldinu]].
* [[19. ágúst]] - [[András Baka]] varð forseti [[Ungverjaland]]s.
* [[20. ágúst]]: [[Rojava|Lýðræðislega fylkjasambandið í Norður-Sýrlandi]] var að fullu innlimað af ríkisstjórn [[Sýrland]]s.
* [[26. ágúst]] - [[Flóðin í Nepal 2026|Skyndiflóð varð í Trishuli-fljóti]] vegna jökulshruns á mörkum [[Nepal]]s og [[Tíbet]]s með þeim afleiðingum að yfir 1.400 létust og um 5.000 eru týndir.
* [[28. ágúst]] - [[Hákon krónprins]] varð [[Hákon 8.]], konungur Noregs, eftir andlát föðurs síns [[Haraldur 5. Noregskonungur|Haralds 8.]]
* [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|Þjóðaratkvæðagreiðsla]] um áframhaldandi aðildarviðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]] fór fram. Þeim var hafnað.
* [[31. ágúst]] - Síðustu kvöldfréttir [[Sýn]]ar, áður [[Stöð 2]], voru fluttar. Þær höfðu gengið í tæp 40 ár.

===September===
* [[1. september]]:
** Duane Davis var dæmdur sekur fyrir morðið á rapparanum [[Tupac Shakur]] sem gerðist 30 árum fyrr.
** Einstaklingar máttu [[blóðgjöf|gefa blóð]] óháð [[kyn]]i eða [[kynhneigð]] á Íslandi.
* [[3. september]] - [[Hútar]] gerðu áhlaup á svæði sem stjórnað var af stjórnarher [[Jemen]]s og brutu þar með vopnahlé.
* [[5. september]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árás á þrjú írönsk olíuskip við [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]].
* [[13. september]] - Þingkosningar voru haldnar í Svíþjóð. Jafnaðarmannaflokkurinn með [[Magdalena Andersson]] í forystu var hlutskarpastur.
* [[14. september]] - Fyrstu ráðherrar [[Skotland]]s, [[Norður-Írland]]s og [[Wales]] undirrituðu sameiginlega yfirlýsingu um sjálfsákvörðunarrétt þjóðanna í [[Cardiff]].
* [[15. september]] - Fyrsta [[vindorka|vindorkuvirkjunin]] var opnuð á Íslandi við Vaðöldu nálægt [[Sultartangavirkjun]].
* [[16. september]] - [[Hashim Thaçi]], fyrrum forseti Kósovó, var dæmdur í 25 ára fangelsi fyrir stríðsglæpi.
* [[17. september]] -  ''[[Leopardus tilcayo]]'', fyrsta nýja kattategundin sem fundist hafði í yfir 100 ár, fannst í [[Bólivía|Bólivíu]].
* [[22. september]] - Varnarsamningur var gerður milli Bandaríkjanna, Grænlands og Danmerkur.
* [[23. september]] - [[Þjóðfrelsishreyfing Tígra]] hóf árásir í norður-Eþíópíu.
* [[27. september]] - [[Aleksandar Vučić]], forseti Serbíu, sagði af sér.

===Október===
* [[4. október]] - Þingkosningar voru haldnar í [[Bosnía Hersegóvína|Bosníu-Hersegóvínu]].
* [[25. október]] - Þingkosningar verða haldnar í Brasilíu.

===Nóvember===
* [[3. nóvember]] - Kosningar verða haldnar í Bandaríkjunum.
* [[7. nóvember]] - Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum.
* [[29. nóvember]] - Þingkosningarnar verða haldnar á Spáni.

===Desember===

==Dáin==
* [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]])
* [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]).
* [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]).
* [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]).
* [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]).
* [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]).
* [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]])
* [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]).
* [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]])
* [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]])
* [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]).
* [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]])
* [[18. febrúar]]:
** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]])
** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]).
* [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]])
* [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]).
* [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]).
* [[5. mars]] - [[António Lobo Antunes]], portúgalskur rithöfundur (f. [[1942]]).
* [[13. mars]]:
**[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]).
** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]])
* [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]).
* [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]).
* [[20. mars]]:
** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]).
** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]).
* [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]).
* [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]])
* [[9. apríl]] - [[Björgvin Halldórsson]], íslenskur söngvari (f. [[1951]]).
* [[13. apríl]] - [[Moya Brennan]], írsk söngkona (f. [[1952]]).
* [[17. apríl]] - [[Oscar Schmidt]], brasilískur körfuknattleiksmaður (f. [[1958]]).
* [[19. apríl]] - [[Desmond Morris]], breskur dýrafræðingur (f. [[1928]]) 
* [[20. apríl]] - [[Valdimar Örnólfsson]], íþróttamaður og fimleikakennari (f. [[1932]]).
* [[6. maí]] - [[Ted Turner]], bandarískur viðskiptamaður og sjónvarpsframleiðandi (f. [[1938]]).
* [[28. maí]]:
** [[Aðalsteinn Bergdal]], íslenskur leikari og tónlistarmaður (f. [[1949]]).
** [[Abdrabbuh Mansur Hadi]], jemenskur stjórnmálamaður (f. [[1945]]).
* [[4. júní]] - [[Marjane Satrapi]], íransk-franskur rithöfundur (f. [[1969]]).
* [[8. júní]] - [[Tryggvi Gíslason]], skólameistari Menntaskólans á Akureyri (f. [[1938]]).
* [[17. júní]] - [[Margrét Helga Jóhannsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1940]]).
* [[5. júlí]] - [[Þrúður Vilhjálmsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1973]])
* [[6. júlí]] - [[Magnús Þór Jónsson]] (Megas), tónlistarmaður (f. [[1945]]).
* [[8. júlí]] - [[Bonnie Tyler]], velsk söngkona (f. [[1951]]).
* [[9. júlí]] - [[Ann Widdecombe]], bresk þingkona og ráðherra (f. [[1947]]).
* [[10. júlí]] - [[Kinu Rochford]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1990]])
* [[11. júlí]] - [[Lindsey Graham ]], bandarískur þingmaður (f. [[1955]]).
* [[13. júlí]] - [[Sam Neill]], nýsjálenskur leikari (f. [[1947]]).
* [[20. júlí]] - [[Kevin Keegan]], enskur knattspyrnumaður og knattspyrnustjóri (f. [[1951]]).
* [[24. júlí]] - [[Gunnar Rósinkranz]], íslenskur byggingarverkfræðingur (f. [[1941]]).
* [[29. júlí]]:
**[[Glen Hansard]], írskur tónlistarmaður (f. [[1970]])
** [[Gunnar Þórðarson]], íslenskur tónlistarmaður (f. [[1945]])
* [[31. júlí]] - [[Franco Baresi]], ítalskur knattspyrnumaður (f. [[1960]]).
* [[9. ágúst]] - [[Don Nelson]], bandarískur körfuknattleiksþjálfari og leikmaður (f. [[1940]]).
* [[13. ágúst]] - [[Bogi Ísak Nilsson]], ríkissaksóknari og ríkislögreglustjóri (f. [[1940]]).
* [[14. ágúst]] - [[Yayoi Kusama]], japönsk listakona (f. [[1929]].
* [[17. ágúst]] - [[Frank Beard]], bandarískur trommari ([[ZZ Top]]) (f. [[1949]]).
* [[21. ágúst]] - [[Steinn Ármann Magnússon]], íslenskur leikari (f. [[1964]]).
* [[25. ágúst]]:
**[[Dolly Parton]], bandarísk söngkona (f. [[1946]]).
**[[Tim Curry]], enskur leikari (f. [[1946]]).
* [[26. ágúst]] - [[Eyvindur P. Eiríksson]], íslenskur rithöfundur (f. [[1935]]).
* [[27. ágúst]] - [[Ratko Mladić]], bosníu-serbneskur hershöfðingi (f. [[1942]]). 
* [[28. ágúst]] - [[Haraldur 5. Noregskonungur]] (f. [[1937]]).
* [[31. ágúst]] - [[Sigríður Þorvaldsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1941]]).
* [[2. september]] - [[Gloria Steinem]], bandarískur femínisti, blaðamaður og pólitískur aktívisti (f. [[1934]]).
* [[16. september]] - [[Karl Th. Birgisson]], ritstjóri, útvarpsmaður og rithöfundur (f. [[1963]]).
* [[1. október]] - [[Conrad Thomas Lant]], enskur tónlistarmaður ([[Venom]]) (f. [[1963]]).

==Nóbelsverðlaunin==
* [[Bókmenntaverðlaun Nóbels|Bókmenntir]]: 
* [[Nóbelsverðlaunin í efnafræði|Efnafræði]]: 
* [[Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði|Eðlisfræði]]: [[Francis Halzen]]
* [[Nóbelsverðlaunin í lífeðlis- og læknisfræði|Lífeðlis- og læknisfræði]]: [[Karl Deisseroth]], [[Peter Hegemann]] og [[Georg Nagel]].
*[[Friðarverðlaun Nóbels]]:


[[Flokkur:2026]]
[[Flokkur:2021-2030]]</text>
      <sha1>4o8s6qv49a72z5vtiwuiy78zpunt013</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pálmi Jónsson í Hagkaup</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136767</id>
    <revision>
      <id>1981831</id>
      <parentid>1882896</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:07:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53490-24</username>
        <id>121493</id>
      </contributor>
      <comment>Tók út Pálmi og breytti í því - gerði textann réttari.</comment>
      <origin>1981831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3544" sha1="l12sg6s3htwwwde54gfrxwlbfs1bbd6" xml:space="preserve">{{heimildir vantar}}
'''Pálmi Jónsson''' ([[3. júní]] [[1923]] - [[4. apríl]] [[1991]]) var íslenskur lögfræðingur og athafnamaður. Pálmi var umsvifamikill í verslunarrekstri og stofnaði verslunina Hagkaup árið 1959. 

== Ævi ==
Pálmi fæddist á bænum Hofi á [[Höfðaströnd]] og ólst þar upp. Hann var sonur hjónanna Jóns Jónssonar bónda (1894-1966) og Sigurlínu Björnsdóttur húsfreyju (1898-1986). Pálmi átti tvíburasysturina Sólveigu. Einnig ólust upp á bænum frændur tvíburanna þeir [[Andrés Björnsson]] og Friðrik Pétursson sem voru á svipuðu reki. Það var jafnan mannmargt á Hofi. Vinnumenn, vinnukonur, sumarkrakkar, ættingjar, gestir og gangandi.

Fljótlega tók fólk eftir því hversu útsjónarsamur Pálmi var í að finna nýjar leiðir ýmist til að létta fólki störfin eða gera þau árangursríkari. Þetta átti eftir að koma sér vel í viðskiptum.

Pálmi átti létt með að læra. Eftir nám í Barnaskólanum á [[Hofsós|Hofsósi]] fluttist hann suður og fór í [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólann í Reykjavík]] og lauk stúdentsprófi vorið 1942. Hann bjó hjá frænda sínum og nafna [[Pálmi Hannesson|Pálma Hannessyni]] rektor. Pálmi lærði síðan lög í [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og lauk lögfræðiprófi 1951. Strax á námsárunum voru viðskipti farin að eiga hug hans.

Pálmi kynntist Jónínu Sigríði Gísladóttur (1921-2008) á háskólaárum sínum og kvæntist henni árið 1959. Jónína stundaði framan af verslunarstörf en gerði svo húsmóðurstarfið að aðalstarfi. Hún hafði mikinn áhuga á menningu og listum ásamt því að stunda hestamennsku og garðrækt. Heilbrigðismál voru Jónínu mikið hugðarefni og studdi hún t.a.m. við Hjartadeild [[Landspítali|Landspítalans]] með peningagjöfum til tækjakaupa. Þau hjónin eignuðust fjögur börn.

Haustið 1959 stofnaði Pálmi Hagkaup, áður hafði hann stundað ýmis konar viðskipti, til dæmis rekið veitingastað og ísgerðina Ísborg í félagi við [[Steingrímur Hermannsson|Steingrím Hermannsson]]. Í fyrstu var Hagkaup póstverslun og var hún til húsa í gamalli fjósbyggingu við [[Miklatorg]] í Reykjavík. Pálmi gerði næstum allt sjálfur, yfirbyggingin var engin. Það var nýlunda í versluninni að Pálmi gaf út verðlista handa viðskiptavinum sínum. 

Hagkaup var vel tekið og óx fyrirtækinu hratt fiskur um hrygg. Fljótlega voru fleiri Hagkaupsverslanir opnaðar bæði í Reykjavík og á landsbyggðinni. Í fyrstu var einungis á boðstólum heimilisvara og fatnaður, en matvara bættist við undir 1970. Það sem einkenndi Hagkaup var lægra vöruverð og aukið vöruúrval. 

Pálmi hafði forgöngu um byggingu [[Kringlan|Kringlunnar]] sem opnuð var árið 1987. Með henni var sömuleiðis brotið blað í verslunarsögunni. Verslunarmiðstöð af slíkri stærðargráðu var óþekkt hérlendis og bar hugmyndin bæði vott um framsýni og áræðni.

Í janúar árið 1991 var Pálmi sæmdur riddarakrossi [[Hin íslenska fálkaorða|Hinnar íslensku fálkaorðu]] fyrir störf að málefnum verslunar.

Pálmi Jónsson lést fyrir aldur fram í apríl árið 1991.
[[Flokkur:Fólk fætt árið 1923]]
[[Flokkur:Fólk dáið árið 1991]]
[[Flokkur:Íslenskir athafnamenn]]
[[Flokkur:Íslenskir viðskiptamenn]]
[[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]]
[[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]]
[[Flokkur:Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu]]</text>
      <sha1>l12sg6s3htwwwde54gfrxwlbfs1bbd6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kyrrahafslúða</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142101</id>
    <revision>
      <id>1981857</id>
      <parentid>1772014</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1981857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8929" sha1="0verjreqfihnq6vonuq3zoy0ittbnph" xml:space="preserve">{{Taxobox
| color = pink
| name = Kyrrahafslúða
| image = Hippoglossus_stenolepis.png
| image_width = 250px
| image_caption = Kyrrahafslúða
| status = NT
| regnum = [[Dýraríki]]
| phylum = [[Seildýr]]
| classis = [[Geisluggar]]
| ordo = [[Flatfiskar]]
| familia = [[Flyðruætt]]
| genus = ''[[Hippoglossus]]''
| species = '''''H. stenolepis'''''
| binomial = Atheresthes stomias
| binomial_authority = (P. J. Schmidt, 1904)
| range_map = pacific_halibut_range.PNG
| range_map_caption = Búsetusvæði í Kyrrahafi
}}

'''Kyrrahafslúða''' ([[fræðiheiti]]: ''Hippoglossus stenolepis'') er fiskur af [[flyðruætt]] og ein af stærstu tegundum [[flatfiskar|flatfiska]]. Kyrrahafslúða getur orðið 250 cm löng og getur vegið um og yfir 250kg. Kyrrahafslúðan er langlíf og getur orðið um 55 ára gömul. Útbreiðslusvæði Kyrrahafslúðu er frá [[Kalifornía|Kaliforníu]] upp að [[Beringshaf]]i, vestur yfir til [[Japan]]s. Kyrrahafslúða er veidd til atvinnu, frístundar og sjálfsþurftar.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;http://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=halibut.main&lt;/ref&gt;

== Útlit ==
Eins og aðrir flatfiskar er kyrrahafslúðan pressuð til hliðar og hefur bæði augun öðru megin. Flestar lúður eru með augun á hliðinni sem snýr upp. Munnurinn er frekar stór og nær niður fyrir neðra augað. Kyrrahafslúðan er demants laga og er breidd hennar um einn þriðji af lengdinni. Litur hliðarinnar sem snýr upp er mismunandi, frá gráum, brúnum og svörtum lit en ræðst oftast af litaafbrigðum sjávarbotnsins, oft frekar dökkur. Undirhliðin er ljós til þess að hún sjáist verr að neðan.Hreistrið er smátt og grafið í roðinu þannig að það líti út fyrir að vera slétt. Kyrrahafslúðan er ein af stærstu tegundum flatfiska og aðeins er náinn ættingi hennar, [[Lúða|Atlantshafslúða]]n eins og við þekkjum hana, stærri. Kyrrahafslúðan getur vegið allt að 250kg og orðið allt að 250cm löng. Kyrrahafslúðan er mikill sundkappi og getur því étið margskonar dýr. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Útbreiðslusvæði ==
Kyrrahafslúðu má finna frá ströndum Kaliforníu, norður að [[Alaskaflói|Alaskaflóa]], í Beringshafi og alla leið vestur til Japan. Mest af kyrrahafslúðu má finna í Beringshafi og Alaskaflóa þar sem mesta veiðin er stunduð. Kyrrahafslúðan lifir á eða nálægt botninum þar sem hún stundar fæðuöflun. Hagstæð skilyrði fyrir kyrrahafslúðu er að vera í 2 til 8 gráðu heitu vatni og á 6 til 300 metra dýpi. Þó sumar hafa fundist við 1000 metra dýpi þá eru flestar veiddar á 30 til 300 metra dýpi á sumrin. Fullorðni fiskurinn gengur tíðarbundið á milli dýpri sjávar og grunnsjávar. Yfir sumartíðina gengur hann á grunna bakka en heldur svo aftur í djúpan sjó yfir vetrar tímann. Þessi tíðarganga tengist vetrar hrygningu og öflun fæðu yfir sumarið. &lt;ref&gt;http://www.fishbase.org/summary/Hippoglossus-stenolepis.html&lt;/ref&gt;

== Fæða ==
Kyrrahafslúðan étur það sem kjaftur hennar ræður við. Lirfulúða étur svif en ungviðið étur lítil krabbadýr eða aðrar smáar lífverur sem lifa á botninum. Fullorðni fiskurinn étur margt eins og þorsk, [[síld]], [[kolkrabbar|kolkrabba]], [[rækja|rækju]], [[krabbadýr]], aðra flatfiska og jafnvel aðrar lúður ásamt öðrum tegundum. &lt;ref&gt;https://alaskaseagrant.org/&lt;/ref&gt;

== Æxlun og lífsferill ==
[[Mynd:Lifsferill.png|right|thumb|Fyrstu 6 mánuðirnir]]
Hrygnan stækkar hraðar en hængurinn en verður kynþroska seinna. Hængurinn verður kynþroska um 8 ára aldur en hrygnan um 12 ára. Hrygningartíminn er frá nóvember og út mars. Kyrrahafslúðan hrygnir á miklu dýpi eða frá 90 til 500 metra dýpi. Hrygnan sleppir allt frá nokkrum þúsundum til nokkra milljóna eggja og eru þau frjóvguð af hængnum þegar þeim hefur verið sleppt. Eggin klekjast eftir um 15 daga og lirfurnar fljóta um djúpan sjóinn. Þegar lirfan hefur þroskast tekur hún upp á því að færast í grynnri sjó þar sem næringin er meiri og ferðast þær hundruða kílómetra frá hrygningarstöðinni. 

Kyrrahafslúðulirfur byrja líf sitt í venjulegri stöðu, það er að segja með augun sitt hvoru meginn. Þegar lirfan er orðin um 3 cm löng byrjar annað augað að færast í átt að hinu, á sama tíma byrja litir hliðanna að verða augljósari, önnur hliðin dökk og hin ljós og lirfan fer að líta út eins og við þekkjum kyrrahafslúðuna í dag. Kyrrahafslúðan étur svif fyrsta árið sitt en færist svo yfir í það að borða smá krabbadýr. Því meira sem lúðan stækkar því stærri bráð fer hún að éta eins og þorsk, síld, loðnu kolkrabba, rækju, krabba og fleira. &lt;ref&gt;http://www.adfg.alaska.gov/static/education/wns/pacific_halibut.pdf&lt;/ref&gt;

== Veiðar ==
Veiðar á Kyrrahafslúðu hófust árið 1888 við stendur [[Kanada]] og suðaustur-Alaska. Veitt var með árabátum sem færðu aflan yfir í stærri skip. Hún var síðar veidd með skonnortum eða seglskipum og iðnaðurinn dafnaði. Veiðar á kyrrahafslúðu voru og eru aðeins leyfðar með handfærum eða línu. Um 24.000 tonn er nú landað árlega en um 96% af útflutningi er skipt milli Kanada og Bandaríkjanna, þó með nýlegri MSC vottun hefur það leitt til eftirspurnar í Evrópu.&lt;ref&gt;http://www.dfo-mpo.gc.ca/fm-gp/sustainable-durable/fisheries-peches/halibut-fletan-eng.htm&lt;/ref&gt;

=== Frístundaveiðar ===
Frístundarveiðar á kyrrahafslúðu hafa lengi verið vinsælar. Fyrir 1973 var aðeins leyfð frístundaveiða á kyrrahafslúðu á þeim tíma sem atvinnuveiðar áttu sér stað. Lúðan hefur mikið þol og er einn stærsti beinfiskurinn með miklu hvítu kjöti. Það er vinsæl íþrótt í Alaska að veiða kyrrahafslúðu á sjóstöng, lengi hefur [[kóngalax]]inn verið vinsælasti fiskurinn í frístundaveiðar en kyrrahafslúðan kemur strax á eftir að vinsældum.&lt;ref&gt;https://iphc.int/management/fisheries/recreational-fisheries&lt;/ref&gt;

=== Sjálfsþurftarveiðar ===
Frumbyggjar Alaska hafa lengi vel veitt kyrrahafslúðu til að reykja eða þurrka fyrir veturinn. Fyrir löngu voru notaðir krókar úr tré eða beini og línan var gerð úr trefjaþráðum eða sinum dýra. Tveir menn réru saman á kanó og veiddu lúðuna, drógu hana um borð og drápu fiskinn með kylfum. Lúðuveiðar er enn partur af hefðum innfæddra þar sem lúðan er snædd í brúðkaupum, jarðaförum og öðrum veislum. Þrátt fyrir þessa löngu hefð þá viðurkenndi [[Alþjóðlega Kyrrahafslúðunefndin]] (International Pacific Halibut Commission) ekki veiði til sjálfsþurftar fyrr en árið 2003. &lt;ref&gt;https://iphc.int/management/fisheries/subsistence-fisheries&lt;/ref&gt;

== Afli og markaður ==
[[Mynd:Afliludu.png|right|thumb|548x548dp|Afli Kyrrahafslúðu á árunum 1950-2015]]
Sáttmáli er milli Kanada og Bandaríkjanna að fylgjast með stofninum og stunda sjálfbærar veiðar. Stofnunin Alþjóðlega Kyrrahafslúðunefndin (IPHC) sér um að meta stofninn hverju sinni og er það í höndum [[The North Pacific Fishery Management Council]] (NPFMC) að úthluta kvóta.

Kyrrahafslúða er mikilvæg tegund í Kanada og Bandaríkin (aðallega Alaska), þó hafa Rússar og Japanir aðeins verið að veiða af lúðunni. Veiðar náðu hámarki árið 1968 en tók svo dýfu á árunum sem fylgdu. Árið 1983 jukust veiðar aftur og héldust nokkuð miklar í þrjá áratugi. En frá árinu 2011 hafa veiðar farið minnkandi og er nú árlega landað um 24.000 tonnum. 

Markaðnum er aðallega skipt á milli Kanada og Bandaríkjanna en með tilkomu MSC vottun hefur Evrópa sýnt áhuga. Kyrrahafslúðan er eftirsótt afurð til matar því hún inniheldur hátt hlutfall af [[prótín]]i, [[vítamín]]um, [[steinefni|steinefnum]] og Omega-3 fitusýrum.&lt;ref&gt;http://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=halibut.uses&lt;/ref&gt;

==Tilvísanir==
&lt;references /&gt;

== Heimildir ==
* http://www.fishbase.org/summary/Hippoglossus-stenolepis.html sótt 30. janúar 2018
* https://www.nps.gov/glba/learn/education/classrooms/pacific-halibut-lesson-plans.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171008212729/https://www.nps.gov/glba/learn/education/classrooms/pacific-halibut-lesson-plans.htm |date=2017-10-08 }} sótt 30. janúar 2018
* https://fisheries.msc.org/en/fisheries/us-north-pacific-halibut/@@view sótt 30. janúar
* http://www.fao.org/fishery/species/2542/en Sótt 30. janúar
* https://web.archive.org/web/20180409031512/https://wildlife.ca.gov/Conservation/Marine/Pacific-Halibut#31670772-in-season-tracking sótt 30. janúar
* http://www.adfg.alaska.gov/static/education/wns/pacific_halibut.pdf sótt 3. febrúar 2018
* http://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=halibut.main sótt 12. febrúar 2018
* https://iphc.int/management/fisheries/subsistence-fisheries sótt 17. febrúar 2018

[[Flokkur:Flyðruætt]]</text>
      <sha1>0verjreqfihnq6vonuq3zoy0ittbnph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kyrrahafsýr</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143347</id>
    <revision>
      <id>1981858</id>
      <parentid>1833124</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:36:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1981858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8604" sha1="h6ifdvpynecfk4mmj80pthibsuo5amh" xml:space="preserve">{{taxobox
| image = Taxus brevifolia Blue Mts WA.jpg
| image_caption = Beer og barr á ''Taxus brevifolia'' (Kyrrahafsýviði) 
| status = NT
&lt;!--| status_system = IUCN3.1--&gt;
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{Cite iucn| author =Conifer Specialist Group|year=1998| url = https://www.iucnredlist.org/species/34041/2841142|title=Taxus brevifolia| access-date =5 May 2006}}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'')
| classis =  [[Barrtré]] (''Pinopsida'')
| ordo = (''Pinales'')
| familia = [[Ýviðarætt]] (''Taxaceae'')
| genus = [[Taxus]]
| species = '''T. brevifolia
| binomial= Taxus brevifolia
| binomial_authority = Nutt.
| range_map = Taxus brevifolia range map.png
| range_map_caption = Útbreiðslusvæði Kyrrahafsýviðar
| synonyms = *''Taxus baccata'' subsp. ''brevifolia''&lt;small&gt; (Nutt.) Pilg.&lt;/small&gt;
*''Taxus baccata'' var. ''brevifolia'' &lt;small&gt;(Nutt.) Koehne&lt;/small&gt;
*''Taxus baccata'' var. ''canadensis''&lt;small&gt; Benth.&lt;/small&gt;
*''Taxus boursieri'' &lt;small&gt;Carrière&lt;/small&gt;
*''Taxus brevifolia'' var. ''polychaeta'' &lt;small&gt;Spjut&lt;/small&gt;
*''Taxus brevifolia'' subsp. ''polychaeta'' &lt;small&gt;(Spjut) Silba &lt;/small&gt;	
*''Taxus brevifolia'' var. ''reptaneta'' &lt;small&gt;Spjut&lt;/small&gt;
*''Taxus brevifolia'' subsp. ''reptaneta'' &lt;small&gt;(Spjut) Silba&lt;/small&gt;
*''Taxus lindleyana'' &lt;small&gt;A. Murray bis&lt;/small&gt;
*''Taxus occidentalis'' &lt;small&gt;Nutt.&lt;/small&gt;
| synonyms_ref = &lt;ref&gt;[http://www.tropicos.org/name/31200010 Tropicos]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2434152 |title=The Plant List |access-date=2018-04-15 |archive-date=2021-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827005530/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2434152 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

'''Kyrrahafsýr''' ([[fræðiheiti]]: ''Taxus brevifolia'')&lt;ref&gt;[https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=TABR2 &quot;Taxus brevifolia&quot;.] Natural Resources Conservation Service PLANTS Database. USDA.&lt;/ref&gt; er [[ýviður|ýviðartegund]] ættuð frá [[Kyrrahaf]]ssvæðum Norður-Ameríku. Hann vex frá syðst í [[Alaska]] suður til mið [[Kalifornía|Kaliforníu]], aðallega við fjallgarða Kyrrahafsstrandar norðvestur Ameríku, en er á stökum aðskildum svæðum í suðaustur [[British Columbia]] og í norður til mið [[Idaho]].&lt;ref name = Bolsinger1965&gt;{{cite web| title = Pacific Yew|URL = https://www.fs.usda.gov/treesearch/pubs/1547| last = Bolsinger | first = Charles | last2 = Jaramillo | first2 = Annabelle | year = 1965}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hitchcock, C. H., A.J. Cronquist, F. M. Ownbey &amp; J. W. Thompson. 1969. Vascular Cryptogams, Gymnosperms, and Monocotyledons. 1: 1–914. In C. L. Hitchcock Vascular Plants of the Pacific Northwest. University of Washington Press, Seattle.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hultén, E. 1968. Flora Alaska i–xxi, 1–1008. Stanford University Press, Stanford.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Moss, E. H. 1983. Flora of Alberta (ed. 2) i–xii, 1–687. University of Toronto Press, Toronto.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Munz, P. A. &amp; D. D. Keck. 1959. California Flora 1–1681. University of California Press, Berkeley.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Welsh, S. L. 1974. Anderson's Flora of Alaska and Adjacent Parts of Canada i–xvi, 1–724. Brigham Young University Press, Provo.&lt;/ref&gt;

==Lýsing==
Kyrrahafsýr er runni eða meðalstórt sígrænt tré yfirleitt að 10 – 15 m hátt, með stofn að 50 sm í þvermál. Einstaka sinnum kemur fyrir að tré verði yfir 20 m há í giljum og öðrum skýldum svæðum. Tréð er sérstaklega hægvaxandi og rotnar gjarnan innanfrá og verður holt. Það gerir það erfitt eða ómögulegt að meta raunverulegan aldur einstaklinga.

Það er með þunnan, hreistraðan brúnan börk. Barrið er lensulaga, flatt og dökkgrænt, 1 - 3 sm langt og 2 - 3 mm breitt, raðað í spíral eftir sprotunum, en sveigt svo það virðist vera í tveim röðum eftir öllum sprotum nema toppsprotum.

==Búsvæði==
Kyrrahafsýr vex við breytilegt umhverfi; hinsvegar á þurrari svæðum vex hann eingöngu við ár, en á rakari svæðum vex hann upp hlíðar og hryggi.&lt;ref name = Bolsinger1965/&gt; Hann er skuggþolinn, en þolir sól.&lt;ref name = Mitchell&gt;{{cite journal|last = Mitchell| first = A. |title = Acclimation of Pacific yew (Taxus brevifolia) foliage to sun and shade | journal = Tree Physiology | volume = 18| url = http://treephys.oxfordjournals.org/content/18/11/749.full.pdf+html}}&lt;/ref&gt; Skuggþol hans gefur að hann getur orðið undirgróður í skógum.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Pacific Yew: a Faculative Riparian Conifer with an Uncertain Future | last = Scher | first = Stanley | last2 = Schwarzschild | first2 = Bert | year = 1989 | url = http://gis.fs.fed.us/psw/publications/documents/psw_gtr110/psw_gtr110_d_scher.pdf | access-date = 2018-04-15 | archive-date = 2014-12-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141222140600/http://gis.fs.fed.us/psw/publications/documents/psw_gtr110/psw_gtr110_d_scher.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Afbrigði og undirtegundir==
'''''Taxus brevifolia'' var. ''reptaneta'''''. &lt;ref name=&quot;Spjut2007b&quot;&gt;Spjut, R. W. 2007. Taxonomy and nomenclature of ''Taxus''.  J. Bot. Res. Inst. Texas 1(1): 203–289.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Web page, World Botanical Associates, ''Taxus brevifolia'' var. ''reptaneta''; http://www.worldbotanical.com/taxus_brevifolia_var_reptaneta.htm. Retrieved 9 Dec 2014&lt;/ref&gt; Heitið ''reptaneta'' er úr latínu; reptans sem þýðir &quot;skríðandi eða jarðlægur”&lt;ref&gt;Stearn, W. T.  1983.  Botanical Latin.  3rd ed.  David &amp; Charles, London&lt;/ref&gt; sem er einmitt einkennandi fyrir afbrigðið&lt;ref name=&quot;Spjut2007b&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Pilger R, 1903. Taxaceae-Taxoideae—Taxeae. ''Taxus''. In: Das Pflanzenreich IV (Engler A. ed.): 110–116.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ellison AM, Davis CC, Calie PJ, Naczi RFC, 2014. Pitcher plants (''Sarracenia'') provide a 21st-century perspective on infraspecific ranks and interspecific hybrids: A modest proposal for appropriate recognition and usage. Syst. Bot. 39: 939–949.&lt;/ref&gt;

'''''Taxus brevifolia'' var. ''polychaeta'''''  &lt;ref&gt;Florin R, 1951. Evolution in cordaites and conifers. Acta Horti Berg. 16: 285–388, plate&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spjut2007b&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Web page, World Botanical Associates, Overview of the genus ''Taxus'', http://www.worldbotanical.com/TAXNA.HTM, retrieved 9 Dec 2014&lt;/ref&gt; afbrigðisheitið; ''polychaeta'', er tilvísun í að toppsprotinn líkist [[burstaormur|burstaormi]]i” Afbrigðið ''polychaeta'' virðist tiltölulega sjaldgæft.&lt;ref name=&quot;Spjut2007b&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Web page, World Botanical Associates, ''Taxus brevifolia'' var. ''polychaeta''; http://www.worldbotanical.com/taxus_brevifolia_var_polychaeta.htm; retrieved 9 Dec 2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Spjut, R. W.  1977. USDA, ARS Memorandum, July 14]. ''Taxus brevifolia'' (Taxaceae) reviewed by GMC (Gudrun M. Christensen). A review of literature on taxonomy, ecology, and geographical distribution of the species, including its description, summary of geographical distribution by state or province, and literature reviewed.  Distributed periodically during 1981-1992 by the National Cancer Institute to prospective suppliers, without reference to the author, for solicitations of contract bids on up to 30 tons of bark.&lt;/ref&gt;

==Myndir==
&lt;gallery&gt;
Image: PacificYew_7684.jpg|Neðan á barri
Image: PacificYew_8544.jpg|Lögun
Image: PacificYew_8538.jpg|Barr
Image:PacificYew_7790.jpg|
Image: PacificYew_8566.jpg|Börkur
Image: Pacific_yew.jpg|Barkarlitur á Kyrrahafsýviði
&lt;/gallery&gt;

==Tilvísanir==
{{Reflist}}


==Viðbótarlesning==
* Heiken, D. (1992). The Pacific Yew and Taxol: Federal management of an emerging resource. ''Journal of Environmental Law and Litigation'' 7: 175.
* Bolsinger, Charles L.; Jaramillo, Annabelle E. (1990). [https://web.archive.org/web/20190407145709/https://srs.fs.usda.gov/pubs/misc/ag_654/volume_1/taxus/brevifolia.htm &quot;Taxus brevifolia&quot;.] In Burns, Russell M.; Honkala, Barbara H. Conifers. Silvics of North America. Washington, D.C.: United States Forest Service (USFS), United States Department of Agriculture (USDA). 1 – via Southern Research Station (www.srs.fs.fed.us).
* [http://www.fs.fed.us/global/iitf/pdf/shrubs/Taxus%20brevifolia.pdf US Forest Service: ''Taxus brevifolia''] (pdf file)
* [http://www.botgard.ucla.edu/html/botanytextbooks/economicbotany/Taxus/index.html UCLA text on &quot;Economic Botany&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010424123822/http://www.botgard.ucla.edu/html/botanytextbooks/economicbotany/Taxus/index.html |date=2001-04-24 }}


{{commonscat|Taxus brevifolia}}
{{wikilífverur|Taxus brevifolia}}
{{stubbur|tré}}

[[Flokkur:Ýviðarætt]]
[[Flokkur:Barrtré]]</text>
      <sha1>h6ifdvpynecfk4mmj80pthibsuo5amh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nicolás Maduro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144364</id>
    <revision>
      <id>1981883</id>
      <parentid>1963960</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:54:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1981883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19228" sha1="gxqpowwr4flco3uby44an00gjnj2ybe" xml:space="preserve">{{Forseti
| nafn = Nicolás Maduro
| mynd = Nicolás Maduro in 2023 (cropped).jpg
| myndatexti1 = Maduro árið 2023.
| titill = Forseti Venesúela{{efn|Maduro hefur verið fangi Bandaríkjamanna frá 3. janúar 2026. [[Delcy Rodríguez]] varaforseti fer með forsetavaldið í umboði hans en Maduro er enn formlega skilgreindur sem forseti Venesúela af stjórnvöldum.}} 
| stjórnartíð_start = 5. mars 2013
| stjórnartíð_end = 
| vara_forseti = [[Jorge Arreaza]]&lt;br&gt;[[Aristóbulo Istúriz]]&lt;br&gt;[[Tareck El Aissami]]&lt;br&gt;[[Delcy Rodríguez]]
| forveri = [[Hugo Chávez]]
| eftirmaður = [[Delcy Rodríguez]] {{small|(starfandi)}}
| fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1962|11|23}}
| fæðingarstaður = [[Caracas]], [[Venesúela]]
| þjóderni = Venesúelskur
| stjórnmálaflokkur = Sameinaði sósíalistaflokkur Venesúela
| maki = Adriana Guerra Angulo (skilin)&lt;br&gt;{{gifting|Cilia Flores|2013}}
| börn = Nicolás Maduro Guerra
| trúarbrögð = Kaþólskur
| undirskrift = Nicolas Maduro Signature 2024.svg
}} 
'''Nicolás Maduro Moros''' (f. 23. nóvember 1962) er [[Venesúela|venesúelskur]] stjórnmálamaður sem hefur verið [[forseti]] [[Venesúela]] frá árinu 2013. Hann var þar áður utanríkisráðherra í ríkisstjórn [[Hugo Chávez]] frá 2006 til 2013 og varaforseti frá 2012 til 2013.

==Æviágrip==
Áður en Maduro hóf þátttöku í stjórnmálum vann hann sem rútubílstjóri en hann varð verkalýðsleiðtogi eftir að hann var kjörinn á venesúelska þjóðþingið árið 2000. Hann var útnefndur í ýmis embætti í ríkisstjórnum Chávez og varð loks utanríkisráðherra árið 2006. Hann þótti á þessum tíma „hæfasti stjórnandi og stjórnmálamaður í innsta hring Chávez“.&lt;ref name=wsj&gt;{{cite news|title=Venezuela's Future in Balance|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324001104578168283496596560|access-date=10. desember 2012|newspaper=The Wall Street Journal|date=9. desember 2012|author1=de Córdoba, José|author2=Vyas, Kejal}}&lt;/ref&gt; Eftir að Chávez lést þann 5. mars 2013 tók Maduro við völdum og skyldum forsetaembættisins. Forsetakosningar voru haldnar þann 14. apríl sama ár og Maduro hlaut sigur með 50,62% atkvæða. Hann var formlega svarinn í embætti þann 19. apríl.&lt;ref name=sworn&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-22220526 &quot;Nicolas Maduro sworn in as new Venezuelan president&quot;]. BBC News. 19. apríl 2013. Retrieved 19. apríl 2013.&lt;/ref&gt;

Maduro stjórnaði Venesúela með stjórnartilskipunum frá 19. nóvember árið 2013.&lt;ref name=WPdecree&gt;{{cite news|last1=Diaz-Struck|first1=Emilia|last2=Forero|first2=Juan|title=Venezuelan president Maduro given power to rule by decree|url=https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/venezuelan-president-maduro-given-power-to-rule-by-decree/2013/11/19/af304c3c-516b-11e3-9ee6-2580086d8254_story.html|accessdate=27. apríl 2015|work=[[The Washington Post]]|date=19. nóvember 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=BBCdecree&gt;{{cite news|title=Venezuela: President Maduro granted power to govern by decree|url=http://www.bbc.com/news/world-latin-america-31899510|access-date=27. apríl 2015|publisher=[[BBC News]]|date=16. mars 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=GUARDdecree&gt;{{Cite news|title = Venezuela president declares economic emergency as inflation hits 141%|url = https://www.theguardian.com/world/2016/jan/16/venezuela-president-declares-economic-emergency-as-inflation-hits-141|newspaper = The Guardian|date = 15. janúar 2016|access-date = 24. febrúar 2016|issn = 0261-3077|language = en-GB|first = Sibylla|last = Brodzinsky}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=INDdecree&gt;{{cite news|last1=Worely|first1=Will|title=Venezuela is going to shut down for a whole week because of an energy crisis|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/venezuela-is-going-to-shut-down-for-a-whole-week-because-of-an-energy-crisis-a6939246.html|access-date=12. maí 2016|work=[[The Independent]]|date=18. mars 2016}}&lt;/ref&gt; Í forsetatíð Maduro hefur efnahagsleg staða Venesúela versnað mjög og tíðni glæpa, fátæktar og hungurs hefur hækkað. Gagnrýnendur stjórnvalda hafa kennt efnahagsstefnu Chávez og Maduro um þróunina&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://edition.cnn.com/2017/02/21/americas/venezuelan-food-crisis-weight-loss/|title= Venezuelan food crisis reflected in skipped meals and weight loss|author= Osmary Hernandez, Mariano Castillo and Deborah Bloom|date= 21. febrúar 2017|publisher= CNN|accessdate=28. maí 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://foreignpolicy.com/2017/05/02/the-maduro-regime-is-heading-for-a-soviet-style-collapse-venezuela/|title= Venezuela Is Heading for a Soviet-Style Collapse|author= Anders Aslund|date= 2. maí 2017|work= Foreign Policy|accessdate=28. maí 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.lanacion.com.ar/2028442-cuando-el-barco-se-hunde|title= Cuando el barco se hunde|trans-title= Þegar skipið sekkur|language= Spanish|author= Loris Zanatta|date= 30. maí 2017|work= La Nación|accessdate= 28. maí 2017|archive-date= 2017-05-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20170530092336/http://www.lanacion.com.ar/2028442-cuando-el-barco-se-hunde|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ELPAISfeb2015&gt;{{cite news|last1=Scharfenberg|first1=Ewald|title=Volver a ser pobre en Venezuela|url=https://internacional.elpais.com/internacional/2015/01/30/actualidad/1422646346_475356.html|access-date=3. febrúar 2015|agency=El Pais|date=1. febrúar 2015}}&lt;/ref&gt; en Maduro hefur kennt „efnahagsstríði“ andstæðinga sinna um hana.&lt;ref name=&quot;NYTjan20152&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/01/26/opinion/mr-maduro-in-his-labyrinth.html|title=Mr. Maduro in His Labyrinth|date=26. janúar 2015|work=[[The New York Times]]|access-date=26. janúar 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-latin-america-24883849|title=Venezuela's government seizes electronic goods shops|access-date=19 February 2014|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;econOFF2&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.lapatilla.com/site/2014/04/21/maduro-anuncia-que-el-martes-arranca-nueva-ofensiva-economica/|title=Maduro anuncia que el martes arranca nueva &quot;ofensiva económica&quot;|date=22. apríl 2014|newspaper=La Patilla|access-date=23. apríl 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141509/http://www.lapatilla.com/site/2014/04/21/maduro-anuncia-que-el-martes-arranca-nueva-ofensiva-economica/|archive-date=2018-06-12|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LNecon2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.lanacion.com.ar/1684248-maduro-insiste-con-una-nueva-ofensiva-economica|title=Maduro insiste con una nueva &quot;ofensiva económica&quot;|date=23. apríl 2014|newspaper=La Nacion|access-date=1. maí 2014|archive-date=2014-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140502001154/http://www.lanacion.com.ar/1684248-maduro-insiste-con-una-nueva-ofensiva-economica|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Edition.cnn.com2&quot;&gt;{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2013/11/20/world/americas/venezuela-economy-decree-powers/|title=Decree powers widen Venezuelan president's economic war|date=20. nóvember 2013|publisher=CNN|access-date=21. febrúar 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ENeconoffense2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.el-nacional.com/economia/Primera-ofensiva-economica-inflacion-escasez_0_396560574.html|title=Primera ofensiva económica trajo más inflación y escasez|last=Yapur|first=Nicolle|date=24. apríl 2014|newspaper=El Nacional|access-date=25. apríl 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140424172557/http://www.el-nacional.com/economia/Primera-ofensiva-economica-inflacion-escasez_0_396560574.html|archivedate=24. apríl 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Matarskortur leiddi til fjöldamótmæla sem brutust út árið 2014. Í mótmælunum létust 43 manns og vinsældir Maduro döluðu.&lt;ref name=&quot;CNBCanalysts&quot;&gt;{{cite news|last1=Washington|first1=Richard|title='The Maduro approach' to Venezuelan crisis deemed unsustainable by analysts|url=https://www.cnbc.com/2016/06/22/analysts-deem-venezuelas-situation-unsustainable.html|access-date=23. júní 2016|publisher=[[CNBC]]|date=22. júní 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BInightmare&quot;&gt;{{cite news|last1=Lopez|first1=Linette|title=Why Venezuela is a nightmare right now|url=https://www.businessinsider.com/how-venezuela-went-bad-2016-6|access-date=23. júní 2016|agency=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Faria&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/2015/02/25/us-venezuela-protests-idUSKBN0LS29K20150225|title=Venezuelan teen dies after being shot at anti-Maduro protest|last1=Faria|first1=Javier|website=Reuters|accessdate=26. febrúar 2015|archive-date=2015-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150926171122/http://www.reuters.com/article/2015/02/25/us-venezuela-protests-idUSKBN0LS29K20150225|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Usborne&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/dissent-in-venezuela-maduro-regime-looks-on-borrowed-time-as-rising-public-anger-meets-political-repression-10070607.html|title=Dissent in Venezuela: Maduro regime looks on borrowed time as rising public anger meets political repression|last1=Usborne|first1=David|accessdate=26. febrúar 2015|website=The Independent|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925182419/http://www.independent.co.uk/news/world/americas/dissent-in-venezuela-maduro-regime-looks-on-borrowed-time-as-rising-public-anger-meets-political-repression-10070607.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Vegna óvinsælda Maduro vann stjórnarandstaðan meirihluta á þingi árið 2015 og áætlanir hófust um að víkja Maduro úr embætti árið 2016. Maduro hélt þó í völd með hjálp stjórnarinnviða sem voru honum trúir, þar á meðal hæstarétti og her landsins.&lt;ref name=&quot;CNBCanalysts&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BInightmare&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=A 2016 Presidential Recall Seems Less and Less Likely|url=https://www.stratfor.com/analysis/2016-presidential-recall-seems-less-and-less-likely|website=[[Stratfor]]|access-date=23. júní 2016|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160609123128/https://www.stratfor.com/analysis/2016-presidential-recall-seems-less-and-less-likely|archivedate=9. júní 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;  

Stjórnarkreppa hófst í Venesúela árið 2017 þegar hæstiréttur svipti þjóðþingið valdi sínu. Maduro kallaði eftir því að stjórnarskrá ríkisins yrði samin upp á nýtt. Stjórnlagaþing var kjörið árið 2017 til að rita nýju stjórnarskrána og var að mestu leyti skipað stuðningsmönnum Maduro.&lt;ref name=&quot;BBCwhat2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-latin-america-40704184|title=What are Venezuelans voting for and why is it so divisive?|date=30. júlí 2017|work=[[BBC News]]|accessdate=30. júlí 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Hugh|last=Bronstein|url=https://in.reuters.com/article/venezuela-politics-idINKBN1AE0JM|title=Venezuelan opposition promises new tactics after Sunday's vote|work=Reuters India|date=29. júlí 2017|access-date=30. júlí 2017|language=en|archive-date=2019-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407042827/https://in.reuters.com/article/venezuela-politics-idINKBN1AE0JM|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Þann 20. maí 2018 var Maduro endurkjörinn í forsetaembættið, en eftirlitsmenn litu flestir á kosningarnar sem sýndarkosningar&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/venezuela-s-sham-election|title=Venezuela’s Sham Election|last=Sen|first=Ashish Kumar|date=18. maí 2018|work=[[Atlantic Council]]|access-date=20. maí 2018|language=en-gb|quote=Nicolás Maduro is expected to be re-elected president of Venezuela on May 20 in an election that most experts agree is a sham}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ft.com/content/edd6c4a0-5906-11e8-b8b2-d6ceb45fa9d0|title=Venezuela’s sham presidential election|last=|first=|date=16. maí 2018|website=[[Financial Times]]|language=en-GB|archive-url=|archive-date=|access-date=20. maí 2018|quote=The vote, of course, is a sham. Support is bought via ration cards issued to state workers with the implicit threat that both job and card are at risk if they vote against the government. Meanwhile, the country’s highest profile opposition leaders are barred from running, in exile, or under arrest.}}&lt;/ref&gt; auk þess sem kjörsókn var hin lægsta í nútímasögu Venesúela.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2018-05-20/the-latest-pope-francis-prays-for-venezuelans|title=The Latest: Venezuela Opposition Calls Election a 'Farce'|last=|first=|date=21. maí 2018|year=|website=[[U.S. News &amp; World Report]]|publisher=[[Associated Press]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180521015319/https://www.usnews.com/news/world/articles/2018-05-20/the-latest-pope-francis-prays-for-venezuelans|archive-date=21. maí 2018|url-status=dead|access-date=21. maí 2018|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

Líkt og Chávez var Maduro sakaður um gerræðislegt stjórnarfar&lt;ref name=&quot;DITboliburg&quot;&gt;{{cite book|last1=Corrales|first1=Javier|last2=Penfold|first2=Michael|title=Dragon in the tropics : Hugo Chavez and the political economy of revolution in Venezuela.|url=https://archive.org/details/dragonintropicsl0000corr|date=2014|publisher=Brookings Institution Press|location=[S.l.]|page=xii|edition=2}}&lt;/ref&gt; og fjölmiðlar lýstu honum sem [[einræðisherra]], sérstaklega eftir að hann svipti þingið völdum sínum.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Venezuela Dialogue|url=http://www.telesurtv.net/english/news/Venezuela-Recall-Referendum-20161021-0018.html|website=[[TeleSUR]]|access-date=10. desember 2016|ref=&quot;The mainstream media have jumped on the news, declaring Maduro's decision to delay the referendum &quot;evidence&quot; that he is a dictator'.&quot;|archive-date=2018-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612163340/https://www.telesurtv.net/english/news/Venezuela-Recall-Referendum-20161021-0018.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Corrales|first1=Javier|title=Venezuela’s Odd Transition to Dictatorship|url=https://www.americasquarterly.org/content/venezuelas-odd-transition-dictatorship|work=[[Americas Quarterly]]|access-date=10. desember 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Brodzinsky|first1=Sibylla|title=Venezuelans warn of 'dictatorship' after officials block bid to recall Maduro|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/21/venezuela-president-maduro-recall-referendum|access-date=10. desember 2016|work=[[The Guardian]]|date=21. október 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Almagro: Maduro se transforma en dictador por negarles a venezolanos derecho a decidir su futuro|url=https://cnnespanol.cnn.com/2016/08/23/almagro-maduro-se-transforma-en-dictador-por-negarle-a-venezolanos-derecho-a-decidir-su-futuro/#0|access-date=10. desember 2016|work=[[CNN en Español]]|date=24. ágúst 2016}}&lt;/ref&gt; Eftir kosningar stjórnlagaþingsins árið 2017 settu Bandaríkin viðskiptaþvinganir á Venesúela, frystu eignir Maduro í Bandaríkjunum og bönnuðu honum að koma til Bandaríkjanna.&lt;ref name=&quot;SANCTIONED&quot;&gt;{{cite web|title=Treasury Sanctions the President of Venezuela|url=https://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Pages/sm0137.aspx|publisher=[[United States Department of the Treasury]]|accessdate=1. ágúst 2017|date=31. júlí 2017}}&lt;/ref&gt; Mörg önnur ríki í vesturheimi og Evrópu neituðu að viðurkenna stjórnlagaþingið og lögmæti endurkjörs hans til forseta.

Maduro hóf formlega annað kjörtímabil sitt sem forseti í byrjun ársins 2019. Þar sem miklar efasemdir ríktu um lögmæti kosninganna neitaði stjórnarandstaðan hins vegar að viðurkenna stjórn Maduro. Forseti löggjafarþingsins, [[Juan Guaidó]], lýsti sjálfan sig forseta landsins til bráðabirgða þann 23. janúar 2019 og sagðist ætla að leiða starfsstjórn fram að nýjum kosningum.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Trump segir leið­toga stjórnar­and­stöðunnar rétt­mætan for­seta Venesúela|url=https://www.visir.is/g/2019190129482|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Stefán Rafn Sigurbjörnsson|ár=2019|mánuður=23. janúar|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=25. janúar}}&lt;/ref&gt; Maduro neitaði að láta af völdum en mörg erlend ríki, meðal annars [[Bandaríkin]], [[Kanada]], [[Brasilía]] og [[Kólumbía]], viðurkenndu Guaidó fremur en Maduro sem lögmætan forseta Venesúela á næstu árum.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Lof­ar Maduro friðhelgi fari hann frá|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2019/01/25/lofar_maduro_fridhelgi_fari_hann_fra/|útgefandi=mbl.is|ár=2019|mánuður=25. janúar|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=25. janúar}}&lt;/ref&gt;

Maduro var aftur endurkjörinn forseti Venesúela árið 2024, í þetta sinn með 51,2% atkvæða. Í aðdraganda kosninganna hafði mótframbjóðandi hans, [[Edmundo González]], mælst með forskot í skoðanakönnunum.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Nicolas Maduro lýstur forseti með 51,2% atkvæða|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2024-07-29-nicolas-maduro-lystur-forseti-med-512-atkvaeda-418588|útgefandi=[[RÚV]]|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson|dags= 29. júlí 2024|skoðað=9. febrúar 2025}}&lt;/ref&gt; Stjórnarandstæðingar sökuðu Maduro um kosningasvindl og bentu á fjölda galla á kosningunum.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Maduro endur­kjörinn í afar ó­eðli­legum kosningum |url= https://www.visir.is/g/20242601972d/maduro-endurkjorinn-i-afar-oedlilegum-kosningum|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|höfundur=Hólmfríður Gísladóttir|dags= 29. júlí 2024|skoðað=9. febrúar 2025}}&lt;/ref&gt; 

===Brottnám frá Venesúela===
Þann 3. janúar 2026 [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026|réðust bandarískir hermenn inn í Venesúela]], tóku Maduro höndum og námu hann á brott til Bandaríkjanna í hernaðaraðgerð sem [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseti skipaði. Trump lýsti því í kjölfarið yfir að Bandaríkin hygðust stýra Venesúela þar til stjórnarskipti færu fram og senda bandarísk olíufyrirtæki til landsins til að nýta olíuforða landsins.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill= Bandaríkin ætla að stýra Venesúela og nota olíuna |url= https://heimildin.is/grein/25920/bandarikin-aetla-ad-styra-venesuela-og-nota-oliuna/|útgefandi=[[Heimildin]]|dags= 3. janúar 2026 |skoðað= 3. janúar 2026}}&lt;/ref&gt; Maduro og eiginkona hans, [[Cilia Flores]], voru ákærð fyrir dómstól í New York fyrir „fíkniefnahryðjuverk“, innflutning á kókaíni og eigu á vélbyssum og gereyðingartólum sem ætlað hafi verið að beita gegn Bandaríkjamönnum.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill= Maduro og eiginkona hans ákærð í New York |url= https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-01-03-maduro-og-eiginkona-hans-akaerd-i-new-york-462769|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 3. janúar 2026 |skoðað= 3. janúar 2026|höfundur=Iðunn Andrésdóttir}}&lt;/ref&gt;

==Neðanmálsgreinar==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

==Tilvísanir==
{{Reflist|2}}

{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla
| titill = [[Forseti Venesúela]]
| frá = [[8. mars]] [[2013]]
| til = 
| fyrir = [[Hugo Chávez]]
| eftir = [[Delcy Rodríguez]]&lt;br&gt;{{small|(starfandi)}}
}}
{{Töfluendir}}
{{f|1962}}
{{DEFAULTSORT:Maduro, Nicolás}}
[[Flokkur:Forsetar Venesúela]]
[[Flokkur:Aðalritarar Samtaka hlutlausra ríkja]]</text>
      <sha1>gxqpowwr4flco3uby44an00gjnj2ybe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pedro Sánchez</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144479</id>
    <revision>
      <id>1981826</id>
      <parentid>1966953</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:44:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1981826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10799" sha1="d7jbnwuus077wn7jhbl11v2xlb6jxdz" xml:space="preserve">{{Forsætisráðherra
| nafn           = Pedro Sánchez
| mynd           = Pedro Sánchez in 2023.jpg
| myndatexti1     = Sánchez árið 2023.
| titill= Forsætisráðherra Spánar
| stjórnartíð_start = [[2. júní]] [[2018]]
| stjórnartíð_end = 
| einvaldur = [[Filippus 6. Spánarkonungur|Filippus 6.]]
| forveri = [[Mariano Rajoy]]
| fæðingarnafn   = Pedro Sánchez Pérez-Castejón
| fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1972|2|29}}
| fæðingarstaður = [[Madríd]], [[Spánn|Spáni]]
| starf          = Stjórnmálamaður
| stjórnmálaflokkur = [[Spænski sósíalíski verkamannaflokkurinn]]
| maki           = María Begoña Gómez Fernández  (g. 2006)
| börn           = 2
| háskóli = Háskólinn í Complutense í Madríd&lt;br&gt; Háskólinn í Brussel&lt;br&gt; Háskólinn í Navarra&lt;br&gt; Háskóli Camilo José Cela
| undirskrift = Firma_Pedro_Sánchez.png
}}
'''Pedro Sánchez Pérez-Castejón'''  er spænskur [[hagfræði]]ngur og stjórnmálamaður sem er núverandi forsætisráðherra [[Spánn|Spánar]].
Sánchez tók embætti 2. júní, 2018 þegar vantrausti var lýst á [[Mariano Rajoy]] þáverandi forsætisráðherra.

Hann hefur unnið sem aðstoðarmaður þingmanna á [[Evrópuþingið|Evrópuþinginu]], borgarfulltrúi í [[Madríd]] og aðalritari Spænska sósíalistaflokksins. Hann hefur jafnframt verið forseti [[Alþjóðasamband jafnaðarmanna|Alþjóðasambands jafnaðarmanna]] frá árinu 2022. Sánchez er með doktorsgráðu í hagfræði og hefur kennt sem háskólaprófessor.

Sanchez talar [[franska|frönsku]] og [[enska|ensku]] reiprennandi. Hann er [[trúleysi]]ngi og ákvað að sverja ekki við [[biblían|biblíuna]] við embættistöku sína heldur við spænsku stjórnarskrána.

==Forsætisráðherratíð==
Sánchez stofnaði ríkisstjórn eftir að hafa leitt vantrauststillögu gegn hægristjórn [[Mariano Rajoy]]. Ríkisstjórn hans var [[minnihlutastjórn]] [[Spænski sósíalíski verkamannaflokkurinn|Spænska sósíalíska verkamannaflokksins]] sem naut stuðnings vinstriflokksins [[Podemos|Við getum]] (spænska: Podemos) og [[Katalónía|katalónskra]] og [[Baskaland|baskneskra]] héraðsflokka.

Í júní árið 2018 samþykkti Sánchez að taka við um 629 flóttamönnum sem björgunarskipið ''Aquarius'' hafði bjargað undan strönd Líbíu. Flóttamönnunum hafði áður verið neitað um hæli á Ítalíu og á Möltu og höfðu þeir því verið á siglingu um Miðjarðarhafið á yfirtroðnu björgunarskipinu í um viku. Sánchez sagði það „[skyldu] okk­ar að koma í veg fyr­ir stór­slys og bjóða þessu fólki ör­ugga höfn, og verða þannig við okk­ar skyldu í mannúðar­mál­um“.&lt;ref name=mbl&gt;{{Vefheimild|titill=Spán­verj­ar taka á móti flótta­fólki sem aðrir höfðu hafnað |mánuður=17. júní|ár=2018|mánuðurskoðað=20. júní|árskoðað=2018|publisher=''[[mbl.is]]''|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2018/06/17/spanverjar_taka_a_moti_flottafolki_sem_adrir_hofdu_/}}&lt;/ref&gt;

Ríkisstjórn Sánchez viðraði snemma áætlanir um að láta flytja lík einræðisherrans [[Francisco Franco]] úr ríkisfjármögnuðu grafhýsi í [[Dalur hinna föllnu|Dal hinna föllnu]].&lt;ref name=visir&gt;{{Vefheimild |titill=Ætla sér að flytja líkamsleifar Franco úr Dal hinna föllnu |mánuður=19. júní|ár=2018|mánuðurskoðað=20. júní|árskoðað=2018|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/2018180618624}}&lt;/ref&gt; Endurgreftrunin var framkvæmd þann 24. október árið 2019 þrátt fyrir andstöðu afkomenda og aðdáenda Francos.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Líkamsleifar Francos fluttar í óþökk afkomenda|url=https://www.ruv.is/frett/likamsleifar-francos-fluttar-i-othokk-afkomenda|útgefandi=[[RÚV]]|mánuður=24. október|ár=2019|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=25. október|höfundur=Bjarni Pétur Jónsson}}&lt;/ref&gt;

Í febrúar árið 2019 hafnaði spænska þingið fyrsta fjárlagafrumvarpi Sánchez. Sánchez neyddist því til að rjúfa þing og kalla til þingkosninga.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Sanchez boðar til kosninga á Spáni|útgefandi=[[RÚV]]|url=https://www.ruv.is/frett/sanchez-bodar-til-kosninga-a-spani|ár=2019|mánuður=15. febrúar|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. apríl}}&lt;/ref&gt; Kosningar voru haldnar þann 28. apríl og í þeim stórjók Sósíalistaflokkurinn fylgi sitt. Sósíalistar hlutu tæp þrjátíu prósent atkvæða og urðu stærsti flokkurinn á spænska þinginu.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Sanchez segir framtíðina hafa sigrað|útgefandi=[[RÚV]]|url=https://www.ruv.is/frett/sanchez-segir-framtidina-hafa-sigrad|ár=2019|mánuður=28. apríl|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. apríl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Sósíalistar langstærstir á Spáni|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|url=https://www.frettabladid.is/frettir/sosialistar-langstaerstir-spani/|ár=2019|mánuður=28. apríl|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. apríl|safnslóð=https://web.archive.org/web/20230331114534/https://www.frettabladid.is/frettir/sosialistar-langstaerstir-spani/|safndags=31. mars 2023}}&lt;/ref&gt;

Þrátt fyrir kosningasigurinn tókst Sánchez ekki að afla sér nægs stuðnings á spænska þinginu til að mynda nýja ríkisstjórn. Þegar kosið var um ríkisstjórn á þinginu þann 25. júlí var Sánchez hafnað.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Vonbrigði fyrir Pedro Sánchez|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|url=https://www.frettabladid.is/frettir/vonbrigdi-fyrir-pedro-sanchez/|ár=2019|mánuður=26. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. júlí|höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson|safnslóð=https://web.archive.org/web/20230331131106/https://www.frettabladid.is/frettir/vonbrigdi-fyrir-pedro-sanchez/|safndags=31. mars 2023}}&lt;/ref&gt; Þar sem Sánchez tókst ekki að semja um stofnun ríkisstjórnar var kallað til nýrra kosninga þann 17. september 2019.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Boðað til nýrra kosninga á Spáni|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/2019190918938/bodad-til-nyrra-kosninga-a-spani|ár=2019|mánuður=17. september|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=26. september|höfundur=Andri Eysteinsson}}&lt;/ref&gt; Þegar nýjar kosningar voru haldnar þann 10. nóvember tapaði Sósíalistaflokkurinn þremur þingsætum en var áfram stærsti flokkurinn á þinginu.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Nýjar kosningar gerðu lítið til þess að höggva á hnútinn|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/2019191119919/nyjar-kosningar-gerdu-litid-til-thess-ad-hoggva-a-hnutinn|ár=2019|mánuður=10. nóvember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=10. nóvember|höfundur=Sylvia Hall}}&lt;/ref&gt; Þann 7. janúar 2020 kaus spænska þingið með naumum meirihluta að styðja Sánchez áfram sem forsætisráðherra. Sánchez stofnaði minnihlutastjórn Sósíalíska verkamannaflokksins og Podemos, en þetta er fyrsta [[samsteypustjórn]] Spánar frá endurreisn lýðræðisins árið 1975.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Lýstu yfir stuðningi við Pedro Sanchez|útgefandi=[[RÚV]]|url=https://www.ruv.is/frett/lystu-yfir-studningi-vid-pedro-sanchez|ár=2020|mánuður=7. janúar|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=7. janúar|höfundur=Ásgeir Tómasson}}&lt;/ref&gt;

Sósíalistar lentu í öðru sæti á eftir [[Þjóðarflokkurinn (Spánn)|Þjóðarflokknum]] í júlí 2023 en enginn flokkur náði meirihluta á þinginu.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Stjórnarkreppa að loknum kosningum á Spáni|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/20232443256d/stjornarkreppa-ad-loknum-kosningum-a-spani|dags=24. júlí 2023|skoðað=9. nóvember 2023|höfundur=Heimir Már Pétursson}}&lt;/ref&gt; Stjórnarkreppa ríkti næstu mánuði á Spáni en í nóvember gerði Sánchez samkomulag við flokk aðskilnaðarsinna í [[Katalónía|Katalóníu]] um að þeir myndu styðja áframhaldandi stjórn sósíalista. Sánchez náði fram samkomulaginu með því að lofa að veita leiðtogum katalónskra sjálfstæðissinna sem höfðu staðið að [[Katalónska lýðveldið (2017)|ólöglegri sjálfstæðisyfirlýsingu Katalóníu]] árið 2017 sakaruppgjöf.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Spánn: Sósíalistar sitja áfram með stuðningi aðskilnaðarsinna|útgefandi=[[Varðberg]]|url=https://vardberg.is/frettir/spann-sosialistar-sitja-afram-med-studningi-adskilnadarsinna/|dags=9. nóvember 2023|skoðað=9. nóvember 2023}}&lt;/ref&gt;

Sánchez, ættingjar hans og bandamenn hafa ítrekað verið sakaðir um spillingu á yfirstandandi kjörtímabili. Í júní 2025 baðst Sánchez afsökunar eftir að Hæstiréttur Spánar lýsti yfir að náinn ráðgjafi hans, [[Santos Cerdán]], væri grunaður um þátttöku í mútugreiðslum í skiptum fyrir ríkissamninga.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=For­sætis­ráð­herra Spánar biður þjóðina af­sökunar á spillingarmáli|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/20262889677d/hart-sott-ad-sanchez-rettar-hold-yfir-litla-brodur-hefjast-i-dag|dags=13. júní 2025|skoðað=10. júní 2026|höfundur=Hólmfríður Gísladóttir}}&lt;/ref&gt; Í apríl 2026 var eiginkona Sánchez, Begoña Gómez, ákærð fyrir fjárdrátt, misferli með opnibert fé, spillta viðskiptagjörninga og að notfæra sér aðstöðu sína sem eiginkona forsætisráðherra.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Kona for­sætis­ráð­herra Spánar á­kærð fyrir spillingu|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/20262869021d/kona-forsaetisradherra-spanar-akaerd-fyrir-spillingu|dags=28. maí 2026|skoðað=10. júní 2026|höfundur=Kjartan Kjartansson}}&lt;/ref&gt;

Sánchez efndi til kosninga á undan áætlun í október 2026 og boðaði að þær skyldu haldnar 29. nóvember. Hann tilkynnti þetta eftir að ríkisstjórn hans tapaði atkvæðagreiðslu á þingi um húsnæðisráðstafanir sem lagðar höfðu verið til vegna mótmæla gegn húsnæðiskreppu í landinu.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Boðaði ó­vænt þing­kosningar á Spáni|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/20262943875d/bodadi-o-vaent-thing-kosningar-a-spani|dags=5. október 2026|skoðað=5. október 2026|höfundur=Silja Rún Sigurbjörnsdóttir}}&lt;/ref&gt;

==Heimild==
{{commonscat|Pedro Sánchez (politician)|Pedro Sánchez}}
* {{wpheimild|tungumál= en|titill= Pedro Sánchez (politician)|mánuðurskoðað= 7. júní|árskoðað= 2018 }}

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;
{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla||titill=[[Forsætisráðherra Spánar]]|frá=[[2. júní]] [[2018]]|til=|fyrir=[[Mariano Rajoy]]|eftir=Enn í embætti}}
{{Töfluendir}}
{{DEFAULTSORT:Sánchez, Pedro}}
[[Flokkur:Fólk fætt árið 1972]]
[[Flokkur:Forsætisráðherrar Spánar]]
[[Flokkur:Trúleysingjar]]</text>
      <sha1>d7jbnwuus077wn7jhbl11v2xlb6jxdz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981827</id>
      <parentid>1981826</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:45:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heimild */</comment>
      <origin>1981827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10771" sha1="jfqk6l1uezwjf24n2p7n4ikl0hh5nwf" xml:space="preserve">{{Forsætisráðherra
| nafn           = Pedro Sánchez
| mynd           = Pedro Sánchez in 2023.jpg
| myndatexti1     = Sánchez árið 2023.
| titill= Forsætisráðherra Spánar
| stjórnartíð_start = [[2. júní]] [[2018]]
| stjórnartíð_end = 
| einvaldur = [[Filippus 6. Spánarkonungur|Filippus 6.]]
| forveri = [[Mariano Rajoy]]
| fæðingarnafn   = Pedro Sánchez Pérez-Castejón
| fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1972|2|29}}
| fæðingarstaður = [[Madríd]], [[Spánn|Spáni]]
| starf          = Stjórnmálamaður
| stjórnmálaflokkur = [[Spænski sósíalíski verkamannaflokkurinn]]
| maki           = María Begoña Gómez Fernández  (g. 2006)
| börn           = 2
| háskóli = Háskólinn í Complutense í Madríd&lt;br&gt; Háskólinn í Brussel&lt;br&gt; Háskólinn í Navarra&lt;br&gt; Háskóli Camilo José Cela
| undirskrift = Firma_Pedro_Sánchez.png
}}
'''Pedro Sánchez Pérez-Castejón'''  er spænskur [[hagfræði]]ngur og stjórnmálamaður sem er núverandi forsætisráðherra [[Spánn|Spánar]].
Sánchez tók embætti 2. júní, 2018 þegar vantrausti var lýst á [[Mariano Rajoy]] þáverandi forsætisráðherra.

Hann hefur unnið sem aðstoðarmaður þingmanna á [[Evrópuþingið|Evrópuþinginu]], borgarfulltrúi í [[Madríd]] og aðalritari Spænska sósíalistaflokksins. Hann hefur jafnframt verið forseti [[Alþjóðasamband jafnaðarmanna|Alþjóðasambands jafnaðarmanna]] frá árinu 2022. Sánchez er með doktorsgráðu í hagfræði og hefur kennt sem háskólaprófessor.

Sanchez talar [[franska|frönsku]] og [[enska|ensku]] reiprennandi. Hann er [[trúleysi]]ngi og ákvað að sverja ekki við [[biblían|biblíuna]] við embættistöku sína heldur við spænsku stjórnarskrána.

==Forsætisráðherratíð==
Sánchez stofnaði ríkisstjórn eftir að hafa leitt vantrauststillögu gegn hægristjórn [[Mariano Rajoy]]. Ríkisstjórn hans var [[minnihlutastjórn]] [[Spænski sósíalíski verkamannaflokkurinn|Spænska sósíalíska verkamannaflokksins]] sem naut stuðnings vinstriflokksins [[Podemos|Við getum]] (spænska: Podemos) og [[Katalónía|katalónskra]] og [[Baskaland|baskneskra]] héraðsflokka.

Í júní árið 2018 samþykkti Sánchez að taka við um 629 flóttamönnum sem björgunarskipið ''Aquarius'' hafði bjargað undan strönd Líbíu. Flóttamönnunum hafði áður verið neitað um hæli á Ítalíu og á Möltu og höfðu þeir því verið á siglingu um Miðjarðarhafið á yfirtroðnu björgunarskipinu í um viku. Sánchez sagði það „[skyldu] okk­ar að koma í veg fyr­ir stór­slys og bjóða þessu fólki ör­ugga höfn, og verða þannig við okk­ar skyldu í mannúðar­mál­um“.&lt;ref name=mbl&gt;{{Vefheimild|titill=Spán­verj­ar taka á móti flótta­fólki sem aðrir höfðu hafnað |mánuður=17. júní|ár=2018|mánuðurskoðað=20. júní|árskoðað=2018|publisher=''[[mbl.is]]''|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2018/06/17/spanverjar_taka_a_moti_flottafolki_sem_adrir_hofdu_/}}&lt;/ref&gt;

Ríkisstjórn Sánchez viðraði snemma áætlanir um að láta flytja lík einræðisherrans [[Francisco Franco]] úr ríkisfjármögnuðu grafhýsi í [[Dalur hinna föllnu|Dal hinna föllnu]].&lt;ref name=visir&gt;{{Vefheimild |titill=Ætla sér að flytja líkamsleifar Franco úr Dal hinna föllnu |mánuður=19. júní|ár=2018|mánuðurskoðað=20. júní|árskoðað=2018|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/2018180618624}}&lt;/ref&gt; Endurgreftrunin var framkvæmd þann 24. október árið 2019 þrátt fyrir andstöðu afkomenda og aðdáenda Francos.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Líkamsleifar Francos fluttar í óþökk afkomenda|url=https://www.ruv.is/frett/likamsleifar-francos-fluttar-i-othokk-afkomenda|útgefandi=[[RÚV]]|mánuður=24. október|ár=2019|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=25. október|höfundur=Bjarni Pétur Jónsson}}&lt;/ref&gt;

Í febrúar árið 2019 hafnaði spænska þingið fyrsta fjárlagafrumvarpi Sánchez. Sánchez neyddist því til að rjúfa þing og kalla til þingkosninga.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Sanchez boðar til kosninga á Spáni|útgefandi=[[RÚV]]|url=https://www.ruv.is/frett/sanchez-bodar-til-kosninga-a-spani|ár=2019|mánuður=15. febrúar|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. apríl}}&lt;/ref&gt; Kosningar voru haldnar þann 28. apríl og í þeim stórjók Sósíalistaflokkurinn fylgi sitt. Sósíalistar hlutu tæp þrjátíu prósent atkvæða og urðu stærsti flokkurinn á spænska þinginu.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Sanchez segir framtíðina hafa sigrað|útgefandi=[[RÚV]]|url=https://www.ruv.is/frett/sanchez-segir-framtidina-hafa-sigrad|ár=2019|mánuður=28. apríl|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. apríl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Sósíalistar langstærstir á Spáni|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|url=https://www.frettabladid.is/frettir/sosialistar-langstaerstir-spani/|ár=2019|mánuður=28. apríl|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=28. apríl|safnslóð=https://web.archive.org/web/20230331114534/https://www.frettabladid.is/frettir/sosialistar-langstaerstir-spani/|safndags=31. mars 2023}}&lt;/ref&gt;

Þrátt fyrir kosningasigurinn tókst Sánchez ekki að afla sér nægs stuðnings á spænska þinginu til að mynda nýja ríkisstjórn. Þegar kosið var um ríkisstjórn á þinginu þann 25. júlí var Sánchez hafnað.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Vonbrigði fyrir Pedro Sánchez|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|url=https://www.frettabladid.is/frettir/vonbrigdi-fyrir-pedro-sanchez/|ár=2019|mánuður=26. júlí|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=29. júlí|höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson|safnslóð=https://web.archive.org/web/20230331131106/https://www.frettabladid.is/frettir/vonbrigdi-fyrir-pedro-sanchez/|safndags=31. mars 2023}}&lt;/ref&gt; Þar sem Sánchez tókst ekki að semja um stofnun ríkisstjórnar var kallað til nýrra kosninga þann 17. september 2019.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Boðað til nýrra kosninga á Spáni|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/2019190918938/bodad-til-nyrra-kosninga-a-spani|ár=2019|mánuður=17. september|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=26. september|höfundur=Andri Eysteinsson}}&lt;/ref&gt; Þegar nýjar kosningar voru haldnar þann 10. nóvember tapaði Sósíalistaflokkurinn þremur þingsætum en var áfram stærsti flokkurinn á þinginu.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Nýjar kosningar gerðu lítið til þess að höggva á hnútinn|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/2019191119919/nyjar-kosningar-gerdu-litid-til-thess-ad-hoggva-a-hnutinn|ár=2019|mánuður=10. nóvember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=10. nóvember|höfundur=Sylvia Hall}}&lt;/ref&gt; Þann 7. janúar 2020 kaus spænska þingið með naumum meirihluta að styðja Sánchez áfram sem forsætisráðherra. Sánchez stofnaði minnihlutastjórn Sósíalíska verkamannaflokksins og Podemos, en þetta er fyrsta [[samsteypustjórn]] Spánar frá endurreisn lýðræðisins árið 1975.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Lýstu yfir stuðningi við Pedro Sanchez|útgefandi=[[RÚV]]|url=https://www.ruv.is/frett/lystu-yfir-studningi-vid-pedro-sanchez|ár=2020|mánuður=7. janúar|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=7. janúar|höfundur=Ásgeir Tómasson}}&lt;/ref&gt;

Sósíalistar lentu í öðru sæti á eftir [[Þjóðarflokkurinn (Spánn)|Þjóðarflokknum]] í júlí 2023 en enginn flokkur náði meirihluta á þinginu.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Stjórnarkreppa að loknum kosningum á Spáni|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/20232443256d/stjornarkreppa-ad-loknum-kosningum-a-spani|dags=24. júlí 2023|skoðað=9. nóvember 2023|höfundur=Heimir Már Pétursson}}&lt;/ref&gt; Stjórnarkreppa ríkti næstu mánuði á Spáni en í nóvember gerði Sánchez samkomulag við flokk aðskilnaðarsinna í [[Katalónía|Katalóníu]] um að þeir myndu styðja áframhaldandi stjórn sósíalista. Sánchez náði fram samkomulaginu með því að lofa að veita leiðtogum katalónskra sjálfstæðissinna sem höfðu staðið að [[Katalónska lýðveldið (2017)|ólöglegri sjálfstæðisyfirlýsingu Katalóníu]] árið 2017 sakaruppgjöf.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Spánn: Sósíalistar sitja áfram með stuðningi aðskilnaðarsinna|útgefandi=[[Varðberg]]|url=https://vardberg.is/frettir/spann-sosialistar-sitja-afram-med-studningi-adskilnadarsinna/|dags=9. nóvember 2023|skoðað=9. nóvember 2023}}&lt;/ref&gt;

Sánchez, ættingjar hans og bandamenn hafa ítrekað verið sakaðir um spillingu á yfirstandandi kjörtímabili. Í júní 2025 baðst Sánchez afsökunar eftir að Hæstiréttur Spánar lýsti yfir að náinn ráðgjafi hans, [[Santos Cerdán]], væri grunaður um þátttöku í mútugreiðslum í skiptum fyrir ríkissamninga.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=For­sætis­ráð­herra Spánar biður þjóðina af­sökunar á spillingarmáli|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/20262889677d/hart-sott-ad-sanchez-rettar-hold-yfir-litla-brodur-hefjast-i-dag|dags=13. júní 2025|skoðað=10. júní 2026|höfundur=Hólmfríður Gísladóttir}}&lt;/ref&gt; Í apríl 2026 var eiginkona Sánchez, Begoña Gómez, ákærð fyrir fjárdrátt, misferli með opnibert fé, spillta viðskiptagjörninga og að notfæra sér aðstöðu sína sem eiginkona forsætisráðherra.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Kona for­sætis­ráð­herra Spánar á­kærð fyrir spillingu|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/20262869021d/kona-forsaetisradherra-spanar-akaerd-fyrir-spillingu|dags=28. maí 2026|skoðað=10. júní 2026|höfundur=Kjartan Kjartansson}}&lt;/ref&gt;

Sánchez efndi til kosninga á undan áætlun í október 2026 og boðaði að þær skyldu haldnar 29. nóvember. Hann tilkynnti þetta eftir að ríkisstjórn hans tapaði atkvæðagreiðslu á þingi um húsnæðisráðstafanir sem lagðar höfðu verið til vegna mótmæla gegn húsnæðiskreppu í landinu.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Boðaði ó­vænt þing­kosningar á Spáni|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|url=https://www.visir.is/g/20262943875d/bodadi-o-vaent-thing-kosningar-a-spani|dags=5. október 2026|skoðað=5. október 2026|höfundur=Silja Rún Sigurbjörnsdóttir}}&lt;/ref&gt;

==Heimild==
{{commonscat|Pedro Sánchez}}
* {{wpheimild|tungumál= en|titill= Pedro Sánchez (politician)|mánuðurskoðað= 7. júní|árskoðað= 2018 }}

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;
{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla||titill=[[Forsætisráðherra Spánar]]|frá=[[2. júní]] [[2018]]|til=|fyrir=[[Mariano Rajoy]]|eftir=Enn í embætti}}
{{Töfluendir}}
{{DEFAULTSORT:Sánchez, Pedro}}
[[Flokkur:Fólk fætt árið 1972]]
[[Flokkur:Forsætisráðherrar Spánar]]
[[Flokkur:Trúleysingjar]]</text>
      <sha1>jfqk6l1uezwjf24n2p7n4ikl0hh5nwf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Snið:Nóbelsverðlaun í lífeðlis- og læknisfræði</title>
    <ns>10</ns>
    <id>151720</id>
    <revision>
      <id>1981825</id>
      <parentid>1944556</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:39:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1981825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7739" sha1="1gez3kwuisrtg41kj0e8jl1i92iggr3" xml:space="preserve">{{Navbox
|name   = Nóbelsverðlaun í lífeðlis- og læknisfræði
|title  = [[Nóbelsverðlaunin í lífeðlis- og læknisfræði]]
| state = collapsed
|bodyclass = hlist
|nowrapitems = yes

|group1 = 1901–1925
|list1  = 
* 1901: [[Emil von Behring|Emil Behring]]
* 1902: [[Ronald Ross]]
* 1903: [[Niels Ryberg Finsen|Niels Finsen]]
* 1904: [[Ívan Pavlov]]
* 1905: [[Robert Koch]]
* 1906: [[Camillo Golgi]] / [[Santiago Ramón y Cajal]]
* 1907: [[Charles Louis Alphonse Laveran|Alphonse Laveran]]
* 1908: [[Ílja Metsjníkov]] / [[Paul Ehrlich]]
* 1909: [[Emil Theodor Kocher|Emil Kocher]]
* 1910: [[Albrecht Kossel]]
* 1911: [[Allvar Gullstrand]]
* 1912: [[Alexis Carrel]]
* 1913: [[Charles Richet]]
* 1914: [[Róbert Bárány]]
* 1916: ''&lt;small&gt;Engin verðlaun voru veitt&lt;/small&gt;''
* 1917: ''&lt;small&gt;Engin verðlaun voru veitt&lt;/small&gt;''
* 1918: ''&lt;small&gt;Engin verðlaun voru veitt&lt;/small&gt;''
* 1919: [[Jules Bordet]]
* 1920: [[August Krogh]]
* 1921: ''&lt;small&gt;Engin verðlaun voru veitt&lt;/small&gt;''
* 1922: [[Archibald Hill]] / [[Otto Fritz Meyerhof|Otto Meyerhof]]
* 1923: [[Frederick Banting]] / [[John James Rickard Macleod|John Macleod]]
* 1924: [[Willem Einthoven]]
* 1925: ''&lt;small&gt;Engin verðlaun voru veitt&lt;/small&gt;''

|group2 = 1926–1950
|list2  = 
* 1926: [[Johannes Fibiger]]
* 1927: [[Julius Wagner-Jauregg]]
* 1928: [[Charles Nicolle]]
* 1929: [[Christiaan Eijkman]] / [[Frederick Gowland Hopkins]]
* 1930: [[Karl Landsteiner]]
* 1931: [[Otto Heinrich Warburg|Otto Warburg]]
* 1932: [[Charles Scott Sherrington]] / [[Edgar Adrian, 1st Baron Adrian|Edgar Adrian]]
* 1933: [[Thomas Hunt Morgan|Thomas Morgan]]
* 1934: [[George Whipple]] / [[George Minot]] / [[William P. Murphy|William Murphy]]
* 1935: [[Hans Spemann]]
* 1936: [[Henry Hallett Dale|Henry Dale]] / [[Otto Loewi]]
* 1937: [[Albert Szent-Györgyi]]
* 1938: [[Corneille Heymans]]
* 1939: [[Gerhard Domagk]]
* 1940: ''&lt;small&gt;Engin verðlaun voru veitt&lt;/small&gt;''
* 1941: ''&lt;small&gt;Engin verðlaun voru veitt&lt;/small&gt;''
* 1942: ''&lt;small&gt;Engin verðlaun voru veitt&lt;/small&gt;''
* 1943: [[Henrik Dam]] / [[Edward Adelbert Doisy|Edward Doisy]]
* 1944: [[Joseph Erlanger]] / [[Herbert Spencer Gasser|Herbert Gasser]]
* 1945: [[Alexander Fleming]] / [[Ernst Chain]] / [[Howard Florey]]
* 1946: [[Hermann Joseph Muller|Hermann Muller]]
* 1947: [[Carl Ferdinand Cori|Carl Cori]] / [[Gerty Cori]] / [[Bernardo Houssay]]
* 1948: [[Paul Hermann Müller|Paul Müller]]
* 1949: [[Walter Rudolf Hess|Walter Hess]] / [[António Egas Moniz]]
* 1950: [[Edward Calvin Kendall|Edward Kendall]] / [[Tadeusz Reichstein]] / [[Philip Showalter Hench|Philip Hench]]

|group3 = 1951–1975
|list3  = 
* 1951: [[Max Theiler]]
* 1952: [[Selman Waksman]]
* 1953: [[Hans Adolf Krebs|Hans Krebs]] / [[Fritz Albert Lipmann|Fritz Lipmann]]
* 1954: [[John Franklin Enders|John Enders]] / [[Thomas Huckle Weller|Thomas Weller]] / [[Frederick Chapman Robbins|Frederick Robbins]]
* 1955: [[Hugo Theorell]]
* 1956: [[André Frédéric Cournand|André Cournand]] / [[Werner Forssmann]] / [[Dickinson W. Richards]]
* 1957: [[Daniel Bovet]]
* 1958: [[George Beadle]] / [[Edward Tatum]] / [[Joshua Lederberg]]
* 1959: [[Severo Ochoa]] / [[Arthur Kornberg]]
* 1960: [[Frank Macfarlane Burnet|Frank Burnet]] / [[Peter Medawar]]
* 1961: [[Georg von Békésy]]
* 1962: [[Francis Crick]] / [[James Watson]] / [[Maurice Wilkins]]
* 1963: [[John Eccles]] / [[Alan Lloyd Hodgkin|Alan Hodgkin]] / [[Andrew Huxley]]
* 1964: [[Konrad Emil Bloch|Konrad Bloch]] / [[Feodor Felix Konrad Lynen|Feodor Lynen]]
* 1965: [[François Jacob]] / [[André Michel Lwoff|André Lwoff]] / [[Jacques Monod]]
* 1966: [[Francis Peyton Rous|Francis Rous]] / [[Charles Brenton Huggins|Charles B. Huggins]]
* 1967: [[Ragnar Granit]] / [[Haldan Keffer Hartline|Haldan Hartline]] / [[George Wald]]
* 1968: [[Robert W. Holley]] / [[Har Gobind Khorana|Har Khorana]] / [[Marshall Warren Nirenberg|Marshall Nirenberg]]
* 1969: [[Max Delbrück]] / [[Alfred Hershey]] / [[Salvador Luria]]
* 1970: [[Bernard Katz]] / [[Ulf von Euler]] / [[Julius Axelrod]]
* 1971: [[Earl Wilbur Sutherland Jr.|Earl Sutherland Jr.]]
* 1972: [[Gerald Edelman]] / [[Rodney Robert Porter|Rodney Porter]]
* 1973: [[Karl von Frisch]] / [[Konrad Lorenz]] / [[Nikolaas Tinbergen]]
* 1974: [[Albert Claude]] / [[Christian de Duve]] / [[George Emil Palade|George Palade]]
* 1975: [[David Baltimore]] / [[Renato Dulbecco]] / [[Howard Martin Temin|Howard Temin]]

|group4 = 1976–2000
|list4  = 
* 1976: [[Baruch Samuel Blumberg|Baruch Blumberg]] / [[Daniel Carleton Gajdusek|Daniel Gajdusek]]
* 1977: [[Roger Guillemin]] / [[Andrew Schally]] / [[Rosalyn Sussman Yalow|Rosalyn Yalow]]
* 1978: [[Werner Arber]] / [[Daniel Nathans]] / [[Hamilton O. Smith]]
* 1979: [[Allan McLeod Cormack|Allan Cormack]] / [[Godfrey Hounsfield]]
* 1980: [[Baruj Benacerraf]] / [[Jean Dausset]] / [[George Davis Snell|George Snell]]
* 1981: [[Roger Wolcott Sperry|Roger Sperry]] / [[David H. Hubel]] / [[Torsten Wiesel]]
* 1982: [[Sune Bergström]] / [[Bengt I. Samuelsson]] / [[John Vane]]
* 1983: [[Barbara McClintock]]
* 1984: [[Niels Kaj Jerne|Niels Jerne]] / [[Georges J. F. Köhler|Georges Köhler]] / [[César Milstein]]
* 1985: [[Michael Stuart Brown|Michael Brown]] / [[Joseph L. Goldstein]]
* 1986: [[Stanley Cohen (biochemist)|Stanley Cohen]] / [[Rita Levi-Montalcini]]
* 1987: [[Susumu Tonegawa]]
* 1988: [[James Black (pharmacologist)|James W. Black]] / [[Gertrude B. Elion]] / [[George H. Hitchings]]
* 1989: [[J. Michael Bishop]] / [[Harold E. Varmus]]
* 1990: [[Joseph Murray]] / [[E. Donnall Thomas]]
* 1991: [[Erwin Neher]] / [[Bert Sakmann]]
* 1992: [[Edmond H. Fischer|Edmond Fischer]] / [[Edwin G. Krebs]]
* 1993: [[Richard J. Roberts]] / [[Phillip Allen Sharp|Phillip Sharp]]
* 1994: [[Alfred G. Gilman]] / [[Martin Rodbell]]
* 1995: [[Edward B. Lewis]] / [[Christiane Nüsslein-Volhard]] / [[Eric F. Wieschaus]]
* 1996: [[Peter C. Doherty]] / [[Rolf M. Zinkernagel]]
* 1997: [[Stanley B. Prusiner]]
* 1998: [[Robert F. Furchgott]] / [[Louis Ignarro]] / [[Ferid Murad]]
* 1999: [[Günter Blobel]]
* 2000: [[Arvid Carlsson]] / [[Paul Greengard]] / [[Eric Kandel]]

|group5 = 2001–
|list5  = 
* 2001: [[Leland H. Hartwell]] / [[Tim Hunt]] / [[Paul Nurse]]
* 2002: [[Sydney Brenner]] / [[H. Robert Horvitz]] / [[John Sulston|John E. Sulston]]
* 2003: [[Paul Lauterbur]] / [[Peter Mansfield]]
* 2004: [[Richard Axel]] / [[Linda B. Buck]]
* 2005: [[Barry Marshall]] / [[Robin Warren]]
* 2006: [[Andrew Fire]] / [[Craig Mello]]
* 2007: [[Mario Capecchi]] / [[Martin Evans]] / [[Oliver Smithies]]
* 2008: [[Harald zur Hausen]] / [[Luc Montagnier]] / [[Françoise Barré-Sinoussi]]
* 2009: [[Elizabeth Blackburn]] / [[Carol W. Greider]] / [[Jack W. Szostak]]
* 2010: [[Robert G. Edwards]]
* 2011: [[Bruce Beutler]] / [[Jules A. Hoffmann]] / [[Ralph M. Steinman]]
* 2012: [[John B. Gurdon]] / [[Shinya Yamanaka]]
* 2013: [[James Rothman]] / [[Randy Schekman]] / [[Thomas C. Südhof]]
* 2014: [[John O'Keefe]] / [[May-Britt Moser]] / [[Edvard Moser]]
* 2015: [[William C. Campbell]] / [[Satoshi Ōmura]] / [[Tu Youyou]]
* 2016: [[Yoshinori Ohsumi]]
* 2017: [[Jeffrey C. Hall]] / [[Michael Rosbash]] / [[Michael W. Young]]
* 2018: [[James P. Allison]] / [[Tasuku Honjo]]
* 2019: [[Gregg L. Semenza]] / [[Peter J. Ratcliffe]] / [[William G. Kaelin]]
* 2020: [[Har­vey J. Alter]] / [[Char­les M. Rice]] / [[Michael Houg­ht­on]]
* 2021: [[David Julius]] / [[Ardem Patapoutian]]
* 2022: [[Svante Pääbo]]
* 2023: [[Katalin Karikó]] / [[Drew Weissman]]
* 2024: [[Victor Ambros]] / [[Gary Ruvkun]]
* 2025: [[Mary E. Brunkow]] / [[Fred Ramsdell]] / [[Shimon Sakaguchi]]
* 2026: [[Karl Deisseroth]] / [[Peter Hegemann]] / [[Georg Nagel]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Flokkur:Þemasnið]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1gez3kwuisrtg41kj0e8jl1i92iggr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Í fréttum...</title>
    <ns>4</ns>
    <id>154362</id>
    <revision>
      <id>1981915</id>
      <parentid>1981219</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T00:25:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1981915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="711" sha1="9qf1zrypp2ay76h9hehbiyd6457g39q" xml:space="preserve">[[Mynd: Hashim Thaçi official portrait.jpg |170px|right|alt=Hashim Thaçi|Hashim Thaçi]]
* [[27. september]]: '''[[Aleksandar Vučić]]''', forseti Serbíu, segir af sér.
* [[17. september]]: '''[[Ulf Kristersson]]''' segir af sér sem [[forsætisráðherra Svíþjóðar]] eftir að stjórn hans missir meirihluta sinn í þingkosningum.
* [[16. september]]: '''[[Hashim Thaçi]]''' (''sjá mynd''), fyrrum forseti [[Kósovó]], er dæmdur í 25 ára fangelsi fyrir [[Stríðsglæpir|stríðsglæpi]].

'''Yfirstandandi:'''  [[Innrás Rússa í Úkraínu]] / [[Stríð Rússlands og Úkraínu]] &amp;nbsp;• [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]
&lt;br&gt;
'''Nýleg andlát''': [[Dennis Hastert]] (3. október)</text>
      <sha1>9qf1zrypp2ay76h9hehbiyd6457g39q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Beitar Jerúsalem F.C.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155677</id>
    <revision>
      <id>1981828</id>
      <parentid>1956155</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>56151</id>
      </contributor>
      <origin>1981828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6158" sha1="9hdwo9l3juljh9nipkks7rohxquic0z" xml:space="preserve">{{Knattspyrnulið
| Fullt nafn =  מועדון כדורגל בית&quot;ר ירושלים (Knattspyrnufélagið Beitar Jerúsalem)
| Mynd =
| Gælunafn = Lið landsins, Ljón Höfuðborgarinnar 
| Stytt nafn = Beitar
| Stofnað = 1936
| Leikvöllur = Teddy Stadium, [[Jerúsalem]]
| Stærð = 31,733
| Stjórnarformaður = {{ISR}}  Eli Ohana
| Knattspyrnustjóri = {{ISR}} Ronny Levy
| Deild = Ísraelska úrvalsdeildin
| Tímabil = 2025-26
| Staðsetning = 2. sæti
| pattern_b1 = 
| pattern_la1 = 
| pattern_ra1 = 
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 = 
| leftarm1 = FFFF00
| body1 = FFFF00
| rightarm1 = FFFF00
| shorts1 = 000000
| socks1 = 000000
| pattern_la2 =
| pattern_b2 = 
| pattern_ra2 = 
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = 
| leftarm2 = 000000
| body2 = 000000
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = 000000
}}
'''Beitar Jerusalem Football Club''' ([[Hebreska]]: מועדון כדורגל בית&quot;ר ירושלים; Moadon Kaduregel Beitar Yerushalayim), almennt þekkt sem Beitar Jerúsalem, eða Beitar, er [[Ísrael|ísraelskt]] atvinnumannalið í knattspyrnu með aðsetur í [[Jerúsalem]], sem leikur í ísraelsku úrvalsdeildinni. Félagið var stofnað árið 1936 af Shmuel Kirschstein og David Horn og spila heimaleiki sína á Teddy Stadium.

Innanlands hefur Beitar unnið sjö úrvalsdeildartitla, átta bikarmeistara titla og tvo deildarbikara.

== Eignarhald ==

=== Arcadi Gaydamak ===
Árið 2005 keypti milljarðamæringurinn [[Arcadi Gaydamak]] knattspyrnuliðið af hópi aðdáenda og kaupsýslumanna sem höfðu tekið við stjórninni eftir að félagið varð gjaldþrota árið 2001. Að sögn eftirlitsmanna ætlaði hann að setja fjármagn í liðið til þess að kaupa sér vinsældir í borgarstjórakosningunum í [[Jerúsalem]] árið 2008. Þrátt fyrir mikla fjárfestingu í liðinu fékk Gaydamak aðeins 3,5% atkvæða. Vegna kreppunnar á þeim tíma og gremju vegna vaxandi valda [[La Familia]], hörðustu stuðningsmanna Beitar, ákvað Gaydamak að hætta fjármögnun liðsins.

Gaydamak reyndi að selja félagið næstu ár, en enginn kaupandi fannst. Á sama tíma stóð Gaydamak í dómsmálum sem varð til þess að Beitar lenti í miklum fjárhagsvandræðum.

=== Guma Aguiar ===
Árið 2009 fjárfesti auðmaður að nafni [[Guma Aguiar]] 4 milljónir dollara í Beitar í þeirri von að taka félagið yfir. Honum var tekið fagnandi af aðdáendum sem voru þeir verulega svekktir yfir stöðu liðsins eftir tímann sem Gaydamak átti liðið.

Eftir nokkra mánaði var skrýtin hegðun Aguiars þó farin að vekja athygli. Til dæmis sagði Aguiar við blaðamenn að hann hefði farið til [[Gasaströndin|Gaza]] og hitt Gilad Shalit, sem var [[Ísraelsher|ísraelskur hermaður]] í haldi [[Hamas|Hamassamtakanna]]. Aguiar sýndi einnig myndir af sér með Shalit til að sanna það sem hann hafði gert.

Fljótlega komu þó upp ásakanir um að atvikið hefði verið sviðsett.
[[Mynd:Arcadi Gaydamak P5200027.JPG|thumb|Arcadi Gaydamak á meðan hann átti Beitar Jerusalem]]
Stuttu síðar vistaði fjölskylda Aguiar hann á [[Geðspítali|geðveikrahæli]] í [[Tel Avív|Tel Aviv]] og tveimur árum seinna hvarf Aguiar þegar hann var á siglingu í snekkju sinni og hefur aldrei sést síðan. Vangaveltur eru um örlög hans en dánarvottorð Aguiar var gefið út árið 2015.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.timesofisrael.com/paying-the-penalties-the-stranger-than-fiction-rise-and-fall-of-beitar-jerusalem/|titill=Paying the penalties: The stranger-than-fiction rise and fall of Beitar Jerusalem|höfundur=Amy Spiro|útgefandi=The Times of Israel|mánuður=Júlí|ár=2022|mánuðurskoðað=Apríl|árskoðað=2024}}&lt;/ref&gt;

== Aðdáendur ==
Aðdáendur Beitar hafa orðið mjög umdeildir fyrir að bera [[Pólitík|pólitískt]] tákn á leikjum sínum, óopinber í takt við [[Síonismi|Síonistahreyfinguna]] og við hægri væng [[Likud]]-flokksins. Félagið er ennþá það eina ísraelska úrvalsdeildinni sem hefur aldrei skrifað undir arabískan leikmann. og aðdáendurnir urðu frægir fyrir [[Rasismi|rasisma]] sinn „Dauði til Araba“ . Í janúar 2019 fagnaði félagið hins vegar fyrsta ári sínu án nokkurra tilvika um skipulagða kynþáttafordóma sem sögð voru frá stúkunni.

=== Tímabilið 2012-2013 ===
Árið 2012 var Gaydamak orðinn vonsvikinn vegna þess að liðið hafi ekki keypt honum vinsældir og reyndi hann að losa sig við það. Fyrir tímabilið 2012-2013 ákvað hann að fara með liðið til [[Téténía|Tsjetsjníu]] í þeim tilgangi að búa til viðskiptasambönd. Stuttu seinna tilkynnti Gaydamak að hann hafi samið við tvo unga tjetneska leikmenn, þá [[Gabriel Kadiev]] og [[Zaur Sadayev]]. Leikmennirnir voru báðir [[Íslam|múslimar]].

Aðdáendur liðsins voru mjög óánægðir með komu Sadayevs og Kadiyevs og fremstir í flokki mótmæla voru La Familia. Sýndu þeir mikið kynþáttahatur því þeir vildu ekki að múslimar spiluðu fyrir liðið. Í leikjum og á æfingum hrópuðu þeir kynþáttaníð að leikmönnunum og náðu mótmælin hámarki þann 8. febrúar árið 2013 þegar kveikt var í skrifstofu liðsins í [[Jerúsalem|höfuðborginni]]. Að sögn slökkviliðsins kviknaði eldurinn líklega vegna [[Molotovkokteill|mólótovkokteils]] sem kastað var inn á skrifstofu Beitar. Engin slys urðu á fólki en hins vegar urðu skemmdir á byggingunni og safni liðsins. Mótmælunum lauk í lok tímabilsins þegar Sadayev og Kadiev yfirgáfu herbúðir félagsins sem var ákveðinn sigur fyrir La Familia.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.futbolgrad.com/beitar-jerusalem-the-history-behind-the-chechen-affair/|title=Beitar Jerusalem - The History Behind the Chechen Affair|last=Futbolgrad|date=2016-02-25|website=Futbolgrad|language=en-US|access-date=2024-04-22|archive-date=2024-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422154620/https://www.futbolgrad.com/beitar-jerusalem-the-history-behind-the-chechen-affair/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
* [https://www.beitarfc.co.il Heimasíða]

== Heimildir ==
{{s|1936}}
[[Flokkur:Ísraelsk knattspyrnufélög]]
{{DEFAULTSORT:Beitar}}</text>
      <sha1>9hdwo9l3juljh9nipkks7rohxquic0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maccabi Tel Aviv</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155685</id>
    <revision>
      <id>1981824</id>
      <parentid>1919397</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:31:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>56151</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1981824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3138" sha1="gk5nnqpgsze4pal1axy2dtmzv7sn9u5" xml:space="preserve">{{Knattspyrnulið
| Fullt nafn =  Maccabi Tel Aviv Football Club &lt;br/&gt;(Maccabi Knattspyrnufélag Tel Aviv)
| Mynd =
| Gælunöfn = Maccabi, Þeir Gulu
| Stytt nafn = Macabi
| Stofnað = 1906 (sem HaRishon LeZion-Yaffo)
| Leikvöllur = 	Bloomfield Stadium, [[Tel Avív]]
| Stærð = 29.400
| Eigandi = {{CAN}}  Mitchell Goldhar
| Stjórnarformaður = Jack Angelides
| Knattspyrnustjóri =  Vladimir Ivić
| Deild = Ísraelska úrvalsdeildin
| Tímabil = 2025-26
| Staðsetning = 3. sæti 
| pattern_ra1 = _MTA-Home
| pattern_b1 = _MTA-Home
| pattern_la1 = _MTA-Home
| pattern_sh1 = _MTA-Home
| pattern_so1 = _MTA-Home
| rightarm1 = FFFFFF
| body1 = FFFFFF
| leftarm1 = FFFFFF
| shorts1 = FFFF00
| socks1 = FFFF00
| pattern_ra2 = _MTA-Away
| pattern_b2 = _MTA-Away
| pattern_la2 = _MTA-Away
| pattern_sh2 = _MTA-Away
| pattern_so2 = _MTA-Away
| rightarm2 = 0000FF
| body2 = 0000FF
| leftarm2 = 0000FF
| shorts2 = 0000FF
| socks2 = 0000FF
| pattern_ra3 = 
| pattern_b3 = 
| pattern_la3 = 
| pattern_sh3 = 
| pattern_so3 = 
| rightarm3 = 
| body3 = 
| leftarm3 = 
| shorts3 = 
| socks3 = 
}}


'''Maccabi Tel Aviv Football Club''' er  [[Ísrael|Ísraelskt]] [[Knattspyrna|knattspyrnufélag]] frá borginni [[Tel Avív]], og hluti af Maccabi-samtökunum. Mörg íþróttafélög og lið í [[Tel Aviv]] eru í tengslum við Maccabi og keppa í ýmsum íþróttagreinum, svo sem [[Knattspyrna|knattspyrnu]]  [[Körfubolti|körfubolta]], [[júdó]], [[sund]], [[Handknattleikur|Handbolta]] og fleiri greinum.
Félagið var stofnað árið 1906 (sem HaRishon Le Zion-Yafo), en eftir að félagið flutti sig til [[Tel Avív]] breyttu þeir nafni félgsins í Maccabi Tel Aviv. Merking nafnsins Maccabi er – 'Það er engin eins og þú meðal guða' – , í merki félagsins er stjarna Davíðs sem tákn um [[Gyðingar|Gyðinglegan]] uppruna félagsins. Maccabi Tel Aviv hafa unnið langflesta titla allra ísraelskra félaga eða 23 talsins.
Maccabi Tel Aviv er eina félagið í [[Ísrael]] sem hefur aldrei fallið niður um deild og eitt af þremur Ísraelskum félögum sem tekist hefur komist í riðlakeppni [[Meistaradeild Evrópu|Meistaradeildar Evrópu]]. Einn [[Ísland|Íslendingur]] hefur leikið fyrir félagið, [[Viðar Örn Kjartansson]],sem lék 62 leiki fyrir þá gulu og skoraði í þeim 32 mörk. 

[[Mynd:DK-Maccabi (4).jpg|left|thumb|250px|Leikmenn Maccabi Telaviv í myndatöku fyrir leik gegn [[FC Dynamo Kyiv]] í [[Meistaradeild Evrópu]]]]

== Titlar ==
* '''Ísraelska Úrvalsdeildin (26)''': 1935–36, 1936–37, 1941–42, 1946–47, 1949–50, 1951–52, 1953–54, 1955–56, 1957–58, 1966–68, 1969–70, 1971–72, 1976–77, 1978–79, 1991–92, 1994–95, 1995–96, 2002–03, 2012–13, 2013–14, 2014–15, 2018–19, 2019-20, 2023-24, 2024-25

* '''Bikarmeistarar (24)''':  1929, 1930, 1933, 1941, 1946, 1947, 1954, 1955, 1958, 1959, 1964, 1965, 1967, 1970, 1977, 1987, 1988, 1994, 1996, 2001, 2002, 2005, 2015, 2021
* '''Asíumeistarar (2)''': 1968–69, 1970–71

==Tengill==
* [http://www.maccabi-tlv.co.il/en/ Heimasíða]

[[Flokkur:Ísraelsk knattspyrnufélög]]
{{DEFAULTSORT:Maccabi}}</text>
      <sha1>gk5nnqpgsze4pal1axy2dtmzv7sn9u5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1. deild kvenna í knattspyrnu 2011</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158843</id>
    <revision>
      <id>1981818</id>
      <parentid>1979270</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:09:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nipas2</username>
        <id>54688</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Töfluyfirlit */</comment>
      <origin>1981818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16550" sha1="qzv2qaku45i9vx7otsdkgha44vzuuy6" xml:space="preserve">{{Íþróttadeild 
| nafn = 1. deild kvenna 2011
| mynd = 
| ár =  '''2011'''
| Meistarar =  '''{{Lið FH}}'''
| upp um deild =  '''{{Lið FH}}&lt;br&gt;{{Lið Selfoss}}''' 
| spilaðir leikir =  
| mörk skoruð =  
| markahæstur =  '''33 mörk''' (A riðill) [[Aldís Kara Lúðvíksdóttir]] ({{Lið FH}})
| haldið hreinu =  
| stærsti heimasigur =  FH 14-0 Fjarðabyggð/Leiknir (A riðill)
| stærsti útisigur =  Sindri 1-10 FH  (A riðill)&lt;br&gt;Fram 2-5 Völsungur (B riðill)&lt;br&gt; Haukar 1-8 FH (Úrslit) 
| tímabil =  [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|2010]] - [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2012|2012]]
|}}
Leikar í '''[[1. deild kvenna í knattspyrnu]]''' hófust í 17. sinn árið '''2011'''.

&lt;div style=&quot;clear: right&quot;&gt;
== A riðill ==
===Liðin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=220| Lið
!width=120| Bær
!width=120| Leikvangur
!width=380| Þjálfari
!width=220| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|2010]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Álftanes}}
| [[Garðabær]]
| [[Bessastaðavöllur]]
| [[Ásgrímur Helgi Einarsson]]
| 6. sæti, [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|A riðill]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;| [[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðabyggð/Leiknir]]
| [[Eskifjörður]]
| [[Eskifjarðarvöllur]]
| [[Páll Hagbert Guðlaugsson]]
| 5. sæti, [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|B riðill]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið FH}}
| [[Hafnarfjörður]]
| [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]]
| [[Helena Ólafsdóttir]]
| 9. s., [[Pepsideild kvenna 2010|Pepsideild]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Höttur}}
| [[Egilsstaðir|Egilsstöðum]]
| [[Fellavöllur]], [[Fjarðabyggðarhöllin]] og [[Vilhjálmsvöllur]]
| [[Sigríður Björk Þorláksdóttir Baxter]]
| 8. sæti, [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|B riðill]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Keflavík}}
| [[Keflavík]]
| [[Nettóvöllurinn]]
| [[Steinar Örn Ingimundarson]]
| 2. sæti, [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010#Undanúrslit|Undanúrslit]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið HK/Víkingur}}
| [[Reykjavík]]
| [[Víkingsvöllur]]
| [[Sigurður Víðisson]]
| 3. sæti, [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|A riðill]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Sindri}}
| [[Höfn]]
| [[Sindravellir]]
| [[Sindri Ragnarsson]]
| 7. sæti, [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|B riðill]]
|}

=== Staðan í deildinni ===
==== Stigatafla ====
''Staðan fyrir 12. umferð, 20. ágúst 2011''.&lt;ref&gt;{{cite web|title=1. deild kvenna 2011 - A riðill|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=24187|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=18. janúar 2024}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30| Sæti
!width=50|
!width=140|Félag
!width=30|L
!width=30|U
!width=30|J
!width=30|T
!width=30|Sk
!width=30|Fe
!width=30|Mm
!width=30|Stig
!width=180|Athugasemdir
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|1||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|FH|1}}&quot;| ||'''[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]]'''
||12||12||0||0||81||11||70||'''36'''
|align=&quot;center&quot;  rowspan=&quot;2&quot;|'''[[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_2011#Undanúrslit|Undanúrslit]]'''
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|2||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Keflavík|1}}&quot;| ||'''[[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|Keflavík]]'''
||12||8||1||3||40||16||24||'''25'''
|-
|3||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|HK|1}}&quot;| ||[[Handknattleiksfélag Kópavogs|HK]]/[[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]]
||12||8||1||3||28||24||4||'''25'''
|-
|4||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Höttur|1}}&quot;| ||[[Höttur]]
||12||4||1||7||23||28||-5||'''13'''
|-
|5||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Sindri|1}}&quot;| ||[[Ungmennafélagið Sindri|Sindri]]
||12||3||1||8||20||51||-31||'''10'''
|-
|6||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Fjarðabyggð|1}}&quot;| ||[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðabyggð/Leiknir]]
||12||3||1||8||9||44||-35||'''10'''
|-
|7||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Álftanes|1}}&quot;| ||[[Ungmennafélagið Álftaness|Álftanes]]
||12||1||1||10||9||36||-29||'''4'''
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur, Sm = Stig/meðaltal''.&lt;/small&gt;

==== Töfluyfirlit ====
''Heimaliðið er vinstra megin''.
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;center&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center&quot;
! align=&quot;left&quot; |A riðill!!Álf!!&amp;nbsp;FH&amp;nbsp;!!F/L!!Höt!!Kef!!HK!!Sin
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Lið Álftanes}}
|'''XXX'''||0-4||2-1||0-4||0-5||0-2||4-5
|- style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
| align=&quot;left&quot; |{{Lið FH}}
||7-2||'''XXX'''||14-0||6-1||3-2||9-0||8-0
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðabyggð/Leiknir]]
|1-0||0-7||'''XXX'''||1-0||0-4||1-3||2-1
|- style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
| align=&quot;left&quot; |{{Lið Höttur}}
||2-0||0-3||6-1||'''XXX'''||1-1||0-3||1-3
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Lið Keflavík}}
||1-0||3-4||4-1||6-2||'''XXX'''||0-3||7-1
|- style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
| align=&quot;left&quot; |{{Lið HK/Víkingur}}
||3-0||2-6||0-0||2-0||1-5||'''XXX'''||5-3
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Lið Sindri}}
||1-1||1-10||3-1||2-6||0-2||0-4||'''XXX'''
|}

==== Markahæstu leikmenn ====
''Lokaniðurstaða 20. ágúst 2011''.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30|Sæti
!width=340|Nafn
!width=80|Félag
!width=30|Mörk
!width=30|Víti
!width=30|Leikir
|-style=&quot;background:#FFD700;&quot;
| '''1'''
| '''[[Aldís Kara Lúðvíksdóttir]]'''
| {{Lið FH}}
| 27
| 
| 12
|-style=&quot;background:#C0C0C0;&quot;
| '''2'''
| '''[[Bryndís Jóhannesdóttir]]'''
| {{Lið FH}}
| 16
| 
| 11
|-style=&quot;background:#CD7F32;&quot;
| '''3'''
| '''[[Glódís Perla Viggósdóttir]]'''
| {{Lið HK/Víkingur}}
| 14
| 
| 11
|-
| '''4'''
| [[Sigrún Ella Einarsdóttir]]
| {{Lið FH}}
| 12
| 
| 12
|-
| '''5'''
| [[Nína Ósk Kristinsdóttir]]
| {{Lið Keflavík}}
| 10
| 
| 5
|}


== B riðill ==
===Liðin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=200| Lið
!width=120| Bær
!width=120| Leikvangur
!width=380| Þjálfari og aðstoðarþjálfari (aðs)
!width=180| Staðan [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|2010]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Fjölnir}}
| [[Reykjavík]]
| [[Fjölnisvöllur]]
| [[Þorleifur Óskarsson]]
| 3. sæti, [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|B riðill]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Fram}}
| [[Reykjavík]]
| [[Framvöllur]]
| Haukur Hilmarsson
| 6. sæti, [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|B riðill]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Haukar}}
| [[Hafnarfjörður]]
| [[Ásvellir]] (C)
| [[Salih Heimir Porca]]
| 10. s., [[Pepsideild kvenna 2010|Pepsideild]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið ÍR}}
| [[Reykjavík]]
| [[ÍR-völlur|Hertz völlurinn]]
| [[Guðbjartur Halldór Ólafsson]]
| 4. sæti, [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|B riðill]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Selfoss}}
| [[Selfoss]]
| [[Selfossvöllur]] 
| [[Björn Kristinn Björnsson]]
| 2. sæti, [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|B riðill]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Tindastóll}}
| [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]]
| [[Sauðárkróksvöllur]]
| [[Bjarki Már Árnason]], [[Edda Björk Eggertsdóttir]] (aðs)
| 4. sæti, [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|A riðill]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Völsungur}}
| [[Húsavík]]
| [[Húsavíkurvöllur]]
| [[Unnar Þór Garðarsson]]
| 7. sæti, [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|A riðill]]
|}

=== Staðan í deildinni ===
==== Stigatafla ====
''Staðan fyrir 12. umferð, 20. ágúst 2011''.&lt;ref&gt;{{cite web|title=1. deild kvenna 2011 - B riðill|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=24186|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=19. janúar 2024}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30| Sæti
!width=50|
!width=140|Félag
!width=30|L
!width=30|U
!width=30|J
!width=30|T
!width=30|Sk
!width=30|Fe
!width=30|Mm
!width=30|Stig
!width=180|Athugasemdir
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|1||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Selfoss|1}}&quot;| ||'''[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]]'''
||12||10||1||1||32||4||28||'''31'''
|align=&quot;center&quot;  rowspan=&quot;2&quot;|'''[[1._deild_kvenna_í_knattspyrnu_2011#Undanúrslit|Undanúrslit]]'''
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|6||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Fjölnir|1}}&quot;| ||'''[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]]'''
||12||10||0||2||29||4||25||'''30'''
|-
|3||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Fjölnir|1}}&quot;| ||[[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]]
||12||6||1||5||17||15||2||'''19'''
|-
|4||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Völsungur|1}}&quot;| ||[[Íþróttafélagið Völsungur|Völsungur]]
||12||5||2||5||17||16||1||'''17'''
|-
|5||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Fram|1}}&quot;| ||[[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]]
||12||2||4||6||7||21||-14||'''10'''
|-
|6||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|ÍR|1}}&quot;| ||[[ÍR]]
||12||2||2||8||5||21||-16||'''8'''
|-
|7||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Tindastóll|1}}&quot;| ||[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]]
||12||1||2||9||5||31||-26||'''5'''
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur, Sm = Stig/meðaltal''.&lt;/small&gt;.

==== Töfluyfirlit ====
''Heimaliðið er vinstra megin''.
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;center&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center&quot;
! align=&quot;left&quot; |B riðill!!Fjö!!Fra!!Hau!!&amp;nbsp;ÍR&amp;nbsp;!!Sel!!Tin!!Völ
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Lið Fjölnir}}
|'''XXX'''||0-1||2-0||2-1||1-1||5-1||0-2
|- style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
| align=&quot;left&quot; |{{Lið Fram}}
|0-3||'''XXX'''||0-2||1-1||0-5||0-0||2-5
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Lið Haukar}}
|4-0||1-0||'''XXX'''||3-0||2-1||5-0||3-0
|- style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
| align=&quot;left&quot; |{{Lið ÍR}}
|0-3||0-0||0-3||'''XXX'''||0-1||2-1||0-2
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Lið Selfoss}}
|3-0||3-1||1-0||4-0||'''XXX'''||4-0||5-0
|- style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
| align=&quot;left&quot; |{{Lið Tindastóll}}
|0-1||0-1||0-5||1-0||0-3||'''XXX'''||2-2
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Lið Völsungur}}
|2-0||1-1||0-1||0-1||0-1||3-0||'''XXX'''
|}

==== Markahæstu leikmenn ====
''Lokaniðurstaða 20. ágúst 2011''.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30|Sæti
!width=340|Nafn
!width=30|Félag
!width=30|Mörk
!width=30|Víti
!width=30|Leikir
|-style=&quot;background:#FFD700;&quot;
| '''1'''
| '''[[Guðmunda Brynja Óladóttir]]'''
| {{Lið Selfoss}}
| 13
| 
| 12
|-style=&quot;background:#C0C0C0;&quot;
| '''2'''
| '''[[Brooke Barbuto]]'''
| {{Lið Haukar}}
| 8
| 
| 12
|-style=&quot;background:#CD7F32;&quot;
| '''3'''
| '''[[Marcela Franco]]'''
| {{Lið Haukar}}
| 7
| 
| 11
|-
| '''4'''
| [[Katrín Ýr Friðgeirsdóttir]]
| {{Lið Selfoss}}
| 6
| 
| 8
|-
| '''5'''
| [[Sarah Catherine Elnicky]]
| {{Lið Haukar}}
| 6
| 
| 11
|}

== Úrslit ==
''27 ágúst 2011''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=24190|title=1. deild kvenna 2011 staða &amp; úrslit|website=www.ksí.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=22. janúar 2024}}&lt;/ref&gt;

=== Undanúrslit ===
{{Knattspyrnuleikur 
|dagsetning= 27. ágúst 2011&lt;br /&gt;12:00 [[GMT]]  
|lið1= {{Lið Haukar}}
|úrslit= 1 – 8 
|lið2= {{Lið FH}}
|skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=265069 Leikskýrsla] 
|mörk1= [[Brooke Barbuto]] {{mark|82}}
|mörk2= [[Bryndís Jóhannesdóttir]] {{mark|3}}&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;[[Sigrún Ella Einarsdóttir]] {{mark|7}}&lt;br&gt;[[Sigrún Ella Einarsdóttir]] {{mark|10}}&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt; [[Aldís Kara Lúðvíksdóttir]] {{mark|14}}&lt;br&gt;[[Aldís Kara Lúðvíksdóttir]] {{mark|22}}&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;[[Sigrún Ella Einarsdóttir]] {{mark|41}}&lt;br&gt;[[Aldís Kara Lúðvíksdóttir]] {{mark|81}}&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;[[Aldís Kara Lúðvíksdóttir]] {{mark|87}}
|leikvangur= [[Ásvellir]] 
|áhorfendur= ?
|dómari= [[Aðalbjörn Heiðar Þorsteinsson]]
|}}
{{Knattspyrnuleikur 
|dagsetning= 27. ágúst 2011&lt;br /&gt;14:00 [[GMT]]
|lið1= {{Lið Keflavík}}
|úrslit= 3 – 2
|lið2= {{Lið Selfoss}}
|skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=265072 Leikskýrsla] 
|mörk1= [[Nína Ósk Kristinsdóttir]] {{mark|13}}&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;[[Arndís Snjólaug Ingvarsdóttir]] {{mark|21}}&lt;br&gt;[[Agnes Helgadóttir]] {{mark|72}}
|mörk2= [[Guðmunda Brynja Óladóttir]] {{mark|23}}&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;[[Katrín Ýr Friðgeirsdóttir]] {{mark|24}}
|leikvangur= [[Nettóvöllurinn]]
|áhorfendur= 212
|dómari= [[Sverrir Gunnar Pálmason]]
|}}
{{Knattspyrnuleikur 
|dagsetning= 30. ágúst 2011&lt;br /&gt;17:30 [[GMT]]  
|lið1= {{Lið Selfoss}}
|úrslit= 6 – 1 
|lið2= {{Lið Keflavík}}
|skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=265073 Leikskýrsla] 
|mörk1= [[Guðmunda Brynja Óladóttir]] {{mark|31}}&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;[[Guðrún Arnardóttir]] {{mark|40}}&lt;br&gt;[[Guðmunda Brynja Óladóttir]] {{mark|44}}&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;[[Anna María Friðgeirsdóttir]] {{mark|59}}&lt;br&gt;[[Katrín Ýr Friðgeirsdóttir]] {{mark|66}}&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;[[Eva Lind Elíasdóttir]] {{mark|76}}
|mörk2= [[Agnes Helgadóttir]] {{mark|64}}
|leikvangur= [[Selfossvöllur]]
|áhorfendur= 
|dómari= [[Einar Ingi Jóhannsson]]
|}}
{{Knattspyrnuleikur 
|dagsetning= 30. ágúst 2011&lt;br /&gt;17:30 [[GMT]]  
|lið1= {{Lið FH}}
|úrslit= 6 – 0 
|lið2= {{Lið Haukar}}
|skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=265070 Leikskýrsla] 
|mörk1= [[Bryndís Jóhannesdóttir]] {{mark|26}}&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;[[Jóhanna Steinþóra Gústavsdóttir]] {{mark|48}}&lt;br&gt;[[Berglind Arnardóttir]] {{mark|50}}&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;[[Bryndís Jóhannesdóttir]] {{mark|58}}&lt;br&gt;[[Sigrún Ella Einarsdóttir]] {{mark|70}}&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;[[Sigrún Ella Einarsdóttir]] {{mark|72}}
|mörk2= 
|leikvangur= [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]] 
|áhorfendur= ?
|dómari= [[Smári Stefánsson]]
|}}

=== Úrslitaleikur ===
{{Knattspyrnuleikur 
|dagsetning= 30. ágúst 2011&lt;br /&gt;17:30 [[GMT]]  
|lið1= {{Lið FH}}
|úrslit= 6 – 2 
|lið2= {{Lið Selfoss}}
|skýrsla= [https://www.ksi.is/mot/leikskyrsla/?leikur=265071 Leikskýrsla] 
|mörk1= [[Sigrún Ella Einarsdóttir]] {{mark|1}}&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;[[Aldís Kara Lúðvíksdóttir]] {{mark|25}}&lt;br&gt;[[Bryndís Jóhannesdóttir]] {{mark|37}}&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;[[Guðrún Björg Eggertsdóttir]] {{mark|54}}&lt;br&gt;[[Sigrún Ella Einarsdóttir]] {{mark|59}}&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;[[Aldís Kara Lúðvíksdóttir]] {{mark|90}}
|mörk2= [[Guðmunda Brynja Óladóttir]] {{mark|17}}&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;[[Katrín Ýr Friðgeirsdóttir]] {{mark|68}}
|leikvangur= [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]] 
|áhorfendur= 
|dómari= [[Óli Njáll Ingólfsson]]
|}}

=== Markahæstu leikmenn ===
''Lokaniðurstaða 3. september 2011''.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30|Sæti
!width=320|Nafn
!width=80|Félag
!width=30|Mörk
!width=30|Víti
!width=30|Leikir
|-style=&quot;background:#FFD700;&quot;
| '''1'''
| [[Sigrún Ella Einarsdóttir]]
| {{Lið FH}}
| 7
| 
| 3
|-style=&quot;background:#C0C0C0;&quot;
| '''2'''
| [[Aldís Kara Lúðvíksdóttir]]
| {{Lið FH}}
| 6
| 
| 3
|-style=&quot;background:#CD7F32;&quot;
| '''3'''
| [[Bryndís Jóhannesdóttir]]
| {{Lið FH}}
| 4 
| 
| 3
|-
| '''4'''
| [[Guðmunda Brynja Óladóttir]]
| {{Lið Selfoss}}
| 4
| 
| 3
|-
| '''5'''
| [[Katrín Ýr Friðgeirsdóttir]]
| {{Lið Selfoss}}
| 3
| 
| 3
|}

{{1. deild kvenna í knattspyrnu}}
{{röð
| listi = [[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild kvenna]]
| fyrir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2010|1. deild kvenna 2010]]
| eftir = [[1. deild kvenna í knattspyrnu 2012|1.&amp;nbsp;deild&amp;nbsp;kvenna&amp;nbsp;2012]]
}}

== Tilvísanir ==
{{reflist|2}}
== Heimildir ==
*{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=24187|title=1. deild kvenna 2011, A riðill |work=KSÍ|accessdate=19. janúar 2024}}
*{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=24186|title=1. deild kvenna 2011, B riðill |work=KSÍ|accessdate=19. janúar 2024}}
*{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=24190|title=1. deild kvenna 2011, úrslit|work=KSÍ|accessdate=19. janúar 2024}}
*{{cite web|url=http://www.icelandfootball.net/ladies-2011.html|title=1. deild kvenna 2011, group A - B (A-B riðill) semifinals (úrslit)|work=Icelandfootball|accessdate=19. janúar 2024|language=en}}

{{Knattspyrna á Íslandi 2011}}
[[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]]
[[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]]</text>
      <sha1>qzv2qaku45i9vx7otsdkgha44vzuuy6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Litáíska karlalandsliðið í knattspyrnu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165012</id>
    <revision>
      <id>1981958</id>
      <parentid>1910665</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:09:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>56151</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>* {{LTU|#}} Edgaras Jankauskas (2023–2026)&lt;ref&gt;[https://www.sportas.lt/naujiena/550403/edgaras-jankauskas-palieka-lietuvos-vyru-rinktines-vyriausiojo-trenerio-posta Edgaras Jankauskas palieka Lietuvos vyrų rinktinės vyriausiojo trenerio postą]&lt;/ref&gt;</comment>
      <origin>1981958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2022" sha1="jwta9v2nlsc3m63yo9xppt8bja6g2ab" xml:space="preserve">{{Knattspyrnu landslið
| Nafn =Litáíska karlalandsliðið í knattspyrnu
| Gælunafn = 	Rinktine (Landsliðið)
| Merki =Flag of Lithuania.svg
| Íþróttasamband = AFFA
| Álfusamband = UEFA
| Þjálfari   = 		
| Aðstoðarþjálfari = 
| Fyrirliði = 	Fedor Černych
| Varafyrirliði = 
| Flestir leikir =	Saulius Mikoliūnas  (96)
| Flest mörk = 	Tomas Danilevičius (19)
| Leikvangar = LFF Stadium
| FIFA sæti = 144 (20. júlí 2023)
| FIFA hæst = 37
| FIFA hæst ár = október 2008
| FIFA lægst = 	148
| FIFA lægst ár = nóvember 2017
| Fyrsti leikur = 0-5 gegn [[Eistneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Eistlandi]]([[Kaunas]], [[Litáen]], 24.júní, 1923)
| Stærsti sigur = 7-0 gegn [[Eistneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Eistlandi]] ([[Ríga]], [[Lettland|Lettlandi]]; 20.maí 1995)
| Mesta tap =  0-10 gegn [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptalandi]] ([[París]] [[Frakkland|Frakklandi]] 27.maí 1924)
| HM leikir = 
| Fyrsti HM leikur = 
| Fyrsta HM keppni = 
| Mesti HM árangur = 
| Álfukeppni = Evrópukeppni
| Álfukeppni leikir = 
| Fyrsta álfukeppni = 
| Mesti álfu árangur = 
| pattern_la1       = _ltu21h
| pattern_b1        = _ltu21h
| pattern_ra1       = _ltu21h
| pattern_sh1       = _ltu21h
| pattern_so1       = _ltu18h
| leftarm1          = FFDD00
| body1             = FFDD00
| rightarm1         = FFDD00
| shorts1           = FFDD00
| socks1            = FFDD00
| pattern_la2       = _ltu18a
| pattern_b2        = _ltu18a
| pattern_ra2       = _ltu18a
| pattern_sh2       = _ltu18a
| pattern_so2       = _ltu18a
| leftarm2          = FF0000
| body2             = FF0000
| rightarm2         = FF0000
| shorts2           = FF0000
| socks2            = FF0000
}}

'''Litáíska karlalandsliðið í knattspyrnu''' er er fulltrúi [[Litáen]] í knattspyrnu og er stjórnað af Litáíska knattspyrnusambandinu. 

== Heimildir ==
&lt;references/&gt;

[[Flokkur:Íþróttir í Litáen]]
[[Flokkur:Evrópsk knattspyrnulandslið]]
[[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]]</text>
      <sha1>jwta9v2nlsc3m63yo9xppt8bja6g2ab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Matthias Maurer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165354</id>
    <revision>
      <id>1981880</id>
      <parentid>1777022</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T17:20:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1981880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3181" sha1="htocmevry75sfoi7pca8w3vnuv4edeo" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;{{Geimfari|nafn=Matthias Maurer|fæðingardagur=[[18. mars]] [[1970]]|fæðingarstaður=St. Wendel, [[Saarland]], [[Þýskaland]]|mynd=Matthias Maurer, official portrait (2020).jpg|myndatexti=Matthias Maurer árið 2020.|tími_í_geimnum=177 dagar|verkefni=Cosmic Kiss}}&lt;/div&gt;
'''Matthias Josef Maurer''' (fæddur [[18. mars]] [[1970]] í St. Wendel í þýska sambandslandinu [[Saarland]]i) er menntaður [[Verkfræði|verkfræðingur]] með [[Doktorsgráða|doktorsgráðu]] í [[efnisfræði]] og [[geimfari]] hjá [[Geimferðastofnun Evrópu|ESA]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.esa.int/Space_in_Member_States/Germany/Deutschland_Weltraum/Biographie_von_Matthias_Maurer|title=Biographie von Matthias Maurer|website=European Space Agency|language=de-DE|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;

Fyrsta [[geimflug]] hans var áætlað að vera til [[Alþjóðlega geimstöðin|Alþjóðlegu geimstöðvarinnar ISS]] þann [[31. október]] [[2021]] með [[SpaceX Crew-3]] geimfluginu, en [[Geimferðastofnun Bandaríkjanna|NASA]] frestaði fluginu vegna veðurs til [[3. nóvember]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.nasa.gov/commercialcrew/2021/10/30/nasa-spacex-adjust-next-space-station-crew-rotation-launch-date-2/|title=NASA, SpaceX Adjust Next Space Station Crew Rotation Launch Date – Commercial Crew Program|website=blogs.nasa.gov|language=en-US|access-date=2021-10-31}}&lt;/ref&gt; og þann [[1. nóvember]] tilkynnti NASA að það verður aftur frestað og að flugið gæti byrjað í fyrsta lagi þann 6. nóvember 23:36 EDT.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.nasa.gov/commercialcrew/2021/11/01/nasas-spacex-crew-3-launch-delayed-from-nov-3/|title=NASA’s SpaceX Crew-3 Launch Delayed from Nov. 3 – NASA’s SpaceX Crew-3 Mission|website=blogs.nasa.gov|language=en-US|access-date=2021-11-03}}&lt;/ref&gt; Geimskotið varð þá þann [[10. nóvember]] 21:03 EST.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.nasa.gov/commercialcrew/2021/11/10/crew-3-launch-weather-70-favorable-for-liftoff/|title=Crew-3 Launch Weather 70% Favorable for Liftoff – Commercial Crew Program|website=blogs.nasa.gov|language=en-US|access-date=2021-11-10}}&lt;/ref&gt; Nafn ISS-leiðangurs hans, sem er gefið af ESA, er ''[[Cosmic Kiss]].''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sueddeutsche.de/wissen/wissenschaft-koeln-matthias-maurer-startet-mission-cosmic-kiss-dpa.urn-newsml-dpa-com-20090101-201214-99-690750|title=Matthias Maurer startet Mission &quot;Cosmic Kiss&quot;|work=Süddeutsche Zeitung|language=de-DE|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;

== Veftenglar ==

* [https://matthiasmaurer.esa.int ESA - Matthias Maurer - Exploration] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
* [https://twitter.com/astro_matthias Matthias Maurer (@astro_matthias) á Twitter]
* [https://www.facebook.com/ESAMatthiasMaurer Matthias Maurer á Facebook]
* [https://www.instagram.com/esamatthiasmaurer/ Matthias Maurer á Instagram]
* [[flickruser:matthiasmaurer/|Matthias Maurer á Flickr]]
* [https://www.youtube.com/playlist?list=PLbyvawxScNbtUduOrYjd8U4KACfLR7_xZ Matthias Maurer á YouTube]

== Tilvísanir ==
&lt;references /&gt;

{{fe|1970|Maurer, Matthias}}
{{DEFAULTSORT:Maurer, Matthias}}
[[Flokkur:Þýskir geimfarar]]</text>
      <sha1>htocmevry75sfoi7pca8w3vnuv4edeo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Notandaspjall:Svavar Kjarrval/TechNews</title>
    <ns>3</ns>
    <id>166169</id>
    <revision>
      <id>1981882</id>
      <parentid>1980732</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>35226</id>
      </contributor>
      <comment>Nýr hluti: /* Tech News: 2026-41 */</comment>
      <origin>1981882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1034977" sha1="b38l3e3m5fxv1wtqqmc702hfw9wucqa" xml:space="preserve">{{Skjalasafn|
* [[Notandaspjall:Svavar Kjarrval/TechNews (safn 1)]] mars 2014 - janúar 2022}}

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Tech News: 2022-02]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W02&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] A &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;oauth_consumer&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; variable has been added to the [[mw:Special:MyLanguage/AbuseFilter|AbuseFilter]] to enable identifying changes made by specific tools. [https://phabricator.wikimedia.org/T298281]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets are [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Migration_guide_(users)#Package_Gadgets|now able to directly include JSON pages]]. This means some gadgets can now be configured by administrators without needing the interface administrator permission, such as with the Geonotice gadget. [https://phabricator.wikimedia.org/T198758]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets [[mw:Extension:Gadgets#Options|can now specify page actions]] on which they are available. For example, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;|actions=edit,history&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will load a gadget only while editing and on history pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T63007]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets can now be loaded on demand with the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;withgadget&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URL parameter. This can be used to replace [[mw:Special:MyLanguage/Snippets/Load JS and CSS by URL|an earlier snippet]] that typically looks like &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;withJS&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; or &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;withCSS&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T29766]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] At wikis where [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list|the Mentorship system is configured]], you can now use the Action API to get a list of a [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Mentor_dashboard|mentor's]] mentees. [https://phabricator.wikimedia.org/T291966]
* The heading on the main page can now be configured using &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[MediaWiki:Mainpage-title-loggedin]]&lt;/span&gt; for logged-in users and &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[MediaWiki:Mainpage-title]]&lt;/span&gt; for logged-out users. Any CSS that was previously used to hide the heading should be removed. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Small_wiki_toolkits/Starter_kit/Main_page_customization#hide-heading] [https://phabricator.wikimedia.org/T298715]
* Four special pages (and their API counterparts) now have a maximum database query execution time of 30 seconds. These special pages are: RecentChanges, Watchlist, Contributions, and Log. This change will help with site performance and stability. You can read [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IPJNO75HYAQWIGTHI5LJHTDVLVOC4LJP/ more details about this change] including some possible solutions if this affects your workflows. [https://phabricator.wikimedia.org/T297708]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Sticky Header|sticky header]] has been deployed for 50% of logged-in users on [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Frequently asked questions#pilot-wikis|more than 10 wikis]]. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]]. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Participate|how to take part in the project]]. 

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).

'''Events'''
* [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey 2022]] begins. All contributors to the Wikimedia projects can propose for tools and platform improvements. The proposal phase takes place from {{#time:j xg|2022-01-10|en}} 18:00 UTC to {{#time:j xg|2022-01-23|en}} 18:00 UTC. [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/FAQ|Learn more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W02&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

11. janúar 2022 kl. 01:24 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22562156 --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Tech News: 2022-03]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W03&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* When using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikiEditor|WikiEditor]] (also known as the 2010 wikitext editor), people will now see a warning if they link to disambiguation pages.  If you click &quot;{{int:Disambiguator-review-link}}&quot; in the warning, it will ask you to correct the link to a more specific term. You can [[m:Community Wishlist Survey 2021/Warn when linking to disambiguation pages#Jan 12, 2021: Turning on the changes for all Wikis|read more information]] about this completed 2021 Community Wishlist item.
* You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#subscribe|automatically subscribe to all of the talk page discussions]] that you start or comment in using [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|DiscussionTools]].  You will receive [[mw:Special:MyLanguage/Notifications|notifications]] when another editor replies.  This is available at most wikis.  Go to your [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]] and turn on &quot;{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}&quot;. [https://phabricator.wikimedia.org/T263819]
* When asked to create a new page or talk page section, input fields can be [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Creating_pages_with_preloaded_text|&quot;preloaded&quot; with some text]]. This feature is now limited to wikitext pages. This is so users can't be tricked into making malicious edits. There is a discussion about [[phab:T297725|if this feature should be re-enabled]] for some content types.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).

'''Events'''
* [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey 2022]] continues. All contributors to the Wikimedia projects can propose for tools and platform improvements. The proposal phase takes place from {{#time:j xg|2022-01-10|en}} 18:00 UTC to {{#time:j xg|2022-01-23|en}} 18:00 UTC. [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/FAQ|Learn more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W03&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

17. janúar 2022 kl. 19:55 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22620285 --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Tech News: 2022-04]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W04&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).
* The following languages can now be used with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|syntax highlighting]]: BDD, Elpi, LilyPond, Maxima, Rita, Savi, Sed, Sophia, Spice, .SRCINFO.
* You can now access your watchlist from outside of the user menu in the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|new Vector skin]]. The watchlist link appears next to the notification icons if you are at the top of the page. [https://phabricator.wikimedia.org/T289619]

'''Events'''
* You can see the results of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Coolest Tool Award 2021]] and learn more about 14 tools which were selected this year.
* You can [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/Help_us|translate, promote]], or comment on [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Proposals|the proposals]] in the Community Wishlist Survey. Voting will begin on {{#time:j xg|2022-01-28|en}}.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W04&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

24. janúar 2022 kl. 21:38 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22644148 --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Tech News: 2022-05]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W05&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] If a gadget should support the new &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;?withgadget&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URL parameter that was [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|announced]] 3 weeks ago, then it must now also specify &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;supportsUrlLoad&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; in the gadget definition ([[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#supportsUrlLoad|documentation]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T29766]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* A change that was [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/16|announced]] last year was delayed. It is now ready to move ahead:
** The user group &lt;code&gt;oversight&lt;/code&gt; will be renamed &lt;code&gt;suppress&lt;/code&gt;. This is for [[phab:T109327|technical reasons]]. This is the technical name. It doesn't affect what you call the editors with this user right on your wiki. This is planned to happen in three weeks. You can comment [[phab:T112147|in Phabricator]] if you have objections. As usual, these labels can be translated on translatewiki ([[phab:T112147|direct links are available]]) or by administrators on your wiki.

'''Events'''
* You can vote on proposals in the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey]] between 28 January and 11 February. The survey decides what the [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech team]] will work on.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W05&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

31. janúar 2022 kl. 17:42 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22721804 --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Tech News: 2022-06]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W06&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* English Wikipedia recently set up a gadget for dark mode. You can enable it there, or request help from an [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface administrator]] to set it up on your wiki ([[w:en:Wikipedia:Dark mode (gadget)|instructions and screenshot]]).
* Category counts are sometimes wrong. They will now be completely recounted at the beginning of every month. [https://phabricator.wikimedia.org/T299823]

'''Problems'''
* A code-change last week to fix a bug with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Live preview|Live Preview]] may have caused problems with some local gadgets and user-scripts. Any code with skin-specific behaviour for &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;vector&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; should be updated to also check for &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;vector-2022&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [[phab:T300987|A code-snippet, global search, and example are available]].

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W06&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

7. febrúar 2022 kl. 21:16 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22765948 --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Tech News: 2022-07]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W07&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Purge|Purging]] a category page with fewer than 5,000 members will now recount it completely. This will allow editors to fix incorrect counts when it is wrong. [https://phabricator.wikimedia.org/T85696]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] extension, the &lt;code dir=ltr&gt;rmspecials()&lt;/code&gt; function has been updated so that it does not remove the &quot;space&quot; character. Wikis are advised to wrap all the uses of &lt;code dir=ltr&gt;rmspecials()&lt;/code&gt; with &lt;code dir=ltr&gt;rmwhitespace()&lt;/code&gt; wherever necessary to keep filters' behavior unchanged. You can use the search function on [[Special:AbuseFilter]] to locate its usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T263024]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W07&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

14. febrúar 2022 kl. 19:19 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22821788 --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Tech News: 2022-08]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W08&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[Special:Nuke|Special:Nuke]] will now provide the standard deletion reasons (editable at &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[MediaWiki:Deletereason-dropdown]]&lt;/bdi&gt;) to use when mass-deleting pages. This was [[m:Community Wishlist Survey 2022/Admins and patrollers/Mass-delete to offer drop-down of standard reasons, or templated reasons.|a request in the 2022 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T25020]
* At Wikipedias, all new accounts now get the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] by default when creating an account. Communities are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Account_creation|update their help resources]]. Previously, only 80% of new accounts would get the Growth features. A few Wikipedias remain unaffected by this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T301820]
* You can now prevent specific images that are used in a page from appearing in other locations, such as within PagePreviews or Search results. This is done with the markup &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;class=notpageimage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. For example, &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[File:Example.png|class=notpageimage]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T301588]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] There has been a change to the HTML of Special:Contributions, Special:MergeHistory, and History pages, to support the grouping of changes by date in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva_Neue|the mobile skin]]. While unlikely, this may affect gadgets and user scripts. A [[phab:T298638|list of all the HTML changes]] is on Phabricator.

'''Events'''
* [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Results|Community Wishlist Survey results]] have been published. The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates/2022 results#leaderboard|ranking of prioritized proposals]] is also available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-22|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-23|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-24|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* The software to play videos and audio files on pages will change soon on all wikis. The old player will be removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Toolforge's underlying operating system is being updated. If you maintain any tools there, there are two options for migrating your tools into the new system.  There are [[wikitech:News/Toolforge Stretch deprecation|details, deadlines, and instructions]] on Wikitech. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EPJFISC52T7OOEFH5YYMZNL57O4VGSPR/]
* Administrators will soon have [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/(Un)delete associated talk page|the option to delete/undelete]] the associated &quot;talk&quot; page when they are deleting a given page. An API endpoint with this option will also be available. This was [[m:Community Wishlist Survey 2021/Admins and patrollers/(Un)delete associated talk page|a request from the 2021 Wishlist Survey]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W08&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

21. febrúar 2022 kl. 19:12 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22847768 --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Tech News: 2022-09]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W09&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* When searching for edits by [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tags|change tags]], e.g. in page history or user contributions, there is now a dropdown list of possible tags. This was [[m:Community Wishlist Survey 2022/Miscellaneous/Improve plain-text change tag selector|a request in the 2022 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T27909]
* Mentors using the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Mentor_dashboard|Growth Mentor dashboard]] will now see newcomers assigned to them who have made at least one edit, up to 200 edits. Previously, all newcomers assigned to the mentor were visible on the dashboard, even ones without any edit or ones who made hundred of edits. Mentors can still change these values using the filters on their dashboard. Also, the last choice of filters will now be saved. [https://phabricator.wikimedia.org/T301268][https://phabricator.wikimedia.org/T294460]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The user group &lt;code&gt;oversight&lt;/code&gt; was renamed &lt;code&gt;suppress&lt;/code&gt;. This is for [[phab:T109327|technical reasons]]. You may need to update any local references to the old name, e.g. gadgets, links to Special:Listusers, or uses of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words|NUMBERINGROUP]].

'''Problems'''
* The recent change to the HTML of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tracking changes|tracking changes]] pages caused some problems for screenreaders. This is being fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T298638]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* Working with templates will become easier. [[m:WMDE_Technical_Wishes/Templates|Several improvements]] are planned for March 9 on most wikis and on March 16 on English Wikipedia. The improvements include: Bracket matching, syntax highlighting colors, finding and inserting templates, and related visual editor features.
* If you are a template developer or an interface administrator, and you are intentionally overriding or using the default CSS styles of user feedback boxes (the classes: &lt;code dir=ltr&gt;successbox, messagebox, errorbox, warningbox&lt;/code&gt;), please note that these classes and associated CSS will soon be removed from MediaWiki core. This is to prevent problems when the same class-names are also used on a wiki. Please let us know by commenting at [[phab:T300314]] if you think you might be affected.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W09&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

28. febrúar 2022 kl. 23:00 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22902593 --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Tech News: 2022-10]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W10&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Translations]] are available.

'''Problems'''
* There was a problem with some interface labels last week. It will be fixed this week. This change was part of ongoing work to simplify the support for skins which do not have active maintainers. [https://phabricator.wikimedia.org/T301203]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W10&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

7. mars 2022 kl. 21:16 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22958074 --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Tech News: 2022-11]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W11&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* In the Wikipedia Android app [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Android/Communication#Updates|it is now possible]] to change the toolbar at the bottom so the tools you use more often are easier to click on. The app now also has a focused reading mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T296753][https://phabricator.wikimedia.org/T254771]

'''Problems'''
* There was a problem with the collection of some page-view data from June 2021 to January 2022 on all wikis. This means the statistics are incomplete. To help calculate which projects and regions were most affected, relevant datasets are being retained for 30 extra days. You can [[m:Talk:Data_retention_guidelines#Added_exception_for_page_views_investigation|read more on Meta-wiki]].
* There was a problem with the databases on March 10. All wikis were unreachable for logged-in users for 12 minutes. Logged-out users could read pages but could not edit or access uncached content then. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/2022-03-10_MediaWiki_availability]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]).
* When [[mw:Special:MyLanguage/Help:System_message#Finding_messages_and_documentation|using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;uselang=qqx&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to find localisation messages]], it will now show all possible message keys for navigation tabs such as &quot;{{int:vector-view-history}}&quot;. [https://phabricator.wikimedia.org/T300069]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Access to [[{{#special:RevisionDelete}}]] has been expanded to include users who have &lt;code dir=ltr&gt;deletelogentry&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;deletedhistory&lt;/code&gt; rights through their group memberships. Before, only those with the &lt;code dir=ltr&gt;deleterevision&lt;/code&gt; right could access this special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T301928]
* On the [[{{#special:Undelete}}]] pages for diffs and revisions, there will be a link back to the main Undelete page with the list of revisions. [https://phabricator.wikimedia.org/T284114]

'''Future changes'''
*  The Wikimedia Foundation has announced the IP Masking implementation strategy and next steps. The [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#feb25|announcement can be read here]].
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Android FAQ|Wikipedia Android app]] developers are working on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Communication|new functions]] for user talk pages and article talk pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T297617]

'''Events'''
* The [[mw:Wikimedia Hackathon 2022|Wikimedia Hackathon 2022]] will take place as a hybrid event on 20-22 May 2022. The Hackathon will be held online and there are grants available to support local in-person meetups around the world. Grants can be requested until 20 March.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W11&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

14. mars 2022 kl. 22:08 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=22993074 --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Tech News: 2022-12]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W12&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Translations]] are available.

'''New code release schedule for this week'''
* There will be four MediaWiki releases this week, instead of just one. This is an experiment which should lead to fewer problems and to faster feature updates. The releases will be on all wikis, at different times, on Monday, Tuesday, and Wednesday. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Release Engineering Team/Trainsperiment week|read more about this project]].

'''Recent changes'''
* You can now set how many search results to show by default in [[Special:Preferences#mw-prefsection-searchoptions|your Preferences]]. This was the 12th most popular wish in the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Results|Community Wishlist Survey 2022]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T215716]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The Jupyter notebooks tool [[wikitech:PAWS|PAWS]] has been updated to a new interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T295043]

'''Future changes'''
* Interactive maps via [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] will soon work on wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevisions]] extension. [https://wikimedia.sslsurvey.de/Kartographer-Workflows-EN/ Please tell us] which improvements you want to see in Kartographer. You can take this survey in simple English. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W12&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

21. mars 2022 kl. 16:01 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23034693 --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Tech News: 2022-13]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W13&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* There is a simple new Wikimedia Commons upload tool available for macOS users, [[c:Commons:Sunflower|Sunflower]].

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-31|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* Some wikis will be in read-only for a few minutes because of regular database maintenance. It will be performed on {{#time:j xg|2022-03-29|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-03-31|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T301850][https://phabricator.wikimedia.org/T303798]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W13&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

28. mars 2022 kl. 19:55 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23073711 --&gt;

== [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Tech News: 2022-14]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W14&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Translations]] are available.

'''Problems'''
* For a few days last week, edits that were suggested to newcomers were not tagged in the [[{{#special:recentchanges}}]] feed. This bug has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T304747]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-07|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]).

'''Future changes'''
* Starting next week, Tech News' title will be translatable. When the newsletter is distributed, its title may not be &lt;code dir=ltr&gt;Tech News: 2022-14&lt;/code&gt; anymore. It may affect some filters that have been set up by some communities. [https://phabricator.wikimedia.org/T302920]
* Over the next few months, the &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; Growth feature [[phab:T304110|will become available to more Wikipedias]]. Each week, a few wikis will get the feature. You can test this tool at [[mw:Special:MyLanguage/Growth#deploymentstable|a few wikis where &quot;Link recommendation&quot; is already available]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W14&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

4. apríl 2022 kl. 21:01 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23097604 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-15&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W15&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/15|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* There is a new public status page at &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://www.wikimediastatus.net/ www.wikimediastatus.net]&lt;/span&gt;. This site shows five automated high-level metrics where you can see the overall health and performance of our wikis' technical environment. It also contains manually-written updates for widespread incidents, which are written as quickly as the engineers are able to do so while also fixing the actual problem. The site is separated from our production infrastructure and hosted by an external service, so that it can be accessed even if the wikis are briefly unavailable. You can [https://diff.wikimedia.org/2022/03/31/announcing-www-wikimediastatus-net/ read more about this project].
* On Wiktionary wikis, the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/15|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W15&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

11. apríl 2022 kl. 19:44 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23124108 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-16&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W16&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/16|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-19|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-04-21|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s8.dblist targeted wikis]).
* Administrators will now have [[m:Community Wishlist Survey 2021/(Un)delete associated talk page|the option to delete/undelete the associated &quot;Talk&quot; page]] when they are deleting a given page. An API endpoint with this option is also available. This concludes the [[m:Community Wishlist Survey 2021/Admins and patrollers/(Un)delete associated talk page|11th wish of the 2021 Community Wishlist Survey]].
* On [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#test-wikis|selected wikis]], 50% of logged-in users will see the new [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Table of contents|table of contents]]. When scrolling up and down the page, the table of contents will stay in the same place on the screen. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T304169]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Message boxes produced by MediaWiki code will no longer have these CSS classes: &lt;code dir=ltr&gt;successbox&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;errorbox&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;warningbox&lt;/code&gt;. The styles for those classes and &lt;code dir=ltr&gt;messagebox&lt;/code&gt; will be removed from MediaWiki core. This only affects wikis that use these classes in wikitext, or change their appearance within site-wide CSS. Please review any local usage and definitions for these classes you may have. This was previously announced in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|28 February issue of Tech News]].

'''Future changes'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] will become compatible with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevisions page stabilization]]. Kartographer maps will also work on pages with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Project_descriptions] The Kartographer documentation has been thoroughly updated. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer/Getting_started] [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/Maps] [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/16|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W16&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

18. apríl 2022 kl. 23:12 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23167004 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-17&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W17&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/17|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
*  On [https://noc.wikimedia.org/conf/dblists/group1.dblist many wikis] (group 1), the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-26|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]).
* Some very old browsers and operating systems are no longer supported. Some things on the wikis might look weird or not work in very old browsers like Internet Explorer 9 or 10, Android 4, or Firefox 38 or older. [https://phabricator.wikimedia.org/T306486]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/17|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W17&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

25. apríl 2022 kl. 22:56 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23187115 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-18&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W18&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/18|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* On [https://noc.wikimedia.org/conf/dblists/group2.dblist all remaining wikis] (group 2), the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* The developers are working on talk pages in the [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS|Wikipedia app for iOS]]. You can [https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_9GBcHczQGLbQWTY give feedback]. You can take the survey in English, German, Hebrew or Chinese.
* [[m:WMDE_Technical_Wishes/VisualEditor_template_dialog_improvements#Status_and_next_steps|Most wikis]] will receive an [[m:WMDE_Technical_Wishes/VisualEditor_template_dialog_improvements|improved template dialog]] in VisualEditor and New Wikitext mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T296759] [https://phabricator.wikimedia.org/T306967]
* If you use syntax highlighting while editing wikitext, you can soon activate a [[m:WMDE_Technical_Wishes/Improved_Color_Scheme_of_Syntax_Highlighting#Color-blind_mode|colorblind-friendly color scheme]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T306867]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Several CSS IDs related to MediaWiki interface messages will be removed. Technical editors should please [[phab:T304363|review the list of IDs and links to their existing uses]]. These include &lt;code dir=ltr&gt;#mw-anon-edit-warning&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;#mw-undelete-revision&lt;/code&gt; and 3 others.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/18|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W18&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

2. maí 2022 kl. 19:34 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23232924 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-19&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W19&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/19|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* You can now see categories in the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android|Wikipedia app for Android]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T73966]

'''Problems'''
* Last week, there was a problem with Wikidata's search autocomplete. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T307586]
* Last week, all wikis had slow access or no access for 20 minutes, for logged-in users and non-cached pages. This was caused by a problem with a database change. [https://phabricator.wikimedia.org/T307647]

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T305217#7894966]
*  [[m:WMDE Technical Wishes/Geoinformation#Current issues|Incompatibility issues]] with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] and the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs extension]] will be fixed: Deployment is planned for May 10 on all wikis. Kartographer will then be enabled on the [[phab:T307348|five wikis which have not yet enabled the extension]] on May 24.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector (2022)]] skin will be set as the default on several more wikis, including Arabic and Catalan Wikipedias. Logged-in users will be able to switch back to the old Vector (2010). See the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2022-04 for the largest wikis|latest update]] about Vector (2022).

'''Future meetings'''
* The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place on 17 May. The following meetings are currently planned for: 7 June, 21 June, 5 July, 19 July.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/19|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W19&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

9. maí 2022 kl. 15:23 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23256717 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-20&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W20&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/20|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* Some wikis can soon use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|add a link]] feature. This will start on Wednesday. The wikis are {{int:project-localized-name-cawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-simplewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-svwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}. This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304542]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2022|Wikimedia Hackathon 2022]] will take place online on May 20–22. It will be in English. There are also local [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2022/Meetups|hackathon meetups]] in Germany, Ghana, Greece, India, Nigeria and the United States. Technically interested Wikimedians can work on software projects and learn new skills. You can also host a session or post a project you want to work on.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* You can soon edit translatable pages in the visual editor. Translatable pages exist on for examples Meta and Commons. [https://diff.wikimedia.org/2022/05/12/mediawiki-1-38-brings-support-for-editing-translatable-pages-with-the-visual-editor/]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/20|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W20&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

16. maí 2022 kl. 18:58 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23291515 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-21&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W21&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/21|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Administrators using the mobile web interface can now access Special:Block directly from user pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T307341]
* The &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://www.wiktionary.org/ www.wiktionary.org]&lt;/span&gt; portal page now uses an automated update system. Other [[m:Project_portals|project portals]] will be updated over the next few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T304629]

'''Problems'''
* The Growth team maintains a mentorship program for newcomers. Previously, newcomers weren't able to opt out from the program. Starting May 19, 2022, newcomers are able to fully opt out from Growth mentorship, in case they do not wish to have any mentor at all. [https://phabricator.wikimedia.org/T287915]
* Some editors cannot access the content translation tool if they load it by clicking from the contributions menu. This problem is being worked on. It should still work properly if accessed directly via Special:ContentTranslation. [https://phabricator.wikimedia.org/T308802]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget and user scripts developers are invited to give feedback on a [[mw:User:Jdlrobson/Extension:Gadget/Policy|proposed technical policy]] aiming to improve support from MediaWiki developers. [https://phabricator.wikimedia.org/T308686]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/21|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W21&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

24. maí 2022 kl. 00:21 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23317250 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-22&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W22&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/22|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]]  In the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] extension, an &lt;code dir=ltr&gt;ip_in_ranges()&lt;/code&gt; function has been introduced to check if an IP is in any of the ranges. Wikis are advised to combine multiple &lt;code dir=ltr&gt;ip_in_range()&lt;/code&gt; expressions joined by &lt;code&gt;|&lt;/code&gt; into a single expression for better performance. You can use the search function on [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]] to locate its usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T305017]
* The [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature|IP Info feature]] which helps abuse fighters access information about IPs, [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#May 24, 2022|has been deployed]] to all wikis as a beta feature. This comes after weeks of beta testing on test.wikipedia.org.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-05-31|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]).
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New topic tool|New Topic Tool]] will be deployed for all editors at most wikis soon. You will be able to opt out from within the tool and in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/New_discussion][https://phabricator.wikimedia.org/T287804]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]]  The [[:mw:Special:ApiHelp/query+usercontribs|list=usercontribs API]] will support fetching contributions from an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Range blocks#Non-technical explanation|IP range]] soon. API users can set the &lt;code&gt;uciprange&lt;/code&gt; parameter to get contributions from any IP range within [[:mw:Manual:$wgRangeContributionsCIDRLimit|the limit]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T177150]
* A new parser function will be introduced: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. It will replace existing templates named &quot;=&quot;. It will insert an [[w:en:Equals sign|equal sign]]. This can be used to escape the equal sign in the parameter values of templates. [https://phabricator.wikimedia.org/T91154]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/22|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W22&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

30. maí 2022 kl. 20:29 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23340178 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-23&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W23&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/23|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;str_replace_regexp()&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; function can be used in [[Special:AbuseFilter|abuse filters]] to replace parts of text using a [[w:en:Regular expression|regular expression]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T285468]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/23|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W23&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

7. júní 2022 kl. 02:46 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23366979 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-24&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W24&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/24|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* All wikis can now use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] maps. Kartographer maps now also work on pages with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Project_descriptions][https://phabricator.wikimedia.org/T307348]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-14|en}} at 06:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T300471]
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; ({{int:project-localized-name-abwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-acewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-adywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-afwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-akwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-alswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-amwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-anwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-angwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-arcwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-arzwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-astwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-atjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-avwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-aywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-azbwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304548]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New topic tool|New Topic Tool]] will be deployed for all editors at Commons, Wikidata, and some other wikis soon. You will be able to opt out from within the tool and in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/New_discussion][https://phabricator.wikimedia.org/T287804]

'''Future meetings'''
* The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place today (13 June). The following meetings will take place on: 28 June, 12 July, 26 July.

'''Future changes'''
* By the end of July, the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022]] skin should be ready to become the default across all wikis. Discussions on how to adjust it to the communities' needs will begin in the next weeks. It will always be possible to revert to the previous version on an individual basis. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2022-04 for the largest wikis|Learn more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/24|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W24&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

13. júní 2022 kl. 16:59 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23389956 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-25&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W25&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/25|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android|Wikipedia App for Android]] now has an option for editing the whole page at once, located in the overflow menu (three-dots menu [[File:Ic more vert 36px.svg|15px|link=|alt=]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T103622]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Some recent database changes may affect queries using the [[m:Research:Quarry|Quarry tool]]. Queries for &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;site_stats&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; at English Wikipedia, Commons, and Wikidata will need to be updated. [[phab:T306589|Read more]].
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;user_global_editcount&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; variable can be used in [[Special:AbuseFilter|abuse filters]] to avoid affecting globally active users. [https://phabricator.wikimedia.org/T130439]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* Users of non-responsive skins (e.g. MonoBook or Vector) on mobile devices may notice a slight change in the default zoom level. This is intended to optimize zooming and ensure all interface elements are present on the page (for example the table of contents on Vector 2022). In the unlikely event this causes any problems with how you use the site, we'd love to understand better, please ping &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:Jon (WMF)|Jon (WMF)]]&lt;/span&gt; to any on-wiki conversations. [https://phabricator.wikimedia.org/T306910]

'''Future changes'''
* The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July.  Discussions will look different.  You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]].
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Parsoid's HTML output will soon stop annotating file links with different &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;typeof&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute values, and instead use &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mw:File&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; for all types. Tool authors should adjust any code that expects: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mw:Image&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mw:Audio&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, or &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mw:Video&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T273505]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/25|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W25&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

20. júní 2022 kl. 20:18 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23425855 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-26&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W26&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/26|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] API service now has self-service accounts with free on-demand requests and monthly snapshots ([https://enterprise.wikimedia.com/docs/ API documentation]). Community access [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/FAQ#community-access|via database dumps &amp; Wikimedia Cloud Services]] continues.
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wiktionary#lua|All Wikimedia wikis can now use Wikidata Lexemes in Lua]] after creating local modules and templates. Discussions are welcome [[d:Wikidata_talk:Lexicographical_data#You_can_now_reuse_Wikidata_Lexemes_on_all_wikis|on the project talk page]].

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-28|en}} at 06:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T311033]
*  Some global and cross-wiki services will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-30|en}} at 06:00 UTC. This will impact ContentTranslation, Echo, StructuredDiscussions, Growth experiments and a few more services. [https://phabricator.wikimedia.org/T300472]
* Users will be able to sort columns within sortable tables in the mobile skin. [https://phabricator.wikimedia.org/T233340]

'''Future meetings'''
* The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place tomorrow (28 June). The following meetings will take place on 12 July and 26 July.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/26|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W26&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

27. júní 2022 kl. 20:03 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23453785 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-27&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W27&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/27|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-07-05|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-07-07|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]).
* The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July.  Discussions will look different.  You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]].
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=| Advanced item]] This change only affects pages in the main namespace in Wikisource. The Javascript config variable &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;proofreadpage_source_href&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will be removed from &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Interface/JavaScript#mw.config|mw.config]]&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and be replaced with the variable &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;prpSourceIndexPage&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;.  [https://phabricator.wikimedia.org/T309490]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/27|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W27&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

4. júlí 2022 kl. 19:32 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23466250 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-28&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W28&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/28|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* In the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022 skin]], the page title is now displayed above the tabs such as Discussion, Read, Edit, View history, or More. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates#Page title/tabs switch|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T303549]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] It is now possible to easily view most of the configuration settings that apply to just one wiki, and to compare settings between two wikis if those settings are different. For example: [https://noc.wikimedia.org/wiki.php?wiki=jawiktionary Japanese Wiktionary settings], or [https://noc.wikimedia.org/wiki.php?wiki=eswiki&amp;compare=eowiki settings that are different between the Spanish and Esperanto Wikipedias]. Local communities may want to [[m:Special:MyLanguage/Requesting_wiki_configuration_changes|discuss and propose changes]] to their local settings. Details about each of the named settings can be found by [[mw:Special:Search|searching MediaWiki.org]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308932]
*The Anti-Harassment Tools team [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#May|recently deployed]] the IP Info Feature as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature at all wikis]]. This feature allows abuse fighters to access information about IP addresses. Please check our update on [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#April|how to find and use the tool]]. Please share your feedback using a link you will be given within the tool itself.

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-07-12|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]).

'''Future changes'''
* The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July.  Discussions will look different.  You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/28|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W28&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

11. júlí 2022 kl. 19:25 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23502519 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-29&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W29&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/29|Translations]] are available.

'''Problems'''
* The feature on mobile web for [[mw:Special:MyLanguage/Extension:NearbyPages|Nearby Pages]] was missing last week. It will be fixed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T312864]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* The [[mw:Technical_decision_making/Forum|Technical Decision Forum]] is seeking [[mw:Technical_decision_making/Community_representation|community representatives]]. You can apply on wiki or by emailing &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;TDFSupport@wikimedia.org&lt;/span&gt; before 12 August.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/29|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W29&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

18. júlí 2022 kl. 23:00 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23517957 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-30&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W30&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/30|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://www.wikibooks.org/ www.wikibooks.org]&lt;/span&gt; and &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://www.wikiquote.org/ www.wikiquote.org]&lt;/span&gt; portal pages now use an automated update system. Other [[m:Project_portals|project portals]] will be updated over the next few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T273179]

'''Problems'''
*  Last week, some wikis were in read-only mode for a few minutes because of an emergency switch of their main database ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T313383]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* The external link icon will change slightly in the skins Vector legacy and Vector 2022. The new icon uses simpler shapes to be more recognizable on low-fidelity screens. [https://phabricator.wikimedia.org/T261391]
* Administrators will now see buttons on user pages for &quot;{{int:changeblockip}}&quot; and &quot;{{int:unblockip}}&quot; instead of just &quot;{{int:blockip}}&quot; if the user is already blocked. [https://phabricator.wikimedia.org/T308570]

'''Future meetings'''
* The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place tomorrow (26 July).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/30|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W30&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

25. júlí 2022 kl. 19:27 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23545370 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-31&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W31&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/31|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Improved [[m:Special:MyLanguage/Help:Displaying_a_formula#Phantom|LaTeX capabilities for math rendering]] are now available in the wikis thanks to supporting &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;Phantom&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; tags. This completes part of [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Editing/Missing_LaTeX_capabilities_for_math_rendering|the #59 wish]] of the 2022 Community Wishlist Survey.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] will be available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup0.dblist Group 0]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]].

'''Future changes'''
* The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout August.  Discussions will look different.  You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]].

'''Future meetings'''
* This week, three meetings about [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector (2022)]] with live interpretation will take place. On Tuesday, interpretation in Russian will be provided. On Thursday, meetings for Arabic and Spanish speakers will take place. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|See how to join]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/31|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W31&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

1. ágúst 2022 kl. 21:22 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23615613 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-32&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W32&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/32|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[:m:Special:MyLanguage/Meta:GUS2Wiki/Script|GUS2Wiki]] copies the information from [[{{#special:GadgetUsage}}]] to an on-wiki page so you can review its history. If your project isn't already listed on the [[d:Q113143828|Wikidata entry for Project:GUS2Wiki]] you can either run GUS2Wiki yourself or [[:m:Special:MyLanguage/Meta:GUS2Wiki/Script#Opting|make a request to receive updates]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T121049]

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-09|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-08-11|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]).

'''Future meetings'''
* The [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon|Wikimania Hackathon]] will take place online from August 12–14. Don't miss [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Schedule|the pre-hacking showcase]] to learn about projects and find collaborators. Anyone can [[phab:/project/board/6030/|propose a project]] or [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Schedule|host a session]]. [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Newcomers|Newcomers are welcome]]!

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/32|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W32&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

8. ágúst 2022 kl. 19:50 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23627807 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-33&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W33&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/33|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The Persian (Farsi) Wikipedia community decided to block IP editing from October 2021 to April 2022. The Wikimedia Foundation's Product Analytics team tracked the impact of this change. [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Editing Restriction Study/Farsi Wikipedia|An impact report]] is now available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-16|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-08-18|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s8.dblist targeted wikis]).
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] will be available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup1.dblist Group 1]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]].

'''Future changes'''
* The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout August.  Discussions will look different.  You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#4_August_2022][https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#Phase_1:_Topic_containers][https://phabricator.wikimedia.org/T312672]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/33|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W33&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

15. ágúst 2022 kl. 21:09 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23658001 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-34&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W34&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/34|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Two problems with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps have been fixed. Maps are no longer shown as empty when a geoline was created via VisualEditor. Geolines consisting of points with QIDs (e.g., subway lines) are no longer shown with pushpins. [https://phabricator.wikimedia.org/T292613][https://phabricator.wikimedia.org/T308560]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-25|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]).
* The colours of links and visited links will change. This is to make the difference between links and other text more clear. [https://phabricator.wikimedia.org/T213778]

'''Future changes'''
* The new [{{int:discussiontools-topicsubscription-button-subscribe}}] button [[mw:Talk pages project/Notifications#12 August 2022|helps newcomers get answers]].  The Editing team is enabling this tool everywhere.  You can turn it off in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T284489]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/34|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W34&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

23. ágúst 2022 kl. 00:13 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23675501 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-35&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W35&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/35|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] is available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup2.dblist Group 2]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]]. Please note that when this Beta feature is enabled, it may cause conflicts with some wiki-specific Gadgets.

'''Problems'''
* In recent months, there have been inaccurate numbers shown for various [[{{#special:statistics}}]] at Commons, Wikidata, and English Wikipedia. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T315693]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-30|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-09-01|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]).

'''Future changes'''
* The Wikimedia Foundation wants to improve how Wikimedia communities report harmful incidents by building the [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System|Private Incident Reporting System (PIRS)]] to make it easy and safe for users to make reports. You can leave comments on the talk page, by answering the [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System#Phase 1|questions provided]].  If you have ever faced a harmful situation that you wanted to report/reported, join a PIRS interview to share your experience. To sign up [[m:Special:EmailUser/MAna_(WMF)|please email]] &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:MAna (WMF)|Madalina Ana]]&lt;/span&gt;.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/35|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W35&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

29. ágúst 2022 kl. 23:06 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23725814 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-36&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W36&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/36|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-09-06|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-09-08|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]).
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] On Special pages that only have one tab, the tab-bar's row will be hidden in the Vector-2022 skin to save space. The row will still show if Gadgets use it. Gadgets that currently append directly to the CSS id of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;#p-namespaces&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; should be updated to use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;[[mw:ResourceLoader/Core_modules#addPortletLink|mw.util.addPortletLink]]&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; function instead. Gadgets that style this id should consider also targeting &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;#p-associated-pages&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, the new id for this row. [[phab:T316908|Examples are available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316908][https://phabricator.wikimedia.org/T313409]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/36|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W36&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

5. september 2022 kl. 23:22 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23757743 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-37&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W37&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/37|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The search servers have been upgraded to a new major version. If you notice any issues with searching, please report them on [[phab:project/view/1849/|Phabricator]]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/XPCTYYTN67FVFKN6XOHULJVGUO44J662]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|Syntax highlighting]] is now tracked as an [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgExpensiveParserFunctionLimit|expensive parser function]]. Only 500 expensive function calls can be used on a single page. Pages that exceed the limit are added to a [[:Category:{{MediaWiki:expensive-parserfunction-category}}|tracking category]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316858]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/37|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W37&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

13. september 2022 kl. 01:50 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23787318 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-38&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W38&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/38|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Two database fields in the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;templatelinks&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; table are now being dropped: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tl_namespace&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tl_title&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Any queries that rely on these fields need to be changed to use the new normalization field called &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tl_target_id&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. See &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[phab:T299417|T299417]]&lt;/span&gt; for more information. This is part of [[w:Database normalization|normalization]] of links tables. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/U2U6TXIBABU3KDCVUOITIGI5OJ4COBSW/][https://www.mediawiki.org/wiki/User:ASarabadani_(WMF)/Database_for_devs_toolkit/Concepts/Normalization]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* In [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps, you can use icons on markers for common points of interest. On Tuesday, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer/Icons|previous icon set]] will be updated to [https://de.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Hilfe:Extension:Kartographer/Icons version maki 7.2]. That means, around 100 new icons will be available.  Additionally, all existing icons were updated for clarity and to make them work better in international contexts. [https://phabricator.wikimedia.org/T302861][https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Update_maki_icons]

'''Future changes'''
* In a [[m:Content_Partnerships_Hub/Software/Volunteer_developers_discussion_at_Wikimania_2022|group discussion at Wikimania]], more than 30 people talked about how to make content partnership software in the Wikimedia movement more sustainable. What kind of support is acceptable for volunteer developers? Read the summary and [[m:Talk:Content Partnerships Hub/Software/Volunteer developers discussion at Wikimania 2022|leave your feedback]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/38|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W38&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/span&gt; 19. september 2022 kl. 22:16 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23826293 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-39&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W39&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/39|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Parsoid clients should be updated to allow for space-separated multi-values in the &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;rel&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute of links. Further details are in &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[phab:T315209|T315209]]&lt;/bdi&gt;.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|Visual diffs]] will become available to all users, except at the Wiktionaries and Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T314588]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|Talk pages on the mobile site]] will change at the Arabic, Bangla, Chinese, French, Haitian Creole, Hebrew, Korean, and Vietnamese Wikipedias.  They should be easier to use and provide more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T318302] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Mobile]
* In the [[mw:Lua/Scripting|{{ns:828}}]] namespace, pages ending with &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;.json&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will be treated as JSON, just like they already are in the {{ns:2}} and {{ns:8}} namespaces. [https://phabricator.wikimedia.org/T144475]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/39|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W39&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 27. september 2022 kl. 00:30 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23860085 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-40&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W40&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/40|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can now show geopoints from Wikidata, via QID or SPARQL query. Previously, this was only possible for geoshapes and geolines. [https://phabricator.wikimedia.org/T307695] [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints_via_QID]
* The [[m:Special:MyLanguage/Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award 2022]] is looking for nominations. You can recommend tools until 12 October.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|Talk pages on the mobile site]] will change at the Arabic, Bangla, Chinese, French, Haitian Creole, Hebrew, Korean, and Vietnamese Wikipedias.  They should be easier to use and provide more information. (Last week's release was delayed) [https://phabricator.wikimedia.org/T318302] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Mobile]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;scribunto-console&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; API module will require a [[mw:Special:MyLanguage/API:Tokens|CSRF token]]. This module is documented as internal and use of it is not supported. [[phab:T212071|[5]]] 
* The Vector 2022 skin will become the default across the smallest Wikimedia projects. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#Deployment_plan_and_timeline|Learn more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/40|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W40&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 4. október 2022 kl. 00:24 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23885489 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-41&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W41&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/41|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* On some wikis, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps in full size view will be able to display nearby articles. After a feedback period, more wikis will follow. [https://phabricator.wikimedia.org/T316782][https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Nearby_articles]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/41|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W41&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

10. október 2022 kl. 14:09 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23912412 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-42&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W42&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/42|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The recently implemented feature of [[phab:T306883|article thumbnails in Special:Search]] will be limited to Wikipedia projects only. Further details are in [[phab:T320510|T320510]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Structured_Data_Across_Wikimedia/Search_Improvements]
* A bug that caused problems in loading article thumbnails in Special:Search has been fixed. Further details are in [[phab:T320406|T320406]].

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Lua module authors can use &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#mw.loadJsonData|mw.loadJsonData()]]&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to load data from JSON pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T217500]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Lua module authors can enable &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#Strict_library|require( &quot;strict&quot; )]]&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to add errors for some possible code problems. This replaces &quot;[[wikidata:Q16748603|Module:No globals]]&quot; on most wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T209310]

'''Future changes'''
* The [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated at most wikis. The &quot;{{int:discussiontools-replylink}}&quot; button will look different after this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T320683]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/42|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W42&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 17. október 2022 kl. 21:46 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23943992 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-43&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W43&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/43|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* There have been some minor visual fixes in Special:Search, regarding audio player alignment and image placeholder height. Further details are in [[phab:T319230|T319230]].
* On Wikipedias, a new [[Special:Preferences#mw-prefsection-searchoptions|preference]] has been added to hide article thumbnails in Special:Search. Full details are in [[phab:T320337|T320337]].

'''Problems'''
* Last week, three wikis ({{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ruwiki/en}}) had read-only access for 25 minutes. This was caused by a hardware problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T320990]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-10-25|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-10-27|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]).
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; ({{int:project-localized-name-aswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-banwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-barwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bat smgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bclwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-be x oldwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-biwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bjnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bpywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-brwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bugwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bxrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304549] 
* Starting on Wednesday October 26, 2022, the list of mentors will be upgraded [[d:Q14339834 | at wikis where Growth mentorship is available]]. The mentorship system will continue to work as it does now. The signup process [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list#add|will be replaced]], and a new management option will be provided. Also, this change simplifies [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list#create|the creation of mentorship systems at Wikipedias]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314858][https://phabricator.wikimedia.org/T310905][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Growth/Structured_mentor_list]
* Pages with titles that start with a lower-case letter according to Unicode 11 will be renamed or deleted. There is a list of affected pages at &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:Unicode 11 case map migration]]&lt;/bdi&gt;. More information can be found at [[phab:T292552|T292552]].
* The Vector 2022 skin will become the default across the smallest Wikipedias. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#smallest-1|Learn more]].

'''Future changes'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|Reply tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/New discussion|New Topic tool]] will soon get a [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Special characters|special characters menu]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T249072]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/43|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W43&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 24. október 2022 kl. 21:23 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23975411 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-44&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W44&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/44|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* When using keyboard navigation on a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map, the focus will become more visible. [https://phabricator.wikimedia.org/T315997]
* In {{#special:RecentChanges}}, you can now hide the log entries for new user creations with the filter for &quot;{{int:rcfilters-filter-newuserlogactions-label}}&quot;. [https://phabricator.wikimedia.org/T321155]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-11-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|maps dialog]] in VisualEditor now has some help texts. [https://phabricator.wikimedia.org/T318818]
* It is now possible to select the language of a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map in VisualEditor via a dropdown menu. [https://phabricator.wikimedia.org/T318817]
* It is now possible to add a caption to a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map in VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T318815]
* It is now possible to hide the frame of a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map in VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T318813]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/44|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W44&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 31. október 2022 kl. 21:16 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=23977539 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-45&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W45&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/45|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* An updated version of the [[m:Special:MyLanguage/EventCenter/Registration|Event Registration]] tool is now available for testing at [[testwiki:|testwiki]] and [[test2wiki:| test2wiki]]. The tool provides features for event organizers and participants. Your feedback is welcome at our [[m:Talk:Campaigns/Foundation Product Team/Registration|project talkpage]]. More information about [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Registration|the project]] is available. [https://phabricator.wikimedia.org/T318592]

'''Problems'''
* Twice last week, for about 45 minutes, some files and thumbnails failed to load and uploads failed, mostly for logged-in users. The cause is being investigated and an incident report will be available soon.

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/45|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W45&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 8. nóvember 2022 kl. 00:32 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24001035 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-46&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W46&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/46|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* At Wikidata, an interwiki link can now point to a redirect page if certain conditions are met. This new feature is called [[wikidata:Special:MyLanguage/Wikidata:Sitelinks_to_redirects|sitelinks to redirects]]. It is needed when one wiki uses one page to cover multiple concepts but another wiki uses more pages to cover the same concepts. Your [[wikidata:Special:MyLanguage/Wikidata talk:Sitelinks to redirects|feedback on the talkpage]] of the new proposed guideline is welcome. [https://phabricator.wikimedia.org/T278962]
* The &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://www.wikinews.org/ www.wikinews.org]&lt;/span&gt;, &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://www.wikiversity.org/ www.wikiversity.org]&lt;/span&gt;, and &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://www.wikivoyage.org/ www.wikivoyage.org]&lt;/span&gt; portal pages now use an automated update system. [https://phabricator.wikimedia.org/T273179]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-11-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* There will be a new link to directly &quot;Edit template data&quot; on Template pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T316759]

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Wikis where mobile [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] are enabled ([[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Deployment Status|these ones]]) will soon use full CSS styling to display any templates that are placed at the top of talk pages. To adapt these “talk page boxes” for narrow mobile devices you can use media queries, such as in [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Module:Message_box/tmbox.css&amp;oldid=1097618699#L-69 this example]. [https://phabricator.wikimedia.org/T312309]
* Starting in January 2023, [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech]] will be [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates/2023 Changes Update|running the Community Wishlist Survey (CWS) every two years]]. This means that in 2024, there will be no new proposals or voting.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/46|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W46&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 14. nóvember 2022 kl. 21:55 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24071290 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-47&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W47&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/47|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The display of non-free media in the search bar and for article thumbnails in Special:Search has been deactivated. Further details are in [[phab:T320661|T320661]].

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-11-22|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-11-24|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/47|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W47&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21. nóvember 2022 kl. 23:22 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24071290 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-48&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W48&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/48|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* A new preference, “Enable limited width mode”, has been added to the [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|Vector 2022 skin]]. The preference is also available as a toggle on every page if your monitor is 1600 pixels or wider. It allows for increasing the width of the page for logged-out and logged-in users. [https://phabricator.wikimedia.org/T319449]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-11-29|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-12-01|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]).
* Mathematical formulas shown in SVG image format will no longer have PNG fall-backs for browsers that don't support them. This is part of work to modernise the generation system. Showing only PNG versions was the default option until in February 2018. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/3BGOKWJIZGL4TC4HJ22ICRU2SEPWGCR4/][https://phabricator.wikimedia.org/T311620][https://phabricator.wikimedia.org/T186327]
* On [[phab:P40224|some wikis]] that use flagged revisions, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:FlaggedRevs#Special:Contributions|a new checkbox will be added]] to Special:Contributions that enables you to see only the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]] by a user. [https://phabricator.wikimedia.org/T321445]

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] How media is structured in the parser's HTML output will change early next week at [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train#Wednesday group1 wikis] (but not Wikimedia Commons or Meta-Wiki). This change improves the accessibility of content, and makes it easier to write related CSS. You may need to update your site-CSS, or userscripts and gadgets. There are [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ|details on what code to check, how to update the code, and where to report any related problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314318]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/48|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W48&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 28. nóvember 2022 kl. 20:03 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24114342 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-49&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W49&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/49|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The Wikisources use a tool called ProofreadPage. ProofreadPage uses OpenSeadragon which is an open source tool. The OpenSeadragon JavaScript API has been significantly re-written to support dynamically loading images. The functionality provided by the older version of the API should still work but it is no longer supported. User scripts and gadgets should migrate over to the newer version of the API. The functionality provided by the newer version of the API is [[mw:Extension:Proofread_Page/Page_viewer#JS_API|documented on MediaWiki]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308098][https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:Proofread_Page/Edit-in-Sequence]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-12-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-12-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/49|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W49&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 6. desember 2022 kl. 00:41 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24151590 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-50&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W50&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/50|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* An [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|A/B test has begun]] at 15 Wikipedias for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|DiscussionTools on mobile]].  Half of the editors on the [[mw:Reading/Web/Mobile|mobile web site]] will have access to the {{int:discussiontools-replybutton}} tool and other features. [https://phabricator.wikimedia.org/T321961]
* The character &lt;code&gt;=&lt;/code&gt; cannot be used in new usernames, to make usernames work better with templates. Existing usernames are not affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T254045]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-12-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-12-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML markup used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] to [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Usability#Phase_1:_Topic_containers|show discussion metadata below section headings]] will be inserted after these headings, not inside of them. This change improves the accessibility of discussion pages for screen reader software. [https://phabricator.wikimedia.org/T314714]

'''Events'''
* The fourth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award]] will happen online on [https://zonestamp.toolforge.org/1671210002 Friday 16 December 2022 at 17:00 UTC]! The event will be live-streamed on YouTube in the [https://www.youtube.com/user/watchmediawiki MediaWiki channel] and added to Commons afterwards.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/50|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W50&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 12. desember 2022 kl. 23:35 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24216570 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2022-51&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2022-W51&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/51|Translations]] are available.

'''Tech News'''
* Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]] the next issue of Tech News will be sent out on 9 January 2023.

'''Recent changes'''
* On a user's contributions page, you can filter it for edits with a tag like 'reverted'. Now, you can also filter for all edits that are not tagged like that. This was part of a Community Wishlist 2022 request. [https://phabricator.wikimedia.org/T119072]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new function has been used for gadget developers to add content underneath the title on article pages. This is considered a stable API that should work across all skins. [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Core_modules#addSubtitle|Documentation is available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316830]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[test2wiki:|One of our test wikis]] is now being served from a new infrastructure powered by [[w:Kubernetes|Kubernetes]] ([[wikitech:MediaWiki On Kubernetes|read more]]). More Wikis will switch to this new infrastructure in early 2023. Please test and let us know of any issues. [https://phabricator.wikimedia.org/T290536]

'''Problems'''
* Last week, all wikis had no edit access for 9 minutes. This was caused by a database problem. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2022-12-13_sessionstore]

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week or next week.
* The word &quot;{{int:discussiontools-replybutton}}&quot; is very short in some languages, such as Arabic (&quot;&lt;bdi lang=&quot;ar&quot;&gt;ردّ&lt;/bdi&gt;&quot;). This makes the {{int:discussiontools-preference-label}} button on talk pages difficult to use. An arrow icon will be added to those languages. This will only be visible to editors who have the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] turned on. [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#Status] [https://phabricator.wikimedia.org/T323537]

'''Future changes'''
* Edits can be automatically &quot;tagged&quot; by the system software or the {{int:Abusefilter}} system. Those tags link to a help page about the tags. Soon they will also link to Recent Changes to let you see other edits tagged this way. This was a Community Wishlist 2022 request. [https://phabricator.wikimedia.org/T301063]
* The Trust &amp; Safety tools team [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System/Timeline and Updates|have shared new plans]] for building the Private Incident Reporting System. The system will make it easier for editors to ask for help if they are harassed or abused. 
* [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Real Time Preview for Wikitext|Realtime Preview for Wikitext]] is coming out of beta as an enabled feature for every user of the 2010 Wikitext [[mw:Special:MyLanguage/Editor|editor]] in the week of January 9, 2023. It will be available to use via the toolbar in the 2010 Wikitext editor. The feature was the 4th most popular wish of the Community Wishlist Survey 2021.

'''Events'''
* You can now [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2023/Participate|register for the Wikimedia Hackathon 2023]], taking place on May 19–21 in Athens, Greece. You can also apply for a scholarship until January 14th.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/51|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2022-W51&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 20. desember 2022 kl. 00:00 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24258101 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-02&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W02&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/02|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* You can use tags to filter edits in the recent changes feed or on your watchlist. You can now use tags to filter out edits you don't want to see. Previously you could only use tags to focus on the edits with those tags. [https://phabricator.wikimedia.org/T174349]
* [[Special:WhatLinksHere|Special:WhatLinksHere]] shows all pages that link to a specific page. There is now a [https://wlh.toolforge.org prototype] for how to sort those pages alphabetically. You can see the discussion in the [[phab:T4306|Phabricator ticket]].
* You can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thanks]] function on your watchlist and the user contribution page. [https://phabricator.wikimedia.org/T51541]
* A wiki page can be moved to give it a new name. You can now get a dropdown menu with common reasons when you move a page. This is so you don't have to write the explanation every time. [https://phabricator.wikimedia.org/T325257]
* [[m:Special:MyLanguage/Matrix.org|Matrix]] is a chat tool. You can now use &lt;code&gt;matrix:&lt;/code&gt; to create Matrix links on wiki pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T326021]
* You can filter out translations when you look at the recent changes on multilingual wikis. This didn't hide translation pages. You can now also hide subpages which are translation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T233493]

'''Changes later this week'''
* [[m:Special:MyLanguage/Real Time Preview for Wikitext|Realtime preview for wikitext]] is a tool which lets editors preview the page when they edit wikitext. It will be enabled for all users of the 2010 wikitext editor. You will find it in the editor toolbar.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2023-01-10|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2023-01-12|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/02|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W02&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 10. janúar 2023 kl. 01:08 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24342971 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-03&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W03&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/03|Translations]] are available.

'''Problems'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The URLs in &quot;{{int:last}}&quot; links on page history now contain &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;diff=prev&amp;oldid=[revision ID]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; in place of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;diff=[revision ID]&amp;oldid=[revision ID]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. This is to fix a problem with links pointing to incorrect diffs when history was filtered by a tag. Some user scripts may break as a result of this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T243569]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* Some [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|changes to the appearance of talk pages]] have only been available on &lt;code&gt;{{ns:1}}:&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;{{ns:3}}:&lt;/code&gt; namespaces.  These will be extended to other talk namespaces, such as &lt;code&gt;{{ns:5}}:&lt;/code&gt;.  They will continue to be unavailable in non-talk namespaces, including &lt;code&gt;{{ns:4}}:&lt;/code&gt; pages (e.g., at the Village Pump).  You can [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|change your preferences]] ([[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T325417]
*On Wikisources, when an image is zoomed or panned in the Page: namespace, the same zoom and pan settings will be remembered for all Page: namespace pages that are linked to a particular Index: namespace page. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/ProofreadPage/+/868841]
* The Vector 2022 skin will become the default for the English Wikipedia desktop users. The change will take place on January 18 at 15:00 UTC. [[:en:w:Wikipedia:Vector 2022|Learn more]].

'''Future changes'''
* The 2023 edition of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey]], which invites contributors to make technical proposals and vote for tools and improvements, starts next week on 23 January 2023 at 18:00 UTC. You can start drafting your proposals in [[m:Community Wishlist Survey/Sandbox|the CWS sandbox]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/03|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W03&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 17. janúar 2023 kl. 01:11 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24381020 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-04&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W04&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/04|Translations]] are available.

'''Problems'''
* Last week, for ~15 minutes, all wikis were unreachable for logged-in users and non-cached pages. This was caused by a timing issue. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-01-17_MediaWiki]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* If you have the Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|DiscussionTools]] enabled, the appearance of talk pages will add more information about discussion activity. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Usability#Status][https://phabricator.wikimedia.org/T317907]
* The 2023 edition of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey]] (CWS), which invites contributors to make technical proposals and vote for tools and improvements, starts on Monday 23 January 2023 at [https://zonestamp.toolforge.org/1674496814 18:00 UTC]. 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/04|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W04&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23. janúar 2023 kl. 23:46 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24418874 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-05&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W05&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/05|Translations]] are available.

'''Problems'''
* Last week, for ~15 minutes, some users were unable to log in or edit pages. This was caused by a problem with session storage. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-01-24_sessionstore_quorum_issues]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Wikis that use localized numbering schemes for references need to add new CSS. This will help to show citation numbers the same way in all reading and editing modes. If your wiki would prefer to do it yourselves, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|details and example CSS to copy from]], and also add your wiki to the list. Otherwise, the developers will directly help out starting the week of February 5.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/05|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W05&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 31. janúar 2023 kl. 00:06 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24455949 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-06&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W06&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/06|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* In the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022 skin]], logged-out users using the full-width toggle will be able to see the setting of their choice even after refreshing pages or opening new ones. This only applies to wikis where Vector 2022 is the default. [https://phabricator.wikimedia.org/T321498]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* Previously, we announced when some wikis would be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. These switches will not be announced any more, as the read-only time has become non-significant. Switches will continue to happen at 7AM UTC on Tuesdays and Thursdays. [https://phabricator.wikimedia.org/T292543#8568433]
* Across all the wikis, in the Vector 2022 skin, logged-in users will see the page-related links such as &quot;What links here&quot; in a [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Features/Page_tools|new side menu]]. It will be displayed on the other side of the screen. This change had previously been made on Czech, English, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T328692]
*[[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey 2023]] will stop receiving new proposals on [https://zonestamp.toolforge.org/1675706431 Monday, 6 February 2023, at 18:00 UTC]. Proposers should complete any edits by then, to give time for [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/Help_us|translations]] and review. Voting will begin on Friday, 10 February.

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Gadgets and user scripts will be changing to load on desktop and mobile sites. Previously they would only load on the desktop site. It is recommended that wiki administrators audit the [[MediaWiki:Gadgets-definition|gadget definitions]] prior to this change, and add &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;skins=…&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; for any gadgets which should not load on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T328610 More details are available].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/06|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W06&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 6. febrúar 2023 kl. 10:21 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24491749 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-07&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W07&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/07|Translations]] are available.

'''Problems'''
* On wikis where patrolled edits are enabled, changes made to the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list|mentor list]] by autopatrolled mentors are not correctly marked as patrolled. It will be fixed later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T328444]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* The Reply tool and other parts of [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|DiscussionTools]] will be deployed for all editors using the mobile site.  You can [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|read more about this decision]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T298060]

'''Future changes'''
* All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T328287][https://phabricator.wikimedia.org/T327920][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/07|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W07&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 14. febrúar 2023 kl. 01:49 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24540832 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-08&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W08&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/08|Translations]] are available.

'''Problems'''
* Last week, during planned maintenance of Cloud Services, unforeseen complications forced the team to turn off all tools for 2–3 hours to prevent data corruption. Work is ongoing to prevent similar problems in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T329535] 

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
*The voting phase for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey 2023]] ends on [https://zonestamp.toolforge.org/1677261621 24 February at 18:00 UTC]. The results of the survey will be announced on 28 February.

'''Future changes'''
* All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T328287][https://phabricator.wikimedia.org/T327920][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/08|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W08&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21. febrúar 2023 kl. 01:58 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24570514 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-09&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W09&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/09|Translations]] are available.

'''Problems'''
* Last week, in some areas of the world, there were problems with loading pages for 20 minutes and saving edits for 55 minutes. These issues were caused by a problem with our caching servers due to unforseen events during a routine maintenance task. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-02-22_wiki_outage][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-02-22_read_only] 

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/09|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W09&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 27. febrúar 2023 kl. 23:47 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24634242 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-10&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W10&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/10|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The Community Wishlist Survey 2023 edition has been concluded. Community Tech has [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Results|published the results]] of the survey and will provide an update on what is next in April 2023.
* On wikis which use [[mw:Special:MyLanguage/Writing_systems|LanguageConverter]] to handle multiple writing systems, articles which used custom conversion rules in the wikitext (primarily on Chinese Wikipedia) would have these rules applied inconsistently in the table of contents, especially in the Vector 2022 skin. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T306862]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* A search system has been added to the [[Special:Preferences|Preferences screen]]. This will let you find different options more easily. Making it work on mobile devices will happen soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T313804]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/10|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W10&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 6. mars 2023 kl. 23:50 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24676916 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-11&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W11&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/11|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; ({{int:project-localized-name-cbk_zamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cdowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cebwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ckbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-csbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304542][https://phabricator.wikimedia.org/T304550] 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/11|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W11&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 13. mars 2023 kl. 23:20 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24700189 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-12&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W12&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/12|Translations]] are available.

'''Problems'''
* Last week, some users experienced issues loading image thumbnails. This was due to incorrectly cached images. [https://phabricator.wikimedia.org/T331820]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] A link to the user's [[{{#special:CentralAuth}}]] page will appear on [[{{#special:Contributions}}]] — some user scripts which previously added this link may cause conflicts. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Admins and patrollers/Add link to CentralAuth on Special:Contributions|voted #17 in the 2023 Community Wishlist Survey]].
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The [[{{#special:AbuseFilter}}]] edit window will be resizable and larger by default. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Anti-harassment/Make the AbuseFilter edit window resizable and larger by default|voted #80 in the 2023 Community Wishlist Survey]].
* There will be a new option for Administrators when they are unblocking a user, to add the unblocked user’s user page to their watchlist. This will work both via [[{{#special:Unblock}}]] and via the API. [https://phabricator.wikimedia.org/T257662]

'''Meetings'''
* You can join the next meeting with the Wikipedia mobile apps teams. During the meeting, we will discuss the current features and future roadmap. The meeting will be on [https://zonestamp.toolforge.org/1679677204 24 March at 17:00 (UTC)]. See [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Office Hours|details and how to join]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/12|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W12&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21. mars 2023 kl. 01:26 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24732558 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-13&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W13&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] condition limit was increased from 1000 to 2000. [https://phabricator.wikimedia.org/T309609]
* [[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter#Locally disabled actions|Some Global AbuseFilter]] actions will no longer apply to local projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T332521]
* Desktop users are now able to subscribe to talk pages by clicking on the {{int:discussiontools-newtopicssubscription-button-subscribe-label}} link in the {{int:toolbox}} menu. If you subscribe to a talk page, you receive [[mw:Special:MyLanguage/Notifications|notifications]] when new topics are started on that talk page. This is separate from putting the page on your watchlist or subscribing to a single discussion. [https://phabricator.wikimedia.org/T263821]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* You will be able to choose [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|visual diffs]] on all [[m:Special:MyLanguage/Help:Page history|history pages]] at the Wiktionaries and Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T314588]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The legacy [[mw:Mobile Content Service|Mobile Content Service]] is going away in July 2023. Developers are encouraged to switch to Parsoid or another API before then to ensure service continuity. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/4MVQQTONJT7FJAXNVOFV3WWVVMCHRINE/]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W13&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 28. mars 2023 kl. 01:14 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24780854 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-14&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W14&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The system for automatically creating categories for the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Babel|Babel]] extension has had several important changes and fixes. One of them allows you to insert templates for automatic category descriptions on creation, allowing you to categorize the new categories. [https://phabricator.wikimedia.org/T211665][https://phabricator.wikimedia.org/T64714][https://phabricator.wikimedia.org/T170654][https://phabricator.wikimedia.org/T184941][https://phabricator.wikimedia.org/T33074]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* Some older [[w:en:Web browser|Web browsers]] will stop being able to use [[w:en:JavaScript|JavaScript]] on Wikimedia wikis from this week. This mainly affects users of Internet Explorer 11. If you have an old web browser on your computer you can try to upgrade to a newer version. [https://phabricator.wikimedia.org/T178356]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The deprecated &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;jquery.hoverIntent&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; module has been removed. This module could be used by gadgets and user scripts, to create an artificial delay in how JavaScript responds to a hover event. Gadgets and user scripts should now use jQuery &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;hover()&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; or &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;on()&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; instead. Examples can be found in the [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Migration_guide_(users)#jquery.hoverIntent|migration guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T311194]
* Some of the links in [[{{#special:SpecialPages}}]] will be re-arranged. There will be a clearer separation between links that relate to all users, and links related to your own user account. [https://phabricator.wikimedia.org/T333242]
* You will be able to hide the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|Reply button]] in archived discussion pages with a new &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__ARCHIVEDTALK__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; magic word.  There will also be a new &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;.mw-archivedtalk&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; CSS class for hiding the Reply button in individual sections on a page. [https://phabricator.wikimedia.org/T249293][https://phabricator.wikimedia.org/T295553][https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/DiscussionTools/+/738221]

'''Future changes'''
* The Vega software that creates data visualizations in pages, such as graphs, will be upgraded to the newest version in the future. Graphs that still use the very old version 1.5 syntax may stop working properly. Most existing uses have been found and updated, but you can help to check, and to update any local documentation. [[phab:T260542|Examples of how to find and fix these graphs are available]]. 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W14&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 3. apríl 2023 kl. 23:40 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24820268 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-15&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W15&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] In the visual editor, it is now possible to edit captions of images in galleries without opening the gallery dialog. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/Editable gallery captions in Visual Editor|voted #61 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T190224]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] You can now receive notifications when another user edits your user page. See the &quot;{{int:Echo-category-title-edit-user-page}}&quot; option in [[Special:Preferences#mw-prefsection-echo|your Preferences]]. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Anti-harassment/Notifications for user page edits|voted #3 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T3876]

'''Problems'''
* There was a problem with all types of CentralNotice banners still being shown to logged-in users even if they had [[Special:Preferences#mw-prefsection-centralnotice-banners|turned off]] specific banner types. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T331671]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; ({{int:project-localized-name-arywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dinwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dsbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-elwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-emlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-etwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-euwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-extwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tumwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ffwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiu_vrowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frpwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-furwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gcrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-glwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-glkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gotwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-guwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gvwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304551][https://phabricator.wikimedia.org/T308133]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W15&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 10. apríl 2023 kl. 20:05 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24851886 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-16&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W16&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* You can now see [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Show_nearby_articles|nearby articles on a Kartographer map]] with the button for the new feature &quot;{{int:Kartographer-sidebar-nearbybutton}}&quot;. Six wikis have been testing this feature since October. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Nearby_articles#Implementation][https://phabricator.wikimedia.org/T334079]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The [[m:Special:GlobalWatchlist|Special:GlobalWatchlist]] page now has links for &quot;{{int:globalwatchlist-markpageseen}}&quot; for each entry. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Button to mark a single change as read in the global watch list|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334246]

'''Problems'''
* At Wikimedia Commons, some thumbnails have not been getting replaced correctly after a new version of the image is uploaded. This should be fixed later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T331138][https://phabricator.wikimedia.org/T333042]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] For the last few weeks, some external tools had inconsistent problems with logging-in with OAuth. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T332650]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W16&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 18. apríl 2023 kl. 01:55 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24881071 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-17&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W17&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The date-selection menu on pages such as [[{{#special:Contributions}}]] will now show year-ranges that are in the current and past decade, instead of the current and future decade. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Change year range shown in date selection popup|voted #145 in the 2023 Community Wishlist Survey]].  [https://phabricator.wikimedia.org/T334316]

'''Problems'''
* Due to security issues with the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]], graphs have been disabled in all Wikimedia projects. Wikimedia Foundation teams are working to respond to these vulnerabilities. [https://phabricator.wikimedia.org/T334940]
* For a few days, it was not possible to save some kinds of edits on the mobile version of a wiki. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T334797][https://phabricator.wikimedia.org/T334799][https://phabricator.wikimedia.org/T334794]

'''Changes later this week'''
* All wikis will be read-only for a few minutes on April 26. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1682517653 14:00 UTC]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* The Editing team plans an A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|a usability analysis of the Talk page project]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|planned measurements are available]]. Your wiki [[phab:T332946|may be invited to participate]]. Please suggest improvements to the measurement plan at [[mw:Talk:Talk pages project/Usability|the discussion page]].
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024|The Wikimedia Foundation annual plan 2023-2024 draft is open for comment and input]] until May 19. The final plan will be published in July 2023 on Meta-wiki.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W17&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 24. apríl 2023 kl. 22:04 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24933592 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-18&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W18&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the French and Italian Wikipedias. More languages will be added in the near future. This is part of the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend &quot;Who Wrote That?&quot; tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T243711][https://phabricator.wikimedia.org/T270490][https://phabricator.wikimedia.org/T334891]
* The [[:commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2commons]] tool has been updated. This fixed several bugs related to YouTube uploads. [https://github.com/toolforge/video2commons/pull/162/commits]
* The [[{{#special:Preferences}}]] page has been redesigned on mobile web. The new design makes it easier to browse the different categories and settings at low screen widths. You can also now access the page via a link in the Settings menu in the mobile web sidebar. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Content_moderation_on_mobile_web/Preferences]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W18&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2. maí 2023 kl. 01:45 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24966974 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-19&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W19&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] Last week, Community Tech released the first update for providing [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|better diffs]], the #1 request in the 2022 Community Wishlist Survey. [[phab:T324759|This update]] adds legends and tooltips to inline diffs so that users unfamiliar with the blue and yellow highlights can better understand the type of edits made.
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] When you close an image that is displayed via MediaViewer, it will now return to the wiki page instead of going back in your browser history. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Return to the article when closing the MediaViewer|voted #65 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T236591]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|SyntaxHighlight]] extension now supports &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;wikitext&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; as a selected language. Old alternatives that were used to highlight wikitext, such as &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;html5&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;moin&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, and &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;html+handlebars&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, can now be replaced. [https://phabricator.wikimedia.org/T29828]
* [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Creating pages with preloaded text|Preloading text to new pages/sections]] now supports preloading from localized MediaWiki interface messages. [https://cs.wikipedia.org/wiki/User_talk:Martin_Urbanec_(WMF)?action=edit&amp;section=new&amp;preload=MediaWiki:July Here is an example] at the {{int:project-localized-name-cswiki/en}} that uses &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;preload=MediaWiki:July&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T330337]

'''Problems'''
* Graph Extension update: Foundation developers have completed upgrading the visualization software to Vega5. Existing community graphs based on Vega2 are no longer compatible. Communities need to update local graphs and templates, and shared lua modules like &lt;bdi lang=&quot;de&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[:de:Modul:Graph]]&lt;/bdi&gt;. The [https://vega.github.io/vega/docs/porting-guide/ Vega Porting guide] provides the most comprehensive detail on migration from Vega2 and [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Template:Graph:PageViews&amp;action=history here is an example migration]. Vega5 has currently just been enabled on mediawiki.org to provide a test environment for communities. [https://phabricator.wikimedia.org/T334940#8813922]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Until now, all new OAuth apps went through manual review. Starting this week, apps using identification-only or basic authorizations will not require review. [https://phabricator.wikimedia.org/T67750]

'''Future changes'''
* During the next year, MediaWiki will stop using IP addresses to identify logged-out users, and will start automatically assigning unique temporary usernames. Read more at [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates|IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates]]. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#What should it look like?|join the discussion]] about the [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates#What will temporary usernames look like?|format of the temporary usernames]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T332805]
* There will be an [[:w:en:A/B testing|A/B test]] on 10 Wikipedias where the Vector 2022 skin is the default skin. Half of logged-in desktop users will see an interface where the different parts of the page are more clearly separated. You can [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2023-05 Zebra9 A/B test|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333180][https://phabricator.wikimedia.org/T335972]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] &lt;code&gt;jquery.tipsy&lt;/code&gt; will be removed from the MediaWiki core. This will affect some user scripts. Many lines with &lt;code&gt;.tipsy(&lt;/code&gt; can be commented out. &lt;code&gt;OO.ui.PopupWidget&lt;/code&gt; can be used to keep things working like they are now. You can [[phab:T336019|read more]] and [[:mw:Help:Locating broken scripts|read about how to find broken scripts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T336019]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W19&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 9. maí 2023 kl. 00:36 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=24998636 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-20&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W20&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Translations]] are available.

'''Problems'''
* Citations that are automatically generated based on [[d:Q33057|ISBN]] are currently broken. This affects citations made with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]], and the use of the citoid API in gadgets and user scripts. Work is ongoing to restore this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T336298] 

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; ({{int:project-localized-name-gorwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hakwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hifwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hsbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-htwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-igwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ilowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-inhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jvwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308134] 

'''Future changes'''
* There is a recently formed team at the Wikimedia Foundation which will be focusing on experimenting with new tools. Currently they are building [[m:Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI|a prototype ChatGPT plugin that allows information generated by ChatGPT to be properly attributed]] to the Wikimedia projects.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget and userscript developers should replace &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;jquery.cookie&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mediawiki.cookie&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;jquery.cookie&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; library will be removed in ~1 month, and staff developers will run a script to replace any remaining uses at that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T336018]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W20&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 15. maí 2023 kl. 21:45 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25011501 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-21&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W21&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The &quot;recent edits&quot; time period for page watchers is now 30 days. It used to be 180 days. This was a [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Change information about the number of watchers on a page|Community Wishlist Survey proposal]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T336250]

'''Changes later this week'''
* An [[mw:special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Impact|improved impact module]] will be available at Wikipedias. The impact module is a feature available to newcomers [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer homepage|at their personal homepage]]. It will show their number of edits, how many readers their edited pages have, how many thanks they have received and similar things. It is also accessible by accessing Special:Impact. [https://phabricator.wikimedia.org/T336203]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W21&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

22. maí 2023 kl. 16:55 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25028325 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-22&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W22&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Citations can once again be added automatically from ISBNs, thanks to Zotero's ISBN searches. The current data sources are the Library of Congress (United States), the Bibliothèque nationale de France (French National Library), and K10plus ISBN (German repository). Additional data source searches can be [[mw:Citoid/Creating Zotero translators|proposed to Zotero]]. The ISBN labels in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]] will reappear later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T336298#8859917]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The page [[{{#special:EditWatchlist}}]] now has &quot;{{int:watchlistedit-normal-check-all}}&quot; options to select all the pages within a namespace. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Watchlist edit - &quot;check all&quot; checkbox|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334252]	

'''Problems'''
* For a few days earlier this month, the &quot;Add interlanguage link&quot; item in the Tools menu did not work properly. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T337081]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* VisualEditor will be switched to a new backend on [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/small.dblist small] and [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/medium.dblist medium] wikis this week. Large wikis will follow in the coming weeks. This is part of the effort to move Parsoid into MediaWiki core. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here. [https://phabricator.wikimedia.org/T320529]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W22&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 29. maí 2023 kl. 22:04 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25079963 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-23&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W23&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe|RealMe]] extension allows you to mark URLs on your user page as verified for Mastodon and similar software.
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] Citation and footnote editing can now be started from the reference list when using the visual editor. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Citations/Allow citations to be edited in the references section with VisualEditor|voted #2 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T54750]
* Previously, clicking on someone else's link to Recent Changes with filters applied within the URL could unintentionally change your preference for &quot;{{int:Rcfilters-group-results-by-page}}&quot;. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T202916#8874081]

'''Problems'''
* For a few days last week, some tools and bots returned outdated information due to database replication problems, and may have been down entirely while it was being fixed. These issues have now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T337446]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* Bots will no longer be prevented from making edits because of URLs that match the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SpamBlacklist|spam blacklist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T313107]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W23&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 5. júní 2023 kl. 22:52 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25114640 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-24&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W24&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the Dutch, German, Hungarian, Indonesian, Japanese, Polish and Portuguese Wikipedias. This was the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend &quot;Who Wrote That?&quot; tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334891]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Search Improvements#Search Preview panel|Search Preview panel]] has been deployed on four Wikipedias (Catalan, Dutch, Hungarian and Norwegian). The panel will show an image related to the article (if existing), the top sections of the article, related images (coming from MediaSearch on Commons), and eventually the sister projects associated with the article. [https://phabricator.wikimedia.org/T306341]
* The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe#Verifying_a_link_on_non-user_pages|RealMe]] extension now allows administrators to verify URLs for any page, for Mastodon and similar software. [https://phabricator.wikimedia.org/T324937]
* The default project license [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimediaannounce-l@lists.wikimedia.org/thread/7G6XPWZPQFLZ2JANN3ZX6RT4DVUI3HZQ/ has been officially upgraded] to CC BY-SA 4.0. The software interface messages have been updated. Communities should feel free to start updating any mentions of the old CC BY-SA 3.0 licensing within policies and related documentation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T319064]

'''Problems'''
* For three days last month, some Wikipedia pages edited with VisualEditor or DiscussionTools had an unintended &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__TOC__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (or its localized form) added during an edit. There is [[mw:Parsoid/Deployments/T336101_followup|a listing of affected pages sorted by wiki]], that may still need to be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T336101]
* Currently, the &quot;{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}&quot; feature in VisualEditor is broken. Existing &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{DEFAULTSORT:...}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; keywords incorrectly appear as missing templates in VisualEditor. Developers are exploring how to fix this. In the meantime, those wishing to edit the default sortkey of a page are advised to switch to source editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T337398]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Last week, an update to the delete form may have broken some gadgets or user scripts. If you need to manipulate (empty) the reason field, replace &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;#wpReason&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;&lt;code&gt;#wpReason &gt; input&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. See [https://cs.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AGadget-CleanDeleteReasons.js&amp;diff=22859956&amp;oldid=12794189 an example fix]. [https://phabricator.wikimedia.org/T337809]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* VisualEditor will be switched to a new backend on English Wikipedia on Monday, and all other [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/large.dblist large] wikis on Thursday. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here. [https://phabricator.wikimedia.org/T320529]

'''Future changes'''
* From 5 June to 17 July, the Foundation's [[:mw:Wikimedia Security Team|Security team]] is holding a consultation with contributors regarding a draft policy to govern the use of third-party resources in volunteer-developed gadgets and scripts. Feedback and suggestions are warmly welcome at [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] on meta-wiki.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W24&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 12. júní 2023 kl. 14:52 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25133779 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-25&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W25&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Flame graphs are now available in WikimediaDebug. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/JXNQD3EHG5V5QW5UXFDPSHQG4MJ3FWJQ/][https://techblog.wikimedia.org/2023/06/08/flame-graphs-arrive-in-wikimediadebug/]

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week.
* There is now a toolbar search popup in the visual editor. You can trigger it by typing &lt;code&gt;\&lt;/code&gt; or pressing &lt;code&gt;ctrl + shift + p&lt;/code&gt;. It can help you quickly access most tools in the editor. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Visual_editor_toolbar_search_feature.png][https://phabricator.wikimedia.org/T66905]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W25&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19. júní 2023 kl. 20:09 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25159510 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-26&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W26&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Action API modules and Special:LinkSearch will now add a trailing &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;/&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to all &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;prop=extlinks&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; responses for bare domains. This is part of the work to remove duplication in the &lt;code&gt;externallinks&lt;/code&gt; database table. [https://phabricator.wikimedia.org/T337994]

'''Problems'''
* Last week, search was broken on Commons and Wikidata for 23 hours. [https://phabricator.wikimedia.org/T339810][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-06-18_search_broken_on_wikidata_and_commons]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Minerva skin now applies more predefined styles to the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;.mbox-text&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; CSS class. This enables support for mbox templates that use divs instead of tables. Please make sure that the new styles won't affect other templates in your wiki. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/skins/MinervaNeue/+/930901/][https://phabricator.wikimedia.org/T339040]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadgets will now load on both desktop and mobile by default. Previously, gadgets loaded only on desktop by default. Changing this default using the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;|targets=&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; parameter is also deprecated and should not be used. You should make gadgets work on mobile or disable them based on the skin (with the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;|skins=&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; parameter in &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;MediaWiki:Gadgets-definition&lt;/bdi&gt;) rather than whether the user uses the mobile or the desktop website. Popular gadgets that create errors on mobile will be disabled by developers on the Minerva skin as a temporary solution. [https://phabricator.wikimedia.org/T127268]
* All namespace tabs now have the same browser [[m:Special:MyLanguage/Help:Keyboard_shortcuts|access key]] by default. Previously, custom and extension-defined namespaces would have to have their access keys set manually on-wiki, but that is no longer necessary. [https://phabricator.wikimedia.org/T22126]
* The review form of the Flagged Revisions extension now uses the standardized [[mw:Special:MyLanguage/Codex|user interface components]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156]

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] How media is structured in the parser's HTML output will change in the coming weeks at [[:wikitech:Deployments/Train#Thursday|group2 wikis]]. This change improves the accessibility of content. You may need to update your site-CSS, or userscripts and gadgets. There are [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ|details on what code to check, how to update the code, and where to report any related problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314318]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W26&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 26. júní 2023 kl. 16:19 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25202311 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-27&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W27&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the rolling out of the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|audio links that play on click]] wishlist proposal, [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/small.dblist small wikis] will now be able to use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline audio player mode|inline audio player]] that is implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. [https://phabricator.wikimedia.org/T336763]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] From this week all gadgets automatically load on mobile and desktop sites. If you see any problems with gadgets on your wikis, please adjust the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|gadget options]] in your gadget definitions file. [https://phabricator.wikimedia.org/T328610]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W27&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 3. júlí 2023 kl. 22:51 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25231546 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-28&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W28&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The [[:mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Section-level Image Suggestions|Section-level Image Suggestions feature]] has been deployed on seven Wikipedias (Portuguese, Russian, Indonesian, Catalan, Hungarian, Finnish and Norwegian Bokmål). The feature recommends images for articles on contributors' watchlists that are a good match for individual sections of those articles.
* [[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter|Global abuse filters]] have been enabled on all Wikimedia projects, except English and Japanese Wikipedias (who opted out). This change was made following a [[:m:Requests for comment/Make global abuse filters opt-out|global request for comments]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T341159]
* [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] is a new tool for administrators to help fight spam. It provides a clearer interface for blocking plain domains (and their subdomains), is more easily searchable, and is faster for the software to process for each edit on the wiki. It does not support regex (for complex cases), nor URL path-matching, nor the [[MediaWiki:Spam-whitelist|MediaWiki:Spam-whitelist]], but otherwise it replaces most of the functionalities of the existing [[MediaWiki:Spam-blacklist|MediaWiki:Spam-blacklist]]. There is a Python script to help migrate all simple domains into this tool, and more feature details, within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:BlockedExternalDomains|the tool's documentation]]. It is available at all wikis except for Meta-wiki, Commons, and Wikidata. [https://phabricator.wikimedia.org/T337431]
* The WikiEditor extension was updated. It includes some of the most frequently used features of wikitext editing. In the past, many of its messages could only be translated by administrators, but now all regular translators on translatewiki can translate them. Please check [https://translatewiki.net/wiki/Special:MessageGroupStats?group=ext-wikieditor&amp;messages=&amp;x=D#sortable:0=asc the state of WikiEditor localization into your language], and if the &quot;Completion&quot; for your language shows anything less than 100%, please complete the translation. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-ambassadors@lists.wikimedia.org/thread/D4YELU2DXMZ75PGELUOKXXMFF3FH45XA/ a more detailed explanation].

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* The default protocol of [[{{#special:LinkSearch}}]] and API counterparts has changed from http to both http and https. [https://phabricator.wikimedia.org/T14810]
* [[{{#special:LinkSearch}}]] and its API counterparts will now search for all of the URL provided in the query. It used to be only the first 60 characters. This feature was requested fifteen years ago. [https://phabricator.wikimedia.org/T17218]

'''Future changes'''
* There is an experiment with a [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin. This is to show users where the information is coming from when they read information from Wikipedia. It has been tested by Wikimedia Foundation staff and other Wikimedians. Soon all ChatGPT plugin users can use the Wikipedia plugin. This is the same plugin which was mentioned in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Tech News 2023/20]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI]
* There is an ongoing discussion on a [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|proposed Third-party resources policy]]. The proposal will impact the use of third-party resources in gadgets and userscripts. Based on the ideas received so far, policy includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, some best practices and exemption requirements such as code transparency and inspectability. Your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on [[m:Talk:Third-party resources policy|on the policy talk page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W28&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 10. júlí 2023 kl. 19:54 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25278797 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-29&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W29&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] We are now serving 1% of all global user traffic from [[:en:Kubernetes|Kubernetes]] (you can [[wikitech:MediaWiki On Kubernetes|read more technical details]]). We are planning to increment this percentage regularly. You can [[phab:T290536|follow the progress of this work]]. 

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Help:System_message|system messages]] will now look for available local fallbacks, instead of always using the default fallback defined by software. This means wikis no longer need to override each language on the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback_languages|fallback chain]] separately. For example, English Wikipedia doesn't have to create &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;en-ca&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;en-gb&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; subpages with a transclusion of the base pages anymore. This makes it easier to maintain local overrides. [https://phabricator.wikimedia.org/T229992]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;action=growthsetmentorstatus&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; API will be deprecated with the new MediaWiki version. Bots or scripts calling that API should use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;action=growthmanagementorlist&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; API now. [https://phabricator.wikimedia.org/T321503]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W29&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 17. júlí 2023 kl. 23:08 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25289122 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-30&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W30&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]]   On July 18, the Wikimedia Foundation launched a survey about the [[:mw:Technical_decision_making|technical decision making process]] for people who do technical work that relies on software that is maintained by the Foundation or affiliates. If this applies to you, [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/885471 please take part in the survey]. The survey will be open for three weeks, until August 7. You can find more information in [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/Q7DUCFA75DXG3G2KHTO7CEWMLCYTSDB2/|the announcement e-mail on wikitech-l]].

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W30&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 25. júlí 2023 kl. 02:20 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25332248 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-31&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W31&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Synchronizer|Synchronizer]] tool is now available to keep Lua modules synced across Wikimedia wikis, along with [[mw:Multilingual Templates and Modules|updated documentation]] to develop global Lua modules and templates.
* The tag filter on [[{{#special:NewPages}}]] and revision history pages can now be inverted. For example, you can hide edits that were made using an automated tool. [https://phabricator.wikimedia.org/T334337][https://phabricator.wikimedia.org/T334338]
* The Wikipedia [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin experiment can now be used by ChatGPT users who can use plugins. You can participate in a [[:m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Draft/Future Audiences#Announcing monthly Future Audiences open &quot;office hours&quot;|video call]] if you want to talk about this experiment or similar work. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI]

'''Problems'''
* It was not possible to generate a PDF for pages with non-Latin characters in the title, for the last two weeks. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T342442]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* Starting on Tuesday, a new set of Wikipedias will get &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; ({{int:project-localized-name-kawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kaawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kbdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kbpwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-knwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kshwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kwwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308135] 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W31&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 31. júlí 2023 kl. 23:54 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25362228 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-32&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W32&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Mobile Web editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced_mobile_contributions#August_1,_2023_-_Full-page_editing_added_on_mobile|edit a whole page at once]]. To use this feature, turn on &quot;{{int:Mobile-frontend-mobile-option-amc}}&quot; in your settings and use the &quot;{{int:Minerva-page-actions-editfull}}&quot; button in the &quot;{{int:Minerva-page-actions-overflow}}&quot; menu. [https://phabricator.wikimedia.org/T203151]

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W32&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 7. ágúst 2023 kl. 21:21 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25420038 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-33&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W33&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The Content translation system is no longer using Youdao's [[mw:Special:MyLanguage/Help:Content_translation/Translating/Initial_machine_translation|machine translation service]]. The service was in place for several years, but due to no usage, and availability of alternatives, it was deprecated to reduce maintenance overheads. Other services which cover the same languages are still available. [https://phabricator.wikimedia.org/T329137]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; ({{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ladwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lbewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lezwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lfnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-liwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lijwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lmowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ltgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-maiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-map_bmswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mdfwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kywiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308136] &lt;!-- TODO replace wiki codes --&gt;

'''Future changes'''
* A few gadgets/user scripts which add icons to the Minerva skin need to have their CSS updated. There are more details available including a [[phab:T344067|search for all existing instances and how to update them]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W33&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 15. ágúst 2023 kl. 06:00 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25428668 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-34&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W34&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The [https://gdrive-to-commons.toolforge.org/ GDrive to Commons Uploader] tool is now available. It enables [[m:Special:MyLanguage/GDrive to Commons Uploader|securely selecting and uploading files]] from your Google Drive directly to Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T267868]
* From now on, we will announce new Wikimedia wikis in Tech News, so you can update any tools or pages.
** Since the last edition, two new wikis have been created:
*** a Wiktionary in [[d:Q7121294|Pa'O]] ([[wikt:blk:|&lt;code&gt;wikt:blk:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343540]
*** a Wikisource in [[d:Q34002|Sundanese]] ([[s:su:|&lt;code&gt;s:su:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343539]
** To catch up, the next most recent six wikis are:
*** Wikifunctions ([[f:|&lt;code&gt;f:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T275945]
*** a Wiktionary in [[d:Q2891049|Mandailing]] ([[wikt:btm:|&lt;code&gt;wikt:btm:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335216]
*** a Wikipedia in [[d:Q5555465|Ghanaian Pidgin]] ([[w:gpe:|&lt;code&gt;w:gpe:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335969]
*** a Wikinews in [[d:Q3111668|Gungbe]] ([[n:guw:|&lt;code&gt;n:guw:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T334394]
*** a Wiktionary in [[d:Q33522|Kabardian]] ([[wikt:kbd:|&lt;code&gt;wikt:kbd:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T333266]
*** a Wikipedia in [[d:Q35570|Fante]] ([[w:fat:|&lt;code&gt;w:fat:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335016]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-22|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-23|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-24|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] There is an existing [[mw:Stable interface policy|stable interface policy]] for MediaWiki backend code. There is a [[mw:User:Jdlrobson/Stable interface policy/frontend|proposed stable interface policy for frontend code]]. This is relevant for anyone who works on gadgets or Wikimedia frontend code. You can read it, discuss it, and let the proposer know if there are any problems. [https://phabricator.wikimedia.org/T344079]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W34&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

21. ágúst 2023 kl. 15:25 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25497111 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-35&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W35&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|better diff handling of paragraph splits]], improved detection of splits is being rolled out. Over the last two weeks, we deployed this support to [[wikitech:Deployments/Train#Groups|group0]] and group1 wikis. This week it will be deployed to group2 wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T341754]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] All [[{{#special:Contributions}}]] pages now show the user's local edit count and the account's creation date. [https://phabricator.wikimedia.org/T324166]
* Wikisource users can now use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;prpbengalicurrency&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; label to denote Bengali currency characters as page numbers inside the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;pagelist&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; tag.  [https://phabricator.wikimedia.org/T268932]
* Two preferences have been relocated. The preference &quot;{{int:visualeditor-preference-visualeditor}}&quot; is now shown on the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|&quot;{{int:prefs-editing}}&quot; tab]] at all wikis. Previously it was shown on the &quot;{{int:prefs-betafeatures}}&quot; tab at some wikis. The preference &quot;{{int:visualeditor-preference-newwikitexteditor-enable}}&quot; is now also shown on the &quot;{{int:prefs-editing}}&quot; tab at all wikis, instead of the &quot;{{int:prefs-betafeatures}}&quot; tab. [https://phabricator.wikimedia.org/T335056][https://phabricator.wikimedia.org/T344158]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-31|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] New signups for a Wikimedia developer account will start being pushed towards &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://idm.wikimedia.org/ idm.wikimedia.org]&lt;/bdi&gt;, rather than going via Wikitech. [[wikitech:IDM|Further information about the new system is available]].
* All right-to-left language wikis, plus Korean, Armenian, Ukrainian, Russian, and Bulgarian Wikipedias, will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]]. This feature will come to more wikis in future weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T267921]

'''Future changes'''
* The removal of the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DoubleWiki|DoubleWiki extension]] is being discussed. This extension currently allows Wikisource users to view articles from multiple language versions side by side when the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;=&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; symbol next to a specific language edition is selected. Comments on this are welcomed at [[phab:T344544|the phabricator task]].
* A proposal has been made to merge the second hidden-categories list (which appears below the wikitext editing form) with the main list of categories (which is further down the page). [[phab:T340606|More information is available on Phabricator]]; feedback is welcome!

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W35&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 28. ágúst 2023 kl. 14:00 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25510866 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-36&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W36&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[m:Wikisource_EditInSequence|EditInSequence]], a feature that allows users to edit pages faster on Wikisource has been moved to a Beta Feature based on community feedback. To enable it, you can navigate to the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features tab in Preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308098]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Generate Audio for IPA|Generate Audio for IPA]] and [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|Audio links that play on click]] wishlist proposals, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player mode]] of [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] has been deployed to all projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T336763]
* There is a new option for Administrators when they are changing the usergroups for a user, to add the user’s user page to their watchlist. This works both via [[{{#special:UserRights}}]] and via the API. [https://phabricator.wikimedia.org/T272294]
* One new wiki has been created:
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34318|Talysh]] ([[w:tly:|&lt;code&gt;w:tly:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T345166]
'''Problems'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:LoginNotify|LoginNotify extension]] was not sending notifications since January. It has now been fixed, so going forward, you may see notifications for failed login attempts, and successful login attempts from a new device. [https://phabricator.wikimedia.org/T344785]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; ({{int:project-localized-name-mhrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-miwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-minwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mtwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mwlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-myvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mznwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nahwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-napwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ndswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nds_nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-novwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nqowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nrmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nsowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ocwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-olowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-omwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-orwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-oswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pagwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-papwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pcdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pdcwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pflwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pihwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pmswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pnbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pntwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pswiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308137][https://phabricator.wikimedia.org/T308138]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W36&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 4. september 2023 kl. 23:34 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25566983 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-37&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W37&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[mw:Special:MyLanguage/ORES|ORES]], the revision evaluation service, is now using a new open-source infrastructure on all wikis except for English Wikipedia and Wikidata. These two will follow this week. If you notice any unusual results from the Recent Changes filters that are related to ORES (for example, &quot;{{int:ores-rcfilters-damaging-title}}&quot; and &quot;{{int:ores-rcfilters-goodfaith-title}}&quot;), please [[mw:Talk:Machine Learning|report them]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T342115]
* When you are logged in on one Wikimedia wiki and visit a different Wikimedia wiki, the system tries to log you in there automatically. This has been unreliable for a long time. You can now visit the login page to make the system try extra hard. If you feel that made logging in better or worse than it used to be, your feedback is appreciated. [https://phabricator.wikimedia.org/T326281]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Technical decision making|Technical Decision-Making Forum Retrospective]] team invites anyone involved in the technical field of Wikimedia projects to signup to and join [[mw:Technical decision making/Listening Sessions|one of their listening sessions]] on 13 September. Another date will be scheduled later. The goal is to improve the technical decision-making processes.
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|Better diff handling of paragraph splits]] wishlist proposal, the inline switch widget in diff pages is being rolled out this week to all wikis. The inline switch will allow viewers to toggle between a unified inline or two-column diff wikitext format. [https://phabricator.wikimedia.org/T336716]

'''Future changes'''
* All wikis will be read-only for a few minutes on 20 September. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]] More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T345263]
* The Enterprise API is launching a new feature called &quot;[http://breakingnews-beta.enterprise.wikimedia.com/ breaking news]&quot;. Currently in BETA, this attempts to identify likely &quot;newsworthy&quot; topics as they are currently being written about in any Wikipedia. Your help is requested to improve the accuracy of its detection model, especially on smaller language editions, by recommending templates or identifiable editing patterns. See more information at [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/Breaking news|the documentation page]] on MediaWiki or [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/FAQ#What is Breaking News|the FAQ]] on Meta.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W37&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 11. september 2023 kl. 21:08 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25589064 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-38&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W38&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki now has a [[mw:Stable interface policy/frontend|stable interface policy for frontend code]] that more clearly defines how we deprecate MediaWiki code and wiki-based code (e.g. gadgets and user scripts). Thank you to everyone who contributed to the content and discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T346467][https://phabricator.wikimedia.org/T344079]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* All wikis will be read-only for a few minutes on September 20. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T345263]
* All wikis will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T267921]

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The team investigating the Graph Extension posted [[mw:Extension:Graph/Plans#Proposal|a proposal for reenabling it]] and they need your input.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W38&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 18. september 2023 kl. 19:20 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25623533 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-39&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W39&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The Vector 2022 skin will now remember the pinned/unpinned status for the Table of Contents for all logged-out users. [https://phabricator.wikimedia.org/T316060]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mediawiki.ui&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; modules are now deprecated as part of the move to Vue.js and Codex. There is a [[mw:Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. More [[phab:T346468|details are available in the task]] and your questions are welcome there.
* Gadget definitions will have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new &quot;namespaces&quot; option]]. The option takes a list of namespace IDs. Gadgets that use this option will only load on pages in the given namespaces.

'''Future changes'''
* New variables will be added to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]]: &lt;code&gt;&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;global_account_groups&lt;/bdi&gt;&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;global_account_editcount&lt;/bdi&gt;&lt;/code&gt;. They are available only when an account is being created. You can use them to prevent blocking automatic creation of accounts when users with many edits elsewhere visit your wiki for the first time. [https://phabricator.wikimedia.org/T345632][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Rules_format]

'''Meetings'''
* You can join the next meeting with the Wikipedia mobile apps teams. During the meeting, we will discuss the current features and future roadmap. The meeting will be on [https://zonestamp.toolforge.org/1698426015 27 October at 17:00 (UTC)]. See [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Office_Hours#October_2023|details and how to join]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W39&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 26. september 2023 kl. 16:51 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25655264 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-40&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W40&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* There is a new [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering-advancedrendering|user preference]] for &quot;{{int:tog-forcesafemode}}&quot;. This setting will make pages load without including any on-wiki JavaScript or on-wiki stylesheet pages. It can be useful for debugging broken JavaScript gadgets. [https://phabricator.wikimedia.org/T342347]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget definitions now have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new &quot;&lt;var&gt;contentModels&lt;/var&gt;&quot; option]]. The option takes a list of page content models, like &lt;code&gt;&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;wikitext&lt;/bdi&gt;&lt;/code&gt; or &lt;code&gt;&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;css&lt;/bdi&gt;&lt;/code&gt;. Gadgets that use this option will only load on pages with the given content models.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.29|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Vector 2022 skin will no longer use the custom styles and scripts of Vector legacy (2010). The change will be made later this year or in early 2024. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|how to adjust the CSS and JS pages on your wiki]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T331679]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W40&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 3. október 2023 kl. 01:27 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25686930 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-41&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W41&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33291|Fon]] ([[w:fon:|&lt;code&gt;w:fon:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T347935]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.30|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; ({{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-warwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xalwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xmfwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zeawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zh_min_nanwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zuwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308139]
* At some wikis, newcomers are suggested images from Commons to add to articles without any images. Starting on Tuesday, newcomers at these wikis will be able to add images to unillustrated article sections. The specific wikis are listed under &quot;Images recommendations&quot; [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment table|at the Growth team deployment table]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add an image|learn more about this feature.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T345940]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In the mobile web skin (Minerva) the CSS ID &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;#page-actions&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will be replaced with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;#p-views&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. This change is to make it consistent with other skins and to improve support for gadgets and extensions in the mobile skin. A few gadgets may need to be updated; there are [https://phabricator.wikimedia.org/T348267 details and search-links in the task].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W41&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 9. október 2023 kl. 14:39 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25712895 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-42&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W42&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/42|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|Unified login]] system's edge login should now be fixed for some browsers (Chrome, Edge, Opera). This means that if you visit a new sister project wiki, you should be logged in automatically without the need to click &quot;Log in&quot; or reload the page. Feedback on whether it's working for you is welcome. [https://phabricator.wikimedia.org/T347889]
* [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Interface/Edit_notice|Edit notices]] are now available within the MobileFrontend/Minerva skin. This feature was inspired by [[w:en:Wikipedia:EditNoticesOnMobile|the gadget on English Wikipedia]]. See more details in [[phab:T316178|T316178]].

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* In 3 weeks, in the Vector 2022 skin, code related to &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;addPortletLink&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;#p-namespaces&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; that was deprecated one year ago will be removed. If you notice tools that should appear next to the &quot;Discussion&quot; tab are then missing, please tell the gadget's maintainers to see [[phab:T347907|instructions in the Phabricator task]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/42|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W42&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 16. október 2023 kl. 23:47 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25745824 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-43&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W43&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* There is a new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language engineering/Newsletter/2023/October|Language and internationalization newsletter]], written quarterly. It contains updates on new feature development, improvements in various language-related technical projects, and related support work.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Source map support has been enabled on all wikis. When you open the debugger in your browser's developer tools, you should be able to see the unminified JavaScript source code. [https://phabricator.wikimedia.org/T47514]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W43&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23. október 2023 kl. 23:16 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25782286 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-44&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W44&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The Structured Content team, as part of its project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]], made some UX improvements to the upload step of choosing own vs not own work ([[phab:T347590|T347590]]), as well as to the licensing step for own work ([[phab:T347756|T347756]]).
* The Design Systems team has released version 1.0.0 of [[wmdoc:codex/latest/|Codex]], the new design system for Wikimedia. See the [[mw:Special:MyLanguage/Design_Systems_Team/Announcing_Codex_1.0|full announcement about the release of Codex 1.0.0]].

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]).
* Listings on category pages are sorted on each wiki for that language using a [[:w:en:International Components for Unicode|library]]. For a brief period on 2 November, changes to categories will not be sorted correctly for many languages. This is because the developers are upgrading to a new version of the library. They will then use a script to fix the existing categories. This will take a few hours or a few days depending on how big the wiki is. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Technical Operations/ICU announcement|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T345561][https://phabricator.wikimedia.org/T267145] 
* Starting November 1, the impact module (Special:Impact) will be upgraded by the Growth team. The new impact module shows newcomers more data regarding their impact on the wiki. It was tested by a few wikis during the last few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T336203]

'''Future changes'''
* There is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans#Roadmap|a proposed plan]] for re-enabling the Graph Extension. You can help by reviewing this proposal and [[mw:Extension_talk:Graph/Plans#c-PPelberg_(WMF)-20231020221600-Update:_20_October|sharing what you think about it]].
* The WMF is working on making it possible for administrators to [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration_2.0|edit MediaWiki configuration directly]]. This is similar to previous work on Special:EditGrowthConfig. [[phab:T349757|A technical RfC is running until November 08, where you can provide feedback.]] 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W44&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 30. október 2023 kl. 23:21 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25801989 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-45&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W45&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* In the Vector 2022 skin, the default font-size of a number of navigational elements (tagline, tools menu, navigational links, and more) has been increased slightly to match the font size used in page content. [https://phabricator.wikimedia.org/T346062]

'''Problems'''
* Last week, there was a problem displaying some recent edits on [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist a few wikis], for 1-6 hours. The edits were saved but not immediately shown. This was due to a database problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T350443]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]).
* The Growth team will reassign newcomers from former mentors to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Structured mentor list|the currently active mentors]]. They have also changed the notification language to be more user-friendly. [https://phabricator.wikimedia.org/T330071][https://phabricator.wikimedia.org/T327493]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W45&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 6. nóvember 2023 kl. 21:06 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25838105 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-46&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W46&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Four new wikis have been created:
** a Wikipedia in [[d:Q7598268|Moroccan Amazigh]] ([[w:zgh:|&lt;code&gt;w:zgh:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350216]
** a Wikipedia in [[d:Q35159|Dagaare]] ([[w:dga:|&lt;code&gt;w:dga:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350218]
** a Wikipedia in [[d:Q33017|Toba Batak]] ([[w:bbc:|&lt;code&gt;w:bbc:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350320]
** a Wikiquote in [[d:Q33151|Banjar]] ([[q:bjn:|&lt;code&gt;q:bjn:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350217]

'''Problems'''
* Last week, users who previously visited Meta-Wiki or Wikimedia Commons and then became logged out on those wikis could not log in again. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350695]
* Last week, some pop-up dialogs and menus were shown with the wrong font size. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350544]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]).

'''Future changes'''
* Reference Previews are coming to many wikis as a default feature. They are popups for references, similar to the [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|PagePreviews feature]]. [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|You can opt out]] of seeing them. If you are [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|using the gadgets]] Reference Tooltips or Navigation Popups, you won’t see Reference Previews. [[phab:T282999|Deployment]] is planned for November 22, 2023. 
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Canary (also known as heartbeat) events will be produced into [https://stream.wikimedia.org/?doc#/streams Wikimedia event streams] from December 11. Streams users are advised to filter out these events, by discarding all events where &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;meta.domain == &quot;canary&quot;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Updates to [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot|Pywikibot]] or [https://github.com/ChlodAlejandro/wikimedia-streams wikimedia-streams] will discard these events by default. [https://phabricator.wikimedia.org/T266798]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W46&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 13. nóvember 2023 kl. 23:52 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25859263 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-47&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W47&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot; ({{int:project-localized-name-quwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_rupwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_tarawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ruewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rwwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sahwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-satwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-shwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-siwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-skwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-slwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-smwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-suwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-szlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tcywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tetwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-towiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tpiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ttwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-twwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tyvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-udmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ugwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-uzwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vecwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vepwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vlswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vowiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308141][https://phabricator.wikimedia.org/T308142][https://phabricator.wikimedia.org/T308143] 
* The Vector 2022 skin will have some minor visual changes to drop-down menus, column widths, and more. These changes were added to four Wikipedias last week. If no issues are found, these changes will proceed to all wikis this week. These changes will make it possible to add new menus for readability and dark mode. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Updates#November_2023:_Visual_changes,_more_deployments,_and_shifting_focus|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T347711]

'''Future changes'''
* There is [[mw:Extension talk:Graph/Plans#Update: 15 November|an update on re-enabling the Graph Extension]]. To speed up the process, Vega 2 will not be supported and only [https://phabricator.wikimedia.org/T335325 some protocols] will be available at launch. You can help by sharing what you think about the plan.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W47&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21. nóvember 2023 kl. 00:55 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25884616 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-48&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W48&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). There is no new MediaWiki version next week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki's JavaScript system will now allow &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;async&lt;/code&gt;/&lt;code&gt;await&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; syntax in gadgets and user scripts. Gadget authors should remember that users' browsers may not support it, so it should be used appropriately. [https://phabricator.wikimedia.org/T343499]
* The deployment of &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a link]]&quot; announced [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|last week]] was postponed. It will resume this week.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W48&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 27. nóvember 2023 kl. 23:09 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25906379 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-49&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W49&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The spacing between paragraphs on Vector 2022 has been changed from 7px to 14px to match the size of the text. This will make it easier to distinguish paragraphs from sentences. [https://phabricator.wikimedia.org/T351754]
* The &quot;{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}&quot; feature in VisualEditor is working again. You no longer need to switch to source editing to edit &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{DEFAULTSORT:...}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; keywords. [https://phabricator.wikimedia.org/T337398]

'''Changes later this week'''
* There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* On 6 December, people who have the enabled the preference for &quot;{{int:Discussiontools-preference-visualenhancements}}&quot; will notice the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|talk page usability improvements]] appear on pages that include the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__NEWSECTIONLINK__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; magic word. If you notice any issues, please [[phab:T352232|share them with the team on Phabricator]].

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge [[wikitech:News/Toolforge Grid Engine deprecation|Grid Engine shutdown process]] will start on December 14. Maintainers of [[toolforge:grid-deprecation|tools that still use this old system]] should plan to migrate to Kubernetes, or tell the team your plans on Phabricator in the task about your tool, before that date. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/VIWWQKMSQO2ED3TVUR7KPPWRTOBYBVOA/]
* Communities using [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions|Structured Discussions]] are being contacted regarding [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|the upcoming deprecation of Structured Discussions]]. You can read more about this project, and share your comments, [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|on the project's page]].

'''Events'''
* Registration &amp; Scholarship applications are now open for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2024|Wikimedia Hackathon 2024]] that will take place from 3–5 May in Tallinn, Estonia. Scholarship applications are open until 5 January 2024.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W49&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 4. desember 2023 kl. 23:50 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25914435 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-50&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W50&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* On Wikimedia Commons, there are some minor user-interface improvements for the &quot;choosing own vs not own work&quot; step in the UploadWizard. This is part of the Structured Content team's project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T352707][https://phabricator.wikimedia.org/T352709]

'''Problems'''
* There was a problem showing the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Newcomer homepage|Newcomer homepage]] feature with the &quot;impact module&quot; and their page-view graphs, for a few days in early December. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T352352][https://phabricator.wikimedia.org/T352349]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]] The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/796964 2023 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 5 January 2024, and has an associated [[foundation:Legal:December_2023_Developer_Satisfaction_Survey|privacy statement]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W50&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 12. desember 2023 kl. 02:12 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25945501 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2023-51&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2023-W51&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|Translations]] are available.

'''Tech News'''
* The next issue of Tech News will be sent out on 8 January 2024 because of [[w:en:Christmas and holiday season|the holidays]].

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). There is no new MediaWiki version next week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* Starting December 18, it won't be possible to activate Structured Discussions on a user's own talk page using the Beta feature. The Beta feature option remains available for users who want to deactivate Structured Discussions. This is part of [[mw:Structured Discussions/Deprecation|Structured Discussions' deprecation work]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T248309] 
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] There will be full support for redirects in the Module namespace. The &quot;Move Page&quot; feature will leave an appropriate redirect behind, and such redirects will be appropriately recognized by the software (e.g. hidden from [[{{#special:UnconnectedPages}}]]). There will also be support for [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Renaming or moving modules|manual redirects]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T120794]

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The MediaWiki JavaScript documentation is moving to a new format. During the move, you can read the old docs using [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/REL1_41/js/ version 1.41]. Feedback about [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/master/js/ the new site] is welcome on the [[mw:Talk:JSDoc_WMF_theme|project talk page]].
* The Wishathon is a new initiative that encourages collaboration across the Wikimedia community to develop solutions for wishes collected through the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey|Community Wishlist Survey]]. The first community Wishathon will take place from 15–17 March. If you are interested in a project proposal as a user, developer, designer, or product lead, you can [[m:Special:MyLanguage/Event:WishathonMarch2024|register for the event and read more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2023-W51&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 18. desember 2023 kl. 16:18 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=25959059 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-02&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W02&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [https://mediawiki2latex.wmflabs.org/ mediawiki2latex] is a tool that converts wiki content into the formats of LaTeX, PDF, ODT, and EPUB. The code now runs many times faster due to recent improvements. There is also an optional Docker container you can [[b:de:Benutzer:Dirk_Hünniger/wb2pdf/install#Using_Docker|install]] on your local machine.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The way that Random pages are selected has been updated. This will slowly reduce the problem of some pages having a lower chance of appearing. [https://phabricator.wikimedia.org/T309477]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W02&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 9. janúar 2024 kl. 01:20 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26026251 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-03&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W03&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Pages that use the JSON [[mw:Special:MyLanguage/Manual:ContentHandler|contentmodel]] will now use tabs instead of spaces for auto-indentation. This will significantly reduce the page size. [https://phabricator.wikimedia.org/T326065]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and personal user scripts may now use JavaScript syntax introduced in ES6 (also known as &quot;ES2015&quot;) and ES7 (&quot;ES2016&quot;). MediaWiki validates the source code to protect other site functionality from syntax errors, and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browsers|supported browsers]]. Previously, Gadgets could use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;requiresES6&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; option. This option is no longer needed and will be removed in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T75714]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|Bot passwords]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|owner-only OAuth consumers]] can now be restricted to allow editing only specific pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T349957]
* You can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thank]] edits made by bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T341388]
* An update on the status of the Community Wishlist Survey for 2024 [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Future Of The Wishlist/January 4, 2024 Update|has been published]]. Please read and give your feedback.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* Starting on January 17, it will not be possible to login to Wikimedia wikis from some specific old versions of the Chrome browser (versions 51–66, released between 2016 and 2018). Additionally, users of iOS 12, or Safari on Mac OS 10.14, may need to login to each wiki separately. [https://phabricator.wikimedia.org/T344791]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;jquery.cookie&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; module was deprecated and replaced with the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mediawiki.cookie&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; module last year. A script has now been run to replace any remaining uses, and this week the temporary alias will be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354966]

'''Future changes'''
* Wikimedia Deutschland is working to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. They are looking for people who are interested in participating in [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ individual video calls for user research in January and February].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W03&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 16. janúar 2024 kl. 00:13 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26074460 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-04&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W04&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translations]] are available.

'''Problems'''
* A bug in UploadWizard prevented linking to the userpage of the uploader when uploading. It has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354529]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W04&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23. janúar 2024 kl. 01:04 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26096197 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-05&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W05&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Starting Monday January 29, all talk pages messages' timestamps will become a link. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they are looking for, even if this comment was moved elsewhere. This will affect all wikis except for the English Wikipedia. You can read more about this change [https://diff.wikimedia.org/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/ on Diff] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk_pages_permalinking|on Mediawiki.org]].&lt;!-- The Diff post will be published on Monday morning UTC--&gt; [https://phabricator.wikimedia.org/T302011]
* There are some improvements to the CAPTCHA to make it harder for spam bots and scripts to bypass it. If you have feedback on this change, please comment on [[phab:T141490|the task]]. Staff are monitoring metrics related to the CAPTCHA, as well as secondary metrics such as account creations and edit counts.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] On February 1, a link will be added to the &quot;Tools&quot; menu to download a [[w:en:QR code|QR code]] that links to the page you are viewing. There will also be a new [[{{#special:QrCode}}]] page to create QR codes for any Wikimedia URL. This addresses the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Mobile and apps/Add ability to share QR code for a page in any Wikimedia project|#19 most-voted wish]] from the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Results|2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T329973]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] which only work in some skins have sometimes used the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;targets&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; option to limit where you can use them. This will stop working this week. You should use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;skins&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; option instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T328497]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W05&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 29. janúar 2024 kl. 19:31 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26137870 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-06&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W06&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
*The mobile site history pages now use the same HTML as the desktop history pages. If you hear of any problems relating to mobile history usage please point them to [[phab:T353388|the phabricator task]].
*On most wikis, admins can now block users from making specific actions. These actions are: uploading files, creating new pages, moving (renaming) pages, and sending thanks. The goal of this feature is to allow admins to apply blocks that are adequate to the blocked users' activity. [[m:Special:MyLanguage/Community health initiative/Partial blocks#action-blocks|Learn more about &quot;action blocks&quot;]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T242541][https://phabricator.wikimedia.org/T280531]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* Talk pages permalinks that included diacritics and non-Latin script were malfunctioning. This issue is fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356199]

'''Future changes'''
* [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#24WPs|24 Wikipedias]] with [[mw:Special:MyLanguage/Reference_Tooltips|Reference Tooltips]] as a default gadget are encouraged to remove that default flag. This would make [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] the new default for reference popups, leading to a more consistent experience across wikis. For [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#46WPs|46 Wikipedias]] with less than 4 interface admins, the change is already scheduled for mid-February, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|unless there are concerns]]. The older Reference Tooltips gadget will still remain usable and will override this feature, if it is available on your wiki and you have enabled it in your settings. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews#Reference_Previews_to_become_the_default_for_previewing_references_on_more_wikis][https://phabricator.wikimedia.org/T355312]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W06&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 5. febrúar 2024 kl. 19:22 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26180971 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-07&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W07&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
*  The [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split experiment]] is working and loaded onto 3 test servers. The team in charge is testing the split's impact and requires feedback from WDQS users through the UI or programmatically in different channels. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata_talk:SPARQL_query_service/WDQS_graph_split][https://phabricator.wikimedia.org/T356773][https://www.wikidata.org/wiki/User:Sannita_(WMF)] Users' feedback will validate the impact of various use cases and workflows around the Wikidata Query service. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:SPARQL_query_service/WDQS_backend_update/October_2023_scaling_update][https://www.mediawiki.org/wiki/Wikidata_Query_Service/User_Manual#Federation]

'''Problems'''
*There was a bug that affected the appearance of visited links when using mobile device to access wiki sites. It made the links appear black; [[phab:T356928|this issue]] is fixed.  

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] As work continues on the grid engine deprecation,[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation] tools on the grid engine will be stopped starting on February 14th, 2024. If you have tools actively migrating you can ask for an extension so they are not stopped. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support] 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W07&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 13. febrúar 2024 kl. 05:49 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26223994 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-08&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W08&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* If you have the &quot;{{int:Tog-enotifwatchlistpages}}&quot; option enabled, edits by bot accounts no longer trigger notification emails. Previously, only minor edits would not trigger the notification emails. [https://phabricator.wikimedia.org/T356984]
* There are changes to how user and site scripts load for [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022| Vector 2022]] on specific wikis. The changes impacted the following Wikis: all projects with [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector|Vector legacy]] as the default skin, Wikivoyage, and Wikibooks. Other wikis will be affected over the course of the next three months. Gadgets are not impacted. If you have been affected or want to minimize the impact on your project, see [[Phab:T357580| this ticket]]. Please coordinate and take action proactively.
*Newly auto-created accounts (the accounts you get when you visit a new wiki) now have the same local notification preferences as users who freshly register on that wiki. It is effected in four notification types listed in the [[phab:T353225|task's description]].
*The maximum file size when using [[c:Special:MyLanguage/Commons:Upload_Wizard|Upload Wizard]] is now 5 GiB. [https://phabricator.wikimedia.org/T191804]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Selected tools on the grid engine have been [[wikitech:News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation|stopped]] as we prepare to shut down the grid on March 14th, 2024. The tool's code and data have not been deleted. If you are a maintainer and you want your tool re-enabled reach out to the [[wikitech:Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support|team]]. Only tools that have asked for extension are still running on the grid.
* The CSS &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/filter filter]&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; property can now be used in HTML &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;style&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attributes in wikitext. [https://phabricator.wikimedia.org/T308160]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W08&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19. febrúar 2024 kl. 15:37 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26254282 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-09&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W09&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile|mobile visual editor]] is now the default editor for users who never edited before, at a small group of wikis. [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile/VE_mobile_default#A/B_test_results| Research ]] shows that users using this editor are slightly more successful publishing the edits they started, and slightly less successful publishing non-reverted edits. Users who defined the wikitext editor as their default on desktop will get the wikitext editor on mobile for their first edit on mobile as well. [https://phabricator.wikimedia.org/T352127]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Core modules#mw.config|mw.config]] value &lt;code&gt;wgGlobalGroups&lt;/code&gt; now only contains groups that are active in the wiki. Scripts no longer have to check whether the group is active on the wiki via an API request. A code example of the above is: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;if (/globalgroupname/.test(mw.config.get(&quot;wgGlobalGroups&quot;)))&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T356008]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''Future changes'''
* The right to change [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Tags|edit tags]] (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;changetags&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;) will be removed from users in Wikimedia sites, keeping it by default for admins and bots only. Your community can ask to retain the old configuration on your wiki before this change happens. Please indicate in [[phab:T355639|this ticket]] to keep it for your community before the end of March 2024.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W09&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 26. febrúar 2024 kl. 19:23 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26294125 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-10&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W10&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;Special:Book&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; page (as well as the associated &quot;Create a book&quot; functionality) provided by the old [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Collection|Collection extension]] has been removed from all Wikisource wikis, as it was broken. This does not affect the ability to download normal books, which is provided by the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Wikisource|Wikisource extension]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358437]
* [[m:Wikitech|Wikitech]] now uses the next-generation [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] wikitext parser by default to generate all pages in the Talk namespace.  Report any problems on the [[mw:Talk:Parsoid/Parser_Unification/Known_Issues|Known Issues discussion page]]. You can use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ParserMigration|ParserMigration]] extension to control the use of Parsoid; see the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|ParserMigration help documentation]] for more details.
* Maintenance on [https://etherpad.wikimedia.org etherpad] is completed. If you encounter any issues, please indicate in [[phab:T316421|this ticket]].
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=| Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] allow interface admins to create custom features with CSS and JavaScript. The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;Gadget&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;Gadget_definition&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; namespaces and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;gadgets-definition-edit&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; user right were reserved for an experiment in 2015, but were never used. These were visible on Special:Search and Special:ListGroupRights. The unused namespaces and user rights are now removed. No pages are moved, and no changes need to be made. [https://phabricator.wikimedia.org/T31272]
* A usability improvement to the &quot;Add a citation&quot; in Wikipedia workflow has been made, the insert button was moved to the popup header. [https://phabricator.wikimedia.org/T354847]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''Future changes'''
*  All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233]
* The HTML markup of headings and section edit links will be changed later this year to improve accessibility. See [[mw:Special:MyLanguage/Heading_HTML_changes|Heading HTML changes]] for details. The new markup will be the same as in the new Parsoid wikitext parser. You can test your gadget or stylesheet with the new markup if you add &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;?useparsoid=1&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to your URL ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Selecting_a_parser_using_a_URL_query_string|more info]]) or turn on Parsoid read views in your user options ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Enabling_via_user_preference|more info]]).
*

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W10&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 4. mars 2024 kl. 19:47 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26329807 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-11&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W11&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translations]] are available.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* After consulting with various communities, the line height of the text on the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] will be increased to its previous value of 1.65. Different options for typography can also be set using the options in the menu, as needed. [https://phabricator.wikimedia.org/T358498]
*The active link color in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva]] will be changed to provide more consistency with our other platforms and best practices. [https://phabricator.wikimedia.org/T358516]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Structured data|Structured data on Commons]] will no longer ask whether you want to leave the page without saving. This will prevent the “information you’ve entered may not be saved” popups from appearing when no information have been entered. It will also make file pages on Commons load faster in certain cases. However, the popups will be hidden even if information has indeed been entered. If you accidentally close the page before saving the structured data you entered, that data will be lost. [https://phabricator.wikimedia.org/T312315]

'''Future changes'''
* All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W11&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 11. mars 2024 kl. 23:04 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26374013 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-12&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W12&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The notice &quot;Language links are at the top of the page&quot; that appears in the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]] main menu has been removed now that users have learned the new location of the Language switcher. [https://phabricator.wikimedia.org/T353619]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/IP_Info_feature|IP info feature]] displays data from Spur, an IP addresses database. Previously, the only data source for this feature was MaxMind. Now, IP info is more useful for patrollers. [https://phabricator.wikimedia.org/T341395]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge Grid Engine services have been shut down after the final migration process from Grid Engine to Kubernetes. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Obsolete:Toolforge/Grid][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation][https://techblog.wikimedia.org/2022/03/14/toolforge-and-grid-engine/]
* Communities can now customize the default reasons for undeleting a page by creating [[MediaWiki:Undelete-comment-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T326746]

'''Problems'''
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE_Technical_Wishes/RevisionSlider|RevisionSlider]] is an interface to interactively browse a page's history. Users in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:RevisionSlider/Developing_a_RTL-accessible_feature_in_MediaWiki_-_what_we%27ve_learned_while_creating_the_RevisionSlider|right-to-left]] languages reported RevisionSlider reacting wrong to mouse clicks. This should be fixed now. [https://phabricator.wikimedia.org/T352169]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1710943200 14:00 UTC]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W12&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 18. mars 2024 kl. 17:40 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26410165 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-13&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W13&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] An update was made on March 18th 2024 to how various projects load site, user JavaScript and CSS in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]]. A [[phab:T360384|checklist]] is provided for site admins to follow.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W13&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 25. mars 2024 kl. 18:57 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26446209 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-14&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W14&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|reading accessibility]] beta feature will notice that the default line height for the standard and large text options has changed. [https://phabricator.wikimedia.org/T359030]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''Future changes'''
* The Wikimedia Foundation has an annual plan. The annual plan decides what the Wikimedia Foundation will work on. You can now read [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product &amp; Technology OKRs#Draft Key Results|the draft key results]] for the Product and Technology department. They are suggestions for what results the Foundation wants from big technical changes from July 2024 to June 2025. You can [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product &amp; Technology OKRs|comment on the talk page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W14&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2. apríl 2024 kl. 03:36 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26462933 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-15&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W15&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Web browsers can use tools called [[:w:en:Browser extension|extensions]]. There is now a Chrome extension called [[m:Future Audiences/Experiment:Citation Needed|Citation Needed]] which you can use to see if an online statement is supported by a Wikipedia article. This is a small experiment to see if Wikipedia can be used this way. Because it is a small experiment, it can only be used in Chrome in English.
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit Recovery|Edit Recovery]] feature has been added to all wikis, available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|user preference]]. Once you enable it, your in-progress edits will be stored in your web browser, and if you accidentally close an editing window or your browser or computer crashes, you will be prompted to recover the unpublished text. Please leave any feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Community Wishlist Survey 2023/Edit-recovery feature|project talk page]]. This was the #8 wish in the 2023 Community Wishlist Survey.
* Initial results of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] experiments [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#4_April_2024|have been published]]. Edit Check is now deployed as a default feature at [[phab:T342930#9538364|the wikis that tested it]]. [[mw:Talk:Edit check|Let us know]] if you want your wiki to be part of the next deployment of Edit check. [https://phabricator.wikimedia.org/T342930][https://phabricator.wikimedia.org/T361727]
* Readers using the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] on mobile will notice there has been an improvement in the line height across all typography settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T359029]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* New accounts and logged-out users will get the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] as their default editor on mobile. This deployment is made at all wikis except for the English Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T361134]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W15&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 8. apríl 2024 kl. 23:38 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26564838 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-16&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W16&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translations]] are available.

'''Problems'''
* Between 2 April and 8 April, on wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|Flagged Revisions]], the &quot;{{Int:tag-mw-reverted}}&quot; tag was not applied to undone edits. In addition, page moves, protections and imports were not autoreviewed. This problem is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T361918][https://phabricator.wikimedia.org/T361940]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#DEFAULTSORT|Default category sort keys]] will now affect categories added by templates placed in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite|footnotes]]. Previously footnotes used the page title as the default sort key even if a different default sort key was specified (category-specific sort keys already worked). [https://phabricator.wikimedia.org/T40435]
* A new variable &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;page_last_edit_age&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will be added to [[Special:AbuseFilter|abuse filters]]. It tells how many seconds ago the last edit to a page was made. [https://phabricator.wikimedia.org/T269769]

'''Future changes'''
* Volunteer developers are kindly asked to update the code of their tools and features to handle [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]]. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]].
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Four database fields will be removed from database replicas (including [[quarry:|Quarry]]). This affects only the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;abuse_filter&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;abuse_filter_history&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; tables. Some queries might need to be updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T361996]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W16&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 15. apríl 2024 kl. 23:29 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26564838 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-17&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W17&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Starting this week, newcomers editing Wikipedia [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Leveling up 3|will be encouraged]] to try structured tasks. [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer tasks|Structured tasks]] have been shown to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Structured tasks/Add a link/Experiment analysis, December 2021|improve newcomer activation and retention]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348086]
* You can [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|nominate your favorite tools]] for the fifth edition of the Coolest Tool Award. Nominations will be open until May 10. 

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''Future changes'''
* This is the last warning that by the end of May 2024 the Vector 2022 skin will no longer share site and user scripts/styles with old Vector. For user-scripts that you want to keep using on Vector 2022, copy the contents of [[{{#special:MyPage}}/vector.js]] to [[{{#special:MyPage}}/vector-2022.js]]. There are [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|more technical details]] available. Interface administrators who foresee this leading to lots of technical support questions may wish to send a mass message to your community, as was done on French Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T362701]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W17&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 22. apríl 2024 kl. 20:28 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26647188 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-18&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W18&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translations]] are available.

'''Recent changes'''

[[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]]
* The appearance of talk pages changed for the following wikis: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}. These wikis participated to a test, where 50% of users got the new design, for one year. As this test [[Mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|gave positive results]], the new design is deployed on these wikis as the default design. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] (&quot;{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}&quot;). The deployment will happen at all wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T341491]
* Seven new wikis have been created: 
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[w:bew:|&lt;code&gt;w:bew:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T357866]
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35708|Kusaal]] ([[w:kus:|&lt;code&gt;w:kus:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T359757]
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35513|Igala]] ([[w:igl:|&lt;code&gt;w:igl:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361644]
** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q33541|Karakalpak]] ([[wikt:kaa:|&lt;code&gt;wikt:kaa:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T362135]
** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9228|Burmese]] ([[s:my:|&lt;code&gt;s:my:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361085]
** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[s:ms:|&lt;code&gt;s:ms:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363039]
** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q8108|Georgian]] ([[s:ka:|&lt;code&gt;s:ka:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363085]
* You can now [https://translatewiki.net/wiki/Support#Early_access:_Watch_Message_Groups_on_Translatewiki.net watch message groups/projects] on [[m:Special:MyLanguage/translatewiki.net|Translatewiki.net]]. Initially, this feature will notify you of added or deleted messages in these groups. [https://phabricator.wikimedia.org/T348501]
* Dark mode is now available on all wikis, on mobile web for logged-in users who opt into the [[Special:MobileOptions|advanced mode]]. This is the early release of the feature. Technical editors are invited to [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ check for accessibility issues on wikis]. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|more detailed guidelines]].

'''Problems'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can use an alternative visual style without labels, by using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mapstyle=&quot;osm&quot;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. This wasn't working in previews, creating the wrong impression that it wasn't supported. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T362531]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W18&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 30. apríl 2024 kl. 03:34 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26689057 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-19&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W19&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
[[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]]
* The appearance of talk pages changed for all wikis, except for Commons, Wikidata and most Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|a few]] have already received this design change). You can read the detail of the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] (&quot;{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}&quot;). The deployment will happen at remaining wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T352087][https://phabricator.wikimedia.org/T319146]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Interface admins now have greater control over the styling of article components on mobile with the introduction of the &lt;code&gt;SiteAdminHelper&lt;/code&gt;. More information on how styles can be disabled can be found [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikimediaMessages#Site_admin_helper|at the extension's page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T363932]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has added article body sections in JSON format and a curated short description field to the existing parsed Infobox. This expansion to the API is also available via Wikimedia Cloud Services. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/article-sections-and-description/]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* When you look at the Special:Log page, the first view is labelled &quot;All public logs&quot;, but it only shows some logs. This label will now say &quot;Main public logs&quot;. [https://phabricator.wikimedia.org/T237729]

'''Future changes'''
* A new service will be built to replace [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Extension:Graph]]. Details can be found in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans|the latest update]] regarding this extension.
* Starting May 21, English Wikipedia and German Wikipedia will get the possibility to activate &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]&quot;. This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to all Wikipedias]]. These communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|activate and configure the feature locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308144]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W19&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 6. maí 2024 kl. 16:45 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26729363 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-20&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W20&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* On Wikisource there is a special page listing pages of works without corresponding scan images. Now you can use the new magic word &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;__EXPECTWITHOUTSCANS__&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to exclude certain pages (list of editions or translations of works) from that list. [https://phabricator.wikimedia.org/T344214]
* If you use the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|user-preference]] &quot;{{int:tog-uselivepreview}}&quot;, then the template-page feature &quot;{{int:Templatesandbox-editform-legend}}&quot; will now also work without reloading the page. [https://phabricator.wikimedia.org/T136907]
* [[mw:Special:Mylanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can now specify an alternative text via the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;alt=&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute. This is identical in usage to the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;alt=&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Images#Syntax|image and gallery syntax]]. An exception for this feature is wikis like Wikivoyage where the miniature maps are interactive. [https://phabricator.wikimedia.org/T328137]
* The old [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|Guided Tour]] for the &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|New Filters for Edit Review]]&quot; feature has been removed. It was created in 2017 to show people with older accounts how the interface had changed, and has now been seen by most of the intended people. [https://phabricator.wikimedia.org/T217451]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[{{#special:search}}]] results page will now use CSS flex attributes, for better accessibility, instead of a table. If you have a gadget or script that adjusts search results, you should update your script to the new HTML structure. [https://phabricator.wikimedia.org/T320295]

'''Future changes'''
* In the Vector 2022 skin, main pages will be displayed at full width (like special pages). The goal is to keep the number of characters per line large enough. This is related to the coming changes to typography in Vector 2022. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T357706]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Two columns of the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Manual:pagelinks table|pagelinks]]&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; database table (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;pl_namespace&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;pl_title&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;) are being dropped soon. Users must use two columns of the new &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;[[mw:special:MyLanguage/Manual:linktarget table|linktarget]]&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; table instead (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;lt_namespace&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;lt_title&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;). In your existing SQL queries:
*# Replace &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;JOIN pagelinks&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;JOIN linktarget&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;pl_&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;lt_&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; in the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;ON&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; statement
*# Below that add &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;JOIN pagelinks ON lt_id = pl_target_id&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;
** See &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[phab:T222224]]&lt;/bdi&gt; for technical reasoning. [https://phabricator.wikimedia.org/T222224][https://phabricator.wikimedia.org/T299947]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W20&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 13. maí 2024 kl. 23:59 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26762074 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-21&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W21&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, will now correctly delete pages which were moved to another title. [https://phabricator.wikimedia.org/T43351]
* New changes have been made to the UploadWizard in Wikimedia Commons: the overall layout has been improved, by following new styling and spacing for the form and its fields; the headers and helper text for each of the fields was changed; the Caption field is now a required field, and there is an option for users to copy their caption into the media description. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:WMF_support_for_Commons/Upload_Wizard_Improvements#Changes_to_%22Describe%22_workflow][https://phabricator.wikimedia.org/T361049]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]]  The HTML used to render all headings [[mw:Heading_HTML_changes|is being changed to improve accessibility]]. It will change on 22 May in some skins (Timeless, Modern, CologneBlue, Nostalgia, and Monobook). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in all other skins. The developers are also considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W21&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 20. maí 2024 kl. 23:04 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26786311 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-22&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W22&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Several bugs related to the latest updates to the UploadWizard on Wikimedia Commons have been fixed. For more information, see [[:phab:T365107|T365107]] and [[:phab:T365119|T365119]].
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In March 2024 a new [[mw:ResourceLoader/Core_modules#addPortlet|addPortlet]] API was added to allow gadgets to create new portlets (menus) in the skin. In certain skins this can be used to create dropdowns. Gadget developers are invited to try it and [[phab:T361661|give feedback]].
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Some CSS in the Minerva skin has been removed to enable easier community configuration. Interface editors should check the rendering on mobile devices for aspects related to the classes: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;.collapsible&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;.multicol&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;.reflist&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;.coordinates&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;.topicon&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [[phab:T361659|Further details are available on replacement CSS]] if it is needed.

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* When you visit a wiki where you don't yet have a local account, local rules such as edit filters can sometimes prevent your account from being created. Starting this week, MediaWiki takes your global rights into account when evaluating whether you can override such local rules. [https://phabricator.wikimedia.org/T316303]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W22&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 28. maí 2024 kl. 00:15 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26832205 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-23&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W23&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* It is now possible for local administrators to add new links to the bottom of the site Tools menu without JavaScript. [[mw:Manual:Interface/Sidebar#Add or remove toolbox sections|Documentation is available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T6086]
* The message name for the definition of the tracking category of WikiHiero has changed from &quot;&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;MediaWiki:Wikhiero-usage-tracking-category&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;&quot; to &quot;&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;MediaWiki:Wikihiero-usage-tracking-category&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;&quot;. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/wikihiero/+/1035855]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q5317225|Kadazandusun]] ([[w:dtp:|&lt;code&gt;w:dtp:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T365220]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''Future changes'''
* Next week, on wikis with the Vector 2022 skin as the default, logged-out desktop users will be able to choose between different font sizes. The default font size will also be increased for them. This is to make Wikimedia projects easier to read. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-06 deployments|Learn more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W23&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 3. júní 2024 kl. 22:35 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26844397 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-24&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W24&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* The software used to render SVG files has been updated to a new version, fixing many longstanding bugs in SVG rendering. [https://phabricator.wikimedia.org/T265549]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML used to render all headings [[mw:Heading HTML changes|is being changed to improve accessibility]]. It was changed last week in some skins (Vector legacy and Minerva). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in Vector-2022. The developers are still considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML markup used for citations by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] changed last week. In places where Parsoid previously added the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mw-reference-text&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; class, Parsoid now also adds the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;reference-text&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; class for better compatibility with the legacy parser. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1036705]

'''Problems'''
* There was a bug with the Content Translation interface that caused the tools menus to appear in the wrong location. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T366374]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The new version of MediaWiki includes another change to the HTML markup used for citations: [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] will now generate a &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span class=&quot;mw-cite-backlink&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; wrapper for both named and unnamed references for better compatibility with the legacy parser. Interface administrators should verify that gadgets that interact with citations are compatible with the new markup. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1035809] 
* On multilingual wikis that use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;translate&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; system, there is a feature that shows potentially-outdated translations with a pink background until they are updated or confirmed. From this week, confirming translations will be logged, and there is a new user-right that can be required for confirming translations if the community [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requests it]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T49177]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W24&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 10. júní 2024 kl. 20:20 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26893898 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-25&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W25&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* People who attempt to add an external link in the visual editor will now receive immediate feedback if they attempt to link to a domain that a project has decided to block. Please see [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#11_June_2024|Edit check]] for more details. [https://phabricator.wikimedia.org/T366751]
* The new [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CommunityConfiguration|Community Configuration extension]] is available [[testwiki:Special:CommunityConfiguration|on Test Wikipedia]]. This extension allows communities to customize specific features to meet their local needs. Currently only Growth features are configurable, but the extension will support other [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration#Use_cases|Community Configuration use cases]] in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T323811][https://phabricator.wikimedia.org/T360954]
* The dark mode [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] is now available on category and help pages, as well as more special pages. There may be contrast issues. Please report bugs on the [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility_for_reading|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366370]

'''Problems'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Cloud Services tools were not available for 25 minutes last week. This was caused by a faulty hardware cable in the data center. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2024-06-11_WMCS_Ceph]
* Last week, styling updates were made to the Vector 2022 skin. This caused unforeseen issues with templates, hatnotes, and images. Changes to templates and hatnotes were reverted. Most issues with images were fixed. If you still see any, [[phab:T367463|report them here]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367480]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* Starting June 18, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Edit Check]] will be deployed to [[phab:T361843|a new set of Wikipedias]]. This feature is intended to help newcomers and to assist edit-patrollers by inviting people who are adding new content to a Wikipedia article to add a citation when they do not do so themselves. During [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#Reference_Check_A/B_Test|a test at 11 wikis]], the number of citations added [https://diff.wikimedia.org/?p=127553 more than doubled] when Reference Check was shown to people. Reference Check is [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|community configurable]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361843]&lt;!-- NOTE: THE DIFF BLOG WILL BE PUBLISHED ON MONDAY --&gt;
* [[m:Special:MyLanguage/Mailing_lists|Mailing lists]] will be unavailable for roughly two hours on Tuesday 10:00–12:00 UTC. This is to enable migration to a new server and upgrade its software. [https://phabricator.wikimedia.org/T367521]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W25&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 17. júní 2024 kl. 23:49 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26911987 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-26&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W26&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Editors will notice that there have been some changes to the background color of text in the diff view, and the color of the byte-change numbers, last week. These changes are intended to make text more readable in both light mode and dark mode, and are part of a larger effort to increase accessibility. You can share your comments or questions [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading|on the project talkpage]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361717]
* The text colors that are used for visited-links, hovered-links, and active-links, were also slightly changed last week to improve their accessibility in both light mode and dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T366515]

'''Problems'''
* You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|copy permanent links to talk page comments]] by clicking on a comment's timestamp. [[mw:Talk pages project/Permalinks|This feature]] did not always work when the topic title was very long and the link was used as a wikitext link. This has been fixed. Thanks to Lofhi for submitting the bug. [https://phabricator.wikimedia.org/T356196]

'''Changes later this week'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]
* Starting 26 June, all talk pages messages' timestamps will become a link at English Wikipedia, making this feature available for you to use at all wikis. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they were linked to, even if this comment has since been moved elsewhere. You can read more about this feature [[DiffBlog:/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/|on Diff]] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|on Mediawiki.org]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365974]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W26&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 24. júní 2024 kl. 22:33 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=26989424 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-27&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W27&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* Over the next three weeks, dark mode will become available for all users, both logged-in and logged-out, starting with the mobile web version. This fulfils one of the [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2023/Reading/Dark_mode|top-requested community wishes]], and improves low-contrast reading and usage in low-light settings. As part of these changes, dark mode will also work on User-pages and Portals. There is more information in [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading/Updates#June_2024:_Typography_and_dark_mode_deployments,_new_global_preferences|the latest Web team update]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366364]
* Logged-in users can now set [[m:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering-skin-skin-prefs|global preferences for the text-size and dark-mode]], thanks to a combined effort across Foundation teams. This allows Wikimedians using multiple wikis to set up a consistent reading experience easily, for example by switching between light and dark mode only once for all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T341278] 
* If you use a very old web browser some features might not work on the Wikimedia wikis. This affects Internet Explorer 11 and versions of Chrome, Firefox and Safari older than 2016. This change makes it possible to use new [[d:Q46441|CSS]] features and to send less code to all readers. [https://phabricator.wikimedia.org/T288287][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Manual:How_to_make_a_MediaWiki_skin#Using_CSS_variables_for_supporting_different_themes_e.g._dark_mode]
* Wikipedia Admins can customize local wiki configuration options easily using [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]]. Community Configuration was created to allow communities to customize how some features work, because each language wiki has unique needs. At the moment, admins can configure [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] on their home wikis, in order to better recruit and retain new editors. More options will be provided in the coming months. [https://phabricator.wikimedia.org/T366458]
* Editors interested in language issues that are related to [[w:en:Unicode|Unicode standards]], can now discuss those topics at [[mw:Talk:WMF membership with Unicode Consortium|a new conversation space in MediaWiki.org]]. The Wikimedia Foundation is now a [[mw:Special:MyLanguage/WMF membership with Unicode Consortium|member of the Unicode Consortium]], and the coordination group can collaboratively review the issues discussed and, where appropriate, bring them to the attention of the Unicode Consortium.
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2891049|Mandailing]] ([[w:btm:|&lt;code&gt;w:btm:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T368038] 

'''Problems'''
* Editors can once again click on links within the visual editor's citation-preview, thanks to a bug fix by the Editing Team. [https://phabricator.wikimedia.org/T368119]

'''Future changes'''
* Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 2 weeks. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W27&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 1. júlí 2024 kl. 23:59 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27038456 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-28&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W28&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translations]] are available.

'''Recent changes'''
* At the Wikimedia Foundation a new task force was formed to replace the disabled Graph with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project|more secure, easy to use, and extensible Chart]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Chart Project|subscribe to the newsletter]] to get notified about new project updates and other news about Chart.
* The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents]] extension is now available on Meta-wiki, Igbo Wikipedia, and Swahili Wikipedia, and can be requested on your wiki. This extension helps in managing and making events more visible, giving Event organizers the ability to use tools like the Event registration tool. To learn more about the deployment status and how to request this extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment_status|CampaignEvents page on Meta-wiki]]. 
* Editors using the iOS Wikipedia app who have more than 50 edits can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits#Add an image|Add an Image]] feature. This feature presents opportunities for small but useful contributions to Wikipedia.
* Thank you to [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth/Celebration|all of the authors]] who have contributed to MediaWiki Core. As a result of these contributions, the [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth|percentage of authors contributing more than 5 patches has increased by 25% since last year]], which helps ensure the sustainability of the platform for the Wikimedia projects.

'''Problems'''
* A problem with the color of the talkpage tabs always showing as blue, even for non-existent pages which should have been red, affecting the Vector 2022 skin, [[phab:T367982|has been fixed]]. 

'''Future changes'''
* The Trust and Safety Product team wants to introduce [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] with as little disruption to tools and workflows as possible. Volunteer developers, including gadget and user-script maintainers, are kindly asked to update the code of their tools and features to handle temporary accounts. The team has [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|created documentation]] explaining how to do the update. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]].

'''Tech News survey'''
* Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 1 more week. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W28&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 8. júlí 2024 kl. 21:32 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27080357 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-29&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W29&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translations]] are available.

'''Tech News survey'''
* Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 3 more days. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available.

'''Recent changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia developers can now officially continue to use both [[mw:Special:MyLanguage/Gerrit|Gerrit]] and [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]], due to a June 24 decision by the Wikimedia Foundation to support software development on both platforms. Gerrit and GitLab are both code repositories used by developers to write, review, and deploy the software code that supports the MediaWiki software that the wiki projects are built on, as well as the tools used by editors to create and improve content. This decision will safeguard the productivity of our developers and prevent problems in code review from affecting our users. More details are available in the [[mw:GitLab/Migration status|Migration status]] page.
* The Wikimedia Foundation seeks applicants for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product and Technology Advisory Council]] (PTAC). This group will bring technical contributors and Wikimedia Foundation together to co-define a more resilient, future-proof technological platform. Council members will evaluate and consult on the movement's product and technical activities, so that we develop multi-generational projects. We are looking for a range of technical contributors across the globe, from a variety of Wikimedia projects. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal#Joining the PTAC as a technical volunteer|Please apply here by August 10]].
* Editors with rollback user-rights who use the Wikipedia App for Android can use the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Anti Vandalism|Edit Patrol]] features. These features include a new feed of Recent Changes, related links such as Undo and Rollback, and the ability to create and save a personal library of user talk messages to use while patrolling. If your wiki wants to make these features available to users who do not have rollback rights but have reached a certain edit threshold, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android#Contact us|you can contact the team]]. You can [[diffblog:2024/07/10/ِaddressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/|read more about this project on Diff blog]].
* Editors who have access to [[m:Special:MyLanguage/The_Wikipedia_Library|The Wikipedia Library]] can once again use non-open access content in SpringerLinks, after the Foundation [[phab:T368865|contacted]] them to restore access. You can read more about [[m:Tech/News/Recently_resolved_community_tasks|this and 21 other community-submitted tasks that were completed last week]]. 

'''Changes later this week'''
* This week, [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-07 deployments|dark mode will be available on a number of Wikipedias]], both desktop and mobile, for logged-in and logged-out users. Interface admins and user script maintainers are encouraged to check gadgets and user scripts in the dark mode, to find any hard-coded colors and fix them. There are some [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations for dark mode compatibility]] to help.

'''Future changes'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Next week, functionaries, volunteers maintaining tools, and software development teams are invited to test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on testwiki. Temporary accounts is a feature that will help improve privacy on the wikis. No further temporary account deployments are scheduled yet. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348895]
* Editors who upload files cross-wiki, or teach other people how to do so, may wish to join a Wikimedia Commons discussion. The Commons community is discussing limiting who can upload files through the cross-wiki upload/Upload dialog feature to users auto-confirmed on Wikimedia Commons. This is due to the large amount of copyright violations uploaded this way. There is a short summary at [[c:Special:MyLanguage/Commons:Cross-wiki upload|Commons:Cross-wiki upload]] and [[c:Commons:Village pump/Proposals#Deactivate cross-wiki uploads for new users|discussion at Commons:Village Pump]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]].
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W29&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 16. júlí 2024 kl. 01:31 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27124561 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-30&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W30&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translations]] are available.

'''Feature News'''
* Stewards can now [[:m:Special:MyLanguage/Global_blocks|globally block]] accounts. Before [[phab:T17294|the change]] only IP addresses and IP ranges could be blocked globally. Global account blocks are useful when the blocked user should not be logged out. [[:m:Special:MyLanguage/Global_locks|Global locks]] (a similar tool logging the user out of their account) are unaffected by this change. The new global account block feature is related to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project, which is a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors that are no longer made public.
* Later this week, Wikimedia site users will notice that the Interface of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as &quot;Pending Changes&quot;) is improved and consistent with the rest of the MediaWiki interface and [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Wikimedia's design system]]. The FlaggedRevs interface experience on mobile and [[mw:Special:MyLanguage/Skin:MinervaNeue|Minerva skin]] was inconsistent before it was fixed and ported to [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]] by the WMF Growth team and some volunteers. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156]
*  Wikimedia site users can now submit account vanishing requests via [[m:Special:GlobalVanishRequest|GlobalVanishRequest]]. This feature is used when a contributor wishes to stop editing forever. It helps you hide your past association and edit to protect your privacy. Once processed, the account will be locked and renamed. [https://phabricator.wikimedia.org/T367329]
* Have you tried monitoring and addressing vandalism in Wikipedia using your phone? [https://diff.wikimedia.org/2024/07/10/%d9%90addressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/ A Diff blog post on Patrolling features in the Mobile App] highlights some of the new capabilities of the feature, including swiping through a feed of recent changes and a personal library of user talk messages for use when patrolling from your phone. 
* Wikimedia contributors and GLAM (galleries, libraries, archives, and museums) organisations can now learn and measure the impact Wikimedia Commons is having towards creating quality encyclopedic content using the [https://doc.wikimedia.org/generated-data-platform/aqs/analytics-api/reference/commons.html Commons Impact Metrics] analytics dashboard. The dashboard offers organizations analytics on things like monthly edits in a category, the most viewed files, and which Wikimedia articles are using Commons images. As a result of these new data dumps, GLAM organisation can more reliably measure their return on investment for programs bringing content into the digital Commons. [https://diff.wikimedia.org/2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/]

'''Project Updates'''
*  Come share your ideas for improving the wikis on the newly reopened [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]]. The Community Wishlist is Wikimedia’s forum for volunteers to share ideas (called wishes) to improve how the wikis work. The new version of the wishlist is always open, works with both wikitext and Visual Editor, and allows wishes in any language.

'''Learn more'''
* Have you ever wondered how Wikimedia software works across over 300 languages? This is 253 languages more than the Google Chrome interface, and it's no accident. The Language and Product Localization Team at the Wikimedia Foundation supports your work by adapting all the tools and interfaces in the MediaWiki software so that contributors in our movement who translate pages and strings can translate them and have the sites in all languages. Read more about the team and their upcoming work on [https://diff.wikimedia.org/2024/07/17/building-towards-a-robust-multilingual-knowledge-ecosystem-for-the-wikimedia-movement/ Diff]. 
* How can Wikimedia build innovative and experimental products while maintaining such heavily used websites? A recent [https://diff.wikimedia.org/2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/ blog post] by WMF staff Johan Jönsson highlights the work of the [[m:Future Audiences#Objectives and Key Results|WMF Future Audience initiative]], where the goal is not to build polished products but test out new ideas, such as a [[m:Future_Audiences/Experiments: conversational/generative AI|ChatGPT plugin]] and [[m:Future_Audiences/Experiment:Add a Fact|Add a Fact]], to help take Wikimedia into the future. 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]].
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W30&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23. júlí 2024 kl. 00:05 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27142915 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-31&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W31&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translations]] are available.

'''Feature news'''
* Editors using the Visual Editor in languages that use non-Latin characters for numbers, such as Hindi, Manipuri and Eastern Arabic, may notice some changes in the formatting of reference numbers. This is a side effect of preparing a new sub-referencing feature, and will also allow fixing some general numbering issues in Visual Editor. If you notice any related problems on your wiki, please share details at the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|project talkpage]].

'''Bugs status'''
* Some logged-in editors were briefly unable to edit or load pages last week. [[phab:T370304|These errors]] were mainly due to the addition of new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|linter]] rules which led to caching problems. Fixes have been applied and investigations are continuing.
* Editors can use the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Information tool]] to get information about IP addresses. This tool is available as a Beta Feature in your preferences. The tool was not available for a few days last week, but is now working again. Thank you to Shizhao for filing the bug report. You can read about that, and [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks#2024-07-25|28 other community-submitted tasks]] that were resolved last week.

'''Project updates'''
* There are new features and improvements to Phabricator from the Release Engineering and Collaboration Services teams, and some volunteers, including: the search systems, the new task creation system, the login systems, the translation setup which has resulted in support for more languages (thanks to Pppery), and fixes for many edge-case errors. You can [[phab:phame/post/view/316/iterative_improvements/|read details about these and other improvements in this summary]].
* There is an [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|update on the Charts project]]. The team has decided which visualization library to use, which chart types to start focusing on, and where to store chart definitions.
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9056|Czech]] ([[voy:cs:|&lt;code&gt;voy:cs:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T370905] 

'''Learn more'''
* There is a [[diffblog:2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/|new Wikimedia Foundation data center]] in São Paulo, Brazil which helps to reduce load times.
* There is new [[diffblog:2024/07/22/the-perplexing-process-of-uploading-images-to-wikipedia/|user research]] on problems with the process of uploading images.
* Commons Impact Metrics are [[diffblog:2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/|now available]] via data dumps and API.
* The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/July|Technical Community Newsletter]] is now available.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W31&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 29. júlí 2024 kl. 23:11 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27164109 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-32&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W32&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translations]] are available.

'''Feature news'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Two new parser functions will be available this week: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#dir|#dir]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#bcp47|#bcp47]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. These will reduce the need for &lt;code&gt;Template:Dir&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;Template:BCP47&lt;/code&gt; on Commons and allow us to [[phab:T343131|drop 100 million rows]] from the &quot;what links here&quot; database. Editors at any wiki that use these templates, can help by replacing the templates with these new functions. The templates at Commons will be updated during the Hackathon at Wikimania. [https://phabricator.wikimedia.org/T359761][https://phabricator.wikimedia.org/T366623]
* Communities can request the activation of the visual editor on entire namespaces where discussions sometimes happen (for instance ''Wikipedia:'' or ''Wikisource:'' namespaces) if they understand the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/FAQ#WPNS|known limitations]]. For discussions, users can already use [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] in these namespaces.
* The tracking category &quot;Pages using Timeline&quot; has been renamed to &quot;Pages using the EasyTimeline extension&quot; [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3ATimeline-tracking-category&amp;namespace=8 in TranslateWiki]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match.

'''Project updates'''
* Editors who help to organize WikiProjects and similar on-wiki collaborations, are invited to share ideas and examples of successful collaborations with the Campaigns and Programs teams. You can fill out [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/WikiProjects|a brief survey]] or share your thoughts [[m:Talk:Campaigns/WikiProjects|on the talkpage]]. The teams are particularly looking for details about successful collaborations on non-English wikis.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The new parser is being rolled out on {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} wikis over the next few months. The {{int:project-localized-name-enwikivoyage}} and {{int:project-localized-name-hewikivoyage}} were [[phab:T365367|switched]] to Parsoid last week. For more information, see [[mw:Parsoid/Parser_Unification|Parsoid/Parser Unification]].

'''Learn more'''
* There will be more than 200 sessions at Wikimania this week. Here is a summary of some of the [[diffblog:2024/08/05/interested-in-product-and-tech-here-are-some-wikimania-sessions-you-dont-want-to-miss/|key sessions related to the product and technology area]].
* The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/07-02|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available.
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/July|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: New design previews for Translatable pages; Updates about MinT for Wiki Readers; the release of Translation dumps; and more.
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/31|Growth newsletter]] is available.
* The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/July 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W32&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 5. ágúst 2024 kl. 20:44 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27233905 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-33&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W33&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translations]] are available.

'''Feature news'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] editors and maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Actions#Show a CAPTCHA|make a CAPTCHA show if a filter matches an edit]]. This allows communities to quickly respond to spamming by automated bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T20110]
* [[m:Special:MyLanguage/Stewards|Stewards]] can now specify if global blocks should prevent account creation. Before [[phab:T17273|this change]] by the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product]] Team, all global blocks would prevent account creation. This will allow stewards to reduce the unintended side-effects of global blocks on IP addresses.

'''Project updates'''
* [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#August_2024_committee_nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new members to refresh the [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]]. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open until at least 2024-08-26.
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2880037|West Coast Bajau]] ([[w:bdr:|&lt;code&gt;w:bdr:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T371757]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W33&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 12. ágúst 2024 kl. 23:22 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27253654 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-34&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W34&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translations]] are available.

'''Feature news'''
* Editors who want to re-use references but with different details such as page numbers, will be able to do so by the end of 2024, using a new [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Sub-referencing in a nutshell|sub-referencing]] feature. You can read more [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|about the project]] and [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|how to test the prototype]].
* Editors using tracking categories to identify which pages use specific extensions may notice that six of the categories have been renamed to make them more easily understood and consistent. These categories are automatically added to pages that use specialized MediaWiki extensions. The affected names are for: [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aintersection-category&amp;namespace=8 DynamicPageList], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Akartographer-tracking-category&amp;namespace=8 Kartographer], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aphonos-tracking-category&amp;namespace=8 Phonos], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Arss-tracking-category&amp;namespace=8 RSS], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Ascore-use-category&amp;namespace=8 Score], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Awikihiero-usage-tracking-category&amp;namespace=8 WikiHiero]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match. Thanks to Pppery for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T347324]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Technical volunteers who edit modules and want to get a list of the categories used on a page, can now do so using the &lt;code&gt;&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;categories&lt;/bdi&gt;&lt;/code&gt; property of &lt;code&gt;&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Title objects|mw.title objects]]&lt;/bdi&gt;&lt;/code&gt;. This enables wikis to configure workflows such as category-specific edit notices. Thanks to SD001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T50175][https://phabricator.wikimedia.org/T85372]

'''Bugs status'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Your help is needed to check if any pages need to be moved or deleted. A maintenance script was run to clean up unreachable pages (due to Unicode issues or introduction of new namespaces/namespace aliases). The script tried to find appropriate names for the pages (e.g. by following the Unicode changes or by moving pages whose titles on Wikipedia start with &lt;code&gt;Talk:WP:&lt;/code&gt; so that their titles start with &lt;code&gt;Wikipedia talk:&lt;/code&gt;), but it may have failed for some pages, and moved them to &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[Special:PrefixIndex/T195546/]]&lt;/bdi&gt; instead. Your community should check if any pages are listed there, and move them to the correct titles, or delete them if they are no longer needed. A full log (including pages for which appropriate names could be found) is available in [[phab:P67388]].
* Editors who volunteer as [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|mentors]] to newcomers on their wiki are once again able to access lists of potential mentees who they can connect with to offer help and guidance. This functionality was restored thanks to [[phab:T372164|a bug fix]]. Thank you to Mbch331 for filing the bug report. You can read about that, and 18 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Project updates'''
* The application deadline for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product &amp; Technology Advisory Council]] (PTAC) has been extended to September 16. Members will help by providing advice to Foundation Product and Technology leadership on short and long term plans, on complex strategic problems, and help to get feedback from more contributors and technical communities. Selected members should expect to spend roughly 5 hours per month for the Council, during the one year pilot. Please consider applying, and spread the word to volunteers you think would make a positive contribution to the committee.

'''Learn more'''
* The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award#2024 Winners|2024 Coolest Tool Awards]] were awarded at Wikimania, in seven categories. For example, one award went to the ISA Tool, used for adding structured data to files on Commons, which was recently improved during the [[m:Event:Wiki Mentor Africa ISA Hackathon 2024|Wiki Mentor Africa Hackathon]]. You can see video demonstrations of each tool at the awards page. Congratulations to this year's recipients, and thank you to all tool creators and maintainers.
* The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/08-01|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available, and includes some highlights from Wikimania, an upcoming Language community meeting, and other news from the movement.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W34&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 20. ágúst 2024 kl. 00:54 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27307284 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-35&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W35&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translations]] are available.

'''Feature news'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Administrators can now test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on test2wiki. This was done to allow cross-wiki testing of temporary accounts, for when temporary accounts switch between projects. The feature was enabled on testwiki a few weeks ago. No further temporary account deployments are scheduled yet. Temporary Accounts is a project to create a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors which are no longer made public. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]].
* Later this week, editors at wikis that use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as &quot;Pending Changes&quot;) may notice that the indicators at the top of articles have changed. This change makes the system more consistent with the rest of the MediaWiki interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156]

'''Bugs status'''
* Editors who use the 2010 wikitext editor, and use the Character Insert buttons, will [[phab:T361465|no longer]] experience problems with the buttons adding content into the edit-summary instead of the edit-window. You can read more about that, and 26 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Project updates'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Please review and vote on [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas|Focus Areas]], which are groups of wishes that share a problem. Focus Areas were created for the newly reopened Community Wishlist, which is now open year-round for submissions. The first batch of focus areas are specific to moderator workflows, around welcoming newcomers, minimizing repetitive tasks, and prioritizing tasks. Once volunteers have reviewed and voted on focus areas, the Foundation will then review and select focus areas for prioritization.
* Do you have a project and are willing to provide a three (3) month mentorship for an intern? [[mw:Special:MyLanguage/Outreachy|Outreachy]] is a twice a year program for people to participate in a paid internship that will start in December 2024 and end in early March 2025, and they need mentors and projects to work on. Projects can be focused on coding or non-coding (design, documentation, translation, research). See the Outreachy page for more details, and a list of past projects since 2013.

'''Learn more'''
* If you're curious about the product and technology improvements made by the Wikimedia Foundation last year, read [[diffblog:2024/08/21/wikimedia-foundation-product-technology-improving-the-user-experience/|this recent highlights summary on Diff]].
* To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out:
** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together.webm|Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together]] (55 mins) - about the [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] project.
** [[c:File:Wikimania 2024 - Belgrade - Day 1 - Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views.webm|Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views]] (30 mins) - an overview for both technical and non technical audiences, covering some of the challenges and open questions, related to the [[mw:MediaWiki Product Insights|platform evolution, stewardship and developer experiences]] research.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W35&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 26. ágúst 2024 kl. 20:34 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27341211 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-36&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W36&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Editors and volunteer developers interested in data visualisation can now test the new software for charts. Its early version is available on beta Commons and beta Wikipedia. This is an important milestone before making charts available on regular wikis. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|read more about this project update]] and help to test the charts.

'''Feature news'''
* Editors who use the [[{{#special:Unusedtemplates}}]] page can now filter out pages which are expected to be there permanently, such as sandboxes, test-cases, and templates that are always substituted. Editors can add the new magic word [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#EXPECTUNUSEDTEMPLATE|&lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;]] to a template page to hide it from the listing. Thanks to Sophivorus and DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T184633]
* Editors who use the New Topic tool on discussion pages, will [[phab:T334163|now be reminded]] to add a section header, which should help reduce the quantity of newcomers who add sections without a header. You can read more about that, and {{formatnum:28}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
* Last week, some Toolforge tools had occasional connection problems. The cause is still being investigated, but the problems have been resolved for now. [https://phabricator.wikimedia.org/T373243]
* Translation administrators at multilingual wikis, when editing multiple translation units, can now easily mark which changes require updates to the translation. This is possible with the [[phab:T298852#10087288|new dropdown menu]].

'''Project updates'''
* A new draft text of a policy discussing the use of Wikimedia's APIs [[m:Special:MyLanguage/API Policy Update 2024|has been published on Meta-Wiki]]. The draft text does not reflect a change in policy around the APIs; instead, it is an attempt to codify existing API rules. Comments, questions, and suggestions are welcome on [[m:Talk:API Policy Update 2024|the proposed update’s talk page]] until September 13 or until those discussions have concluded.

'''Learn more'''
* To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out:
** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization.webm|Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization]] (25 mins) – about the above-mentioned Charts project.
** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 3 - State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia.webm|State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia]] (90 mins) – about some of the language tools that support Wikimedia sites, such as [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content]]/[[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation|Section Translation]], [[mw:Special:MyLanguage/MinT|MinT]], and LanguageConverter; also the current state and future of languages onboarding. [https://phabricator.wikimedia.org/T368772]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W36&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 3. september 2024 kl. 01:08 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27390268 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-37&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W37&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translations]] are available.

'''Feature news'''
* Starting this week, the standard [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will receive new colors that make them compatible in dark mode. This is the first of many changes to come as part of a major upgrade to syntax highlighting. You can learn more about what's to come on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365311][https://phabricator.wikimedia.org/T259059]
* Editors of wikis using Wikidata will now be notified of only relevant Wikidata changes in their watchlist. This is because the Lua functions &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;entity:getSitelink()&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mw.wikibase.getSitelink(qid)&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will have their logic unified for tracking different aspects of sitelinks to reduce junk notifications from [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Projects/Watchlist Wikidata Sitelinks Tracking|inconsistent sitelinks tracking]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T295356]

'''Project updates'''
*  Users of all Wikis will have access to Wikimedia sites as read-only for a few minutes on September 25, starting at 15:00 UTC. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962]
* Contributors of [[phab:T363538#10123348|11 Wikipedias]], including English will have a new &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;MOS&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; namespace added to their Wikipedias. This improvement ensures that links beginning with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;MOS:&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; (usually shortcuts to the [[w:en:Wikipedia:Manual of Style|Manual of Style]]) are not broken by [[w:en:Mooré|Mooré]] Wikipedia (language code &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mos&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;). [https://phabricator.wikimedia.org/T363538]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W37&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 9. september 2024 kl. 18:53 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27424457 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-38&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W38&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translations]] are available.

'''Improvements and Maintenance'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Editors interested in templates can help by reading the latest Wishlist focus area, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template recall and discovery]], and share your feedback on the talkpage. This input helps the Community Tech team to decide the right technical approach to build. Everyone is also encouraged to continue adding [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|new wishes]].
* The new automated [[{{#special:NamespaceInfo}}]] page helps editors understand which [[mw:Special:MyLanguage/Help:Namespaces|namespaces]] exist on each wiki, and some details about how they are configured. Thanks to DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T263513]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|References Check]] is a feature that encourages editors to add a citation when they add a new paragraph to a Wikipedia article. For a short time, the corresponding tag &quot;Edit Check (references) activated&quot; was erroneously being applied to some edits outside of the main namespace. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T373692]
* It is now possible for a wiki community to change the order in which a page’s categories are displayed on their wiki. By default, categories are displayed in the order they appear in the wikitext. Now, wikis with a consensus to do so can [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|request]] a configuration change to display them in alphabetical order. [https://phabricator.wikimedia.org/T373480]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool authors can now access ToolsDB's [[wikitech:Portal:Data Services#ToolsDB|public databases]] from both [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry|Quarry]] and [[wikitech:Superset|Superset]]. Those databases have always been accessible to every [[wikitech:Portal:Toolforge|Toolforge]] user, but they are now more broadly accessible, as Quarry can be accessed by anyone with a Wikimedia account. In addition, Quarry's internal database can now be [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry#Querying Quarry's own database|queried from Quarry itself]]. This database contains information about all queries that are being run and starred by users in Quarry. This information was already public through the web interface, but you can now query it using SQL. You can read more about that, and {{formatnum:20}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].
* Any pages or tools that still use the very old CSS classes &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mw-message-box&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; need to be updated. These old classes will be removed next week or soon afterwards. Editors can use a [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-message-box&amp;regex=1&amp;namespaces=&amp;title= global-search] to determine what needs to be changed. It is possible to use the newer &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;cdx-message&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; group of classes as a replacement (see [https://doc.wikimedia.org/codex/latest/components/demos/message.html#css-only-version the relevant Codex documentation], and [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Tech/Header&amp;diff=prev&amp;oldid=27449042 an example update]), but using locally defined onwiki classes would be best. [https://phabricator.wikimedia.org/T374499]

'''Technical project updates'''
* Next week, all Wikimedia wikis will be read-only for a few minutes. This will start on September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This maintenance process also targets other services.]] The previous switchover took 3 minutes, and the Site Reliability Engineering teams use many tools to make sure that this essential maintenance work happens as quickly as possible. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962]

'''Tech in depth'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/August 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes details about: research about [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Hooks|hook]] handlers to help simplify development, research about performance improvements, work to improve the REST API for end-users, and more.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: 
** [[c:File:Wikimania 2024 - Auditorium Kyiv - Day 4 - Hackathon Showcase.webm|Hackathon Showcase]] (45 mins) - 19 short presentations by some of the Hackathon participants, describing some of the projects they worked on, such as automated testing of maintenance scripts, a video-cutting command line tool, and interface improvements for various tools. There are [[phab:T369234|more details and links available]] in the Phabricator task.
** [[c:File:Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem.webm|Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem]] (40 mins) - a roundtable discussion for tool-maintainers, users, and supporters of Toolforge about how to make the platform sustainable and how to evaluate the tools available there.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W38&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 17. september 2024 kl. 00:03 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27460876 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-39&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W39&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only]] for a few minutes on Wednesday September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. Reading the wikis will not be interrupted, but editing will be paused. These twice-yearly processes allow WMF's site reliability engineering teams to remain prepared to keep the wikis functioning even in the event of a major interruption to one of our data centers.

'''Updates for editors'''
[[File:Add alt text from a halfsheet, with the article behind.png|thumb|A screenshot of the interface for the Alt Text suggested-edit feature]]
* Editors who use the iOS Wikipedia app in Spanish, Portuguese, French, or Chinese, may see the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|Alt Text suggested-edit experiment]] after editing an article, or completing a suggested edit using &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project#Hypothesis 2 Add an Image Suggested Edit|Add an image]]&quot;. Alt-text helps people with visual impairments to read Wikipedia articles. The team aims to learn if adding alt-text to images is a task that editors can be successful with. Please share any feedback on [[mw:Talk:Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|the discussion page]].
* The Codex color palette has been updated with new and revised colors for the MediaWiki user interfaces. The [[mw:Special:MyLanguage/Design System Team/Color/Design documentation#Updates|most noticeable changes]] for editors include updates for: dark mode colors for Links and for quiet Buttons (progressive and destructive), visited Link colors for both light and dark modes, and background colors for system-messages in both light and dark modes.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] It is now possible to include clickable wikilinks and external links inside code blocks. This includes links that are used within &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;syntaxhighlight&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; tags and on code pages (JavaScript, CSS, Scribunto and Sanitized CSS). Uses of template syntax &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{…}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; are also linked to the template page. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T368166]
* Two bugs were fixed in the [[m:Special:MyLanguage/Account vanishing|GlobalVanishRequest]] system by improving the logging and by removing an incorrect placeholder message. [https://phabricator.wikimedia.org/T370595][https://phabricator.wikimedia.org/T372223]
* View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] From [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]]: 
** The API now enables 5,000 on-demand API requests per month and twice-monthly HTML snapshots freely (gratis and libre). More information on the updates and also improvements to the software development kits (SDK) are explained on [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api/ the project's blog post]. While Wikimedia Enterprise APIs are designed for high-volume commercial reusers, this change enables many more community use-cases to be built on the service too.
** The Snapshot API (html dumps) have added beta Structured Contents endpoints ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/ blog post on that]) as well as released two beta datasets (English and French Wikipedia) from that endpoint to Hugging Face for public use and feedback ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/hugging-face-dataset/ blog post on that]). These pre-parsed data sets enable new options for researchers, developers, and data scientists to use and study the content.

'''In depth'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The Wikidata Query Service (WDQS) is used to get answers to questions using the Wikidata data set. As Wikidata grows, we had to make a major architectural change so that WDQS could remain performant. As part of the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split project]], we have new SPARQL endpoints available for serving the &quot;[https://query-scholarly.wikidata.org scholarly]&quot; and &quot;[https://query-main.wikidata.org main]&quot; subgraphs of Wikidata. The [http://query.wikidata.org query.wikidata.org endpoint] will continue to serve the full Wikidata graph until March 2025. After this date, it will only serve the main graph. For more information, please see [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|the announcement on Wikidata]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W39&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23. september 2024 kl. 23:37 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27493779 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-40&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W40&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Readers of [[phab:T375401|42 more wikis]] can now use Dark Mode. If the option is not yet available for logged-out users of your wiki, this is likely because many templates do not yet display well in Dark Mode. Please use the [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ night-mode-checker tool] if you are interested in helping to reduce the number of issues. The [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations page]] provides guidance on this. Dark Mode is enabled on additional wikis once per month.
* Editors using the 2010 wikitext editor as their default can access features from the 2017 wikitext editor by adding &lt;code dir=ltr&gt;?veaction=editsource&lt;/code&gt; to the URL. If you would like to enable the 2017 wikitext editor as your default, it can be set in [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-newwikitext|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T239796]
* For logged-out readers using the Vector 2022 skin, the &quot;donate&quot; link has been moved from a collapsible menu next to the content area into a more prominent top menu, next to &quot;Create an account&quot;. This restores the link to the level of prominence it had in the Vector 2010 skin. [[mw:Readers/2024 Reader and Donor Experiences#Donor Experiences (Key Result WE 3.2 and the related hypotheses)|Learn more]] about the changes related to donor experiences. [https://phabricator.wikimedia.org/T373585]
* The CampaignEvents extension provides tools for organizers to more easily manage events, communicate with participants, and promote their events on the wikis. The extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|enabled]] on Arabic Wikipedia, Igbo Wikipedia, Swahili Wikipedia, and Meta-Wiki. [[w:zh:Wikipedia:互助客栈/其他#引進CampaignEvents擴充功能|Chinese Wikipedia has decided]] to enable the extension, and discussions on the extension are in progress [[w:es:Wikipedia:Votaciones/2024/Sobre la política de Organizadores de Eventos|on Spanish Wikipedia]] and [[d:Wikidata:Project chat#Enabling the CampaignEvents Extention on Wikidata|on Wikidata]]. To learn how to enable the extension on your wiki, you can visit [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|the CampaignEvents page on Meta-Wiki]].
* View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Developers with an account on Wikitech-wiki should [[wikitech:Wikitech/SUL-migration|check if any action is required]] for their accounts. The wiki is being changed to use the single-user-login (SUL) system, and other configuration changes. This change will help reduce the overall complexity for the weekly software updates across all our wikis.

'''In depth'''
* The [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|server switch]] was completed successfully last week with a read-only time of [[wikitech:Switch Datacenter#Past Switches|only 2 minutes 46 seconds]]. This periodic process makes sure that engineers can switch data centers and keep all of the wikis available for readers, even if there are major technical issues. It also gives engineers a chance to do maintenance and upgrades on systems that normally run 24 hours a day, and often helps to reveal weaknesses in the infrastructure. The process involves dozens of software services and hundreds of hardware servers, and requires multiple teams working together. Work over the past few years has reduced the time from 17 minutes down to 2–3 minutes. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/66ZW7B2MG63AESQVTXDIFQBDBS766JGW/]

'''Meetings and events'''
* October 4–6: [[m:Special:MyLanguage/WikiIndaba conference 2024|WikiIndaba Conference's Hackathon]] in Johannesburg, South Africa
* November 4–6: [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] in Vienna, Austria

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W40&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 30. september 2024 kl. 22:21 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27530062 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-41&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W41&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Communities can now request installation of [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator|Automoderator]] on their wiki. Automoderator is an automated anti-vandalism tool that reverts bad edits based on scores from the new &quot;Revert Risk&quot; machine learning model. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AutoModerator/Deploying|read details about the necessary steps]] for installation and configuration. [https://phabricator.wikimedia.org/T336934]

'''Updates for editors'''
* Translators in wikis where [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|the mobile experience of Content Translation is available]], can now customize their articles suggestion list from 41 filtering options when using the tool. This topic-based article suggestion feature makes it easy for translators to self-discover relevant articles based on their area of interest and translate them. You can [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;active-list=suggestions try it with your mobile device]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368422]
* View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* It is now possible for &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;syntaxhighlight&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; code blocks to offer readers a &quot;Copy&quot; button if the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;copy=1&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight#copy|set on the tag]]. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T40932]
* Customized copyright footer messages on all wikis will be updated. The new versions will use wikitext markup instead of requiring editing raw HTML. [https://phabricator.wikimedia.org/T375789]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this month, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] will be rolled out on several pilot wikis. The final list of the wikis will be published in the second half of the month. If you maintain any tools, bots, or gadgets on [[phab:T376499|these 11 wikis]], and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]].
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Rate limiting has been enabled for the code review tools [[Wikitech:Gerrit|Gerrit]] and [[Wikitech:GitLab|GitLab]] to address ongoing issues caused by malicious traffic and scraping. Clients that open too many concurrent connections will be restricted for a few minutes. This rate limiting is managed through [[Wikitech:nftables|nftables]] firewall rules. For more details, see Wikitech's pages on [[Wikitech:Firewall#Throttling with nftables|Firewall]], [[Wikitech:GitLab/Abuse and rate limiting|GitLab limits]] and [[Wikitech:Gerrit/Operations#Throttling IPs|Gerrit operations]].
* Five new wikis have been created: 
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q49224|Komering]] ([[w:kge:|&lt;code&gt;w:kge:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374813]
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36096|Mooré]] ([[m:mos:|&lt;code&gt;m:mos:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374641]
** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[wikt:mad:|&lt;code&gt;wikt:mad:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374968]
** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q2501174|Gorontalo]] ([[q:gor:|&lt;code&gt;q:gor:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375088]
** a {{int:project-localized-name-group-wikinews}} in [[d:Q56482|Shan]] ([[n:shn:|&lt;code&gt;n:shn:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375430]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W41&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 7. október 2024 kl. 23:43 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27557422 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-42&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W42&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The Structured Discussion extension (also known as Flow) is starting to be removed. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|A first set of wikis]] are being contacted. These wikis are invited to stop using Flow, and to move all Flow boards to sub-pages, as archives. At these wikis, a script will move all Flow pages that aren't a sub-page to a sub-page automatically, starting on 22 October 2024. On 28 October 2024, all Flow boards at these wikis will be set in read-only mode. [https://www.mediawiki.org/wiki/Structured_Discussions/Deprecation][https://phabricator.wikimedia.org/T370722]
* WMF's Search Platform team is working on making it easier for readers to perform text searches in their language. A [[phab:T332342|change last week]] on over 30 languages makes it easier to find words with accents and other diacritics. This applies to both full-text search and to types of advanced search such as the &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;''hastemplate''&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;''incategory''&lt;/bdi&gt; keywords. More technical details (including a few other minor search upgrades) are available. [https://www.mediawiki.org/wiki/User:TJones_%28WMF%29/Notes/Language_Analyzer_Harmonization_Notes#ASCII-folding/ICU-folding_%28T332342%29]
* View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|EditCheck]] was installed at Russian Wikipedia, and fixes were made for some missing user interface styles.

'''Updates for technical contributors'''
* Editors who use the Toolforge tool [[toolforge:copyvios|Earwig's Copyright Violation Detector]] will now be required to log in with their Wikimedia account before running checks using the &quot;search engine&quot; option. This change is needed to help prevent external bots from misusing the system. Thanks to Chlod for these improvements. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia_talk:New_pages_patrol/Reviewers#Authentication_is_now_required_for_search_engine_checks_on_Earwig's_Copyvio_Tool]
* [[m:Special:MyLanguage/Phabricator|Phabricator]] users can create tickets and add comments on existing tickets via Email again. [[mw:Special:MyLanguage/Phabricator/Help#Using email|Sending email to Phabricator]] has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356077]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Some HTML elements in the interface are now wrapped with a &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;bdi&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; element, to make our HTML output more aligned with Web standards. More changes like this will be coming in future weeks. This change might break some tools that rely on the previous HTML structure of the interface. Note that relying on the HTML structure of the interface is [[mw:Special:MyLanguage/Stable interface policy/Frontend#What is not stable?|not recommended]] and might break at any time. [https://phabricator.wikimedia.org/T375975]

'''In depth'''
* The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/September 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes: updates on Wikimedia's authentication system, research to simplify feature development in the MediaWiki platform, updates on Parser Unification and MathML rollout, and more.
* The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/October|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition include: research about improving topic suggestions related to countries, improvements to PHPUnit tests, and more.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W42&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 14. október 2024 kl. 21:22 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27597254 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-43&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W43&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Mobile Apps team has released an [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh#Phase 1: Creating a user Profile Menu (T373714)|update]] to the iOS app's navigation, and it is now available in the latest App store version. The team added a new Profile menu that allows for easy access to editor features like Notifications and Watchlist from the Article view, and brings the &quot;Donate&quot; button into a more accessible place for users who are reading an article. This is the first phase of a larger planned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh|navigation refresh]] to help the iOS app transition from a primarily reader-focused app, to an app that fully supports reading and editing. The Wikimedia Foundation has added more editing features and support for on-wiki communication based on volunteer requests in recent years.
[[File:IOS App Navigation refresh first phase 05.png|thumb|iOS Wikipedia App's profile menu and contents]]

'''Updates for editors'''
* Wikipedia readers can now download a browser extension to experiment with some early ideas on potential features that recommend articles for further reading, automatically summarize articles, and improve search functionality. For more details and to stay updated, check out the Web team's [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments|Content Discovery Experiments page]] and [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Web team's projects|subscribe to their newsletter]].
* Later this month, logged-out editors of [[phab:T376499|these 12 wikis]] will start to have [[mw:Special:Mylanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] created. The list may slightly change - some wikis may be removed but none will be added. Temporary account is a new [[mw:Special:MyLanguage/User account types|type of user account]]. It enhances the logged-out editors' privacy and makes it easier for community members to communicate with them. If you maintain any tools, bots, or gadgets on these 12 wikis, and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]]. Read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|deployment plan across all wikis]].
* View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[w:nr:Main Page|South Ndebele]], [[w:rsk:Главни бок|Pannonian Rusyn]], [[w:ann:Uwu|Obolo]], [[w:iba:Lambar Keterubah|Iban]] and [[w:tdd:ᥞᥨᥝᥴ ᥘᥣᥲ ᥖᥥᥰ|Tai Nüa]] Wikipedia languages were created last week. [https://www.wikidata.org/wiki/Q36785][https://www.wikidata.org/wiki/Q35660][https://www.wikidata.org/wiki/Q36614][https://www.wikidata.org/wiki/Q33424][https://www.wikidata.org/wiki/Q36556]
* It is now possible to create functions on Wikifunctions using Wikidata lexemes, through the new [[f:Z6005|Wikidata lexeme type]] launched last week. When you go to one of these functions, the user interface provides a lexeme selector that helps you pick a lexeme from Wikidata that matches the word you type. After hitting run, your selected lexeme is retrieved from Wikidata, transformed into a Wikidata lexeme type, and passed into the selected function. Read more about this in [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2024-10-17#Function of the Week: select representation from lexeme|the latest Wikifunctions newsletter]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Users of the Wikimedia sites can now format dates more easily in different languages with the new &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;{{[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef|#timef]]:…}}&lt;/code&gt; parser function. For example, &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{#timef:now|date|en}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; will show as &quot;&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;{{#timef:now|date|en}}&lt;/bdi&gt;&quot;. Previously, &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{#time:…}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; could be used to format dates, but this required knowledge of the order of the time and date components and their intervening punctuation. &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;#timef&lt;/code&gt; (or &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;#timefl&lt;/code&gt; for local time) provides access to the standard date formats that MediaWiki uses in its user interface. This may help to simplify some templates on multi-lingual wikis like Commons and Meta. [https://phabricator.wikimedia.org/T223772][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Commons and Meta users can now efficiently [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Localization|retrieve the user's language]] using &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{USERLANGUAGE}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; instead of using &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{int:lang}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T4085]
* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Tech Advisory Council]] (PTAC) now has its pilot members with representation across Africa, Asia, Europe, North America and South America. They will work to address the [[Special:MyLanguage/Movement Strategy/Initiatives/Technology Council|Movement Strategy's Technology Council]] initiative of having a co-defined and more resilient technological platform. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy/Initiatives/Technology_Council]

'''In depth'''
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/32|Growth newsletter]] is available. It includes: an upcoming Newcomer Homepage Community Updates module, new Community Configuration options, and details on new projects.
* The Wikimedia Foundation is [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Security Team#CNA Partnership|now an official partner of the CVE program]], which is an international effort to catalog publicly disclosed cybersecurity vulnerabilities. This partnership will allow the Security Team to instantly publish [[w:en:Common Vulnerabilities and Exposures|common vulnerabilities and exposures]] (CVE) records that are affecting MediaWiki core, extensions, and skins, along with any other code the Foundation is a steward of.
* The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]] is now [[m:Community Wishlist/Updates#October 16, 2024: Conversations Made Easier: Machine-Translated Wishes Are Here!|testing machine translations]] for Wishlist content. Volunteers can now read machine-translated versions of wishes and dive into discussions even before translators arrive to translate content.

'''Meetings and events'''
* 24 October - Wiki Education Speaker Series Webinar - [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/N4XTB4G55BUY3M3PNGUAKQWJ7A4UOPAK/ Open Source Tech: Building the Wiki Education Dashboard], featuring Wikimedia interns and a Web developer in the panel.
* 20–22 December 2024 - [[m:Special:MyLanguage/Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024|Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024]] in Odisha, India. A hackathon for community members, including developers, designers and content editors, to build technical solutions that improve contributors' experiences.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W43&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21. október 2024 kl. 20:53 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27634672 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-44&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W44&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Later in November, the Charts extension will be deployed to the test wikis in order to help identify and fix any issue. A security review is underway to then enable deployment to pilot wikis for broader testing. You can read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates#October 2024: Working towards production deployment|the October project update]] and see the [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Charts latest documentation and examples on Beta Wikipedia].
* View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[w:en:PediaPress|Pediapress.com]], an external service that creates books from Wikipedia, can now use [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Maps|Wikimedia Maps]] to include existing pre-rendered infobox map images in their printed books on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T375761]

'''Updates for technical contributors'''
* Wikis can use [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|the Guided Tour extension]] to help newcomers understand how to edit. The Guided Tours extension now works with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Dark mode|dark mode]]. Guided Tour maintainers can check their tours to see that nothing looks odd. They can also set &lt;code&gt;emitTransitionOnStep&lt;/code&gt; to &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; to fix an old bug. They can use the new flag &lt;code&gt;allowAutomaticBack&lt;/code&gt; to avoid back-buttons they don't want. [https://phabricator.wikimedia.org/T73927#10241528]
*  Administrators in the Wikimedia projects who use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Nuke|Nuke Extension]] will notice that mass deletions done with this tool have the &quot;Nuke&quot; tag. This change will make reviewing and analyzing deletions performed with the tool easier. [https://phabricator.wikimedia.org/T366068]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W44&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 28. október 2024 kl. 20:56 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27668811 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-45&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W45&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Stewards can now make [[m:Special:MyLanguage/Global blocks|global account blocks]] cause global [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblocks]]. This will assist stewards in preventing abuse from users who have been globally blocked. This includes preventing globally blocked temporary accounts from exiting their session or switching browsers to make subsequent edits for 24 hours. Previously, temporary accounts could exit their current session or switch browsers to continue editing. This is an anti-abuse tool improvement for the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project. You can read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|progress on key features for temporary accounts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368949]
* Wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]] can now use the [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Event list#October 29, 2024: Collaboration List launched|Collaboration List]] feature. This list provides a new, easy way for contributors to learn about WikiProjects on their wikis. Thanks to the Campaign team for this work that is part of [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product %26 Technology OKRs#WE KRs|the 2024/25 annual plan]]. If you are interested in bringing the CampaignEvents extension to your wiki, you can [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|follow these steps]] or you can reach out to User:Udehb-WMF for help.
* The text color for red links will be slightly changed later this week to improve their contrast in light mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T370446]
* View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, on multilingual wikis, users [[phab:T216368|can now]] hide translations from the WhatLinksHere special page.

'''Updates for technical contributors'''
* XML [[m:Special:MyLanguage/Data dumps|data dumps]] have been temporarily paused whilst a bug is investigated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/message/BXWJDPO5QI2QMBCY7HO36ELDCRO6HRM4/]

'''In depth'''
* Temporary Accounts have been deployed to six wikis; thanks to the Trust and Safety Product team for [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|this work]], you can read about [[phab:T340001|the deployment plans]]. Beginning next week, Temporary Accounts will also be enabled on [[phab:T378336|seven other projects]]. If you are active on these wikis and need help migrating your tools, please reach out to [[m:User:Udehb-WMF|User:Udehb-WMF]] for assistance.
*  The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/October|Language and Internationalization newsletter]] is available.  It includes: New languages supported in translatewiki or in MediaWiki; New keyboard input methods for some languages; details about recent and upcoming meetings, and more.

'''Meetings and events'''
* [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] is happening in Vienna, Austria and online from 4 to 6 November 2024. The conference will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W45&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 4. nóvember 2024 kl. 20:50 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27693917 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-46&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W46&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* On wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Translate|Translate extension]] enabled, users will notice that the FuzzyBot will now automatically create translated versions of categories used on translated pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T285463]
* View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the submitted task to use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SecurePoll|SecurePoll extension]] for English Wikipedia's special [[w:en:Wikipedia:Administrator elections|administrator election]] was resolved on time. [https://phabricator.wikimedia.org/T371454] 

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] In &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:MediaWiki_1.44/wmf.2|1.44.0-wmf-2]]&lt;/code&gt;, the logic of Wikibase function &lt;code&gt;getAllStatements&lt;/code&gt; changed to behave like &lt;code&gt;getBestStatements&lt;/code&gt;. Invoking the function now returns a copy of values which are immutable. [https://phabricator.wikimedia.org/T270851]
* [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. The API will be rerouting some page content endpoints from RESTbase to the newer [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST API]] endpoints. The [[phab:T374683|impacted endpoints]] include getting page/revision metadata and rendered HTML content. These changes will be available on testwiki later this week, with other projects to follow. This change should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints should verify behavior on testwiki, and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]].

'''In depth'''
* Admins and users of the Wikimedia projects [[mw:Special:MyLanguage/Moderator_Tools/Automoderator#Usage|where Automoderator is enabled]] can now monitor and evaluate important metrics related to Automoderator's actions. [https://superset.wmcloud.org/superset/dashboard/unified-automoderator-activity-dashboard/ This Superset dashboard] calculates and aggregates metrics about Automoderator's behaviour on the projects in which it is deployed. Thanks to the Moderator Tools team for this Dashboard; you can visit [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator/Unified Activity Dashboard|the documentation page]] for more information about this work. [https://phabricator.wikimedia.org/T369488]

'''Meetings and events'''
* 21 November 2024 ([[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] &amp; [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]) - [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Community call]] with Wikimedia Commons volunteers and stakeholders to help prioritize support efforts for 2025-2026 Fiscal Year. The theme of this call is how content should be organised on Wikimedia Commons.
'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W46&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 12. nóvember 2024 kl. 00:08 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27732268 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-47&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W47&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Users of Wikimedia sites will now be warned when they create a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects|redirect]] to a page that doesn't exist. This will reduce the number of broken redirects to red links in our projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T326057]
* View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot/Overview|Pywikibot]], which automates work on MediaWiki sites, was upgraded to 9.5.0 on Toolforge. [https://phabricator.wikimedia.org/T378676]

'''Updates for technical contributors'''
* On wikis that use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs extension]], pages created or moved by users with the appropriate permissions are marked as flagged automatically. This feature has not been working recently, and changes fixing it should be deployed this week. Thanks to Daniel and Wargo for working on this. [https://phabricator.wikimedia.org/T379218][https://phabricator.wikimedia.org/T368380]

'''In depth'''
* There is a new [https://diff.wikimedia.org/2024/11/05/say-hi-to-temporary-accounts-easier-collaboration-with-logged-out-editors-with-better-privacy-protection Diff post] about Temporary Accounts, available in more than 15 languages. Read it to learn about what Temporary Accounts are, their impact on different groups of users, and the plan to introduce the change on all wikis.

'''Meetings and events'''
* Technical volunteers can now register for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which will take place in Istanbul, Turkey. [https://pretix.eu/wikimedia/hackathon2025/ Application for travel and accommodation scholarships] is open from '''November 12 to December 10 2024'''. The registration for the event will close in mid-April 2025. The Wikimedia Hackathon is an annual gathering that unites the global technical community to collaborate on existing projects and explore new ideas.
* Join the [[C:Special:MyLanguage/Commons:WMF%20support%20for%20Commons/Commons%20community%20calls|Wikimedia Commons community calls]] this week to help prioritize support for Commons which will be planned for 2025–2026. The theme will be how content should be organised on Wikimedia Commons. This is an opportunity for volunteers who work on different things to come together and talk about what matters for the future of the project. The calls will take place '''November 21, 2024, [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]'''.
* A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place '''November 29, 16:00 UTC''' to discuss updates and technical problem-solving.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W47&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19. nóvember 2024 kl. 02:01 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27806858 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-48&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W48&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new version of the standard wikitext editor-mode [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will be available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] later this week. This brings many new features and bug fixes, including right-to-left support, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Template folding|template folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and an improved search panel. You can learn more on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]].
* The 2010 wikitext editor now supports common keyboard shortcuts such &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;Ctrl&lt;/code&gt;+&lt;code&gt;B&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; for bold and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;Ctrl&lt;/code&gt;+&lt;code&gt;I&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; for italics. A full [[mw:Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|list of all six shortcuts]] is available. Thanks to SD0001 for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T62928]
* Starting November 28, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: &lt;bdi&gt;bswiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;elwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;euwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;fawiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;fiwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;frwikiquote&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;frwikisource&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;frwikiversity&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;frwikivoyage&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;idwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;lvwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;plwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;ptwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;urwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;viwikisource&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;zhwikisource&lt;/bdi&gt;. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. 
* View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a user creating a new AbuseFilter can now only set the filter to &quot;protected&quot; [[phab:T377765|if it includes a protected variable]].

'''Updates for technical contributors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]], which can be used in JavaScript, CSS, JSON, and Lua pages, [[phab:T377663|now offers]] live autocompletion. Thanks to SD0001 for this improvement. The feature can be temporarily disabled on a page by pressing &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;Ctrl&lt;/code&gt;+&lt;code&gt;,&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and un-selecting &quot;&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Live Autocompletion&lt;/bdi&gt;&quot;.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool-maintainers who use the Graphite system for tracking metrics, need to migrate to the newer Prometheus system. They can check [https://grafana.wikimedia.org/d/K6DEOo5Ik/grafana-graphite-datasource-utilization?orgId=1 this dashboard] and the list in the Description of the [[phab:T350592|task T350592]] to see if their tools are listed, and they should claim metrics and dashboards connected to their tools. They can then disable or migrate all existing metrics by following the instructions in the task. The Graphite service will become read-only in April. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/KLUV4IOLRYXPQFWD6WKKJUHMWE77BMSZ/]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/NewPP parser report|New PreProcessor parser performance report]] has been fixed to give an accurate count for the number of Wikibase entities accessed. It had previously been resetting after 400 entities. [https://phabricator.wikimedia.org/T279069]

'''Meetings and events'''
* A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place November 29 at [https://zonestamp.toolforge.org/1732896000 16:00 UTC]. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Mooré Wikipedia, the language support track at [[m:Wiki Indaba|Wiki Indaba]], and a report from the Wayuunaiki community on their experiences with the Incubator and as a new community over the last 3 years. This meeting will be in English and will also have Spanish interpretation.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W48&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 25. nóvember 2024 kl. 22:42 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27847039 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-49&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W49&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Two new parser functions were added this week. The &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interwikilink|#interwikilink]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interwiki links|interwiki link]] and the &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interlanguagelink|#interlanguagelink]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interlanguage links|interlanguage link]]. These parser functions are useful on wikis where namespaces conflict with interwiki prefixes. For example, links beginning with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;MOS:&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; on English Wikipedia [[phab:T363538|conflict with the &lt;code&gt;mos&lt;/code&gt; language code prefix of Mooré Wikipedia]].
* Starting this week, Wikimedia wikis no longer support connections using old RSA-based HTTPS certificates, specifically rsa-2048. This change is to improve security for all users. Some older, unsupported browser or smartphone devices will be unable to connect; Instead, they will display a connectivity error. See the [[wikitech:HTTPS/Browser_Recommendations|HTTPS Browser Recommendations page]] for more-detailed information. All modern operating systems and browsers are always able to reach Wikimedia projects. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CTYEHVNSXUD3NFAAMG3BLZVTVQWJXJAH/]
* Starting December 16, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: &lt;bdi&gt;arwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;cawiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;frwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;mediawikiwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;orwiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;wawiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;wawiktionary&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;wikidatawiki&lt;/bdi&gt;{{int:comma-separator/en}}&lt;bdi&gt;zhwiki&lt;/bdi&gt;. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T380910]
* This month the Chart extension was deployed to production and is now available on Commons and Testwiki. With the security review complete, pilot wiki deployment is expected to start in the first week of December. You can see a working version [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details.
* View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug with the &quot;Download as PDF&quot; system was fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T376438]

'''Updates for technical contributors'''
* In late February, temporary accounts will be rolled out on at least 10 large wikis. This deployment will have a significant effect on the community-maintained code. This is about Toolforge tools, bots, gadgets, and user scripts that use IP address data or that are available for logged-out users. The Trust and Safety Product team wants to identify this code, monitor it, and assist in updating it ahead of the deployment to minimize disruption to workflows. The team asks technical editors and volunteer developers to help identify such tools by adding them to [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/Impacted tools|this list]]. In addition, review the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|updated documentation]] to learn how to adjust the tools. Join the discussions on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|project talk page]] or in the [[discord:channels/221049808784326656/1227616742340034722|dedicated thread]] on the [[w:Wikipedia:Discord|Wikimedia Community Discord server (in English)]] for support and to share feedback. 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W49&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2. desember 2024 kl. 22:23 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27873992 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-50&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W50&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Technical documentation contributors can find updated resources, and new ways to connect with each other and the Wikimedia Technical Documentation Team, at the [[mw:Special:MyLanguage/Documentation|Documentation hub]] on MediaWiki.org. This page links to: resources for writing and improving documentation, a new &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;#wikimedia-techdocs&lt;/bdi&gt; IRC channel on libera.chat, a listing of past and upcoming documentation events, and ways to request a documentation consultation or review. If you have any feedback or ideas for improvements to the documentation ecosystem, please [[mw:Wikimedia Technical Documentation Team#Contact us|contact the Technical Documentation Team]].

'''Updates for editors'''
[[File:Edit Check on Desktop.png|thumb|Layout change for the Edit Check feature]]
* Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] will be relocated to a sidebar on desktop. Edit check is the feature for new editors to help them follow policies and guidelines. This layout change creates space to present people with [[mw:Edit check#1 November 2024|new Checks]] that appear ''while'' they are typing. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#Reference Check A/B Test|initial results]] show newcomers encountering Edit Check are 2.2 times more likely to publish a new content edit that includes a reference and is not reverted.
* The Chart extension, which enables editors to create data visualizations, was successfully made available on MediaWiki.org and three pilot wikis (Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedias). You can see a working examples [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details.
* Translators in wikis where the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|mobile experience of Content Translation is available]], can now discover articles in Wikiproject campaigns of their interest from the &quot;[https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;campaign=specialcx&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=collections&amp;active-list=suggestions&amp;from=es&amp;to=en All collection]&quot; category in the articles suggestion feature. Wikiproject Campaign organizers can use this feature, to help translators to discover articles of interest, by adding the &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;page-collection&gt; &lt;/page-collection&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; tag to their campaign article list page on Meta-wiki. This will make those articles discoverable in the Content Translation tool. For more detailed information on how to use the tool and tag, please refer to [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based &amp; Community-defined lists/How to use the features|the step-by-step guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378958]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, now has a [[phab:T376379#10310998|multiselect filter for namespace selection]]. This enables users to select multiple specific namespaces, instead of only one or all, when fetching pages for deletion.
* The Nuke feature also now [[phab:T364225#10371365|provides links]] to the userpage of the user whose pages were deleted, and to the pages which were not selected for deletion, after page deletions are queued. This enables easier follow-up admin-actions. Thanks to Chlod and the Moderator Tools team for both of these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T364225#10371365]
* The Editing Team is working on making it easier to populate citations from archive.org using the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|Citoid]] tool, the auto-filled citation generator. They are asking communities to add two parameters preemptively, &lt;code dir=ltr&gt;archiveUrl&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;archiveDate&lt;/code&gt;, within the TemplateData for each citation template using Citoid. You can see an [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACite_web%2Fdoc&amp;diff=1261320172&amp;oldid=1260788022 example of a change in a template], and a [https://global-search.toolforge.org/?namespaces=10&amp;q=%5C%22citoid%5C%22%3A%20%5C%7B&amp;regex=1&amp;title= list of all relevant templates]. [https://phabricator.wikimedia.org/T374831]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9240|Indonesian]] ([[voy:id:|&lt;code&gt;voy:id:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T380726]
* Last week, all wikis had problems serving pages to logged-in users and some logged-out users for 30–45 minutes. This was caused by a database problem, and investigation is ongoing. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/3g2ckc7bp6l9]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add Link]] feature has been fixed. Previously, the list of sections which are excluded from Add Link was partially ignored in certain cases. [https://phabricator.wikimedia.org/T380455][https://phabricator.wikimedia.org/T380329]

'''Updates for technical contributors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, now has an early-stage [[gitiles:design/codex-php|implementation in PHP]]. It is available for general use in MediaWiki extensions and Toolforge apps through [https://packagist.org/packages/wikimedia/codex Composer], with use in MediaWiki core coming soon. More information is available in [[wmdoc:design-codex-php/main/index.html|the documentation]]. Thanks to Doğu for the inspiration and many contributions to the library. [https://phabricator.wikimedia.org/T379662]
* [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. On December 4, the MediaWiki Interfaces team began rerouting page/revision metadata and rendered HTML content endpoints on [[testwiki:|testwiki]] from RESTbase to comparable MediaWiki REST API endpoints. The team encourages active users of these endpoints to verify their tool's behavior on testwiki and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]] before the end of the year, as they intend to roll out the same change across all Wikimedia projects in early January. These changes are part of the work to replace the outdated [[mw:RESTBase/deprecation|RESTBase]] system.
* The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/986172 2024 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 3 January 2025, and has an associated [[foundation:Legal:Developer Satisfaction Survey 2024 Privacy Statement|privacy statement]].
* There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar]

'''Meetings and events'''
* The next meeting in the series of [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation discussions with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Event:Commons community discussion - 12 December 2024 08:00 UTC|December 12 at 8:00 UTC]] and [[m:Event:Commons community discussion - 12_December 2024 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is new media and new contributors. Contributors from all wikis are welcome to attend.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W50&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 9. desember 2024 kl. 22:16 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27919424 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2024-51&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2024-W51&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Interested in improving event management on your home wiki? The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents extension]] offers organizers features like event registration management, event/wikiproject promotion, finding potential participants, and more - all directly on-wiki. If you are an organizer or think your community would benefit from this extension, start a discussion to enable it on your wiki today. To learn more about how to enable this extension on your wiki, visit the [[m:CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|deployment status page]].

'''Updates for editors'''
* Users of the iOS Wikipedia App in Italy and Mexico on the Italian, Spanish, and English Wikipedias, can see a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review|personalized Year in Review]] with insights based on their reading and editing history.
* Users of the Android Wikipedia App in Sub-Saharan Africa and South Asia can see the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Rabbit Holes|Rabbit Holes]] feature. This feature shows a suggested search term in the Search bar based on the current article being viewed, and a suggested reading list generated from the user’s last two visited articles.
* The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|global reminder bot]] is now active and running on nearly 800 wikis. This service reminds most users holding temporary rights when they are about to expire, so that they can renew should they want to. See [[m:Global reminder bot/Technical details|the technical details page]] for more information.
* The next issue of Tech News will be sent out on 13 January 2025 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was [[phab:T374988|fixed]] in the Android Wikipedia App which had caused translatable SVG images to show the wrong language when they were tapped.

'''Updates for technical contributors'''
* There is no new MediaWiki version next week. The next deployments will start on 14 January. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar/2025] 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2024-W51&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 16. desember 2024 kl. 22:25 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=27942374 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-03&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W03&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Single User Login system is being updated over the next few months. This is the system which allows users to fill out the login form on one Wikimedia site and get logged in on all others at the same time. It needs to be updated because of the ways that browsers are increasingly restricting cross-domain cookies. To accommodate these restrictions, login and account creation pages will move to a central domain, but it will still appear to the user as if they are on the originating wiki. The updated code will be enabled this week for users on test wikis. This change is planned to roll out to all users during February and March. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and a timeline.

'''Updates for editors'''
* On wikis with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments|PageAssessments]] installed, you can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments#Search|filter search results]] to pages in a given WikiProject by using the &lt;code dir=ltr&gt;inproject:&lt;/code&gt; keyword. (These wikis: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwikivoyage/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-huwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}) [https://phabricator.wikimedia.org/T378868] 
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34129|Tigre]] ([[w:tig:|&lt;code&gt;w:tig:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T381377]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with updating a user's edit-count after making a rollback edit, which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382592]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia REST API users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. Starting the week of January 13, we will begin rerouting [[phab:T374683|some page content endpoints]] from RESTbase to the newer MediaWiki REST API endpoints for all wiki projects. This change was previously available on testwiki and should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints may raise issues directly to the [[phab:project/view/6931/|MediaWiki Interfaces Team]] in Phabricator if they arise.
* Toolforge tool maintainers can now share their feedback on Toolforge UI, an initiative to provide a web platform that allows creating and managing Toolforge tools through a graphic interface, in addition to existing command-line workflows. This project aims to streamline active maintainers’ tasks, as well as make registration and deployment processes more accessible for new tool creators. The initiative is still at a very early stage, and the Cloud Services team is in the process of collecting feedback from the Toolforge community to help shape the solution to their needs. [[wikitech:Wikimedia Cloud Services team/EnhancementProposals/Toolforge UI|Read more and share your thoughts about Toolforge UI]]. 
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] For tool and library developers who use the OAuth system: The identity endpoint used for [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user|OAuth 1]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user 2|OAuth 2]] returned a JSON object with an integer in its &lt;code&gt;sub&lt;/code&gt; field, which was incorrect (the field must always be a string). This has been fixed; the fix will be deployed to Wikimedia wikis on the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T382139]
* Many wikis currently use [[:mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|Cite CSS]] to render custom footnote markers in Parsoid output. Starting January 20 these rules will be disabled, but the developers ask you to ''not'' clean up your &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[MediaWiki:Common.css]]&lt;/bdi&gt; until February 20 to avoid issues during the migration. Your wikis might experience some small changes to footnote markers in Visual Editor and when using experimental Parsoid read mode, but if there are changes these are expected to bring the rendering in line with the legacy parser output. [https://phabricator.wikimedia.org/T370027]

'''Meetings and events'''
* The next meeting in the series of [[c:Special:MyLanguage/Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation Community Conversations with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 08:00 UTC|January 15 at 8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is defining the priorities in tool investment for Commons. Contributors from all wikis, especially users who are maintaining tools for Commons, are welcome to attend.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W03&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 14. janúar 2025 kl. 01:42 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28048614 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-04&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W04&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Administrators can mass-delete multiple pages created by a user or IP address using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Extension:Nuke]]. It previously only allowed deletion of pages created in the last 30 days. It can now delete pages from the last 90 days, provided it is targeting a specific user or IP address. [https://phabricator.wikimedia.org/T380846]
* On [[phab:P72148|wikis that use]] the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Patrolled edits|Patrolled edits]] feature, when the rollback feature is used to revert an unpatrolled page revision, that revision will now be marked as &quot;manually patrolled&quot; instead of &quot;autopatrolled&quot;, which is more accurate. Some editors that use [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Filtering|filters]] on Recent Changes may need to update their filter settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T302140]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Visual Editor's &quot;Insert link&quot; feature did not always suggest existing pages properly when an editor started typing, which has now been [[phab:T383497|fixed]].

'''Updates for technical contributors'''
* The Structured Discussion extension (also known as Flow) is being progressively removed from the wikis. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|The last group of wikis]] ({{int:project-localized-name-cawikiquote/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwikimedia/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwikibooks/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewikimedia/en}}) will soon be contacted. If you have questions about this process, please ping [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] at your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T380912]
* The latest quarterly [[mw:Technical_Community_Newsletter/2025/January|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: updates about services from the Data Platform Engineering teams, information about Codex from the Design System team, and more.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W04&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21. janúar 2025 kl. 01:37 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28129769 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-05&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W05&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Patrollers and admins - what information or context about edits or users could help you to make patroller or admin decisions more quickly or easily? The Wikimedia Foundation wants to hear from you to help guide its upcoming annual plan. Please consider sharing your thoughts on this and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product &amp; Technology OKRs|13 other questions]] to shape the technical direction for next year.

'''Updates for editors'''
* iOS Wikipedia App users worldwide can now access a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review/How your data is used|personalized Year in Review]] feature, which provides insights based on their reading and editing history on Wikipedia. This project is part of a broader effort to help welcome new readers as they discover and interact with encyclopedic content.
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Edit patrollers now have a new feature available that can highlight potentially problematic new pages. When a page is created with the same title as a page which was previously deleted, a tag ('Recreated') will now be added, which users can filter for in [[{{#special:RecentChanges}}]] and [[{{#special:NewPages}}]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T56145]
* Later this week, there will be a new warning for editors if they attempt to create a redirect that links to another redirect (a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects#Double redirects|double redirect]]). The feature will recommend that they link directly to the second redirect's target page. Thanks to the user SomeRandomDeveloper for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T326056]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia wikis allow [[w:en:WebAuthn|WebAuthn]]-based second factor checks (such as hardware tokens) during login, but the feature is [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Fix security key (WebAuthn) support|fragile]] and has very few users. The MediaWiki Platform team is temporarily disabling adding new WebAuthn keys, to avoid interfering with the rollout of [[mw:MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3]] (single user login version 3). Existing keys are unaffected. [https://phabricator.wikimedia.org/T378402]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''

* For developers that use the [[wikitech:Data Platform/Data Lake/Edits/MediaWiki history dumps|MediaWiki History dumps]]: The Data Platform Engineering team has added a couple of new fields to these dumps, to support the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] initiative. If you maintain software that reads those dumps, please review your code and the updated documentation, since the order of the fields in the row will change. There will also be one field rename: in the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;mediawiki_user_history&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; dump, the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;anonymous&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; field will be renamed to &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;is_anonymous&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. The changes will take effect with the next release of the dumps in February. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LKMFDS62TXGDN6L56F4ABXYLN7CSCQDI/] 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W05&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 27. janúar 2025 kl. 22:15 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28149374 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-06&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W06&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Editors who use the &quot;Special characters&quot; editing-toolbar menu can now see the 32 special characters you have used most recently, across editing sessions on that wiki. This change should help make it easier to find the characters you use most often. The feature is in both the 2010 wikitext editor and VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T110722]
* Editors using the 2010 wikitext editor can now create sublists with correct indentation by selecting the line(s) you want to indent and then clicking the toolbar buttons.[https://phabricator.wikimedia.org/T380438] You can now also insert &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;code&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; tags using a new toolbar button.[https://phabricator.wikimedia.org/T383010] Thanks to user stjn for these improvements.
* Help is needed to ensure the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]] works properly on each wiki.
** (1) Administrators should update the local versions of the page &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Citoid-template-type-map.json&lt;/code&gt; to include entries for &lt;code dir=ltr&gt;preprint&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;standard&lt;/code&gt;, and &lt;code dir=ltr&gt;dataset&lt;/code&gt;; Here are example diffs to replicate [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&amp;diff=1189164774&amp;oldid=1165783565 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&amp;diff=1270832208&amp;oldid=1270828390 for 'standard' and 'dataset'].
** (2.1) If the citoid map in the citation template used for these types of references is missing, [[mediawikiwiki:Citoid/Enabling Citoid on your wiki#Step 2.a: Create a 'citoid' maps value for each citation template|one will need to be added]]. (2.2) If the citoid map does exist, the TemplateData will need to be updated to include new field names. Here are example updates [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&amp;diff=1270829051&amp;oldid=1262470053 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&amp;diff=1270831369&amp;oldid=1270829480 for 'standard' and 'dataset']. The new fields that may need to be supported are &lt;code dir=ltr&gt;archiveID&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;identifier&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;repository&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;organization&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;repositoryLocation&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;committee&lt;/code&gt;, and &lt;code dir=ltr&gt;versionNumber&lt;/code&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T383666]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q15637215|Central Kanuri]] ([[w:knc:|&lt;code&gt;w:knc:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T385181]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Help:Extension:Wikisource/Wikimedia OCR|OCR (optical character recognition) tool]] used for Wikisource now supports a new language, Church Slavonic. [https://phabricator.wikimedia.org/T384782]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W06&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 4. febrúar 2025 kl. 00:09 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28203495 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-07&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W07&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''

* The Product and Technology Advisory Council (PTAC) has published [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|a draft of their recommendations]] for the Wikimedia Foundation's Product and Technology department. They have recommended focusing on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback/Mobile experiences|mobile experiences]], particularly contributions. They request community [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|feedback at the talk page]] by 21 February.

'''Updates for editors'''
* The &quot;Special pages&quot; portlet link will be moved from the &quot;Toolbox&quot; into the &quot;Navigation&quot; section of the main menu's sidebar by default. This change is because the Toolbox is intended for tools relating to the current page, not tools relating to the site, so the link will be more logically and consistently located. To modify this behavior and update CSS styling, administrators can follow the instructions at [[phab:T385346|T385346]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333211]
* As part of this year's work around improving the ways readers discover content on the wikis, the Web team will be running an experiment with a small number of readers that displays some suggestions for related or interesting articles within the search bar. Please check out [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments#Experiment 1: Display article recommendations in more prominent locations, search|the project page]] for more information.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template editors who use TemplateStyles can now customize output for users with specific accessibility needs by using accessibility related media queries (&lt;code dir=ltr&gt;[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-motion prefers-reduced-motion]&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-transparency prefers-reduced-transparency]&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr&gt;[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-contrast prefers-contrast]&lt;/code&gt;, and &lt;code dir=ltr&gt;[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/forced-colors forced-colors]&lt;/code&gt;). Thanks to user Bawolff for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T384175]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the global blocks log will now be shown directly on the {{#special:CentralAuth}} page, similarly to global locks, to simplify the workflows for stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T377024]

'''Updates for technical contributors'''
* Wikidata [[d:Special:MyLanguage/Help:Default values for labels and aliases|now supports a special language as a &quot;default for all languages&quot;]] for labels and aliases. This is to avoid excessive duplication of the same information across many languages. If your Wikidata queries use labels, you may need to update them as some existing labels are getting removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T312511]
* The function &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;getDescription&lt;/code&gt; was invoked on every Wiki page read and accounts for ~2.5% of a page's total load time. The calculated value will now be cached, reducing load on Wikimedia servers. [https://phabricator.wikimedia.org/T383660]
* As part of the RESTBase deprecation [[mw:RESTBase/deprecation|effort]], the &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;/page/related&lt;/code&gt; endpoint has been blocked as of February 6, 2025, and will be removed soon. This timeline was chosen to align with the deprecation schedules for older Android and iOS versions. The stable alternative is the &quot;&lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;morelike&lt;/code&gt;&quot; action API in MediaWiki, and [[gerrit:c/mediawiki/services/mobileapps/+/982154/13/pagelib/src/transform/FooterReadMore.js|a migration example]] is available. The MediaWiki Interfaces team [[phab:T376297|can be contacted]] for any questions. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/GFC2IJO7L4BWO3YTM7C5HF4MCCBE2RJ2/]

'''In depth'''

* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: Updates about the &quot;Contribute&quot; menu; details on some of the newest language editions of Wikipedia; details on new languages supported by the MediaWiki interface; updates on the Community-defined lists feature; and more. 
* The latest [[mw:Extension:Chart/Project/Updates#January 2025: Better visibility into charts and tabular data usage|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on the progress towards bringing better visibility into global charts usage and support for categorizing pages in the Data namespace on Commons.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W07&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 11. febrúar 2025 kl. 00:12 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28231022 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-08&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W08&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Communities using growth tools can now showcase one event on the &lt;code&gt;{{#special:Homepage}}&lt;/code&gt; for newcomers. This feature will help newcomers to be informed about editing activities they can participate in. Administrators can create a new event to showcase at &lt;code&gt;{{#special:CommunityConfiguration}}&lt;/code&gt;. To learn more about this feature, please read [[diffblog:2025/02/12/community-updates-module-connecting-newcomers-to-your-initiatives/|the Diff post]], have a look [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Community updates module|at the documentation]], or contact [[mw:Talk:Growth|the Growth team]].

'''Updates for editors'''
[[File:Page Frame Features on desktop.png|thumb|Highlighted talk pages improvements]]
* Starting next week, talk pages at these wikis – {{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}} – will get [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|a new design]]. This change was extensively tested as a Beta feature and is the last step of [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|talk pages improvements]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379102]
* You can now navigate to view a redirect page directly from its action pages, such as the history page. Previously, you were forced to first go to the redirect target. This change should help editors who work with redirects a lot. Thanks to user stjn for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T5324]
* When a Cite reference is reused many times, wikis currently show either numbers like &quot;1.23&quot; or localized alphabetic markers like &quot;a b c&quot; in the reference list. Previously, if there were so many reuses that the alphabetic markers were all used, [[MediaWiki:Cite error references no backlink label|an error message]] was displayed.  As part of the work to [[phab:T383036|modernize Cite customization]], these errors will no longer be shown and instead the backlinks will fall back to showing numeric markers like &quot;1.23&quot; once the alphabetic markers are all used.
* The log entries for each change to an editor's user-groups are now clearer by specifying exactly what has changed, instead of the plain before and after listings. Translators can [[phab:T369466|help to update the localized versions]]. Thanks to user Msz2001 for these improvements.
* A new filter has been added to the [[{{#special:Nuke}}]] tool, which allows administrators to mass delete pages, to enable users to filter for pages in a range of page sizes (in bytes). This allows, for example, deleting pages only of a certain size or below. [https://phabricator.wikimedia.org/T378488]
* Non-administrators can now check which pages are able to be deleted using the [[{{#special:Nuke}}]] tool. Thanks to user MolecularPilot for this and the previous improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T376378]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed in the configuration for the AV1 video file format, which enables these files to play again. [https://phabricator.wikimedia.org/T382193]

'''Updates for technical contributors'''
* Parsoid Read Views is going to be rolling out to most Wiktionaries over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyage to Parsoid Read Views last year. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/T385923][https://phabricator.wikimedia.org/T371640]
* Developers of tools that run on-wiki should note that &lt;code dir=ltr&gt;mw.Uri&lt;/code&gt; is deprecated. Tools requiring &lt;code dir=ltr&gt;mw.Uri&lt;/code&gt; must explicitly declare &lt;code dir=ltr&gt;mediawiki.Uri&lt;/code&gt; as a ResourceLoader dependency, and should migrate to the browser native &lt;code dir=ltr&gt;URL&lt;/code&gt; API soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T384515]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W08&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 17. febrúar 2025 kl. 21:17 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28275610 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-09&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W09&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Administrators can now customize how the [[m:Special:MyLanguage/User language|Babel feature]] creates categories using [[{{#special:CommunityConfiguration/Babel}}]]. They can rename language categories, choose whether they should be auto-created, and adjust other settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T374348]
* The &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://www.wikimedia.org/ wikimedia.org]&lt;/bdi&gt; portal has been updated – and is receiving some ongoing improvements – to modernize and improve the accessibility of our portal pages. It now has better support for mobile layouts, updated wording and links, and better language support. Additionally, all of the Wikimedia project portals, such as &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://wikibooks.org wikibooks.org]&lt;/bdi&gt;, now support dark mode when a reader is using that system setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T373204][https://phabricator.wikimedia.org/T368221][https://meta.wikimedia.org/wiki/Project_portals]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33965|Santali]] ([[wikt:sat:|&lt;code&gt;wikt:sat:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386619]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that prevented clicking on search results in the web-interface for some Firefox for Android phone configurations. [https://phabricator.wikimedia.org/T381289]

'''Meetings and events'''
* The next Language Community Meeting is happening soon, February 28th at [https://zonestamp.toolforge.org/1740751200 14:00 UTC]. This week's meeting will cover: highlights and technical updates on keyboard and tools for the Sámi languages, Translatewiki.net contributions from the Bahasa Lampung community in Indonesia, and technical Q&amp;A. If you'd like to join, simply [[mw:Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#28 February 2025|sign up on the wiki page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W09&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 25. febrúar 2025 kl. 00:42 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28296129 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-10&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W10&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* All logged-in editors using the mobile view can now edit a full page. The &quot;{{int:Minerva-page-actions-editfull}}&quot; link is accessible from the &quot;{{int:minerva-page-actions-overflow}}&quot; menu in the toolbar. This was previously only available to editors using the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced mobile contributions|Advanced mobile contributions]] setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T387180]
* Interface administrators can now help to remove the deprecated Cite CSS code matching &quot;&lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;mw-ref&lt;/code&gt;&quot; from their local &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[MediaWiki:Common.css]]&lt;/bdi&gt;. The list of wikis in need of cleanup, and the code to remove, [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-ref%5B%5E-a-z%5D&amp;regex=1&amp;namespaces=8&amp;title=.*css can be found with this global search] and in [https://ace.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Common.css&amp;oldid=145662#L-139--L-144 this example], and you can learn more about how to help on the [[mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|CSS migration project page]]. The Cite footnote markers (&quot;&lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;[1]&lt;/code&gt;&quot;) are now rendered by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]], and the deprecated CSS is no longer needed. The CSS for backlinks (&quot;&lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;mw:referencedBy&lt;/code&gt;&quot;) should remain in place for now. This cleanup is expected to cause no visible changes for readers. Please help to remove this code before March 20, after which the development team will do it for you.
* When editors embed a file (e.g. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[File:MediaWiki.png]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) on a page that is protected with cascading protection, the software will no longer restrict edits to the file description page, only to new file uploads.[https://phabricator.wikimedia.org/T24521] In contrast, transcluding a file description page (e.g. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{:File:MediaWiki.png}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) will now restrict edits to the page.[https://phabricator.wikimedia.org/T62109]
* When editors revert a file to an earlier version it will now require the same permissions as ordinarily uploading a new version of the file. The software now checks for 'reupload' or 'reupload-own' rights,[https://phabricator.wikimedia.org/T304474] and respects cascading protection.[https://phabricator.wikimedia.org/T140010]
* When administrators are listing pages for deletion with the Nuke tool, they can now also list associated talk pages and redirects for deletion, alongside pages created by the target, rather than needing to manually delete these pages afterwards. [https://phabricator.wikimedia.org/T95797]
* The [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|previously noted]] update to Single User Login, which will accommodate browser restrictions on cross-domain cookies by moving login and account creation to a central domain, will now roll out to all users during March and April. The team plans to enable it for all new account creation on [[wikitech:Deployments/Train#Tuesday|Group0]] wikis this week. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and an updated timeline.
* Since last week there has been a bug that shows some interface icons as black squares until the page has fully loaded. It will be fixed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T387351]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q2044560|Sylheti]] ([[w:syl:|&lt;code&gt;w:syl:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386441]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed with loading images in very old versions of the Firefox browser on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T386400]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.19|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W10&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 4. mars 2025 kl. 02:31 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28334563 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-11&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W11&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Editors who use password managers at multiple wikis may notice changes in the future. The way that our wikis provide information to password managers about reusing passwords across domains has recently been updated, so some password managers might now offer you login credentials that you saved for a different Wikimedia site. Some password managers already did this, and are now doing it for more Wikimedia domains. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3 project]] which aims to improve how our unified login works, and to keep it compatible with ongoing changes to the web-browsers we use. [https://phabricator.wikimedia.org/T385520][https://phabricator.wikimedia.org/T384844]
* The Wikipedia Apps Team is inviting interested users to help improve Wikipedia’s offline and limited internet use. After discussions in [[m:Afrika Baraza|Afrika Baraza]] and the last [[m:Special:MyLanguage/ESEAP Hub/Meetings|ESEAP call]], key challenges like search, editing, and offline access are being explored, with upcoming focus groups to dive deeper into these topics. All languages are welcome, and interpretation will be available. Want to share your thoughts? [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Improving Wikipedia Mobile Apps for Offline &amp; Limited Internet Use|Join the discussion]] or email &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;aramadan@wikimedia.org&lt;/bdi&gt;!
* All wikis will be read-only for a few minutes on March 19. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.20|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/33|Growth newsletter]] is available. It includes: the launch of the Community Updates module, the most recent changes in Community Configuration, and the upcoming test of in-article suggestions for first-time editors.
* An old API that was previously used in the Android Wikipedia app is being removed at the end of March. There are no current software uses, but users of the app with a version that is older than 6 months by the time of removal (2025-03-31), will no longer have access to the Suggested Edits feature, until they update their app. You can [[diffblog:2025/02/24/sunset-of-wikimedia-recommendation-api/|read more details about this change]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W11&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 10. mars 2025 kl. 23:10 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28372257 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-12&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W12&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Twice a year, around the equinoxes, the Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team performs [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|a datacenter server switchover]], redirecting all traffic from one primary server to its backup. This provides reliability in case of a crisis, as we can always fall back on the other datacenter. [http://listen.hatnote.com/ Thanks to the Listen to Wikipedia] tool, you can hear the switchover take place: Before it begins, you'll hear the steady stream of edits; Then, as the system enters a brief read-only phase, the sound stops for a couple of minutes, before resuming after the switchover. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]]. If you want to keep an ear out for the next server switchover, listen to the wikis on [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 March 19 at 14:00 UTC].

'''Updates for editors'''

* The [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en&amp;to=es improved Content Translation tool dashboard] is now available in [[phab:T387820|10 Wikipedias]] and will be available for all Wikipedias [[phab:T387821|soon]]. With [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|the unified dashboard]], desktop users can now: Translate new sections of an article; Discover and access topic-based [https://ig.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;active-list=suggestions&amp;from=en&amp;to=ig&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits article suggestion filters] (initially available only for mobile device users); Discover and access the [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based &amp; Community-defined lists|Community-defined lists]] filter, also known as &quot;Collections&quot;, from wiki-projects and campaigns.
* On Wikimedia Commons, a [[c:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements#Improve category selection|new system to select the appropriate file categories]] has been introduced: if a category has one or more subcategories, users will be able to click on an arrow that will open the subcategories directly within the form, and choose the correct one. The parent category name will always be shown on top, and it will always be possible to come back to it. This should decrease the amount of work for volunteers in fixing/creating new categories. The change is also available on mobile. These changes are part of planned improvements to the UploadWizard.
* The Community Tech team is seeking wikis to join a pilot for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] feature and a refreshed Special:Block page in late March. Multiblocks enables administrators to impose multiple different types of blocks on the same user at the same time. If you are an admin or steward and would like us to discuss joining the pilot with your community, please leave a message on the [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|project talk page]].
* Starting March 25, the Editing team will test a new feature for Edit Check at [[phab:T384372|12 Wikipedias]]: [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi-check|Multi-Check]]. Half of the newcomers on these wikis will see all [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Checks]] during their edit session, while the other half will continue seeing only one. The goal of this test is to see if users are confused or discouraged when shown multiple Reference Checks (when relevant) within a single editing session. At these wikis, the tags used on edits that show References Check will be simplified, as multiple tags could be shown within a single edit. Changes to the tags are documented [[phab:T373949|on Phabricator]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379131]
* The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], which is a service for notifying users that their temporary user-rights are about to expire, now supports using the localized name of the user-rights group in the message heading. Translators can see the [[m:Global reminder bot/Translation|listing of existing translations and documentation]] to check if their language needs updating or creation.
* The [[Special:GlobalPreferences|GlobalPreferences]] gender setting, which is used for how the software should refer to you in interface messages, now works as expected by overriding the local defaults. [https://phabricator.wikimedia.org/T386584]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Wikipedia App for Android had a bug fixed for when a user is browsing and searching in multiple languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T379777]

'''Updates for technical contributors'''
* Later this week, the way that Codex styles are loaded will be changing. There is a small risk that this may result in unstyled interface message boxes on certain pages. User generated content (e.g. templates) is not impacted. Gadgets may be impacted. If you see any issues [[phab:T388847|please report them]]. See the linked task for details, screenshots, and documentation on how to fix any affected gadgets.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.21|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W12&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 17. mars 2025 kl. 23:48 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28412594 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-13&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W13&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Wikimedia Foundation is seeking your feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product &amp; Technology OKRs|drafts of the objectives and key results that will shape the Foundation's Product and Technology priorities]] for the next fiscal year (starting in July). The objectives are broad high-level areas, and the key-results are measurable ways to track the success of their objectives. Please share your feedback on the talkpage, in any language, ideally before the end of April.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] will be released to multiple wikis (see [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|deployment plan]] for details) in April 2025, and the team has begun the process of engaging communities on the identified wikis. The extension provides tools to organize, manage, and promote collaborative activities (like events, edit-a-thons, and WikiProjects) on the wikis. The extension has three tools: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation Lists]]. It is currently on 13 Wikipedias, including English Wikipedia, French Wikipedia, and Spanish Wikipedia, as well as Wikidata. Questions or requests can be directed to the [[mw:Help talk:Extension:CampaignEvents|extension talk page]] or in Phabricator (with &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;#campaigns-product-team&lt;/bdi&gt; tag).
* Starting the week of March 31st, wikis will be able to set which user groups can view private registrants in [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], as part of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension. By default, event organizers and the local wiki admins will be able to see private registrants. This is a change from the current behavior, in which only event organizers can see private registrants. Wikis can change the default setup by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requesting a configuration change]] in Phabricator (and adding the &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;#campaigns-product-team&lt;/bdi&gt; tag). Participants of past events can cancel their registration at any time.
* Administrators at wikis that have a customized &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[MediaWiki:Sidebar]]&lt;/bdi&gt; should check that it contains an entry for the {{int:specialpages}} listing. If it does not, they should add it using &lt;code dir=ltr style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;* specialpages-url|specialpages&lt;/code&gt;. Wikis with a default sidebar will see the link moved from the page toolbox into the sidebar menu in April. [https://phabricator.wikimedia.org/T388927]
* The Minerva skin (mobile web) combines both Notice and Alert notifications within the bell icon ([[File:OOjs UI icon bell.svg|16px|link=|class=skin-invert]]). There was a long-standing bug where an indication for new notifications was only shown if you had unseen Alerts. This bug is now fixed. In the future, Minerva users will notice a counter atop the bell icon when you have 1 or more unseen Notices and/or Alerts. [https://phabricator.wikimedia.org/T344029]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* VisualEditor has introduced a [[mw:VisualEditor/Hooks|new client-side hook]] for developers to use when integrating with the VisualEditor target lifecycle. This hook should replace the existing lifecycle-related hooks, and be more consistent between different platforms. In addition, the new hook will apply to uses of VisualEditor outside of just full article editing, allowing gadgets to interact with the editor in DiscussionTools as well. The Editing Team intends to deprecate and eventually remove the old lifecycle hooks, so any use cases that this new hook does not cover would be of interest to them and can be [[phab:T355555|shared in the task]].
* Developers who use the &lt;code dir=ltr&gt;mw.Api&lt;/code&gt; JavaScript library, can now identify the tool using it with the &lt;code dir=ltr&gt;userAgent&lt;/code&gt; parameter: &lt;code dir=ltr&gt;var api = new mw.Api( { userAgent: 'GadgetNameHere/1.0.1' } );&lt;/code&gt;. If you maintain a gadget or user script, please set a user agent, because it helps with library and server maintenance and with differentiating between legitimate and illegitimate traffic. [https://phabricator.wikimedia.org/T373874][https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Wikimedia_Foundation_User-Agent_Policy]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.22|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W13&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 24. mars 2025 kl. 22:43 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28443127 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-14&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W14&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The Editing team is working on a new [[mw:Special:MyLanguage/Edit Check|Edit check]]: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#26 March 2025|Peacock check]]. This check's goal is to identify non-neutral terms while a user is editing a wikipage, so that they can be informed that their edit should perhaps be changed before they publish it. This project is at the early stages, and the team is looking for communities' input: [[phab:T389445|in this Phabricator task]], they are gathering on-wiki policies, templates used to tag non-neutral articles, and the terms (jargon and keywords) used in edit summaries for the languages they are currently researching. You can participate by editing the table on Phabricator, commenting on the task, or directly messaging [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]].
* [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|Single User Login]] has now been updated on all wikis to move login and account creation to a central domain. This makes user login compatible with browser restrictions on cross-domain cookies, which have prevented users of some browsers from staying logged in.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Starting on March 31st, the MediaWiki Interfaces team will begin a limited release of generated OpenAPI specs and a SwaggerUI-based sandbox experience for [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST APIs]]. They invite developers from a limited group of non-English Wikipedia communities (Arabic, German, French, Hebrew, Interlingua, Dutch, Chinese) to review the documentation and experiment with the sandbox in their preferred language. In addition to these specific Wikipedia projects, the sandbox and OpenAPI spec will be available on the [[testwiki:Special:RestSandbox|on the test wiki REST Sandbox special page]] for developers with English as their preferred language. During the preview period, the MediaWiki Interfaces Team also invites developers to [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|share feedback about your experience]]. The preview will last for approximately 2 weeks, after which the sandbox and OpenAPI specs will be made available across all wiki projects.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.23|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Sometimes a small, [[gerrit:c/operations/cookbooks/+/1129184|one line code change]] can have great significance: in this case, it means that for the first time in years we're able to run all of the stack serving &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[http://maps.wikimedia.org/ maps.wikimedia.org]&lt;/bdi&gt; - a host dedicated to serving our wikis and their multi-lingual maps needs - from a single core datacenter, something we test every time we perform a [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter switchover]]. This is important because it means that in case one of our datacenters is affected by a catastrophe, we'll still be able to serve the site. This change is the result of [[phab:T216826|extensive work]] by two developers on porting the last component of the maps stack over to [[w:en:Kubernetes|kubernetes]], where we can allocate resources more efficiently than before, thus we're able to withstand more traffic in a single datacenter. This work involved a lot of complicated steps because this software, and the software libraries it uses, required many long overdue upgrades. This type of work makes the Wikimedia infrastructure more sustainable.

'''Meetings and events'''
* [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025|MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025]] is happening in Sandusky, USA, and online, from 14–16 May 2025. The workshop will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users. Registration and presentation signup is now available at the workshop's website.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W14&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 1. apríl 2025 kl. 00:05 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28473566 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-15&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W15&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* From now on, [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface admins]] and [[m:Special:MyLanguage/Central notice administrators|centralnotice admins]] are technically required to enable [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] before they can use their privileges. In the future this might be expanded to more groups with advanced user-rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T150898]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* The Design System Team is preparing to release the next major version of Codex (v2.0.0) on April 29. Editors and developers who use CSS from Codex should see the [[mw:Codex/Release Timeline/2.0|2.0 overview documentation]], which includes guidance related to a few of the breaking changes such as &lt;code dir=ltr style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;font-size&lt;/code&gt;, &lt;code dir=ltr style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;line-height&lt;/code&gt;, and &lt;code dir=ltr style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;size-icon&lt;/code&gt;.
* The results of the [[mw:Developer Satisfaction Survey/2025|Developer Satisfaction Survey (2025)]]  are now available. Thank you to all participants. These results help the Foundation decide what to work on next and to review what they recently worked on.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.24|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]] will take place in Istanbul, Turkey, between 2–4 May. Registration for attending the in-person event will close on 13 April. Before registering, please note the potential need for a [https://www.mfa.gov.tr/turkish-representations.en.mfa visa] or [https://www.mfa.gov.tr/visa-information-for-foreigners.en.mfa e-visa] to enter the country.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W15&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 7. apríl 2025 kl. 18:53 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28507470 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-16&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W16&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Later this week, the default thumbnail size will be increased from 220px to 250px. This changes how pages are shown in all wikis and has been requested by some communities for many years, but wasn't previously possible due to technical limitations. [https://phabricator.wikimedia.org/T355914]
* File thumbnails are now stored in discrete sizes. If a page specifies a thumbnail size that's not among the standard sizes (20, 40, 60, 120, 250, 330, 500, 960), then MediaWiki will pick the closest larger thumbnail size but will tell the browser to downscale it to the requested size. In these cases, nothing will change visually but users might load slightly larger images. If it doesn't matter which thumbnail size is used in a page, please pick one of the standard sizes to avoid the extra in-browser down-scaling step. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Images#Thumbnail_sizes][https://phabricator.wikimedia.org/T355914]

'''Updates for editors'''
* The Wikimedia Foundation are working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]] which will enable [[:w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[:w:en:Denial-of-service attack|Distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is so that they can more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for.
* To improve security for users, a small percentage of logins will now require that the account owner input a one-time password [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:EmailAuth|emailed to their account]]. It is recommended that you [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|check]] that the email address on your account is set correctly, and that it has been confirmed, and that you have an email set for this purpose. [https://phabricator.wikimedia.org/T390662]
* &quot;Are you interested in taking a short survey to improve tools used for reviewing or reverting edits on your Wiki?&quot; This question will be [[phab:T389401|asked at 7 wikis starting next week]], on Recent Changes and Watchlist pages. The [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools team]] wants to know more about activities that involve looking at new edits made to your Wikimedia project, and determining whether they adhere to your project's policies.
* On April 15, the full Wikidata graph will no longer be supported on &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]&lt;/bdi&gt;. After this date, scholarly articles will be available through &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;[https://query-scholarly.wikidata.org/ query-scholarly.wikidata.org]&lt;/bdi&gt;, while the rest of the data hosted on Wikidata will be available through the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]&lt;/bdi&gt; endpoint. This is part of the scheduled split of the Wikidata Graph, which was [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|announced in September 2024]]. More information is [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|available on Wikidata]].
* The latest quarterly [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter/First quarter of 2025|Wikimedia Apps Newsletter]] is now available. It covers updates, experiments, and improvements made to the Wikipedia mobile apps.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2025/April|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: an invitation for tool maintainers to attend the Toolforge UI Community Feedback Session on April 15th; recent community metrics; and recent technical blog posts.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.25|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W16&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 15. apríl 2025 kl. 00:25 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28540654 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-17&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W17&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] is now integrated with [[w:dag:Solɔɣu|Dagbani Wikipedia]] since April 15. It is the first project that will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in articles. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template. [https://www.wikifunctions.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status_updates/2025-04-16]
* A new type of lint error has been created: [[Special:LintErrors/empty-heading|{{int:linter-category-empty-heading}}]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Lint errors/empty-heading|documentation]]). The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|Linter extension]]'s purpose is to identify wikitext patterns that must or can be fixed in pages and provide some guidance about what the problems are with those patterns and how to fix them. [https://phabricator.wikimedia.org/T368722]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Following its publication on HuggingFace, the &quot;Structured Contents&quot; dataset, developed by Wikimedia Enterprise, is [https://enterprise.wikimedia.com/blog/kaggle-dataset/ now also available on Kaggle]. This Beta initiative is focused on making Wikimedia data more machine-readable for high-volume reusers. They are releasing this beta version in a location that open dataset communities already use, in order to seek feedback, to help improve the product for a future wider release. You can read more about the overall [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/#open-datasets Structured Contents project], and about the [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-wikipedia-infobox/ first release that's freely usable].
* There is no new MediaWiki version this week.

'''Meetings and events'''
* The Editing and Machine Learning Teams invite interested volunteers to a video meeting to discuss [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Peacock check|Peacock check]], which is the latest [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] that will detect &quot;peacock&quot; or &quot;overly-promotional&quot; or &quot;non-neutral&quot; language whilst an editor is typing. Editors who work with newcomers, or help to fix this kind of writing, or are interested in how we use artificial intelligence in our projects are encouraged to attend. The [[mw:Special:MyLanguage/Editing team/Community Conversations#Next Conversation|meeting will be on April 28, 2025]] at [https://zonestamp.toolforge.org/1745863200 18:00–19:00 UTC] and hosted on Zoom.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W17&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21. apríl 2025 kl. 21:01 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28578245 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-18&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W18&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Event organizers who host collaborative activities on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|multiple wikis]], including Bengali, Japanese, and Korean Wikipedias, will have access to the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] this week. Also, admins in the Wikipedia where the extension is enabled will automatically be granted the event organizer right soon. They won't have to manually grant themselves the right before they can manage events as [[phab:T386861|requested by a community]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* The release of the next major version of [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, is scheduled for 29 April 2025. Technical editors will have access to the release by the week of 5 May 2025. This update will include a number of [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Breaking_changes|breaking changes]] and minor [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Visual_changes|visual changes]]. Instructions on handling the breaking and visual changes are documented on [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release Timeline/2.0#|this page]]. Pre-release testing is reported in [[phab:T386298|T386298]], with post-release issues tracked in [[phab:T392379|T392379]] and [[phab:T392390|T392390]].
* Users of [[wikitech:Special:MyLanguage/Help:Wiki_Replicas|Wiki Replicas]] will notice that the database views of &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;ipblocks&lt;/code&gt;, &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;ipblocks_ipindex&lt;/code&gt;, and &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;ipblocks_compat&lt;/code&gt; are [[phab:T390767|now deprecated]]. Users can query the &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_table|block]]&lt;/code&gt; and &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_target_table|block_target]]&lt;/code&gt; new views that mirror the new tables in the production database instead. The deprecated views will be removed entirely from Wiki Replicas in June, 2025.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.27|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes an overview of the improved [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;campaign=contributionsmenu&amp;to=es&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en#/ Content Translation Dashboard Tool], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Language Support for New and Existing Languages|support for new languages]], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Wiki Loves Ramadan Articles Made In Content Translation Mobile Workflow|highlights from the Wiki Loves Ramadan campaign]], [[m:Special:MyLanguage/Research:Languages Onboarding Experiment 2024 - Executive Summary|results from the Language Onboarding Experiment]], an analysis of topic diversity in articles, and information on upcoming community meetings and events.

'''Meetings and events'''
* The [[Special:MyLanguage/Grants:Knowledge_Sharing/Connect/Calendar|Let's Connect Learning Clinic]] will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1745937000 April 29 at 14:30 UTC]. This edition will focus on &quot;Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects&quot;. You can [[m:Special:MyLanguage/Event:Learning Clinic %E2%80%93 Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects (Part_1)|register now]] to attend.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which brings the global technical community together to connect, brainstorm, and hack existing projects, will take place from May 2 to 4th, 2025, at Istanbul, Turkey.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W18&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 28. apríl 2025 kl. 19:32 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28585685 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-19&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W19&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Wikimedia Foundation has shared the latest draft update to their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|annual plan]] for next year (July 2025–June 2026). This includes an [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|executive summary]] (also on [[diffblog:2025/04/25/sharing-the-wikimedia-foundations-2025-2026-draft-annual-plan/|Diff]]), details about the three main [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals|goals]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product &amp; Technology OKRs|Infrastructure]], [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]], and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]), [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|global trends]], and the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Budget Overview|budget]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Financial Model|financial model]]. Feedback and questions are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|talk page]] until the end of May.

'''Updates for editors'''
* For wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]], two new feature improvements have been released:
** Admins can now choose which namespaces are permitted for [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] via [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Permitted namespaces|documentation]]). The default setup is for event registration to be permitted in the Event namespace, but other namespaces (such as the project namespace or WikiProject namespace) can now be added. With this change, communities like WikiProjects can now more easily use Event Registration for their collaborative activities.
** Editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Transclusion|transclude]] the Collaboration List on a wiki page ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Collaboration list/Transclusion|documentation]]). The Collaboration List is an automated list of events and WikiProjects on the wikis, accessed via {{#special:AllEvents}} ([[w:en:Special:AllEvents|example]]). Now, the Collaboration List can be added to all sorts of wiki pages, such as: a wiki mainpage, a WikiProject page, an affiliate page, an event page, or even a user page.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Developers who use the &lt;code dir=ltr&gt;moment&lt;/code&gt; library in gadgets and user scripts should revise their code to use alternatives like the &lt;code dir=ltr&gt;Intl&lt;/code&gt; library or the new &lt;code dir=ltr&gt;mediawiki.DateFormatter&lt;/code&gt; library. The &lt;code dir=ltr&gt;moment&lt;/code&gt; library has been deprecated and will begin to log messages in the developer console. You can see a global search for current uses, and [[phab:T392532|ask related questions in this Phabricator task]].
* Developers who maintain a tool that queries the Wikidata term store tables (&lt;code dir=ltr style=&quot;white-space: nowrap;&quot;&gt;wbt_*&lt;/code&gt;) need to update their code to connect to a separate database cluster. These tables are being split into a separate database cluster. Tools that query those tables via the wiki replicas must be adapted to connect to the new cluster instead. [[wikitech:News/2025 Wikidata term store database split|Documentation and related links are available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T390954]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.28|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The latest [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on preparing to expand the deployment to additional wikis as soon as this week (starting May 6) and scaling up over the following weeks, plus exploring filtering and transforming source data.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W19&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 6. maí 2025 kl. 00:15 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28665011 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-20&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W20&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|&quot;Get shortened URL&quot;]] link on the sidebar now includes a [[phab:T393309|QR code]]. Wikimedia site users can now use it by scanning or downloading it to quickly share and access shared content from Wikimedia sites, conveniently.

'''Updates for editors'''
* The Wikimedia Foundation is working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]], which will enable [[w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[w:en:Denial-of-service attack|distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is to help more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for. Tech News has [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|previously written about this]]. The deployment will be gradual. Some might see the Edge Uniques cookie the week of 19 May. You can discuss this on the [[m:Talk:Edge Uniques|talk page]].
* Starting May 19, 2025, Event organisers in wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled can use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] in the project namespace (e.g., Wikipedia namespace, Wikidata namespace). With this change, communities don't need admins to use the feature. However, wikis that don't want this change can remove and add the permitted namespaces at [[Special:CommunityConfiguration/CampaignEvents]].
* The Wikipedia project now has a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q36720|Nupe]] ([[w:nup:|&lt;code&gt;w:nup:&lt;/code&gt;]]). This is a language primarily spoken in the North Central region of Nigeria. Speakers of this language are invited to contribute to [[w:nup:Tatacin feregi|new Wikipedia]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Developers can now access pre-parsed Dutch Wikipedia, amongst others (English, German, French, Spanish, Italian, and Portuguese) through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/snapshot/#structured-contents-snapshot-bundle-info-beta Structured Contents snapshots (beta)]. The content includes parsed Wikipedia abstracts, descriptions, main images, infoboxes, article sections, and references.
* The &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;/page/data-parsoid&lt;/code&gt; REST API endpoint is no longer in use and will be deprecated. It is [[phab:T393557|scheduled to be turned off]] on June 7, 2025.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.1|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/2025_Cloud_VPS_VXLAN_IPv6_migration IPv6 support] is a newly introduced Cloud virtual network that significantly boosts Wikimedia platforms' scalability, security, and readiness for the future. If you are a technical contributor eager to learn more, check out [https://techblog.wikimedia.org/2025/05/06/wikimedia-cloud-vps-ipv6-support/ this blog post] for an in-depth look at the journey to IPv6.

'''Meetings and events'''
* The 2nd edition of 2025 of [[m:Special:MyLanguage/Afrika Baraza|Afrika Baraza]], a virtual platform for African Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747328400 May 15 at 17:00 UTC]. This edition will focus on discussions regarding [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|Wikimedia Annual planning and progress]].
* The [[m:Special:MyLanguage/MENA Connect Community Call|MENA Connect Community Call]], a virtual meeting for [[w:en:Middle East and North Africa|MENA]] Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747501200 May 17 at 17:00 UTC]. You can [[m:Event:MENA Connect (Wiki_Diwan) APP Call|register now]] to attend.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W20&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 12. maí 2025 kl. 22:38 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28714188 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-21&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W21&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Edit check/Peacock check|Peacock check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Peacock language model for the following languages: Arabic, Spanish, Portuguese, English, and Japanese. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Edit check/Peacock check/model test|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on May 23, which will be the start date of the test.

'''Updates for editors'''

* From May 20, 2025, [[m:Special:MyLanguage/Oversight policy|oversighters]] and [[m:Special:MyLanguage/Meta:CheckUsers|checkusers]] will need to have their accounts secured with two-factor authentication (2FA) to be able to use their advanced rights. All users who belong to these two groups and do not have 2FA enabled have been informed. In the future, this requirement may be extended to other users with advanced rights. [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|Learn more]].
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]]  [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] will begin mass deployment by the end of the month: all non-Wikipedia projects plus Catalan Wikipedia will adopt Multiblocks in the week of May 26, while all other Wikipedias will adopt it in the week of June 2. Please [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|contact the team]] if you have concerns. Administrators can test the new user interface now on your own wiki by browsing to [{{fullurl:Special:Block|usecodex=1}} {{#special:Block}}?usecodex=1], and can test the full multiblocks functionality [[testwiki:Special:Block|on testwiki]]. Multiblocks is the feature that makes it possible for administrators to impose different types of blocks on the same user at the same time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|help page]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121]
* Later this week, the [[{{#special:SpecialPages}}]] listing of almost all special pages will be updated with a new design. This page has been [[phab:T219543|redesigned]] to improve the user experience in a few ways, including: The ability to search for names and aliases of the special pages, sorting, more visible marking of restricted special pages, and a more mobile-friendly look. The new version can be [https://meta.wikimedia.beta.wmflabs.org/wiki/Special:SpecialPages previewed] at Beta Cluster now, and feedback shared in the task. [https://phabricator.wikimedia.org/T219543]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is being enabled on more wikis. For a detailed list of when the extension will be enabled on your wiki, please read the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|deployment timeline]].
* [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] will be deployed on May 27 on five Wiktionaries: [[wikt:ha:|Hausa]], [[wikt:ig:|Igbo]], [[wikt:bn:|Bengali]], [[wikt:ml:|Malayalam]], and [[wikt:dv:|Dhivehi/Maldivian]]. This is the second batch of deployment planned for the project. After deployment, the projects will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in their pages. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template.
* Later this week, the Wikimedia Foundation will publish a hub for [[diffblog:2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/|experiments]]. This is to showcase and get user feedback on product experiments. The experiments help the Wikimedia movement [[diffblog:2023/07/13/exploring-paths-for-the-future-of-free-knowledge-new-wikipedia-chatgpt-plugin-leveraging-rich-media-social-apps-and-other-experiments/|understand new users]], how they interact with the internet and how it could affect the Wikimedia movement. Some examples are [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Generated Video|generated video]], the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Roblox game|Wikipedia Roblox speedrun game]] and [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Discord bot|the Discord bot]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with creating an account using the API, which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T390751]

'''Updates for technical contributors'''
* Gadgets and user scripts that interact with [[{{#special:Block}}]] may need to be updated to work with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|manage blocks interface]]. Please review the [[mw:Help:Manage blocks/Developers|developer guide]] for more information. If you need help or are unable to adapt your script to the new interface, please let the team know on the [[mw:Help talk:Manage blocks/Developers|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121]
* The &lt;code dir=ltr&gt;mw.title&lt;/code&gt; object allows you to get information about a specific wiki page in the [[w:en:Wikipedia:Lua|Lua]] programming language. Starting this week, a new property will be added to the object, named &lt;code dir=ltr&gt;isDisambiguationPage&lt;/code&gt;. This property allows you to check if a page is a disambiguation page, without the need to write a custom function. [https://phabricator.wikimedia.org/T71441]
* [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] User script developers can use a [[toolforge:gitlab-content|new reverse proxy tool]] to load javascript and css from [[gitlab:|gitlab.wikimedia.org]] with &lt;code dir=ltr&gt;mw.loader.load&lt;/code&gt;. The tool's author hopes this will enable collaborative development workflows for user scripts including linting, unit tests, code generation, and code review on &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;gitlab.wikimedia.org&lt;/bdi&gt; without a separate copy-and-paste step to publish scripts to a Wikimedia wiki for integration and acceptance testing. See [[wikitech:Tool:Gitlab-content|Tool:Gitlab-content on Wikitech]] for more information.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.2|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* The 12th edition of [[m:Special:MyLanguage/Wiki Workshop 2025|Wiki Workshop 2025]], a forum that brings together researchers that explore all aspects of Wikimedia projects, will be held virtually on 21-22 May. Researchers can [https://pretix.eu/wikimedia/wikiworkshop2025/ register now].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W21&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19. maí 2025 kl. 23:13 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28724712 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-22&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W22&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* A community-wide discussion about a very delicate issue for the development of [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]] is now open on Meta: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. The discussion is open until June 12 at [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]], and every opinion is welcomed. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.

'''Updates for editors'''
* Since last week, on all wikis except [[phab:T388604|the largest 20]], people using the mobile visual editor will have [[phab:T385851|additional tools in the menu bar]], accessed using the new &lt;code&gt;+&lt;/code&gt; toolbar button. To start, the new menu will include options to add: citations, hieroglyphs, and code blocks. Deployment to the remaining wikis is [[phab:T388605|scheduled]] to happen in June.
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The &lt;code dir=ltr&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##ifexist|#ifexist]]&lt;/code&gt; parser function will no longer register a link to its target page. This will improve the usefulness of [[{{#special:WantedPages}}]], which will eventually only list pages that are the target of an actual red link. This change will happen gradually as the source pages are updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T14019]
* This week, the Moderator Tools team will launch [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], starting at Indonesian Wikipedia. This new filter highlights edits that are likely to be reverted. The goal is to help Recent Changes patrollers identify potentially problematic edits. Other wikis will benefit from this filter in the future.
* Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading. The feature will be available on both desktop and mobile. Readers of Catalan, Hebrew, and Italian Wikipedias and some sister projects will receive the change between May 21 and mid-June. Readers of other wikis will receive the change later. The goal is to encourage users to read the wikis more. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]].
* Some users of the Wikipedia Android app can use a new feature for readers, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|WikiGames]], a daily trivia game based on real historical events. The release has started as an A/B test, available to 50% of users in the following languages: English, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Newsletter|Newsletter extension]] that is available on MediaWiki.org allows the creation of [[mw:Special:Newsletters|various newsletters]] for global users. The extension can now publish new issues as section links on an existing page, instead of requiring a new page for each issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T393844]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* The previously deprecated &lt;code dir=ltr&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Ipblocks table|ipblocks]]&lt;/code&gt; views in [[wikitech:Help:Wiki Replicas|Wiki Replicas]] will be removed in the beginning of June. Users are encouraged to query the new &lt;code dir=ltr&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block table|block]]&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block target table|block_target]]&lt;/code&gt; views instead.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.3|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects|Wikidata and Sister Projects]] is a multi-day online event that will focus on how Wikidata is integrated to Wikipedia and the other Wikimedia projects. The event runs from May 29 – June 1. You can [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects#Sessions|read the Program schedule]] and [[d:Special:RegisterForEvent/1291|register]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W22&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 26. maí 2025 kl. 20:05 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28788673 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-23&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W23&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is now available on all Wikimedia wikis. Editors can use this new extension to create interactive data visualizations like bar, line, area, and pie charts. Charts are designed to replace many of the uses of the legacy [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]].

'''Updates for editors'''
* It is now easier to configure automatic citations for your wiki within the visual editor's [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]]. Administrators can now set a default template by using the &lt;code dir=ltr&gt;_default&lt;/code&gt; key in the local &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[MediaWiki:Citoid-template-type-map.json]]&lt;/bdi&gt; page ([[mw:Special:Diff/6969653/7646386|example diff]]). Setting this default will also help to future-proof your existing configurations when [[phab:T347823|new item types]] are added in the future. You can still set templates for individual item types as they will be preferred to the default template. [https://phabricator.wikimedia.org/T384709]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Starting the week of June 2, bots logging in using &lt;code dir=ltr&gt;action=login&lt;/code&gt; or &lt;code dir=ltr&gt;action=clientlogin&lt;/code&gt; will fail more often. This is because of stronger protections against suspicious logins. Bots using [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|bot passwords]] or using a loginless authentication method such as [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|OAuth]] are not affected. If your bot is not using one of those, you should update it; using &lt;code dir=ltr&gt;action=login&lt;/code&gt; without a bot password was deprecated [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/3EEMN7VQX5G7WMQI5K2GP5JC2336DPTD/|in 2016]]. For most bots, this only requires changing what password the bot uses. [https://phabricator.wikimedia.org/T395205]
* From this week, Wikimedia wikis will allow ES2017 features in JavaScript code for official code, gadgets, and user scripts. The most visible feature of ES2017 is &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;async&lt;/code&gt;/&lt;code&gt;await&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; syntax, allowing for easier-to-read code. Until this week, the platform only allowed up to ES2016, and a few months before that, up to ES2015. [https://phabricator.wikimedia.org/T381537]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.4|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* Scholarship applications to participate in the [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025|GLAM Wiki Conference 2025]] are now open. The conference will take place from 30 October to 1 November, in Lisbon, Portugal. GLAM contributors who lack the means to support their participation can [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025/Scholarships|apply here]]. Scholarship applications close on June 7th.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W23&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2. júní 2025 kl. 23:55 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28819186 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-24&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W24&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product team]] is finalizing work needed to roll out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] on large Wikipedias later this month. The team has worked with stewards and other users with extended rights to predict and address many use cases that may arise on larger wikis, so that community members can continue to effectively moderate and patrol temporary accounts. This will be the second of three phases of deployment – the last one will take place in September at the earliest. For more information about the recent developments on the project, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|see this update]]. If you have any comments or questions, write on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|talk page]], and [[m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|join a CEE Catch Up]] this Tuesday.

'''Updates for editors'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist expiry|watchlist expiry]] feature allows editors to watch pages for a limited period of time. After that period, the page is automatically removed from your watchlist. Starting this week, you can set a preference for the default period of time to watch pages. The [[Special:Preferences#mw-prefsection-watchlist-pageswatchlist|preferences]] also allow you to set different default watch periods for editing existing pages, pages you create, and when using rollback. [https://phabricator.wikimedia.org/T265716]
[[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]]
* The appearance of talk pages will change at almost all Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|some]] have already received this design change, [[phab:T379264|a few]] will get these changes later). You can read details about the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|in user preferences]] (&quot;{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}&quot;). [https://phabricator.wikimedia.org/T319146][https://phabricator.wikimedia.org/T392121]
* Users with specific extended rights (including administrators, bureaucrats, checkusers, oversighters, and stewards) can now have IP addresses of all temporary accounts [[phab:T358853|revealed automatically]] during time-limited periods where they need to combat high-speed account-hopping vandalism. This feature was requested by stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T386492]
* This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to several more Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-afwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-simplewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* AbuseFilter editors active on Meta-Wiki and large Wikipedias are kindly asked to update AbuseFilter to make it compatible with temporary accounts. A link to the instructions and the private lists of filters needing verification are [[phab:T369611|available on Phabricator]].
* Lua modules now have access to the name of a page's associated thumbnail image, and on [https://gerrit.wikimedia.org/g/operations/mediawiki-config/+/2e4ab14aa15bb95568f9c07dd777065901eb2126/wmf-config/InitialiseSettings.php#10849 some wikis] to the WikiProject assessment information. This is possible using two new properties on [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#added-by-extensions|mw.title objects]], named &lt;code dir=ltr&gt;pageImage&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;pageAssessments&lt;/code&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T131911][https://phabricator.wikimedia.org/T380122]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.5|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W24&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 10. júní 2025 kl. 01:17 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28846858 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-25&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W25&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* You can [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/359761?lang=en nominate your favorite tools] for the sixth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Coolest Tool Award]]. Nominations are anonymous and will be open until June 25. You can re-use the survey to nominate multiple tools.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.6|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Foundation staff and technical volunteers use Wikimedia APIs to build the tools, applications, features, and integrations that enhance user experiences. Over the coming years, the MediaWiki Interfaces team will be investing in Wikimedia web (HTTP) APIs to better serve technical volunteer needs and protect Wikimedia infrastructure from potential abuse. You can [https://techblog.wikimedia.org/2025/06/12/apis-as-a-product-investing-in-the-current-and-next-generation-of-technical-contributors/ read more about their plans to evolve the APIs in this Techblog post].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W25&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 16. júní 2025 kl. 23:39 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28870688 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-26&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W26&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to the third and last batch of Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964]

'''Updates for editors'''
* Last week, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] were rolled out on Czech, Korean, and Turkish Wikipedias. This and next week, deployments on larger Wikipedias will follow. [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Share your thoughts]] about the project. [https://phabricator.wikimedia.org/T340001]
* Later this week, the Editing team will release [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi check|Multi Check]] to all Wikipedias (except English Wikipedia). This feature shows multiple [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|Reference checks]] within the editing experience. This encourages users to add citations when they add multiple new paragraphs to a Wikipedia article. This feature was previously available as an A/B test. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/multi_check_ab_test_report_final.html#summary-of-results The test shows] that users who are shown multiple checks are 1.3 times more likely to add a reference to their edit, and their edit is less likely to be reverted (-34.7%). [https://phabricator.wikimedia.org/T395519]
* A few pages need to be renamed due to software updates and to match more recent Unicode standards. All of these changes are related to title-casing changes. Approximately 71 pages and 3 files will be renamed, across 15 wikis; the complete list is in [[phab:T396903|the task]]. The developers will rename these pages next week, and they will fix redirects and embedded file links a few minutes later via a system settings update.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused pages to scroll upwards when text near the top was selected. [https://phabricator.wikimedia.org/T364023]

'''Updates for technical contributors'''
* Editors can now use Lua modules to filter and transform tabular data for use with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Extension:Chart]]. This can be used for things like selecting a subset of rows or columns from the source data, converting between units, statistical processing, and many other useful transformations. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Transforms|Information on how to use transforms is available]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates]
* The &lt;code dir=ltr&gt;all_links&lt;/code&gt; variable in [[Special:AbuseFilter|AbuseFilter]] is now renamed to &lt;code dir=ltr&gt;new_links&lt;/code&gt; for consistency with other variables. Old usages will still continue to work. [https://phabricator.wikimedia.org/T391811]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.7|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/34|Growth newsletter]] is available. It includes: the recent updates for the &quot;Add a Link&quot; Task, two new Newcomer Engagement Features, and updates to Community Configuration.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W26&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23. júní 2025 kl. 23:21 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28870688 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-27&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W27&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled on all Wikipedias. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|Deployment information page]].

'''Updates for editors'''
* AbuseFilter maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:IPReputation/AbuseFilter variables|match against IP reputation data]] in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilters]]. IP reputation data is information about the proxies and VPNs associated with the user's IP address. This data is not shown publicly and is not generated for actions performed by registered accounts. [https://phabricator.wikimedia.org/T354599]
* Hidden content that is within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Collapsible elements|collapsible parts of wikipages]] will now be revealed when someone searches the page using the web browser's &quot;Find in page&quot; function (Ctrl+F or ⌘F) in supporting browsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T327893][https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/HTML/Reference/Global_attributes/hidden#browser_compatibility]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature, called [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery|Favourite Templates]], will be deployed later this week on all projects (except English Wikipedia, which will receive the feature next week), following a piloting phase on Polish and Arabic Wikipedia, and Italian and English Wikisource. The feature will provide a better way for new and experienced contributors to recall and discover templates via the template dialog, by allowing users to put templates on a special &quot;favourite list&quot;. The feature works with both the visual editor and the wikitext editor. The feature is a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|community wishlist focus area]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused some Notifications to be sent multiple times. [https://phabricator.wikimedia.org/T397103]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.8|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W27&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 30. júní 2025 kl. 23:41 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28917415 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-28&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W28&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Temporary accounts|Temporary accounts]] have been rolled out on 18 large and medium-sized Wikipedias, including German, Japanese, French, and Chinese. Now, about 1/3 of all logged-out activity across wikis is coming from temporary accounts. Users involved in patrolling may be interested in two new documentation pages: [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Access to IP|Access to IP]], explaining everything related to access to temporary account IP addresses, and [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Repository|Repository]] with a list of new gadgets and user scripts.

'''Updates for editors'''
* Anyone can play an experimental new game, [[mw:Special:MyLanguage/New Engagement Experiments/WikiRun|WikiRun]], that lets you race through Wikipedia by clicking from one article to another, aiming to reach a target page in as few steps and in as little time as possible. The project's goal is to explore new ways of engaging readers. [https://wikirun-game.toolforge.org/ Try playing the game] and let the team know what you think [[mw:Talk:New Engagement Experiments/WikiRun|on the talk page]].
* Users of the Wikipedia Android app in some languages can now play the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|trivia game]]. ''Which came first?'' is a simple history game where you guess which of two events happened earlier on today's date. It was previously available as an A/B test. It is now available to all users in English, German, French, Spanish, Portuguese, Russian, Arabic, Turkish, and Chinese. The goal of the feature is to help engage with new generations of readers. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22]
* Users of the iOS Wikipedia App in some languages may see a new tabbed browsing feature that enables you to open multiple tabs while reading. This feature makes it easier to explore related topics and switch between articles. The A/B test is currently running in Arabic, English, and Japanese in selected regions. More details are available on the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)|Tabbed Browsing project page]].
* Bureaucrats on Wikimedia wikis can now use [[{{#special:VerifyOATHForUser}}]] to check if users have enabled [[mw:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T265726]
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed later this week to all Wikimedia projects: a [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Template categories|template category browser]] will be introduced to assist users in finding templates to put in their “favourite” list. The browser will allow users to browse a list of templates which have been organised into a given category tree. The feature has been requested by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Select templates by categories|through the Community Wishlist]].
* It is now possible to access watchlist preferences from the watchlist page. Also the redundant button to edit the watchlist has been removed. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Watchlist]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* As part of [[mw:MediaWiki_1.44|MediaWiki 1.44]] there is now a unified built-in Notifications system that makes it easier for developers to send, manage, and customize notifications. Check out the updated documentation at [[mw:Manual:Notifications|Manual:Notifications]], information about migration in [[phab:T388663|T388663]] and details on deprecated hooks in [[phab:T389624|T389624]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.9|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[d:Special:MyLanguage/Event:WikidataCon 2025|WikidataCon 2025]], the conference dedicated to Wikidata is now open for [https://pretalx.com/wikidatacon-2025/cfp session proposals] and for [[d:Special:RegisterForEvent/1340|registration]]. This year's event will be held online from October 31 – November 02 and will explore on the theme of &quot;Connecting People through Linked Open Data&quot;.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W28&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 8. júlí 2025 kl. 00:06 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28930584 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-29&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W29&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Featured templates|Featured templates]], a new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed this week to all Wikimedia projects: With this feature, editors will be able to quickly access a list of templates that are likely to be useful. These templates will be displayed in a list, under the &quot;featured&quot; tab of the template discovery interface. Administrators can define the list via the Community Configuration interface. The feature fulfills a request by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Easy access Templates|through the Community Wishlist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367428][https://phabricator.wikimedia.org/T392896]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the request to add Malayalam fonts in the [[oldWikisource:Special:MyLanguage/Wikisource:WS Export|Wikisource Book Export Tool]] was resolved and now, the rendering of Malayalam letters in exported Wikisource books are accurate. [https://phabricator.wikimedia.org/T374457]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.10|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Developers, designers, and all Wikimedians are invited to [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/7953/ submit a project idea] for the Wikimania Hackathon 2025. Read [https://diff.wikimedia.org/2025/06/30/call-for-projects-wikimania-hackathon-2025-is-coming-to-nairobi/ this Diff blog post] for more details.

'''Meetings and events'''
* [[m:WikiIndaba conference 2025|WikiIndaba 2025]] scholarship application and program submission is open until 23:59 GMT on July 20. WikiIndaba is a regional conference for African Wikimedians both on the continent and in the diaspora to unite and grow together. Submit [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdJTv68R1OPASXXDfpIl8EWiMLTM-TDwh6_5gNVvFuWccFZ2Q/viewform your scholarship application] and [https://ee.kobotoolbox.org/x/BI3omIfH program proposal] now!
* [https://br.wikimedia.org/wiki/WikiCon_Brasil_2025 WikiCon Brasil 2025] will take place on July 19-20 in Salvador, Bahia, Brazil. The Brazilian community members are encouraged to register and attend!

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W29&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 14. júlí 2025 kl. 20:10 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=28980963 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-30&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W30&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The Translation Suggestions feature in the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content Translation tool]] now has another level of article filters added to the &quot;[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en&amp;to=fi#/ ... More]&quot; category. Translators who use the Suggestions feature can now select and receive article suggestions that are customized to geographical locations of their interest using the new &quot;{{int:Cx-sx-suggestions-filters-tab-regions}}&quot; filter. [https://phabricator.wikimedia.org/T113257]
* Administrators can now limit &quot;Add a Link&quot; to newcomers. The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|&quot;Add a Link&quot;]] Structured Task [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Constructive activation experimentation#Enwiki A/B test &amp; &quot;Add a Link&quot; Improvements (Wiki Experiences 1.2.11 &amp; 1.2.16)|helps new account holders start editing]], but some communities have requested the ability to restrict it to its intended audience: newcomers. Administrators can configure this setting within the [[Special:CommunityConfiguration/GrowthSuggestedEdits|Community Configuration]] feature.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* For AbuseFilter editors on [[phab:T392144|some wikis]], it is now possible to filter edits based on the RevertRisk score of the edit being attempted. It is only populated if the action being evaluated is an edit. For more information, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ORES/AbuseFilter variables#What variables are available for use|ORES/AbuseFilter variables]] documentation.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Beta Cluster|Beta Cluster]] wikis have [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/YDABPV75LADRQCXMJAFWUP256N4EQ25B/|been moved]] from &lt;code dir=ltr&gt;beta.wmflabs.org&lt;/code&gt; to &lt;code dir=ltr&gt;beta.wmcloud.org&lt;/code&gt;. Users may need to update URLs in any tools, or in their password managers. Any related issues can be [[phab:T289318|reported in the task]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.11|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[m:Special:MyLanguage/WikiCite 2025|WikiCite 2025]] will take place from 29–31 August, both online and in-person in Bern, Switzerland. The event's goals are to reconnect communities, institutions, and individuals working with open citations, bibliographic data, and the Wikidata/Wikibase ecosystem. Registration is open and the call for proposals will be announced soon. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikidata@lists.wikimedia.org/message/KQZUG3ETKLBWPBYSB2YAWZIRPWHS24TG/]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W30&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21. júlí 2025 kl. 23:43 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29005283 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-31&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W31&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Community Tech team will be focusing on wishes related to Watchlists and Recent Changes pages, over the next few months. They are looking for feedback. Please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#July 24, 2025: Watchlists and Recent Changes pages|read the latest update]], and if you have ideas, please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|submit a wish]] on the topic.

'''Updates for editors'''
* The Wikimedia Commons community has decided to block [[:mw:Special:MyLanguage/Upload dialog|cross-wiki uploads]] to Wikimedia Commons, for all users without autoconfirmed rights on that wiki, starting on August 16. This is because of [[:c:Commons:Cross-wiki media upload tool/History|widespread problems]] related to files that are uploaded by newcomers. Users who are affected by this will get an error message with a link to the less restrictive UploadWizard on Commons. Please help translating the [[:c:Special:MyLanguage/MediaWiki:Abusefilter-disallowed-cross-wiki-upload|message]] or give feedback on the message text. Please also update your local help pages to explain this restriction. [https://phabricator.wikimedia.org/T370598]
* On wikis with temporary accounts enabled and Meta-Wiki, administrators may now set up a footer for the Special:Contributions pages of temporary accounts, similar to those which can be shown on IP and user-account pages. They may do it by creating the page named &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Sp-contributions-footer-temp&lt;/code&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T398347]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.12|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the &quot;no camera&quot; icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as:
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KFEFVG/ Temporary Accounts: Enhancing privacy for our unregistered editors]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TVCVAB/ Building a Sustainable Future for Wikimedia Contributors]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/WTRQCJ/ A dozen visions for wikitext!]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/8YKKP9/ Coordinate Across Stakeholders with the Product and Technology Advisory Council]
* The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2025|MediaWiki Users and Developers Conference, Fall 2025]] will be held 28–30 October 2025 in Hanover, Germany. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W31&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 29. júlí 2025 kl. 00:27 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29051727 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-32&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W32&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Editors can now enable the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info card]]. This feature adds an icon next to usernames on history pages and similar user-contribution log pages. When you tap or click on the icon, it displays data related to that user account such as the number of edits, reverted edits, blocks, and more. It's part of a broader project to make it easier for moderators to evaluate account trustworthiness. The feature can be enabled in [[testwiki:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering|your global preferences]], and later this week it will be available in local preferences. [https://phabricator.wikimedia.org/T386439]
* Everybody is invited to share comments on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative Contributions]], a project recently launched by the [[m:Special:MyLanguage/Connection Team|Connection team]]. The project aims to create a new way to display the impact of collaborative editing activities (such as edit-a-thons, backlog drives, and WikiProjects) on the wikis. Post your comments on the [[m:Talk:CampaignEvents/Collaborative contributions|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378035]
* Administrators can now define the default block duration for temporary accounts. To do that, they need to create a page named &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Ipb-default-expiry-temporary-account&lt;/code&gt; and use a value defined in &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Ipboptions&lt;/code&gt;. This allows administrators to easily block temporary accounts for 90 days, which is functionally equivalent to an indefinite block. The advantage of this solution is that it does not clutter Special:BlockList. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block and unblock#Default block duration options|More documentation]] is available. [https://phabricator.wikimedia.org/T398626]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Gadgets can now include &lt;code dir=ltr&gt;.vue&lt;/code&gt; files. This makes it easier to develop modern user interfaces using [[mw:Vue.js|Vue.js]], in particular using [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the official design system of Wikimedia. [[wmdoc:codex/latest/icons/overview.html|Codex icons]] can be loaded through the gadget definition. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Pages|The documentation]] has examples. For user scripts that use Vue.js, an [[mw:API:CodexIcons|API module]] now exists to load Codex icons. [https://phabricator.wikimedia.org/T340460][https://phabricator.wikimedia.org/T311099]
* Module developers can now use a [[mw:Help:Extension:Translate/Message Bundles/Lua reference|Lua interface]] to simplify the preparation of Lua modules for translation on Meta-Wiki. This improvement makes it easier for translators to find and edit module strings without dealing with raw Lua code. It helps prevent mistakes that could break the module during translation. Module developers and translators are invited to [[commons:File:Translatable modules video demo July 2025.webm|watch the demo video]], read more about [[mw:Special:MyLanguage/Translatable modules|translatable modules]] to understand how it works, refer to Meta-Wiki's [[m:Module:User Wikimedia project|Module:User Wikimedia project]] for example usage, and [[mw:Talk:Translatable modules|share their feedback]] on how well it addresses the challenges in their workflow. The interface still has some performance issues, so it should not be used in widely used modules yet. [https://phabricator.wikimedia.org/T359918]
* Developers of external tools that connect to Wikimedia pages must set a user-agent that complies with [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|the user-agent policy]]. This policy will start to be more strongly enforced in August because of external crawlers that are [[diffblog:2025/04/01/how-crawlers-impact-the-operations-of-the-wikimedia-projects/|overusing]] Wikimedia's resources. Tools that are hosted on Wikimedia's Toolforge or Cloud VPS will not be affected by this for now, but should still set a user-agent. [[phab:T400119|More technical details are available]], and related questions are welcome in that task.
* Parsoid Read Views is going to be rolling out to some smaller Wikipedias over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyages and Wiktionaries to Parsoid Read Views. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/profile/7694/]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.13|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the &quot;no camera&quot; icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as:
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/GEH9DH/ Wikimedia’s knowledge infrastructure in a changing internet: Establishing sustainable pathways for content reuse]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/7ELN9Q/ Wikifunctions is coming soon to a wiki near you!]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/ZMGVJV/ Shaping the Future of Wikipedia’s Reader Experience]
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KCKTFZ/ Making Wikipedia More Readable: What Comes Next]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W32&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 5. ágúst 2025 kl. 03:41 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29083927 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-33&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W33&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The WikiEditor toolbar now includes [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|its keyboard shortcuts]] in the tooltips for its buttons. This will help to improve the discoverability of this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T400583]
* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] published a set of [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|proposed experiments]] the Wikimedia Foundation can try to improve communication with community. Feedback on the proposals are welcomed until August 22 on [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|this talk page]].
* The search bar on the Minerva skin (mobile) has been updated to use the same type-ahead search component that is used on the Vector 2022 skin. There are no changes in search functionality but there are minor visual changes. Specifically, the close-search button has been changed from an &quot;X&quot; to a back arrow. This helps to distinguish it from the other &quot;X&quot; button that is used to clear any text. [https://phabricator.wikimedia.org/T393944]
* Editors on some wikis will see a new toggle for &quot;Group results by page&quot; on watchlist, related changes, and recent changes pages. This is [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment|an A/B experiment]] that is planned to start on August 11, and will run for 3–6 weeks on the Bengali, Chinese, Czech, French, Greek, Portuguese, and Urdu Wikipedias. The experiment will examine how making this feature more discoverable might affect editors' ability to find the edits they are looking for. [https://phabricator.wikimedia.org/T396789]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* The multiwiki datasets of [[:wikt:en:Module:Unicode data|Unicode data]] have been moved to [[c:Category:Unicode Module Datasets|Category:Unicode Module Datasets]] on Wikimedia Commons, to follow the idea of &quot;One common data source, multiple local wikis&quot;. Most wikis have been updated to use the Commons version. You can ask questions at [[c:Category talk:Unicode Module Datasets|the talkpage]]. [https://en.wiktionary.org/wiki/Module_talk:Unicode_data#Data_from_commons]
* Lua code can add warnings when something is wrong, by using the &lt;code dir=ltr&gt;mw.addWarning()&lt;/code&gt; function. It is now possible to add more than one warning, instead of new warnings replacing old ones. If you maintain a Lua module that used warnings, you should check it still works as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T398390]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.14|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W33&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 11. ágúst 2025 kl. 23:30 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29106516 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-34&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W34&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Later this week, people who are logged-in and have the &quot;[[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|Discussion tools]]&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] enabled will gain the ability to &quot;Thank&quot; individual comments directly from talk pages, rather than needing to navigate to page history. [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Comment actions|Learn more about this feature]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400849]
* An A/B test comparing two versions of the desktop donate link launched on testwiki on 12 August and on English Wikipedia 14 August for 0.1% of logged out users on the desktop site. The experiment will run for three weeks, ending on 12 September. [https://phabricator.wikimedia.org/T395716]
* An A/A test to measure the baseline for reader retention was launched 12 August using [[wikitech:Experimentation Lab|Experimentation Lab]]. This measures the percentage of users who revisit a wiki after their initial visit over a 14-day period. No visual changes are expected. The experiment will run through 31 August. [https://phabricator.wikimedia.org/T399227]
* Five new wikis have been created:
** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q34057|Tagalog]] ([[s:tl:|&lt;code&gt;s:tl:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T388639]
** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[s:mad:|&lt;code&gt;s:mad:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T391747]
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3450749|Rakhine]] ([[w:rki:|&lt;code&gt;w:rki:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T392490]
** a {{int:project-localized-name-group-wikibooks/en}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[b:min:|&lt;code&gt;b:min:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T395452]
** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q7598268|Standard Moroccan Amazigh]] ([[wikt:zgh:|&lt;code&gt;wikt:zgh:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T399684]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:46}} community-submitted {{PLURAL:46|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.15|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W34&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19. ágúst 2025 kl. 00:39 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29127690 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-35&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W35&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template authors can now use additional CSS properties, since the CSS sanitizer used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|TemplateStyles]] was updated. For example: &lt;code&gt;width: fit-content&lt;/code&gt;; &lt;code&gt;ruby-align&lt;/code&gt;; relative units such as &lt;code&gt;lh&lt;/code&gt;; and custom strings in &lt;code&gt;list-style-type&lt;/code&gt;. These improvements are a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Allow use of modern CSS in templates by updating the TemplateStyles CSS sanitizer|Community Wishlist wish]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271958][https://phabricator.wikimedia.org/T277755][https://phabricator.wikimedia.org/T293633][https://phabricator.wikimedia.org/T295088][https://phabricator.wikimedia.org/T326906][https://phabricator.wikimedia.org/T340057][https://phabricator.wikimedia.org/T360725][https://phabricator.wikimedia.org/T371809][https://phabricator.wikimedia.org/T375344][https://phabricator.wikimedia.org/T394619]
* On large wikis, the default time period to display edits from, within the Special:RecentChanges page, has been changed from 7 days to 1 day. This is part of a performance improvement project. This should have no user-facing impact due to the quantity of edits on these wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T399455]
* Administrators can now access the [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] page from the [[{{#special:CommunityConfiguration}}]] list page. This makes it easier to find. [https://phabricator.wikimedia.org/T393240]
* Wikimedia Commons videos were not shown in the Videos tab in Google Search. The problem was investigated and reported to Google who have now fixed the issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T396168][https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/Wishes/Do_something_about_Google_%26_DuckDuckGo_search_not_indexing_media_files_and_categories_on_Commons] 
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[wikt:bew:|&lt;code&gt;wikt:bew:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T402130]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:39}} community-submitted {{PLURAL:39|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Two fields of the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Recentchanges table|recentchanges database table]] are being removed. &lt;code&gt;rc_new&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;rc_type&lt;/code&gt; are being removed in favor of &lt;code&gt;rc_source&lt;/code&gt;. Queries to these older fields will start to fail starting this week and developers should use &lt;code&gt;rc_source&lt;/code&gt; instead. These older fields were deprecated over 10 years ago and should not be in use. This is part of work to improve the performance and stability of queries to the recentchanges table. [https://phabricator.wikimedia.org/T400696] 
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.16|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/July|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes: support for new languages in MediaWiki and translatewiki; the start of the Language Onboarding and Development project to help support the growth of new and small wikis; updates on research projects; and more.

'''Meetings and events'''
* The next [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#29 August 2025|Language Community Meeting]] is happening soon, August 29th at [https://zonestamp.toolforge.org/1756479600 15:00 UTC]. This week's meeting will cover: the Avro keyboard developers from Wikimedia Bangladesh, who were recently awarded a national award for their contributions to this keyboard; and other topics. 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W35&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 26. ágúst 2025 kl. 00:13 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29175124 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-36&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W36&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Editing team wants to compile a list of templates, jargon terms, and policies used in edit summaries when a copyright violation is removed. This will help them identify the number of edits reverted due to copyright issues. We invite community members from the following Wikis to list these terms in [[Phab:T402601|T402601]], or to share their list with [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]]: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-plwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}. This project is open until September 9th 2025.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled for all Wikisources. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Connection Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the Deployment information page. [https://meta.wikimedia.org/wiki/CampaignEvents/Deployment_status#How_to_Request_the_CampaignEvents_Extension_for_your_wiki]
* The lists in the footer of the editing interface, such as &quot;Templates used on this page,&quot; will now be organized into columns when there is enough space. This enhancement minimizes scrolling when editing lengthy articles on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T401066]
* On September 3rd, 2025 we will increase the sampling percentages of our [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment#Scope of the experiment|group by toggle experiment]] of the &lt;code&gt;Special:RecentChanges&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;Special:Watchlist&lt;/code&gt;, and &lt;code&gt;Special:RelatedChanges&lt;/code&gt; pages on the Chinese, French, and Portuguese Wikipedias to 100 percent, allowing more editors to be part of this experiment. This adjustment is intended to ensure we have sufficient data to make informed decisions when evaluating the experiment results. [https://phabricator.wikimedia.org/T402958][https://phabricator.wikimedia.org/T396789]
* Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading on English Wikipedia beginning the week of September 22. The feature will be available on both desktop and mobile. All non-English wikis received this change in June and July. The goal is to make it easier for users to find articles. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.17|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Wikifunctions now has a new capability called &quot;lightweight enumeration types&quot;, an enumeration type is simply a fixed set of values that's in the type's definition. This capability makes it quick and easy to define such a type, and allows for the reuse of values that are already present in Wikidata. Here is [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-07-19|a newsletter]] to learn more.
* The latest [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Newsletter updates#August 2025: Newsletter #1|Readers Newsletter]] is now available. This edition includes: the formation of two new teams — Reader Growth and Reader Experience; insights into declining pageviews and account creations; highlights from the Wikimania Nairobi panel on improving the reading experience; upcoming experiments to engage new and existing readers; and more.

'''Meetings and events'''
* Spotlight on some Wikimania 2025 Sessions:
** Identifying AI-generated text by searching for ISBNs whose checksums fail: Mathias Schindler of WMDE [https://www.youtube.com/watch?v=Dw9o8Lsl974&amp;t=15910s shared tools to help communities search for these].
** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TCHZKH/ La durabilité du mouvement Wikimedia face aux défis actuels et futurs]: This session explored how Wikimedia can stay a trusted source of knowledge in the age of generative AI, information overload, and disinformation.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W36&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 1. september 2025 kl. 20:51 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29196010 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-37&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W37&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Editing team is working on a new check: [[mw:Special:MyLanguage/Paste check|Paste check]]. This check informs newcomers who paste text into Wikipedia that the content might not be accepted. This check is an effort to increase the likelihood that the new content people are adding to Wikipedia is aligned with the Movement's commitment to offering information under a free content license. This check will soon be tested at a few wikis. If your community is interested in this test, please [[phab:T403680|tell us in this task]], or [[mw:Talk:Edit check|contact the team]].

'''Updates for editors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this week, users of the &quot;{{int:codemirror-beta-feature-title}}&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will be able to use a [[w:en:Lint (software)|linting tool]] to see errors or other potential problems in wikitext in real time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|help page for more information]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T381577]
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] When browsing a wiki (like &lt;code dir=ltr&gt;en.wikipedia.org&lt;/code&gt;), the software responds in one of two ways: a desktop page, or a redirect to a mobile version on an &quot;m&quot; domain (like &lt;code dir=ltr&gt;en.m.wikipedia.org&lt;/code&gt;). Over the next three weeks, MediaWiki will start displaying the mobile version to mobile devices directly on the standard domain, without this redirect. This change does not affect existing m-dot URLs, or the &quot;Desktop view&quot; opt-out. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998]
* When an edit changes the categories of a page, the changes to the category membership counts are now happening asynchronously. This improves the speed of saving edits, especially when moving many pages to or from the same category, and reduces the risk of site outages, but it means that the counts can show outdated information for a few minutes. [https://phabricator.wikimedia.org/T365303] 
* Edits on Wikidata to qualifiers (properties and values) and references (properties and values) in a Wikidata item statement will now not add entries to the RecentChanges or Watchlist pages on all other Wikis. This is a temporary change to improve performance while other solutions are created. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: Turn off (temporarily) Qualifiers and References Wikidata edits to the Recent Changes tables|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401286][https://phabricator.wikimedia.org/T400698]
* Japanese-language wikis have had a major upgrade to the way that search works. The new search should generally give more accurate and more relevant search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T318269]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.18|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W37&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 9. september 2025 kl. 01:15 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29238161 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-38&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W38&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* References lists that are made using the &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;references/&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite#references-tag|tag]] will now automatically display with columns in Vector 2022 when readers are using its 'standard' settings for text-size and page-width. [https://phabricator.wikimedia.org/T334941]
* Starting in the week of October 6, on [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small wikis]] and [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] that have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled, all autoconfirmed users will be able to use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] as an organizer. No changes will be made for [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/large.dblist|large wikis]] unless requested in Phabricator. This change is being made to make it easier for more people to use Event Registration, especially on wikis that are less likely to have policies related to the Event Organizer right. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Proposal to grant autoconfirmed users on small and medium wikis the organizer access to the event registration tool|Learn more]].
* Users that search using regular expressions (regex) can now use additional features including:
** for the &lt;code dir=ltr&gt;intitle:&lt;/code&gt; keyword: [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Metacharacters|metacharacters]] for start-of-line (&lt;code dir=ltr&gt;^&lt;/code&gt;) and end-of-line (&lt;code dir=ltr&gt;$&lt;/code&gt;) anchors [https://phabricator.wikimedia.org/T317599]
** for both &lt;code dir=ltr&gt;intitle:&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;insource:&lt;/code&gt; keywords: shorthand [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Character_Classes|character classes]] for digits (&lt;code dir=ltr&gt;\d&lt;/code&gt;), whitespace (&lt;code dir=ltr&gt;\s&lt;/code&gt;), and word characters (&lt;code dir=ltr&gt;\w&lt;/code&gt;); and [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Escape codes|escape codes]] for line feed (&lt;code dir=ltr&gt;\r&lt;/code&gt;), newline (&lt;code dir=ltr&gt;\n&lt;/code&gt;), tab (&lt;code dir=ltr&gt;\t&lt;/code&gt;), and unicode (e.g. &lt;code dir=ltr&gt;\uHHHH&lt;/code&gt;). [https://phabricator.wikimedia.org/T403212]
* When you search for text that looks like an IP, the system will now show search results. It used to take you to the contributions for that IP instead of showing search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T306325]
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on September 24. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests which happen twice a year. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that affected users who used the page-tabs to switch from wikitext editing of a section into the visualeditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T401043]

'''Updates for technical contributors'''
* The MediaWiki Interfaces team is redesigning the Wikimedia REST API Sandbox with Codex. If you have feedback on improvements for the API documentation or what makes developer experiences smooth (or frustrating), you’re invited to [https://calendar.google.com/calendar/u/0/appointments/schedules/AcZssZ2aZzbXeQvjOF7gB1fJXiwAYemQjKf4sXNaRODPA7_obFyNBwkzNkoVCoTF-aeov89kIjXHbCQm join an upcoming discovery interview], or [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Developer Feedback/Wikimedia Web APIs|leave feedback onwiki]]. [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/C4FBAOA57PH6G5ORVMAUF5TGYBLZDU5Q/|Learn more]].
* Edits to Wikidata aliases (an alternative name for an item or a property) will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: More granular Alias tracking|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401288]
* The new [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/ Unicode 17.0] version has been released. The [[:c:Category:Unicode Module Datasets|datasets on Commons]] for the [[:d:Q39301585|Module:Unicode data]] have been updated. Wikipedias that do not use the Commons datasets should either update their own data or switch to the Commons datasets.
* Users of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] Structured Contents endpoints can now access [https://enterprise.wikimedia.com/blog/parsed-wikipedia-tables/ Parsed Tables]. The new Parsed Tables feature extracts and represents Wikipedia tables in structured JSON. This improves machine accessibility as part of the [https://enterprise.wikimedia.com/api/structured-contents/ Structured Contents initiative]. Structured Contents output is freely available through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/on-demand/#article-structured-contents-beta On-demand API], or through Wikimedia Cloud Services. 
* A [https://www.kaggle.com/datasets/wikimedia-foundation/english-wikipedia-people-dataset dataset of English Wikipedia biographical information] from [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has been published on Kaggle, for evaluation and research. This provides structured data from more than 1.5 million biographies, including birth and death dates, education, affiliations, careers, awards, and more (from a June 2024 snapshot).
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.19|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Scholarships|Scholarship applications]] for Wikimania 2026 in Paris, France, are open until October 31.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W38&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 15. september 2025 kl. 17:08 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29263921 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-39&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W39&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 On September 24th at 15:00 UTC], all Wikimedia sites users will experience a brief read-only period due to a scheduled [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter server switchover]]. The Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team will redirect all traffic from one primary server to its backup. You can listen to the switchover using the [http://listen.hatnote.com/ &quot;Listen to Wikipedia&quot;] tool, where you will hear edits stop for a few minutes during the read-only phase, then resume. This twice-yearly datacenter server switchover ensures reliability by testing the backup datacenter, so that our sites can stay online even if the primary datacenter fails. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the process on the Diff blog]].

'''Updates for editors'''
* Editors of [[f:Special:Mylanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-09-12#Next round of Wiktionaries to receive embedded Wikifunctions calls|60 more Wiktionaries]] will soon be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them into their pages. A function takes one or more inputs and transforms them into a desired output, like adding numbers, converting miles to meters, calculating elapsed time, or declining a word into a case. They will join the other [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-29#Wikifunctions available on 65 Wiktionaries|65 Wiktionary language editions]], which already have access to embedded Wikifunctions calls. Later this year, plans are in place to expand to more Wiktionaries and the Incubator.
* A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Technical metadata of another page|parser function]] has been added: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#contentmodel}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Template editors and admins can use it to get the localized or canonical name of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|content model]] of a specific page. The function makes it easier to create and edit system messages, such as ''MediaWiki:editinginterface'', even when you switch types of pages, like wiki, JavaScript, CSS or JSON page. [https://phabricator.wikimedia.org/T328254]
* Adding or editing a &lt;code&gt;DISPLAYTITLE&lt;/code&gt; for an article using VisualEditor will no longer be broken. Editors who use VisualEditor mode to modify the &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{DISPLAYTITLE}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; would no longer have the literal text &quot;DISPLAYTITLE&quot; or its localized variant added to their articles. A list of pages that may have been affected and might need cleanup is documented in [[phab:P83438|this ticket]]. 
* Beta users of the Wikipedia Android app can now try the redesigned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment|Activity tab]], which replaces the Edits tab. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.20|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Wikifunctions users can now import many essential facts involving [[f:Special:MyLanguage/Z6011|geo-coordinates]], [[f:Special:MyLanguage/Z6010|quantities]] and [[f:Special:MyLanguage/Z6064|time]] values from Wikidata. This is made possible by the creation of Wikifunctions types for these values, which makes them available for use by functions in Wikifunctions. Learn more about how this works in [[c:File:ImportingWikidataDatatypesIntoWikifunctions.webm|this video]] and Wikifunctions' [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-01#News in Types I: Wikidata quantity|August 1 newsletter]] (for quantities) and [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-22#News in Types: Wikidata geo-coordinate|August 22 newsletter]] (for geo-coordinates).

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W39&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 22. september 2025 kl. 22:56 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29305556 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-40&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W40&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* A major software upgrade has been made to [[phab:|Phabricator]]. The update introduces performance improvements, a refreshed search interface, enhancements to Maniphest task search, updates to user profile pages and project workboards, new Herald automation features, as well as general text input, mobile experience improvements and more. [https://phabricator.wikimedia.org/phame/post/view/321/iterative_improvements_september_2025/]

'''Updates for editors'''
* The Community Tech team will release the new Community Wishlist extension on October 1, that will improve the way wishes will be submitted. The new extension will allow users to add tags to their wishes to better categorise them, and (in a future iteration) to filter them by status, tags and focus areas. It will also be possible to support individual wishes again, as requested by the community in many instances. The old system will be retired. There will be a brief period of downtime while the extension is deployed and wishes are migrated to the new system. You can read more about this [[:m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|in the latest update]] or you can consult the [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CommunityRequests|current documentation on MediaWiki]].
* As announced [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|on Diff blog]], the production trial of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|hCaptcha]] service for bot detection has begun. The trial is currently using hCaptcha to protect account creation on Chinese, Persian, Portuguese, Indonesian, Japanese, and Turkish Wikipedias, where it will replace our existing [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ConfirmEdit#FancyCaptcha|CAPTCHA]] (FancyCaptcha). The goal with the trial is to better block bots while also improving usability and accessibility for users who encounter CAPTCHA challenges.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|deployed]] to Wikimedia Commons. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. On Commons, anyone who is a registered user can use it as an event participant. To use it as an organizer, someone needs to have the [[c:Special:MyLanguage/Commons:Event organizers|event organizer right]].
* [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to German Wikipedia. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|test the feature]] on testwiki or [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing on betawiki] as well. Please share your thoughts on [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Templates used in sub-references|using templates in sub-references]] or [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|volunteer to become a pilot wiki]].
* On wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|Mentorship]] system, communities can now opt experienced editors out of Mentorship through [[{{#special:CommunityConfiguration/Mentorship}}]]. Within this setting, communities may define thresholds, based on edit count and account age, to decide when an editor is considered experienced enough to no longer receive Mentorship. [https://phabricator.wikimedia.org/T403563]
* The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tone Check|Tone check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Tone language model for the following languages: Arabic, Czech, German, Hebrew, Indonesian, Dutch, Polish, Russian, Turkish, Chinese, Farsi, Italian, Norwegian, Romanian and Latvian. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/Tone_Check/Model_evaluation|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on October 3, which will be the start date of the test.
* The rollout of [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|multiblocks]] had the side effect that non-active block logs may have been shown on {{#special:Contributions}} and on blocked users' user and user_talk pages. This issue will be fully resolved in a few days. As part of the fix, [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=sp-contributions-blocked-notice}} messages prefixed with &lt;code&gt;sp-contributions-blocked-notice&lt;/code&gt;] will be removed and replaced with [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=blocked-notice-logextract}} those prefixed with &lt;code&gt;blocked-notice-logextract&lt;/code&gt;] in a few weeks. Please help translate the new messages and update any local overrides if needed.
* There was a bug with links added using visual editor if they included characters such as &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;[ ] |&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; after the fragment identifier (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;). They were not encoded properly creating an incorrect link. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T404823]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikiquote/en}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[q:ms:|&lt;code&gt;q:ms:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404698]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info Card]] now displays currently active global lock/blocks. [https://phabricator.wikimedia.org/T401128]

'''Updates for technical contributors'''
* Later this week, editors using Lua modules will be able to use the &lt;code&gt;[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.title.newBatch|mw.title.newBatch]]&lt;/code&gt; function to look up the existence of up to 25 pages at once, in a way that only increases the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parser functions#Expensive parser functions|expensive function]] count once.
* A new [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Unsupported Tools Working Group]] has been formed as part of ongoing efforts to collectively determine technical work priorities, similar to the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product &amp; Technology Advisory Council]] (PTAC). The working group will help prioritize and review requests for support of unmaintained extensions, gadgets, bots, and tools. For the first cycle, the group will be prioritizing an unsupported Wikimedia Commons tool.
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.21|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W40&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 29. september 2025 kl. 20:54 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29355230 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-41&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W41&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#paste|Paste Check]] is a new Edit Check feature to help avoid and fight copyright violations. When editors paste text into an article, Paste Check prompts them to confirm the origin and licensing of the content. Starting Wednesday, 8 October, [[phab:T403680|22 wikis will test Paste Check]]. Paste Check will help new volunteers understand and follow the policies and guidelines necessary to make constructive contributions to Wikipedia projects.
'''Updates for editors'''
* Mobile devices will receive mobile articles directly on the standard domain (like &lt;code&gt;en.wikipedia.org&lt;/code&gt;), instead of via a redirect to an &quot;m&quot; domain (like &lt;code&gt;en.m.wikipedia.org&lt;/code&gt;). This change improves performance. This week it will be enabled on Wikipedias. The existing mobile URLs and the &quot;Desktop view&quot; opt-out remain available. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998]
* New [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#creationdate and lasteditdate|date filters]], &lt;code dir=ltr&gt;creationdate:&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;lasteditdate:&lt;/code&gt;, are now available in the wiki search engine. This allows users to filter search results by a page's first or last revision date. The filters support comparison operators (e.g. &lt;code dir=ltr&gt;&gt;2024&lt;/code&gt;) and relative dates (e.g. &lt;code dir=ltr&gt;today-1d&lt;/code&gt;), making it easier to find recently updated content or pages within specific age ranges. [https://phabricator.wikimedia.org/T403593]
* [[f:|Wikifunctions]] now supports rich text in embedded calls across the 150 wikis where it's enabled. To showcase this, the team created a [[f:Z26333|Latin declination table]] that Wiktionary editors can use to automatically generate noun forms, producing clear, formatted results — see an [[f:Wikifunctions:Embedded function calls/Wiktionary tables demonstration|example output]]. If you need any help or have any feedback, please [[f:Wikifunctions:Project chat|contact the Wikifunctions Team]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T397402]
* An edit link will now appear inside the categories box on article pages for logged in users, which will directly launch the VisualEditor category dialog. [https://phabricator.wikimedia.org/T291691]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a problem downloading pdf files last week and that has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T405957]
'''Updates for technical contributors'''
* The field &lt;code dir=ltr&gt;rev_sha1&lt;/code&gt; in the revision database table is being removed in favor of &lt;code dir=ltr&gt;content_sha1&lt;/code&gt; in the content database table. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud@lists.wikimedia.org/thread/2D2M3SP4WHR6BXXKTZ2PBLZQYR3EGQVR/ the announcement] for more information.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web|Reader Experience team]] will roll out [[w:en:Light-on-dark color scheme|Dark Mode]] user interface on all Wikimedia sites on October 29, 2025. All anonymous users of Wikimedia sites will have the option to activate a color scheme that features light-colored text on a dark background. This is designed to provide a more comfortable reading experience, especially in low-light situations. Template authors and technical contributors are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|learn how to make pages ready for Dark mode]] and address any compatibility issues found in templates in their wiki before the enablement. Please contact the Web team for questions or any support on [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading#|this talk page]] before the enablement. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628]
* Starting on Monday, October 6, API endpoints under the &lt;code&gt;rest.php&lt;/code&gt; path will be rerouted through a new internal API Gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400130]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.22|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W41&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 6. október 2025 kl. 17:24 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29400897 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-42&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W42&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Last week, improvements to account security and two-factor authentication (2FA) features were enabled across all wikis. These changes include user interface improvements for [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity], the support of multiple 2FA methods via authenticator apps and portable security keys (previously users could only enable one method), and a new Recovery Codes module which facilitates fewer account lockouts due to lost two-factor apps and devices. As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project, work is continuing through the rest of 2025 on further user experience improvements, and support for passkeys as an alternate second factor. 

'''Updates for editors'''

* Another part of the Account security project is making 2FA generally available to all users. Along with editors with advanced privileges, such as administrators and bureaucrats, 40% of editors now have access to 2FA. You can check if you have access at [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity]. Instructions for activation are on the linked page. The plan is to continue increasing availability if it is determined that the user support capabilities are able to support global usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T400579]
* This week, users at wikis where talk page [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|Usability Improvements]] are already available by default (everywhere ''except'' the 12 wikis listed in [[phab:T379264|T379264]]) will gain the ability to Thank a comment directly from the talk page it appears on. Before this change, Thanking could only be done by visiting the revision history of the talk page. You can [[diffblog:2025/10/13/revolutionizing-gratitude-a-new-era-of-thanking-comments/|learn more about this change]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366095]
* Users who have not [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|verified their email address]] will soon be receiving monthly Notification reminders to do so. This is because users who have verified their email can more easily recover their account. These reminders will not be sent if the user is inactive or removes the unverified email from their account. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation][https://phabricator.wikimedia.org/T58074]
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a fix was made for an occasional error with saving translated paragraphs in the Content Translation tool, and the related error messages are now easier to see. [https://phabricator.wikimedia.org/T376531]

'''Updates for technical contributors'''

* The Unsupported Tools Working Group has chosen [[c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] as the first tool for its pilot cycle. The group will explore ways to improve and sustain the tool over the coming months. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Learn more on Meta]].
* [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.23|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W42&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 13. október 2025 kl. 19:00 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29434481 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-43&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W43&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* To optimize how user data is stored in our databases, the saved preferences of users who haven't logged in for over five years and have fewer than 100 edits will be cleared. When those users return, default settings will apply. [https://phabricator.wikimedia.org/T406724]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a broken link from the GlobalContributions interface message to the XTools GlobalContributions page which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406415]

'''Updates for technical contributors'''
* The work to reroute all traffic to API endpoints under the &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;rest.php&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; route through a common API gateway is now complete. If any issues are observed, please file a phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]].
* Edits to Wikidata references or qualifiers will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T401290]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.24|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W43&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 20. október 2025 kl. 19:37 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29478670 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-44&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W44&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The Wikipedia iOS app has launched an A/B/C test of improvements made to the tabbed browsing feature for select regions and languages. The test, named “More dynamic tabs”, explores new tab experiences and includes “Did you know” and “Because you read” article recommendations. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)/New Tab Experience and Recommendations Experiment|read more on the project page]].
* Autoconfirmed users on [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small]] and [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] with the CampaignEvents extension can now use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] without the Event Organizer right. This feature lets organizers enable registration, manage participants, and lets users register with one click instead of signing event pages.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue of flashing colors when holding or pressing the arrow keys under the dark mode settings in Vector 2022 has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T402285]

'''Updates for technical contributors'''

* The CampaignEvents extension will be deployed to all remaining wikis during the week of 17 November 2025. The extension currently includes three features: Event Registration, Collaboration List, and Invitation List. For this rollout, Invitation List will not be enabled on Wikifunctions and MediaWiki unless requested by those communities. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|Visit the deployment page to learn more]].
* The SwaggerUI-based REST sandbox experience is now live on all wiki projects. The sandbox can be accessed through the [[{{#special:RestSandbox}}]] page. Please report any issues to the MediaWiki Interfaces team board, or join the discussion on the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|project launch]] page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/6931/]
* Transform endpoints with a trailing slash path in the MediaWiki REST API are now marked as deprecated. They will remain functional during this time, but removal is expected by the end of January 2026. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found and tested using the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?api=mw-extra&amp;title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. See the [[mw:API/Deprecation|MediaWiki REST API Deprecation]] page for more detailed information about the API deprecation policies and procedures.
* A dedicated [[mw:API:REST API/Changelog|changelog now exists for the MediaWiki REST API]]. The changelog provides an overview of these changes, making it easier for developers to keep track of improvements and iterations. Announcements will also continue to flow through the standard communication channels, including Tech News and email distribution lists, but can now be more easily referenced from a central location. If you have feedback about the style, structure, or content of this changelog, please [[mw:API talk:REST API/Changelog|join the discussion]].
* Administrators can delete the tracking category which was previously added by the JsonConfig extension, as it is no longer used. See the categories linked from [[d:Q130635582#sitelinks-wikipedia|Q130635582]]. It is OK if there are still pages listed in the category as that is just a caching issue, and they will be automatically cleared out the next time each page is edited. [https://phabricator.wikimedia.org/T378352]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.25|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W44&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 27. október 2025 kl. 19:32 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29513638 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-45&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W45&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Administrators will now find that [[{{#special:MergeHistory}}]] is now significantly more flexible about what it can merge. It can now merge sections taken from the middle of the history of the source (rather than only the start) and insert revisions anywhere in the history of the destination page (rather than only the start). [https://phabricator.wikimedia.org/T382958]
* For users with &quot;{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|enabled in their preferences]], starting a new topic or adding a reply to an existing topic will now subscribe them to replies to that topic. Previously, this would only happen if the DiscussionTools &quot;{{int:Skin-action-addsection}}&quot; or &quot;{{int:Discussiontools-replybutton}}&quot; widgets were used. When DiscussionTools was originally launched existing accounts were not opted in to automatic topic subscriptions, so this change should primarily affect newer accounts and users who have deliberately changed their preferences since that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T290778]
* Scribunto modules can now be used to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#SVG library|generate SVG images]]. This can be used to build charts, graphics and other visualizations dynamically through Lua, reducing the need to compose them externally and upload them as files. [https://phabricator.wikimedia.org/T405861]
* Wikimedia sites now provide all anonymous users with the option to enable a dark mode color scheme, featuring light-colored text on a dark background. This enhancement aims to deliver a more enjoyable reading experience, especially in dimly lit environments.  [https://phabricator.wikimedia.org/T395628]
* Users with large watchlists have long faced timeouts when editing [[Special:EditWatchlist|Special:EditWatchlist]]. The page now loads entries in smaller sections instead of all at once due to a paging update, allowing everyone to edit their watchlists smoothly. As part of the database update, sorting by expiry has been removed because it was over 100× slower than sorting by title. A [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/W454 community wish] has been created to explore alternative ways to restore sort-by-expiry. If this feature is important to you, please support the wish! [https://phabricator.wikimedia.org/T41510]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the fixing of the persisting highlighting when using VisualEditor find and replace during a query. [https://phabricator.wikimedia.org/T407318]
'''Updates for technical contributors'''
* Since 2019 the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]] at https://w.wiki is available for all Wikimedia wikis to create short links to articles, permalinks, diffs, etc. It is available in the sidebar as &quot;Get shortened URL&quot;. There are 30 wikis that also install an older &quot;ShortUrl&quot; extension. The old extension will soon be removed. This means &lt;code&gt;/s/&lt;/code&gt; URLs will not be advertised under article titles via HTML &lt;code dir=ltr&gt;class=&quot;title-shortlink&quot;&lt;/code&gt;. The &lt;code&gt;/s/&lt;/code&gt; URLs will keep working. [https://phabricator.wikimedia.org/T107188]
* On Thursday, October 30, the [[:mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team|MediaWiki Interfaces]] and [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Service Operations]] teams began rerouting Action API traffic through a common API gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [https://phabricator.wikimedia.org/tag/serviceops/ Service Ops team] board.
* MediaWiki Train deployments will pause for the final two weeks of 2025: 22 December and 29 December. Backport windows will also pause between Monday, 22 December 2025 and Thursday, 2 January 2026. A backport window is a scheduled time to add things like bug fixes and configuration changes. There are seven deployment trains remaining for 2025. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/SMWTEAES4SDLDUSK4HMWNBSKNCXZAWYN/]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.26|MediaWiki]]

'''In depth'''
* In 2025, the Wikimedia Foundation reported that AI systems and search engines increasingly use Wikipedia content without driving users to the site, contributing to an 8% drop in human pageviews compared to 2024. After detecting bots disguised as humans, Wikimedia updated its traffic data to reflect this shift. Read more about current user trends on Wikipedia in [[diffblog:2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/|a Diff blog post]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W45&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 3. nóvember 2025 kl. 19:35 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29552512 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-46&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W46&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
[[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]]
* Starting November 12, users will see a change in the [[m:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Usability improvements|appearance of talk pages]] on [[Phab:T379264|some Wikipedias]]. Almost [[phab:T392121|all wikis]] have received this design change; [[phab:T409297|English Wikipedia]] will get these changes later. You can read more [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. Users can opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in their user preferences]] in &quot;{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}&quot;. [https://phabricator.wikimedia.org/T379264]
* MediaWiki can now display a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Protection indicators|page indicator]] automatically while a page is protected. This feature is disabled by default. It can be enabled by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|community request]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T12347]
* Using the &quot;{{int:showpreview}}&quot; or &quot;{{int:showdiff}}&quot; buttons in the wikitext editor will now carry over certain URL parameters like '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#useskin|useskin]]', '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#uselang|uselang]]' and '[[mw:Special:MyLanguage/Help:Section#Editing sections|section]]'. This update also fixes an issue where, if the browser crashed while previewing an edit to a single section, saving this edit could overwrite the entire page with just that section’s content. [https://phabricator.wikimedia.org/T62744][https://phabricator.wikimedia.org/T24029][https://phabricator.wikimedia.org/T155097]
* Wikivoyage wikis can use [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Markers and counters|colored map markers in the article text]]. The text of these markers will now be shown in contrasting black or white color, instead of always being white. Local workarounds for the problem can be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T369454]
* The Activity tab in the Wikipedia Android app is now available for all users. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android/Activity_Tab_Experiment]
* The Reader Growth team is launching an experiment called &quot;Image browsing&quot; to test how to make it easier for readers to browse and discover images on Wikipedia articles. This experiment, a mobile-only A/B test, will go live on English Wikipedia in the week of November 17 and will run for four weeks, affecting 0.05% of users on English wiki. The test launched on November 3 on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese wikis, affecting up to 10% of users on those wikis. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Reader_Growth/WE3.1.3_Image_Browsing]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example the inability to lock accounts on mobile sites has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T256185]

'''Updates for technical contributors'''
* [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#November 2025 committee nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]] members. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open through 2025-11-28.
* The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT issuer field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]] has been changed to &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;https://meta.wikimedia.org&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199]
* The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT subject field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] will soon change from &lt;code&gt;&lt;user id&gt;&lt;/code&gt; to &lt;code dir=ltr style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;mw:&lt;identity type&gt;:&lt;user id&gt;&lt;/code&gt;, where &lt;code&gt;&lt;identity type&gt;&lt;/code&gt; is typically &lt;code dir=ltr&gt;CentralAuth:&lt;/code&gt;&lt;!-- not a typo --&gt; (for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]]) or &lt;code dir=ltr style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;local:&lt;wiki id&gt;&lt;/code&gt; (for other wikis). This is to avoid conflicts between different user ID types, and to make OAuth 2 access tokens and the &lt;code&gt;sessionJwt&lt;/code&gt; cookie more similar. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199]
* MediaWiki's block messages ([[MediaWiki:Blockedtext|blockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-partial|blockedtext-partial]], [[MediaWiki:Autoblockedtext|autoblockedtext]], [[MediaWiki:Systemblockedtext|systemblockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-tempuser|blockedtext-tempuser]], [[MediaWiki:Autoblockedtext-tempuser|autoblockedtext-tempuser]]) now support additional parameters indicating whether the user is blocked from editing their own user talk page &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;$9&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; or emailing other users &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;$&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;10&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T285612]
* A &lt;code&gt;REL1_45&lt;/code&gt; branch for MediaWiki core and each of the extensions and skins in Wikimedia git has been created. This is the first step in the release process for MediaWiki 1.45.0, scheduled for late November 2025. If you are working on a critical bug fix or working on a new feature, you may need to take note of this change. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/ZUY7TY3Z6XPZWZVAZV63OPO5OW52Q6GE/]
* The process for generating CirrusSearch dumps has been updated due to slowing performance. If you encounter any issues migrating to the replacement dumps, please contact the Search Platform Team for support. [https://phabricator.wikimedia.org/T366248][https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/3KQPOR6ACVN6OVLMLZPIBXQSWQKW4E3K/]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.2|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W46&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 10. nóvember 2025 kl. 20:38 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29606150 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-47&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W47&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is experimenting with [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4_Reading lists|reading lists on mobile web]], allowing logged-in readers with no edits to save private lists of articles for later. The experiment is running on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias since the week of 10 November, and will begin on English Wikipedia the week of 17 November.
* Users who can’t receive their email verification code during login can now get help by submitting a form on a new special page. This update is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. If your account has an email address, please make sure you still have access to it. When logging in from a new device or location without 2FA, you may be asked to enter a 6-digit code sent by email to finish logging in. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Why are you requiring me to enter a code from my email to log in? Can I opt out of this?|Learn more]].
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[s:min:|&lt;code&gt;s:min:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408317]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, the Content Transform Team rolled out Parsoid as the default parser to many low-traffic Wikipedias and is preparing the next step to high traffic ones. This message is an invitation for you to opt-in to Parsoid, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation, and identify any issues you might encounter with your own workflow using bots, gadgets, or user scripts. Please, let us know through the ''&quot;Report Visual Bug&quot;'' link in the Tools sidebar or create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
* Unsupported Tools: Several issues with [[:c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] have been fixed, including filename-related upload failures, black-video imports, and retry handling. AV1 support has also been added. Ongoing work focuses on backend stability, ffmpeg errors, subtitle imports, metadata handling, and playlist uploads. To track specific tasks, check the [[phab:tag/video2commons/|Phabricator board]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.3|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* Save the date for the next Wikimedia Hackathon happening in Milan, Italy from May 1–3, 2026. Registration will open in January 2026. [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2026/ Scholarship applications are currently open], and will close on November 28, 2025. If you have any questions, please email &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;hackathon@wikimedia.org&lt;/bdi&gt;.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W47&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 17. nóvember 2025 kl. 17:27 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29627455 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-48&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W48&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Wikimedia Search Team]] recreated the &quot;DWIM&quot; (Do What I Mean) gadget functionality server-side, for Russian and Hebrew Wikipedias. This feature adds cross-keyboard suggestions to the standard search-box suggestions. For example, searching for ''&lt;span lang=&quot;und&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;cxfcnmt&lt;/span&gt;'' on Russian Wikipedia will now add suggestions for ''&lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;счастье&lt;/span&gt;'' (&quot;happiness&quot;) that the user probably intended. They plan to enable this feature for other Russian and Hebrew wikis this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T408734]
* Later this week, users of the &quot;{{int:codemirror-beta-feature-title}}&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have syntax highlighting available in [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]]. This requires that the &quot;{{int:discussiontools-preference-sourcemodetoolbar}}&quot; preference be set. [https://phabricator.wikimedia.org/T407918]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|Campaign events extension]] – the set of tools for coordinating events and other on-wiki collaborations has now been deployed to all Wikimedia wikis. A new feature known as [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative contribution]] to help organizers and participants see the impact of activities has also been added. Join the upcoming [[m:Special:MyLanguage/Event:Connection learning session 3|learning session]] to see the new feature in action and share your feedback.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug which stopped CodeReviewBot from working, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T410417]

'''Updates for technical contributors'''
*  Users of Wikimedia API can join a usability study to help validate the new design of Wikimedia REST API sandboxes. Interested participants should fill the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/487662 recruitment survey]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IREJRRWTZTGCYWQHDMSNJFTQAEPOOAE3/]
* The MediaWiki Interfaces team is deprecating XSLT stylesheets within the Action API. Support for &lt;code dir=ltr&gt;format=xml'''&amp;xlst={stylesheet}'''&lt;/code&gt; will be removed from Wikimedia projects by the end of November, 2025. In addition, it will soon be disabled by default in MediaWiki release versions: v1.43 (LTS), v1.44, and v1.45. Support for XSLT stylesheets will be fully removed from MediaWiki v1.46 (expected to release between April and May 2026). [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/5AX7UWAVVUNUSBOIRHMNOKWOZ5EZI3JX/]
* The WDQS legacy endpoint ([https://query-legacy-full.wikidata.org/ query-legacy-full.wikidata.org]) will be decommissioned at the end of December 2025, and finally closed down on 7th January 2026. After this date, users should expect requests to query.wikidata.org that require the full graph to fail or return invalid results if they are not rewritten to use SPARQL federation. The team encourages users to ensure that tools and workflows use the supported WDQS endpoints (&lt;span dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;https://query.wikidata.org/&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt; - Main graph or &lt;span dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;https://query-scholarly.wikidata.org/&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt; - Scholarly graph). For support with migrating use cases, please review the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Data_access|Data Access]] and [[d:Wikidata:Request_a_query|Request a Query]] pages for details and assistance on alternative access methods.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.4|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W48&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 24. nóvember 2025 kl. 15:57 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29702226 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-49&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W49&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The Wikipedia Year in Review 2025 will be available on December 2 for users of iOS and Android Wikipedia apps, featuring new personalized insights, updated reading highlights, and refreshed designs. Learn more on the review's [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/Updates|project page]].
* The Growth team is working on improving the text and presentation of the Verification Email sent to new users to make them more welcoming, useful and informative. Some new text have been drafted for A/B testing and you can help by translating them. See [[phab:T396155|Phabricator]].
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] will now be deployed at Japanese, Urdu and Chinese Wikipedias on December 2. Add a link is based on a prediction model that suggests links to be added to articles. While this feature has already been available on most Wikipedias, the prediction model could not support certain languages. A new model has now been developed to handle these languages, and it will be gradually rolled out to other Wikipedias over time. If you would like to know more, please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where search boxes on some Commons pages showed no results due to switch from SpecialSearch to MediaSearch, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T399476]
* Two new wikis have been created:
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36846|Toki Pona]] ([[w:tok:|&lt;code&gt;w:tok:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404457]
** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q33655|Nigerian Pidgin]] ([[q:pcm:|&lt;code&gt;q:pcm:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408318]
'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.5|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Wikimedia Foundation is in the early stages of exploring approaches to '''Article guidance'''. The initiative aims to identify interventions that could help new editors easily understand and apply existing Wikipedia practices and policies when creating an article. The project is in the exploration and early experimental design phase. All community members are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|learn more]] about the project, and share their thoughts on [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Article guidance|the talk page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W49&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 1. desember 2025 kl. 18:58 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29732328 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-50&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W50&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Anybody who wishes to secure their user account can now use [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). This is available to all registered users of all Wikimedia projects. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. Later, 2FA will be required for all users who can take security- or privacy-sensitive actions.

'''Updates for editors'''
* Following last week's deployments, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] feature, which allows editors to add suggested links during editing, will be available to an additional [[Phab:T410469|33 Wikipedias]] starting on 9 December. This expansion is possible thanks to the new prediction model that now supports all languages, including those that were previously not covered. While the feature has been available on most Wikipedias for some time, this rollout brings us closer to using the improved model everywhere. If you have any questions or would like more details please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]].
* Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Search Platform team]] added [[w:en:Transliteration|transliterated]] as-you-type search suggestions to Georgian wikis. If there are only a few regular search suggestions, then queries in Latin or Cyrillic script [[phab:T127003|are now rewritten into Georgian script]] to look for more matches. For example, searching for either &lt;bdi lang=&quot;ka-Latn&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;''bedniereba''&lt;/bdi&gt; or &lt;bdi lang=&quot;ka-Cyrl&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;''бедниереба''&lt;/bdi&gt; will now suggest the existing article about &lt;bdi lang=&quot;ka&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;ბედნიერება&lt;/bdi&gt; (&quot;happiness&quot;). You can recommend other languages where transliterated suggestions would be useful [[phab:T375215|on Phabricator]] for future development.
* Later this week, a controlled experiment will begin for editors on the 100 largest Wikipedias who are editing a section in the mobile web visual editor. 50% of these editors will notice a new &quot;Edit full page&quot; button that will enable them to expand their editing session to the whole page. This feature is intended to make it easier for people on mobile web to edit any article section, regardless of which section-edit icon they tapped to begin. The experiment will last ~4 weeks. You can find [[phab:T409112|more details]] about the project.
* Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] will launch a [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.1.14 Expanded Mobile Sections|mobile web experiment]] to expand all article sections by default (currently they are collapsed by default) and pin the section header the user is currently reading to the top of the page. The experiment will affect 10% of users on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T409485]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/2025 Year in Review|Wikipedia Year in Review 2025]], a feature in the Wikipedia mobile apps (iOS and Android) that provides users with a personalised summary of their engagement with Wikipedia over the year, is now available on the iOS and Android apps. This edition includes expanded personalised insights, improved reading highlights, new donor messaging, and updated designs. Open the app to view your Year in Review and explore your reading journey from 2025.
* A recent software bug caused edits made with VisualEditor to make unintended changes to wikitext, including removing whitespace and replacing spaces with underscores in wikilinks inside citations. This was partially fixed last week, and further fixes are in progress. Editors who used VisualEditor between November 28 and December 2 should review their edits for unexpected modifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T411238]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the incorrect handling of URLs copied from the address bar of Microsoft Edge users, has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T341281]

'''Updates for technical contributors'''
* Starting this week, users of the &quot;{{int:codemirror-beta-feature-title}}&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] as the editor for Lua, JavaScript, CSS, JSON and Vue content models, instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]]. With this, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linters]] will be upgraded. This is part of a larger effort to eventually replace CodeEditor and provide a consistent code editing experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T373711]
* Developers are encouraged to take the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/552643 2025 Developer Satisfaction Survey], which remains open until 5 January 2026. If you build software for the Wikimedia ecosystem and would like to share your experiences or feedback, your participation is greatly appreciated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/W4WBKO6Q55UWWCCSFWQATKEXBEHP3QNR/]
* There is no new MediaWiki version this week.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W50&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 8. desember 2025 kl. 17:46 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29738112 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-51&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W51&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, one of the fixes addressed an issue for temporary accounts adding an external URL, which triggered an hCaptcha request in more cases than intended, and did not display the required popup on the first attempt to publish the edit. [https://phabricator.wikimedia.org/T411927]

'''Updates for technical contributors'''
* To improve database and site performance, external links to Wikimedia projects will no longer be stored in the database. This means they will not be searchable in [[{{#special:LinkSearch}}]], will not be checked by the Spam Blacklist or AbuseFilter as new links, and will not be in the &lt;code dir=ltr&gt;externallinks&lt;/code&gt; table on database replicas. In the future this may be extended to other highly-linked trusted websites on a per-wiki basis, such as Creative Commons links on Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T405005]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.7|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W51&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 15. desember 2025 kl. 19:03 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29796010 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2025-52&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2025-W52&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* From January, edit filters [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Access flags|can be set]] to automatically suppress their details such as rules and list of attempted edits and actions. This will help oversighters use edit filters to prevent doxxing or other suppressible material. [https://phabricator.wikimedia.org/T290324]
* The next issue of Tech News will be sent out on 12 January 2026 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the crash that occurred when tapping &quot;First Steps&quot; in the Wikipedia Android Year in Review has now been fixed, and the feature opens as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T411546]

'''Updates for technical contributors'''
* Interface elements such as diffs and categories generated by MediaWiki used to have the attribute &lt;code dir=ltr&gt;data-mw=&quot;interface&quot;&lt;/code&gt; to distinguish from wiki content. The attribute has been replaced with &lt;code dir=ltr&gt;data-mw-interface=&quot;&quot;&lt;/code&gt;, to avoid potential conflicts with other &lt;code dir=ltr&gt;data-mw&lt;/code&gt; attributes, which are generated by Parsoid. [https://phabricator.wikimedia.org/T409187]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] There is no new MediaWiki version this week or next week.
'''Meetings and events'''
* The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications just opened mid-December and will close in mid-January or earlier if capacity is reached. With space for approximately 100 participants, early application is encouraged.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2025-W52&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 22. desember 2025 kl. 21:45 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29831856 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-03&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W03&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product &amp; Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]].

'''Updates for editors'''
* As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596]
* [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support &quot;map&quot; as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W03&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 12. janúar 2026 kl. 19:34 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29907192 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-04&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W04&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] 
* [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114]

'''Updates for technical contributors'''
* As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board].
* Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: &lt;code dir=ltr&gt;https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/&lt;/code&gt;) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]].
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]!
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there!

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W04&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19. janúar 2026 kl. 20:30 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29943403 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-05&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W05&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February.
* All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project.
* Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the &quot;prevent this user from editing their own talk page&quot; is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385]

'''Updates for technical contributors'''
* A new AbuseFilter variable, &lt;code&gt;account_type&lt;/code&gt;, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the &lt;code&gt;createaccount&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;autocreateaccount&lt;/code&gt; actions. As part of this change, the variable &lt;code&gt;accountname&lt;/code&gt; has been renamed to &lt;code&gt;account_name&lt;/code&gt;, and &lt;code&gt;accountname&lt;/code&gt; is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049]
* Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;upload.wikimedia.org/…&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W05&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 26. janúar 2026 kl. 21:18 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29969530 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-06&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W06&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The &quot;{{int:pageinfo-toolboxlink}}&quot; feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669]

'''Updates for technical contributors'''
* There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389]
* The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]]

'''Weekly highlight'''
* Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product &amp; Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W06&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2. febrúar 2026 kl. 17:44 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30000986 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-07&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W07&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors.
* A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] 
* When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742]
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458]
* The automatic &quot;magic links&quot; for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;{{#isbn}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604]
* Two new wikis have been created: 
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|&lt;code&gt;w:kaj:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283]
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|&lt;code&gt;w:ppl:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. 

'''Updates for technical contributors'''
* A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W07&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 9. febrúar 2026 kl. 23:31 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30026671 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-08&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W08&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237]

'''Updates for editors'''
* The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval]
* The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias.
* Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;#siteNotice { display: none; }&lt;/code&gt; to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the &quot;view new changes since…&quot; button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339]

'''Updates for technical contributors'''
* New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W08&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 16. febrúar 2026 kl. 19:17 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30086330 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-09&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W09&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html]
'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764]
* Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new &quot;Edit full page&quot; button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112]
* [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered &quot;beta&quot; on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:skin-theme-description&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag&lt;/code&gt; to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta.
* The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], &lt;code dir=ltr&gt;ext.globalwatchlist.rebuild&lt;/code&gt;, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W09&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23. febrúar 2026 kl. 19:04 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30119102 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-10&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W10&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki.

'''Updates for editors'''
* [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]].
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&amp;filter=&amp;optional=1&amp;action=translate help to localize] this and related features.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912]
* Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807]
* Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948]
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no &lt;code dir=ltr&gt;uselang=&lt;/code&gt; URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111]
* The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily.
* For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust &amp; Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807]

'''Updates for technical contributors'''
* To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]].
* The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696]
* The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views.
* The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users.
* [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W10&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2. mars 2026 kl. 17:52 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30137798 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-11&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W11&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies.
* Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]).

'''Updates for editors'''
* Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118]
* Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793]

'''Updates for technical contributors'''
* API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]].
* The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests].
* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W11&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 9. mars 2026 kl. 18:53 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30213008 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-12&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W12&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059]
* Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055]
* On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016]
* Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]].
* Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263]
'''Updates for technical contributors'''
* A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874]
* Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the &lt;code dir=ltr&gt;ext.CodeMirror&lt;/code&gt; or &lt;code dir=ltr&gt;ext.CodeMirror.lib&lt;/code&gt; modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the &lt;code dir=ltr&gt;ext.CodeMirror.switch&lt;/code&gt; hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720]
* The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects).
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W12&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 16. mars 2026 kl. 19:36 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30260505 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-13&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W13&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|&quot;Log in with passkey&quot; button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step.
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies.

'''Updates for editors'''
* Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948]
* Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647]
* The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823]
* Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia.

'''Updates for technical contributors'''
* Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&amp;oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127]

* The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]]

'''In depth'''
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W13&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23. mars 2026 kl. 16:51 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30268305 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-14&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W14&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]].

'''Updates for editors'''
* The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]].
* The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap &quot;Edit&quot;. This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W14&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 30. mars 2026 kl. 19:26 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30329462 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-15&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W15&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''

* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]].
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304]
* All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]].
* The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;format=php&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538]
* The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example &quot;WP&quot; for the &quot;Project&quot; (&quot;Wikipedia&quot;) namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W15&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 6. apríl 2026 kl. 16:19 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30362761 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-16&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W16&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature.
'''Updates for editors'''
* On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294]
* The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856]

'''Updates for technical contributors'''
* Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=query&amp;meta=notifications&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991]
* Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W16&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 13. apríl 2026 kl. 15:19 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30380527 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-17&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W17&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059]
* A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest &quot;Liquid Glass&quot; visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias.
* An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]].
* On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857]

'''Updates for technical contributors'''
* As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* The &lt;code&gt;mirrors.wikimedia.org&lt;/code&gt; service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707]
* The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;image&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;oldimage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;image&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; or &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;oldimage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; directly, please update them to use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;file&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;filerevision&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741]
* Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]].
* The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&amp;title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]].
* There is no new MediaWiki version this week.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W17&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 20. apríl 2026 kl. 15:01 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30432763 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-18&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W18&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484]
* All Wikipedia users with new accounts and those who activated the &quot;automatically enable most beta features&quot; option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. 
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676]

'''Updates for technical contributors'''
* As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W18&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 27. apríl 2026 kl. 18:06 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30458046 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-19&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W19&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available.
'''Updates for editors'''
* The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]].
* The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909]
* From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the &quot;Translate to English&quot; dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] 
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as &quot;changes 3&quot; instead of &quot;3 changes&quot; in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091]
'''Updates for technical contributors'''
* The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W19&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 4. maí 2026 kl. 20:44 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30498077 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-20&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W20&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward.

'''Updates for editors'''
* The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks.
* The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mediawiki.ui.input&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W20&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 11. maí 2026 kl. 19:21 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30524429 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-21&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W21&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]].

'''Updates for editors'''
* An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions.
* To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the &quot;Tools &gt; Action&quot; menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008]
* [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]]

'''In depth'''

* On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]].
* The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for &quot;Who Wrote That&quot; and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W21&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 18. maí 2026 kl. 20:22 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30539262 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-22&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W22&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] 

'''Updates for editors'''
* For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis.
* After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723]

'''Updates for technical contributors'''
* The legacy CSS classes &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; have been replaced with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W22&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 25. maí 2026 kl. 21:52 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30584502 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-23&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W23&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month.
* The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed &quot;Community&quot; tab and a personalized &quot;For You&quot; tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W23&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 1. júní 2026 kl. 21:09 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30613639 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-24&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W24&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api]

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/&quot;Which came first?&quot; Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's &quot;On This Day&quot; content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]].
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-cite&amp;language=en&amp;action_source=search&amp;filter=%21translated&amp;optional=1&amp;action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__HIDDENCAT__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. 
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171]

'''Updates for technical contributors'''
* The function signature for &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink()&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; use &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Script maintainers are encouraged to review existing uses of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;addPortletLink()&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945]
* '''Community Wishlist discussion''': Product &amp; Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W24&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 8. júní 2026 kl. 21:30 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30650573 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-25&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W25&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use &lt;code&gt;class=notpageimage&lt;/code&gt; excluding it from thumbnail previews, or &lt;code&gt;class=noviewer&lt;/code&gt; excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. 
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class=&quot;wikitable&quot;|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding &lt;code dir=ltr&gt;data-sort-order=&quot;desc&quot;&lt;/code&gt; to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416]

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page.
* Wikis that wish to replace the &quot;indefinitely&quot; button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change.
* The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited.
* The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server].
* The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4).
* Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W25&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 15. júní 2026 kl. 16:49 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30689604 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-26&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W26&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration.

'''Updates for editors'''
* The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902]
* Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Starting next week, abuse filters that are set to &quot;require CAPTCHA verification&quot; will begin to also affect users with the &lt;code&gt;skipcaptcha&lt;/code&gt; right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The &lt;code&gt;skipcaptcha&lt;/code&gt; right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595]
* Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&amp;title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox].
* The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W26&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23. júní 2026 kl. 13:05 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30722494 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-27&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W27&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to &quot;Create account&quot; and &quot;Log in&quot; actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220]
* After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292]
* An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; behaves when used to exclude results. Previously, using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346]

'''Updates for technical contributors'''
* Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W27&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 29. júní 2026 kl. 11:48 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30744833 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-28&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W28&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769]

'''Updates for technical contributors'''
* In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;src&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute and SVG in the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;srcset&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute.
* The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W28&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 6. júlí 2026 kl. 13:57 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30773578 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-29&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W29&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis.
* The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916]

'''Updates for technical contributors'''
* Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778]
* To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W29&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 13. júlí 2026 kl. 16:12 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30804401 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-30&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W30&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]].
* [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation.

'''Updates for technical contributors'''
* On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, &quot;media-limit-reached&quot;, will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W30&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21. júlí 2026 kl. 05:47 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30836091 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-31&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W31&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Content Translation]] now supports dark mode, fulfilling a [[m:Community Wishlist/W544|Community Wishlist request]]. This brings the tool in line with the accessibility features available in the Vector 2022 and Minerva skins, helping reduce visual fatigue for users translating content. [https://phabricator.wikimedia.org/T367077]
* DiscussionTools' source mode and the 2017 wikitext editor will now offer autocomplete for links (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), templates (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), HTML and parser tags (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), and magic words (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), making it quicker and easier to insert links, templates, and other wiki markup while editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T432400]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Readers Growth team]] has concluded its experiment with mobile page previews and will not roll out the feature. Page Previews are a pop-up bottom sheet that appears when readers tap a blue link, showing a thumbnail, lead paragraph, and an option to open the article. The experiment showed flat retention and negative indicator metrics, suggesting that mobile web readers preferred navigating directly to linked articles rather than using page previews.
* The Reader Experience team has seen encouraging early results from the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]], with 93% of participating users reporting that it was useful. Reading Lists help active readers save articles for future reading and support their learning goals on Wikimedia projects. The team plans further improvements before expanding the feature to more users.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|Explore Feed Refresh]] initiative was tested with new and casual Wikipedia app readers. The refreshed feed helps readers discover new and relevant content. After a 10.5% increase in engagement with the feed, Wikimedia Apps team has decided to scale the Home Feed redesign to iOS with the learnings from the Android release applied.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where subject names in the Article Guidance feature were displayed with incorrect capitalization on French Wikipedia, has now been fixed. Subject names will now follow the correct capitalization rules for the language. [https://phabricator.wikimedia.org/T427201]

'''Updates for technical contributors'''
* After running several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] to improve registration completion rates, a new version of the username field on [[Special:CreateAccount|Create Account]] has been rolled out. It includes [[:c:File:Create account - July 2026 updates.png|a popover summarizing the username policy]] to provide clearer guidance during account creation. As part of this change, the messages &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-helpusername&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-help&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; that several communities have configured will no longer be used. If communities want to customize the guidance shown in the new popover, they can instead edit the following messages: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-policy-popover-bullet1&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-policy-popover-bullet2&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-policy-popover-bullet3&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T430604]
* Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighter]] will offer [[w:en:Theme (computing)|themes]]. The themes can be picked from a dropdown menu in the full [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#CodeMirror preferences|CodeMirror preferences]] dialog. For wikitext, available themes are default, colorblind-friendly (previously the colorblind preference option on [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing]]) and no-highlighting. For code languages (i.e., CSS/JavaScript/JSON/Vue/Lua), there are several themes available. These same themes will eventually be available for wikitext, too. [https://phabricator.wikimedia.org/T163533]
* From now on, wikis can restrict editing in the &quot;User&quot; namespace to only the page owner and certain user groups. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|Read the configuration documentation]] to learn more.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.14|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W31&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 27. júlí 2026 kl. 18:50 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30856308 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-32&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W32&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] has developed a [https://82db7c8d4b.catalyst.wmcloud.org/w/index.php?title=Regent%27s_Park&amp;uselang=de patch demo] that wraps the page toolbar onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, which can occur on some language Wikipedias at certain screen widths. [https://phabricator.wikimedia.org/T429518]
* The Reader Experience team is planning to launch [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]], a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|Community Wishlist item]], which is currently available to try in beta, as a full feature in September. Before then, volunteer translator help is needed for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-readinglists&amp;filter=&amp;action=translate string translations] into a number of languages. The feature supports reading and learning goals on Wikipedia.
* Next week, the table of contents on Wikimedia Commons file pages will be improved by consolidating the file page table of contents with the page table of contents. This will make it easier to understand a file page’s structure, navigate to specific sections, and share links to individual sections. [https://phabricator.wikimedia.org/T332644]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some [[w:TIFF|TIFF]] images failed to load after clicking their thumbnail, causing a broken image to be displayed instead of the full-size image, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T429326]

'''Updates for technical contributors'''
* The variable and function selector in AbuseFilter has been updated to support search and autocomplete. It will allow filter maintainers to find the desired variable or function more quickly. [https://phabricator.wikimedia.org/T323698]
* The MJPEG and VP8 formats are removed from the video player. The MP4 format (MPEG-4 Part 2) is added instead, which provides higher quality videos to older iPhone devices. It may take a few weeks to retroactively update all existing videos. The default format for modern devices stays the same (VP9/WebM). [https://phabricator.wikimedia.org/T358266]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.15|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W32&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 3. ágúst 2026 kl. 19:47 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30872536 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-33&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W33&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new ChartWizard is [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|now available on Wikimedia Commons]] for users interested in creating charts from their own data. The wizard makes the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] more beginner-friendly by allowing editors to create charts, such as bar and pie charts, without needing to use JSON. Users can still switch to the JSON editor if they prefer. Feedback on the new tool is welcome on the [[m:Talk:Community Wishlist/W414|wish talk page]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Wikipedia iOS app’s Picture of the Day widget displayed the same image every day instead of updating daily, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T430692]

'''Updates for technical contributors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|Math formula]] SVG images will soon be generated in the browser instead of on the server. MathML continues to be generated on the server and renders in the browser without JavaScript. Wikibooks will see this change on 12 August, Wikisource on 19 August and Wikipedia from 20-27 August. You can try this by selecting &quot;{{int:Mw-math-mathjax}}&quot; in your preferences. This change is part of [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase/deprecation|deprecating RESTBase]] and [[phab:T431372|deprecating Mathoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271001]
* Category pages will soon support sorting entries by the time they are added to a category. This will make it easier to find recently or long-standing categorized pages. It will also improve workflows for maintenance categories such as deletion backlogs and other time-based review tasks. You can use &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;cldsort=timestamp&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URL argument in category view to sort the entries. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768]
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and user scripts on Wikimedia wikis may now use [[phab:T395347|ES2018 features]] and [[phab:T419142|ES2019 features]] in JavaScript code. Previously, the platform only allowed up to ES2017. MediaWiki validates the source code to protect functionality from syntax errors and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browser_support_matrix|supported browsers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419142]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W33&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 10. ágúst 2026 kl. 20:46 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30901051 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-34&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W34&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event's Worklist. This is the minimum viable version (MVP), and feedback is welcome. Organizers are encouraged to try the feature. A hands-on [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|Worklist Setup Workshop]] will take place on 18 August at 16:00 UTC and 19 August at 11:00 UTC.

'''Updates for editors'''
* [[Special:ShortPages]] displays short pages by their size, but in many cases it gets filled with disambiguations and soft redirects, making it harder to find the short articles themselves. Starting this weekend, you will be able to choose not to include an article in the special page by adding the magic word &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__EXPECTSHORTPAGE__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3436680|Bole]] ([[w:bol:|&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;w:bol:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921]
* Starting the week of August 17, the page toolbar will wrap onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This is a [[phab:T429518|fully merged patch from the Reader Experience team]] which aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, that may occur on some language Wikipedias at certain screen widths.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, uploading large files to Wikimedia Commons has become more stable and less prone to failure following some fixes related to the “Could not acquire lock” upload error. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640]

'''Updates for technical contributors'''
* Debian Bullseye will reach the end of its Long Term Support on 31 August 2026. [[phab:T434103|Some Cloud VPS projects]] still have instances running Debian Bullseye. Maintainers of those projects are encouraged to migrate to Debian Bookworm or Debian Trixie. A [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|migration guide]] is available to help with the process, and users may also want to consider whether their workload is better suited to Toolforge. If you need help or cannot complete the migration by 31 August, please contact the Cloud VPS admins as soon as possible. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Read more]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W34&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 17. ágúst 2026 kl. 21:04 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30922806 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-35&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W35&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page has been simplified as part of ongoing work to modernize the account creation experience. The panel showing project statistics no longer appears next to the form on desktop and mobile web. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783]
* In order to improve page performance, images now load when they are viewed. This means images lower down an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047]

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where image thumbnails in Abstract Wikipedia could fail to display after the corresponding file was moved on Wikimedia Commons, has now been fixed. Thumbnails will now update correctly when files are moved. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448]

'''Updates for technical contributors'''
* User Info card is a feature that helps patrollers see information about user accounts. So far, it has been available only in places such as page history, logs and recent changes. Now, it's possible to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|place it in the page content]] as well, using the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#uic:}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; parser function. It can be particularly useful in templates like [[:en:Template:Userlinks|&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Userlinks}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;]] (or their specialized variants), as it will make it easier to see the context about a user on various noticeboard pages. The card will be displayed only to users who have it enabled in their [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466]
* Due to user security and privacy risks, we have disabled access to &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Special:MyPage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URLs when specifically using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. If you are impacted by this, consider whether you can use an alternative approach. &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Special:MyPage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URLs can still be accessed and used without &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Specified user page URLs (e.g. &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;User:Myusername&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;) can still be used with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386]
* Due to an update, the thumbnailing software has been improved. This includes upgrading &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;librsvg&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to 2.60 and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ImageMagick&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to 7, as well as resolving a number of long-standing thumbnailing bugs like rendering errors. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841]

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W35&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 24. ágúst 2026 kl. 20:46 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30961208 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-36&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W36&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* A new format for the Community Wishlist is open for feedback. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|read the proposed ideas on Meta]]. This new process plans to improve how wishes are triaged, voted on, and prioritized in a way that is transparent and balanced across project families and language editions. This consultation is open for two weeks.

'''Updates for editors'''
* The latest release of the Wikipedia Android app includes updates to the Saved feature, bringing the app’s saving experience closer to iOS and Web. The update redesigns the Saved tab with an “All articles” view, removes the default “Saved” reading list, renames reading lists to “Collections,” and modernizes the article-saving experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T420788]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] feature was enabled for all logged-in users on Bengali, Chinese, Czech and Vietnamese Wikipedias on August 25, after several months as a beta feature. Reading Lists will be available to all logged-in users on Arabic, French and Indonesian Wikipedias on September 1, followed by English Wikipedia on September 14, and all other Wikipedia wikis on September 28.
* At the end of the month, some logged-out readers on Bengali, Czech, Persian, English, and Polish Wikipedias using the Minerva skin on mobile will see an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|updated navigation bar]] in an [[w:A/B test|A/B test]]. The test will compare the current navigation bar with a new version designed to make it easier to find information more quickly. The goal is to determine whether these changes encourage readers to return more often. This experiment will not change the experience for logged-in readers and/or editors.
* Editors who maintain redirects, templates, and categories used on redirect pages now have improved ways for finding and curating redirects. Previously, redirects pages could not be searched. Two new search keywords, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;onlyredirects:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;withredirects:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, now allow redirects to be searched directly and can be combined with existing keywords such as &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;incategory:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;intitle:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;insource:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T204089]
* The ISBN lookup tools for generating citations were recently not working because of external service problems. Developers are working on solutions. [https://phabricator.wikimedia.org/T435179]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where searching for pages by category using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;deepcat&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; could return no results or unrelated results has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T414859]

'''Updates for technical contributors'''
* The domain of URLs for thumbnails is changing from upload.wikimedia.org to thumb.wikimedia.org. The old URLs will continue to work for the foreseeable future but MediaWiki will advertise the new domain instead. URLs to other types of media such as original files, videos and transcodes will still be served from upload.wikimedia.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T427465]
* The Wikimedia [https://www.mediawiki.org/w/index.php?api=wmf-math%2Fv1&amp;title=Special%3ARestSandbox Math API] is now deprecated. These endpoints will be fully sunset by the end of September 2026. Developers who call these endpoints should transition to alternative math rendering solutions, such as the native [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/MathML MathML] or [https://www.mathjax.org/ MathJax]. Third-party MediaWiki installations that utilize the Math extension for formula rendering are required to upgrade to v1.43+ to avoid disruption of service.

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.18|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Read more about [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/TextMatch|TextMatch]] in a Diff post titled, [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|Custom edit suggestions for every wiki: How communities are shaping Suggestion Mode with TextMatch]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W36&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 31. ágúst 2026 kl. 20:54 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30990659 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-37&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W37&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a Link]] has been upgraded for English Wikipedia users with improved detection of links that have different capitalization. This will help reduce ambiguous suggestions caused by differences in capitalization in article titles, including articles about cultural goods. A second phase of improvements is planned, which will also prepare the feature for release in other languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T435526#12240876] [https://phabricator.wikimedia.org/T434259]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance|Article guidance]] feature will be enabled by default for junior editors on Simple English and Turkish Wikipedia starting 10 September 2026 following [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance/Updates#Summary_of_experiment_result|an experiment]]. Junior editors with 0 to 99 edits will automatically see the feature when they click a red link or use the &quot;[[tr:Vikipedi:Madde_sihirbazı|Madde oluşturto]]&quot; option on Turkish Wikipedia to create a new article. The change is intended to help junior editors create higher-quality articles that meet each Wikipedia’s standards. [[phab:maniphest/query/z3tcTjmLMxk5/#R|Additional improvements]] will continue based on the experiment results and community feedback.
* The [https://pageviews.wmcloud.org Pageviews Analysis] tool which allows users to compare pageviews across multiple pages, turns 10 years old this year and several new features have been added. They include [[toolforge:wikinav|WikiNav]] which provides insights into how readers of Wikipedia explore the content, editing stats in [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&amp;sites=en.wikipedia.org Siteviews], the ability to [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&amp;project=en.wikipedia.org lookup articles belonging to a WikiProject], and support for dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T378549]
* A [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|visually simplified Minerva]] navigation bar is being tested for logged-out readers using mobile web on the Bengali, Czech, English, Farsi, and Polish Wikipedias. The experiment aims to determine whether simplifying the navigation improves reader retention. The test will run from August 31 to September 28, and no action is required from users.
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is working on improving [[en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]]. Editors will only notice a slight change starting this week. When adding automatic reference names the numbering will start at &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;:1&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; instead of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;:0&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Read more on the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|project page]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/VisualEditor/VisualEditor/+/1332704]
*  All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] could mishandle nested nowiki tags, causing content to be lost and displaying unwanted text has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435116]
'''Updates for technical contributors'''
* Interface administrators can configure gadgets from [[MediaWiki:Gadgets-definition]]. The definition format has been updated and no longer requires the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ResourceLoader&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; option, as gadgets are always loaded through &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ResourceLoader&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. This simplifies gadget configuration by removing an option that is no longer necessary, making gadget definitions easier for administrators. [https://phabricator.wikimedia.org/T298199]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.19|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W37&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 7. september 2026 kl. 18:45 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31008437 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-38&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W38&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Future Audiences team has started a [[en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Village pump (proposals)#New proposed experiment to let readers know about “Google preferred sources”|discussion on English Wikipedia]] about a proposed new experiment to show a temporary notice about the new [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/original-high-quality-content-search/ Google Preferred Sources] feature to Wikipedia readers coming from Google. The experiment is to test whether this notice makes visitors come back to Wikipedia more often. Preferred Sources feature lets users choose websites they trust so Google can highlight content from those sources more prominently in Search and AI experiences. We are interested in testing this on other languages that Google supports and would welcome assistance with starting conversations on other wikis. If interested, please reach out to Future Audiences on the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Preferred sources|talk page]].

'''Updates for editors'''
* The chat platform Discord is releasing a new self-service framework that websites can use to specify how their links should look when shared on Discord. The Future Audiences team is planning to start using this new framework to improve how Wikipedia links look when shared on Discord, giving better attribution and credit to contributors. The link appearance and behavior won't change in the first phase of this project as we want to first collect some baseline data to assess the impact of future changes. However, if community members who are active on Discord spot any issues, they can reach out on [[phab:tag/future-audiences/|Phabricator]] or [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences|Metawiki]].
* The Reader Growth team will be running an experiment to test whether [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Compact Lead|compacting article lead sections on mobiles]] with the addition of a &quot;read more&quot; button improves reader retention. The test will begin on September 17 on Arabic, Spanish, French, Indonesian, Italian, Japanese, Portuguese, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and will run for four weeks.
* All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming week. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was returning an HTTP 500 error and could not be reached, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959]

'''Updates for technical contributors'''
* Developers who maintain a tool that queries the Wikimedia Commons links tables need to update their code to connect to the new x4 database cluster. The links tables have been moved from the s4 cluster to x4, and will no longer receive updates on s4. The page and redirect tables remain available on both clusters. A wiki replica for the x4 cluster will be set up afterwards. The change is being made because the s4 cluster has grown too large to operate efficiently. You can [[wikitech:Special:MyLanguage/News/2026 Commons links tables database split|read more]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.20|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W38&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 14. september 2026 kl. 15:31 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31039826 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-39&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W39&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 23 September 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1790172000 14:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Special:MyLanguage/Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]

'''Updates for editors'''
* The Growth team tested a new post-edit notice designed to [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#4. Encourage Temporary Accounts to Register|encourage Temporary Account holders to register for a permanent account]]. The new notice replaced multiple dialogs and a simultaneous welcome notification with a single message highlighting the benefits of creating an account. The experiment increased permanent account creation from 1.94% to 3.66%, an 87% relative increase. The change will now be released to all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T433551]
* For Wikipedia editors using the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|&quot;Suggestion mode&quot; Beta Feature]], there is a [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-editcheck-experimental|new opt-in user preference]] for showing &quot;experimental&quot; edit checks and suggestions. These types are listed at [[Special:EditChecks#experimental-checks|Special:EditChecks]], and are intended for early developer-testing and for gathering feedback from experienced users. Administrators can change the [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|configuration details]] for each suggestion as usual. Administrators can also [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Experimental Suggestions|use this feature]] to help test their community's ideas for locally created checks and suggestions. Experimental types will have a more distinct visual style later this week. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]].
* The [[m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]] has been launched as a space for technical discussions and collaboration among Wikimedia communities in Central and Eastern Europe.
* A new tool, [[mw:Special:MyLanguage/Language Onboarding and Development/Starter kit|Starter Kit]], is now available for new and small language Wikipedia communities. It brings together guided tasks, tools, and resources to help communities get started, monitor their progress, and collaborate with the broader Wikimedia community. Starter Kit is hosted on Wikimedia Toolforge and is designed for Wikipedias with fewer than 50,000 articles. Learn more about how Starter Kit works and how communities have been using it in [[diffblog:2026/09/18/introducing-starter-kit-for-new-and-small-language-wikipedias/|this Diff blog post]].
* The Reader Growth team is launching a retest of the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|image carousel experiment]]. The retest will use three new versions of the design, updated based on community feedback. The team will assess results and determine with communities whether or not to proceed with the feature. The experiment will begin the week of September 28 and will run on Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, Farsi, French, German, Indonesian, Japanese, Polish, Portuguese, Spanish, Swedish, and Vietnamese Wikipedias.
* After successful rollouts to Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]] from the Reader Experience team will be available to all logged-in users on all Wikipedia wikis starting September 28.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the mentor status script repeatedly updated mentors’ status even when nothing had changed, creating unnecessary Recent Changes entries, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T436659]

'''Updates for technical contributors'''
* The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;abusefilters&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; list query API, used to retrieve specific details about active or historical abuse filters configured on a wiki, has been updated to support the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;formatversion=2&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; configuration parameter, thereby leading to breaking changes to the API response. All users who maintain user-scripts or other code need to check if they use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;abusefilters&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; list query API, and respond to any breaking changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T435828]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.21|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W39&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 27. september 2026 kl. 11:56 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31085309 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-40&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W40&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Users of default skins on desktop and mobile web (Vector 2022 and Minerva respectively) will now be informed if the search suggestions displayed as they type into Search come from page redirects. Previously, users could get confused when the top search suggestions did not match exactly what they had typed. The new redirect notice clarifies that these suggestions are not random, but related to the search. The suggested pages may be redirects to the most relevant destination articles being searched for. [https://phabricator.wikimedia.org/T303013]
* Logged-out Wikipedia users on mobile web will begin to see a bookmark button for saving articles to their [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] instead of the current Watchstar button. When clicked, the bookmark button prompts users to log in or create an account to save an article for later. An earlier experiment found that the bookmark icon was four times more likely than the Watchstar button to encourage logged-out users to create an account. This change is part of efforts to encourage more readers to become account holders and use features that help them save and return to content. [https://phabricator.wikimedia.org/T438769]
* An experiment will begin on September 29 on Spanish, Arabic, English, and French Wikipedias to simplify the experience users encounter immediately after account creation. The test will explore whether removing friction from the current Welcome Survey helps new users understand what to do next more easily. The experiment will run through the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T430058]

* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has put out a call for the community to suggest topics that it should consider and discuss with the Wikimedia Foundation. Editors and technical contributors are invited to add topics to [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council|the council's talk page]].
* Later this week, it will be possible for communities to configure [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit Checks and Suggestions]] so that they are [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#extraNamespaces|shown within additional namespaces]], such as a &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Draft:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; namespace. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]].
* A bug in the [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] is causing the page to fail to load for users that have unseen changes on Wikimedia Commons. Developers are working on a fix. Until then, affected users can follow the workarounds described in the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist#GlobalWatchlist temporarily broken for users with Wikimedia Commons|relevant]] help section.
* New magic words &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{CATEGORYSORT:TIMESTAMP}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{CATEGORYSORT:RTIMESTAMP}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; are now available for use. They are able to change the default sorting of categories to be based on timestamp of categorization. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].  For example, the issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was not reachable has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959]

'''Updates for technical contributors'''
* The datacenter switchover, scheduled on September 23, has been postponed. [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|The equinox exercise]] revealed capacity issues, preventing the switch of all services to the other datacenter. The process has been paused, prioritizing investigating that issue, to ensure that we continue to be able to serve our users reliably. A new exercise will be scheduled. Meanwhile, all traffic and edits continue to work as usual.
* On September 23, a power loss briefly affected all wikis, creating intermittent issues on both reading and editing modes. This also affected Gerrit. This is unrelated to the datacenter switchover postponement. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/9fm19t8qykk8]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Produnto|Produnto]] has been deployed to mediawiki.org and [[phab:T421436|some Indic language wikis]]. We want to hear your feedback on this experimental product. Produnto allows users to use Lua modules hosted in [[gitlab:repos/lua|Wikimedia's GitLab]]. It simplifies the sharing of Lua code between wikis. Instead of copying each individual Lua module from one wiki to another, users will be able to easily share packages across all wikis.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.22|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* A [[m:Event:Cross-wiki Code Collaboration Workshop|Cross-wiki code collaboration workshop]] will be held online on October 2 at 12:30 UTC, bringing together South Asian technical contributors to learn about Produnto and begin piloting it on Hindi, Punjabi, Odia, Telugu, and Malayalam Wikipedias. Produnto is a package manager for deploying Lua modules hosted on GitLab to Wikimedia wikis, and was recently deployed on some pilot wikis.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W40&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 28. september 2026 kl. 10:49 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31092225 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-41&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W41&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The process for this year’s Community Wishlist [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|has been published]], incorporating community feedback. The wish submission process will [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is the deadline for submitting wishes?|end on November 8]]. This year, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027/Working group|a working group (open for volunteering)]] that includes community members familiar with the technical aspect of our wikis alongside Wikimedia Foundation staff, will take care of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is triage?|triage process]]. The triage is expected to be completed by late November. Votes for wishes will start in January.

'''Updates for editors'''
* Editors using the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] will now see a warning when they paste text that is likely to have initially been copied from one of five external generative AI chatbots into Wikipedia. This feature is known as [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check|LLM Paste Check]]. It is a type of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] that is community configurable. The check looks for markers in the copied HTML and is not using content watermark detection. Edits will also [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Edit tags|be tagged]] so that patrollers can review them more closely. The feature helps newcomers add content that respects Wikipedia’s policies and makes it easier for experienced editors to identify problematic edits. Communities with local policies about LLM usage can [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Configuration|adjust the wording and policy that is linked]]. The team [[listarchive:list/translators-l@lists.wikimedia.org/message/EVHKWJ4IERZELMPIWNH3XUVUSQV5KOO4/|apologizes]] that this was rolled out without a delay for translations.
* Editors can now easily [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|access the web visual editor directly from the iOS and Android apps]]. When opening the editor, users will be given a choice between visual editing and source editing. If they choose visual editing, they will be sent to a mobile web window in their phone's browser. After completing their edit, a banner will give them the option to return to the app. This enables readers to make quick contributions while casually reading.
* Users of the Wikipedia Android and iOS apps will now see a one-time account creation prompt after they have used the app for two consecutive weeks. This prompt explains the benefits of having an account. It is intended to help more casual readers become logged-in users who return to the apps regularly. [https://phabricator.wikimedia.org/T434847]
* Editors on [[wmnoc:conf/dblists/group1.dblist|group1 wikis]], including Wikiquote, Wikibooks, Wikiversity, Wikivoyage, and Wikisource, will no longer see notifications on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Recent changes|Recent Changes]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help: Watching pages|Watchlist]] when a link to another language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. This change will begin on October 5 at 07:00 UTC as a two-week trial to reduce high-volume, low-value notifications and make important changes easier to identify. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or concerns on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T439415]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where mentors who removed themselves from the mentorship program could still have mentees assigned to them and receive questions, has now been fixed. Mentees will now be reassigned when a mentor leaves the program. [https://phabricator.wikimedia.org/T418194]

'''Updates for technical contributors'''
* Wikimedia Brasil has published its [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Brasil/Arcabouço de Boas Práticas de Desenvolvimento|Development Best Practices Framework]] (ABPD). It is a guide for staff, contractors and volunteers building technical tools and projects. It covers the project lifecycle, security, accessibility, personal data protection and responsible AI use, and explains how movement-wide guidelines were adapted to a local context. They encourage other affiliates to reuse it and adapt it. Read more in the [[wmfblog:2026/09/26/wikimedia-brasils-development-best-practices-framework-technical-sustainability-as-an-organizational-responsibility|Diff post]]. 
* A new, canonical base URL for Wikimedia APIs will soon be introduced. The new canonical route follows a &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{projectName}/api/&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; pattern and will act as an alternative path for current REST APIs (for example: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{projectName}/w/rest.php/&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;). Both versions will be callable for all existing APIs, but the new structure will be the preferred path for newly created API modules. This change will be non-breaking for most users. The existing pathways will remain available for all existing endpoint requests. However, some endpoints may return URLs following the new pattern in response bodies. Changes will be available on test wiki first, with the rollout expected to cover all wikis by the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T433535]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.23|MediaWiki]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W41&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

5. október 2026 kl. 18:52 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31098825 --&gt;</text>
      <sha1>b38l3e3m5fxv1wtqqmc702hfw9wucqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kjálki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170233</id>
    <revision>
      <id>1981835</id>
      <parentid>1824275</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1981835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="755" sha1="jutjzftt7ihrquo9ddlv5tskttculai" xml:space="preserve">'''Kjálki''' getur átt við:
# [[Kjálki (bein)|Kjálki]] - bein í neðanverðu andliti
# [[Kjálki (Skagafirði)]] - byggðarlag í Skagafirði
# getur einnig verið armur á sleða og kerru.&lt;ref&gt;[https://malid.is/leit/kj%C3%A1lki kjálki] - Árnastofnun&lt;/ref&gt;
# örnefni í Grundarfirði &lt;ref&gt;[https://www.map.is/base/@293678,501235,z7,0 Kjálki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221027231202/https://www.map.is/base/@293678,501235,z7,0 |date=2022-10-27 }} - map.is&lt;/ref&gt;
# örnefni á Flóunum &lt;ref&gt;[https://www.map.is/base/@406885,376870,z6,0 kjálki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221027231159/https://www.map.is/base/@406885,376870,z6,0 |date=2022-10-27 }} - map.is&lt;/ref&gt;
==Tilvísanir==
{{reflist}}
{{aðgreining}}</text>
      <sha1>jutjzftt7ihrquo9ddlv5tskttculai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2023</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176632</id>
    <revision>
      <id>1981941</id>
      <parentid>1981205</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:40:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nipas2</username>
        <id>54688</id>
      </contributor>
      <comment>U(pdates and corrections</comment>
      <origin>1981941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8346" sha1="1zovqd84upab827tfzgnk76mtxo336u" xml:space="preserve">{{Íþróttadeild 
| nafn = Lengjudeild kvenna 2023
| mynd = 
| ár =  '''2023'''
| Meistarar =   '''[[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur R.]]'''
| upp um deild =  '''[[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur R.]]&lt;br&gt;{{Lið Fylkir}}'''
| spilaðir leikir =  90
| mörk skoruð =   385 (4.27 m/leik)
| markahæstur =  '''16 mörk'''&lt;br&gt;[[Hannah Abraham|Hannah&amp;nbsp;Abraham]]&amp;nbsp;({{Lið Grótta}})
| haldið hreinu = {{Lið Grótta}} 4-4 [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur R.]]
| stærsti heimasigur =  {{Lið Fylkir}} 7-1 {{Lið Afturelding}}
| stærsti útisigur =  {{Lið Augnablik}}&amp;nbsp;0-7&amp;nbsp;{{Lið Grindavík}}
| tímabil =  [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] - [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2024|2024]]
|}}
Árið '''2023''' verður '''Íslandsmótið í knattspyrnu kvenna''' haldið í 42. sinn.

{{clear}}
==Liðin==

=== Staðan í deildinni ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=120| Lið
!width=100| Bær
!width=180| Leikvangur
!width=540| Þjálfari
!width=240| Staðan [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2022|2022]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Afturelding}}
| [[Mosfellsbær]]
| [[Varmárvöllur]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Ruth Þórðar Þórðardóttir]], [[Bjarki Már Sverrisson]] og [[Alexander Aron Davorsson]]
| 9. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Augnablik}}
| [[Kópavogur]]
| [[Fífan]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Kristrún Lilja Daðadóttir]] og&lt;br&gt;[[Vilhjálmur Kári Haraldsson]]
| 8. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið FHL}}
| [[Fellabær]]
| [[Fjarðabyggðarhöllin]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Björgvin Karl Gunnarsson]] og [[Pálmi Þór Jónasson]]
| 5. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Fram}}
| [[Reykjavík]]
| [[Framvöllur]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Aníta Lísa Svansdóttir]] og&lt;br&gt;[[Óskar Smári Haraldsson]]
| [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2022#Efri hluti|1. sæti í 2. deild]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Fylkir}}
| [[Árbær]]
| [[Fylkisvöllur|Würthvöllurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Gunnar Magnús Jónsson]]
| 6. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Grindavík}}
| [[Reykjavík]]
| [[Grindavíkurvöllur|Stakkavíkurvöllur]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Anton Ingi Rúnarsson]]
| 7. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Grótta}}
| [[Seltjarnarnes]]
| [[Vivaldivöllurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Pétur Rögnvaldsson]] og&lt;br&gt;[[Melkorka Katrín Flygenring Pétursdóttir]]
| [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2022#Efri hluti|2. s. í 2. deild]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið HK}}
| [[Kópavogur]]
| [[Kórinn]] 
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Guðni Þór Einarsson]] og [[Lidija Stojkanovic]]
| 4. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið KR}}
| [[Reykjavík]]
| [[Meistaravellir (knattspyrnuvöllur)|Meistaravellir]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Jamie Paul Brassington]] og&lt;br&gt;[[Perry John James Mclachlan]]
| [[Besta_deild_kvenna_í_knattspyrnu_2022|10. s. í Besta deild]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;| [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur R.]]
| [[Reykjavík]]
| [[Víkingsvöllur]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[John Henry Andrews]]
| 3. sæti
|}

==== Stigatafla ====
{|  class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30| Sæti
!width=60|
!width=150|Félag
!width=30|L
!width=30|U
!width=30|J
!width=30|T
!width=30|Sk
!width=30|Fe
!width=30|Mm
!width=30|Stig
!width=160|Athugasemdir
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|1||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Víkingur R.|1}}&quot;| ||'''[[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur R.]]'''
||18||12||3||3||54||24||30||'''39'''
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|'''[[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2024|Upp um deild]]'''
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|2||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Fylkir|1}}&quot;| ||'''[[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]]'''
||18||12||2||4||53||24||29||'''38'''
|-
|3||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|HK|1}}&quot;| ||[[Handknattleiksfélag Kópavogs|HK]]
||18||11||2||5||45||26||19||'''35'''
|-
|4||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Grótta|1}}&quot;| ||[[Íþróttafélagið Grótta|Grótta]]
||18||10||3||5||55||33||22||'''33'''
|-
|5||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Afturelding|1}}&quot;| ||[[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]]
||18||8||5||5||36||29||7||'''29'''
|-
|6||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Grindavík|1}}&quot;| ||[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]]
||18||8||4||6||39||38||1||'''28'''
|-
|7||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Fram|1}}&quot;| ||[[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]]
||18||6||4||8||27||35||-8||'''22'''
|-
|8||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|FHL|1}}&quot;| ||[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|FHL]]
||18||5||3||10||35||44||-9||'''18'''
|-class=&quot;t-deild-pink&quot;
|9||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|KR|1}}&quot;| ||'''[[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]]'''
||18||3||1||14||22||54||-32||'''10'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;| '''Fall í [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2024|2. deild]]'''
|-class=&quot;t-deild-pink&quot;'
|10||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Augnablik|1}}&quot;| ||'''[[Augnablik]]'''
||18||1||1||16||19||78||-15||'''4'''
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur, Stig = virkir punktar.''&lt;/small&gt;.

== Töfluyfirlit ==
''Heimaliðið er vinstra megin''.
{|  align=&quot;center&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot; font-size: 90%; text-align: center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
!align=&quot;left&quot;|Lengjudeild 2023!!Aft!!Aug!!FHL!!Fra!!Fyl!!Gri!!Gró!!&amp;nbsp;HK&amp;nbsp;!!&amp;nbsp;KR&amp;nbsp;!!Vik
|- 
| align=&quot;left&quot; |{{Lið Afturelding}}
|'''XXX'''||4-0||1-0||2-2||1-2||3-1||0-1||2-0||2-2||3-1
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
| align=&quot;left&quot; |{{Lið Augnablik}}
|1-3||'''XXX'''||5-6||3-1||0-5||0-7||1-6||2-5||0-1||0-4
|- 
| align=&quot;left&quot; |[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðab/Höttur/Leiknir]]
|3-3||4-1||'''XXX'''||1-1||2-4||4-2||5-3||1-2||2-1||0-1
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
| align=&quot;left&quot; |{{Lið Fram}}
|2-1||5-0||3-2||'''XXX'''||2-3||2-2||1-6||2-1||3-2||0-3
|- 
| align=&quot;left&quot; |{{Lið Fylkir}}
|2-2||7-1||4-0||3-0||'''XXX'''||3-0||1-2||3-2||2-1||1-2
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
| align=&quot;left&quot; |{{Lið Grindavík}}
|0-0||3-2||1-0||1-0||2-2||'''XXX'''||3-5||5-3||3-2||4-2
|- 
| align=&quot;left&quot; |{{Lið Grótta}}
|5-2||2-1||4-2||1-1||2-3||0-1||'''XXX'''||1-1||5-0||4-4
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
| align=&quot;left&quot; |{{Lið HK}}
|5-0||2-2||3-1||2-0||1-0||5-0||1-3||'''XXX'''||6-1||1-3
|- 
| align=&quot;left&quot; |{{Lið KR}}
|0-4||7-0||1-1||0-2||0-6||2-1||1-4||2-3||'''XXX'''||0-5
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur R.]]
|2-3||6-0||4-1||2-0||4-2||3-3||2-1||0-1||5-1||'''XXX'''
|}

== Markahæstu leikmenn ==
''Lokaniðurstaða 9. september 2023''.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lengjudeild kvenna 2023 markahæstir|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=190229&amp;banner-tab=overview|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate= 10. september 2026}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30|Sæti
!width=340|Nafn
!width=60|Félag
!width=30|Mörk
!width=30|Víti
!width=30|Leikir
|-style=&quot;background:#FFD700;&quot;
| '''1'''
| '''[[Hannah Abraham]]'''
| {{Lið Grótta}}
| 16
|  
| 18
|-style=&quot;background:#C0C0C0;&quot;
| '''2'''
| '''[[Guðrún Karítas Sigurðardóttir]]'''
| {{Lið Fylkir}}
| 15
|  
| 17
|-style=&quot;background:#CD7F32;&quot;
| '''3'''
| '''[[Ariela Lewis]]'''
| {{Lið Grótta}}
| 12
|  
| 17
|-style=&quot;background:#CD7F32;&quot;
| '''3'''
| '''[[Natalie Colleen Cooke]]'''
| [[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|FHL]]
| 12
|  
| 17
|-
| 4
| [[Eva Rut Ásþórsdóttir]]
| {{Lið Fylkir}}
| 11
|
| 18
|-
| 5
| [[Brookelynn Paige Entz]]
| {{Lið HK}}
| 10
|
| 18
|}

{{1. deild kvenna í knattspyrnu}}
{{röð
| listi = [[1. deild kvenna í knattspyrnu|Lengjudeild]]
| fyrir = [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2022|Lengjudeild&amp;nbsp;kvenna&amp;nbsp;2022]]
| eftir = [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2024|Lengjudeild&amp;nbsp;kvenna&amp;nbsp;2024]]
}}

== Tilvísanir og heimildir ==
{{reflist|2}}
*{{cite web|url=https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=46271|title=Lengjudeild kvenna 2023|work=KSÍ|accessdate=5. október 2023}}

{{Knattspyrna á Íslandi 2023}}
[[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]]
[[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]]</text>
      <sha1>1zovqd84upab827tfzgnk76mtxo336u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alexander Stubb</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178780</id>
    <revision>
      <id>1981916</id>
      <parentid>1958965</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T00:31:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53286-62</username>
        <id>121445</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1981916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9968" sha1="gx4e78qdkzbzban3efks59lkskrq16h" xml:space="preserve">{{Forseti
| forskeyti = 
| nafn =  Alexander Stubb
| mynd =
| myndatexti1 = Alexander Stubb árið 2024.
| titill= [[Forseti Finnlands]]
| stjórnartíð_start = [[1. mars]] [[2024]]
| forsætisráðherra = [[Petteri Orpo]]
| forveri = [[Sauli Niinistö]]
| titill2= Forsætisráðherra Finnlands
| stjórnartíð_start2 = [[24. júní]] [[2014]]
| stjórnartíð_end2 = [[29. maí]] [[2015]]
| forseti2 =[[Sauli Niinistö]]
| forveri2 =[[Jyrki Katainen]]
| eftirmaður2 = 	[[Juha Sipilä]]
| fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1968|4|1}}
| fæðingarstaður = [[Helsinki]], [[Uusimaa]], [[Finnland]]i
| þjóderni = [[Finnland|Finnskur]]
| maki = [[Suzanne Innes-Stubb]] ​(g. 1998)
| stjórnmálaflokkur = [[Samstöðuflokkurinn (Finnland)|Samstöðuflokkurinn]]
| börn = 2
| háskóli = [[Furman-háskóli]]&lt;br&gt;[[Université Paris-Sorbonne|Paris-Sorbonne-háskóli]]&lt;br&gt;[[Evrópuháskólinn]]&lt;br&gt;[[London School of Economics]]
}}
'''Cai-Göran Alexander Stubb''' (f. 1. apríl 1968) er finnskur stjórnmálamaður og núverandi [[forseti Finnlands]]. Stubb var kjörinn forseti í seinni umferð finnsku forsetakosninganna árið 2024. Hann var áður [[forsætisráðherra Finnlands]] frá 2014 til 2015 og fjármálaráðherra frá 2015 til 2016. Stubb var leiðtogi finnska [[Samstöðuflokkurinn (Finnland)|Samstöðuflokksins]] frá 14. júní 2014 til 11 júní 2016. Stubb hefur jafnframt verið varaformaður [[Evrópski fjárfestingabankinn|Evrópska fjárfestingabankans]] og prófessor við [[European University Institute]]

Stubb er fyrsti [[Finnlandssvíar|Finnlandssvíinn]] sem gegnir embætti forseta Finnlands síðan [[Carl Gustaf Emil Mannerheim]] var forseti á fimmta áratugnum og sá fyrsti sem er kjörinn í beinum kosningum.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.hs.fi/kuukausiliite/art-2000009998610.html|title=Mikä on seuraavan presidentin äidinkieli?|first=Marko|last=Junkkari|work=[[Helsingin Sanomat]]|date=2 December 2023|access-date=12 February 2024|language=fi|archive-date=13 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231213210912/https://www.hs.fi/kuukausiliite/art-2000009998610.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==Bakgrunnur==
Stubb á ættir að rekja til [[Esse]] í [[Pedersöre]] í sænskumælandi hluta [[Austurbotn]]s og til [[Víborg (Rússlandi)|Víborgar]] í [[Karelía|Karelíu]]. Hann útskrifaðist með stúdentspróf frá Lärkan-menntaskólanum í [[Helsinki]]. Auk móðurmála sinna, [[Sænska|sænsku]] og [[Finnska|finnsku]], talar hann [[Enska|ensku]], [[Franska|frönsku]] og [[Þýska|þýsku]]. Áður en hann hóf stjórnmálaferil vann hann sem embættismaður hjá [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]]. Hann hefur starfað sem ráðgjafi fyrrverandi forseta [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórnar ESB]], [[Romano Prodi]], og ríkisstjórnar Finnlands á leiðtogafundum í Amsterdam og Nice. Þegar Finnland fór með [[forsæti Ráðs Evrópusambandsins]] árið 1999 var Stubb aðstoðarmaður sendiherrans [[Antti Satuli]].

Eftir að Stubb gaf upp á bátinn áætlanir um að gerast atvinnumaður í [[golf]]i&lt;ref&gt;[https://blogs.lse.ac.uk/internationalrelations/2014/06/24/alexander-stubb-to-become-finnish-prime-minister/ Alexander Stubb to become Finnish Prime Minister]&lt;/ref&gt; nam hann [[stjórnmálafræði]] við [[Furman-háskóli|Furman-háskóla]] í [[Suður-Karólína|Suður-Karólínu]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] í fjögur ár. Eftir að hann útskrifaðist með kandídatspróf frá Furman-háskóla nam hann við [[Panthéon-Sorbonne-háskóli|Panthéon-Sorbonne-háskóla]] og [[Evrópuháskólinn|Evrópuháskólann]] í [[Brugge]]. Hann útskrifaðist þaðan með meistaragráðu eftir eitt ár. Stubb varði doktorsritgerð sína um ESB-málefni við [[London School of Economics]] árið 1999.  

Stubb hefur verið dálkahöfundur í ýmsum fréttablöðum og tímaritum. Hann hefur samið nokkrar bækur um Evrópusambandið og hefur jafnframt skrifað bók um [[maraþonhlaup]]. Hann stjórnaði útvarpsþættinum ''Sommar i P1'' hjá Sveriges Radio þann 24. júní árið 2009.

==Stjórnmálaferill==
Alexander Stubb sat á [[Evrópuþingið|Evrópuþinginu]] frá 2004 til 2008. Hann var utanríkisráðherra Finnlands í ríkisstjórnum [[Matti Vanhanen]] og [[Mari Kiviniemi]] frá 2004 til 2011 og utanríkis- og Evrópumálaráðherra í ríkisstjórn [[Jyrki Katainen]] frá 2011 til 2014. Hann var aftur kjörinn á Evrópuþingið [[Evrópuþingskosningar 2014|Evrópuþingskosningunum 2014]]&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=1. Finländska ledamöter invalda i Europaparlamentet i Europaparlamentsvalet 2014 och deras röstetal, parti och politisk gruppering i Europaparlamentet|url=https://www.stat.fi/til/euvaa/2014/euvaa_2014_2014-06-11_tau_001_sv.html|útgefandi=Statistikcentralen|skoðað=2014-06-16}}&lt;/ref&gt; en þann 14. júní sama ár var hann kjörinn flokksleiðtogi [[Samstöðuflokkurinn (Finnland)|Samstöðuflokksins]] og var þá gert ráð fyrir því að hann yrði forsætisráðherra Finnlands þegar Jyrki Katainen tilkynnti afsögn sína þann 16. júní.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=http://hbl.fi/nyheter/2014-06-14/619376/stubb-mot-risikko-i-andra-omgangen|titill=Stubb överlägsen segrare|safnslóð=https://web.archive.org/web/20140714135118/http://hbl.fi/nyheter/2014-06-14/619376/stubb-mot-risikko-i-andra-omgangen|safndags=14. júlí 2014|skoðað=12. febrúar 2024|útgefandi=Hufvudstadsbladet|vefsíða=hbl.fi|dags=14. júní 2014}}&lt;/ref&gt; Finnska þingið kaus Stubb forsætisráðherra þann 23. júní 2014&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=http://web.eduskunta.fi/Resource.phx/pubman/templates/22.htx?id=6685|titill=Riksdagen valde Alexander Stubb till statsminister|safnslóð=https://web.archive.org/web/20150402110417/http://president.fi/Public/default.aspx?contentid=308569&amp;nodeid=44807&amp;culture=sv-FI|safndags=2. apríl 2015|útgefandi=Finnska þingið|dags=23. júní 2014|skoðað=12. febrúar 2024 }}&lt;/ref&gt; og [[Sauli Niinistö]] forseti staðfesti ríkisstjórn hans daginn eftir.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=http://president.fi/Public/default.aspx?contentid=308569&amp;nodeid=44807&amp;culture=sv-FI|titill=Republikens president utnämnde ny regering|safnslóð=https://web.archive.org/web/20150402110417/http://president.fi/Public/default.aspx?contentid=308569&amp;nodeid=44807&amp;culture=sv-FI|safndags=2. apríl 2015|útgefandi=Skrifstofa forseta Finnlands|dags=24. júní 2014|skoðað=12. febrúar 2024 }}&lt;/ref&gt;

Stubb myndaði fimm flokka ríkisstjórn en [[Græningjar (Finnland)|Græningjar]] yfirgáfu stjórn hans í september 2014 eftir að ákvörðun var tekin um að reisa nýtt [[kjarnorkuver]] í norðurhluta Finnlands. Stubb sat sem forsætisráðherra út kjörtímabilið en ljóst þótti eftir kosningar árið 2015 að hann hefði ekki stuðning til að sitja áfram.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://kjarninn.is/skyring/finnar-sja-fram-a-mogur-ar-med-nidurskurdi-og-skattahaekkunum/|titill=Finnar sjá fram á mögur ár með niðurskurði og skattahækkunum|dags=15. apríl 2015|útgefandi=[[Kjarninn]]|skoðað=12. febrúar 2024|höfundur=Baldvin Þór Bergsson}}&lt;/ref&gt;

==Forsetaframboð==
Stubb gaf kost á sér í forsetakosningum Finnlands árið 2024. Hann lenti í fyrsta sæti í fyrri umferð kosninganna, sem fóru fram þann 28. janúar. Stubb hlaut rúm 27 prósent en fyrrum utanríkisráðherrann [[Pekka Haavisto]] hlaut um 25 prósent.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20242521966d/stubb-sigradi-fyrri-umferd-finnsku-forsetakosninganna|titill=Stubb sigraði fyrri um­ferð finnsku for­seta­kosninganna|dags=29. janúar 2024|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|skoðað=12. febrúar 2024|höfundur=Gunnar Reynir Valþórsson}}&lt;/ref&gt; Stubb var kjörinn forseti Finnlands í seinni umferð kosninganna þann 11. febrúar og hlaut þar um 52 prósent atkvæða gegn um 48 prósentum sem Haavisto hlaut. Bæði Stubb og Haavisto höfðu boðað svipaða stefnu í utanríkismálum sem gekk meðal áframhaldandi stuðning við Úkraínu og viðskiptaþvinganir gegn Rússlandi.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://nyr.ruv.is/frettir/erlent/2024-02-11-alexander-stubb-kjorinn-nyr-forseti-finnlands-404782|titill=Alexander Stubb kjörinn nýr forseti Finnlands|dags=11. febrúar 2024|útgefandi=[[RÚV]]|skoðað=12. febrúar 2024|höfundur=Ragnar Jón Hrólfsson}}&lt;/ref&gt;

==Einkahagir==
Alexander Stubb er sonur íþróttamannsins [[Göran Stubb|Görans Stubb]]&lt;ref&gt;{{Vefheimild|dags=2023-10-06|titill=Alexander Stubb vieraili juurillaan – mitä hänen sukunimensä tarkoittaa?|url=https://www.verkkouutiset.fi/a/alexander-stubb-tuli-juurilleen-mita-hanen-sukunimensa-tarkoittaa/#7aac0b55|tungumál=fi|útgefandi=Verkkouutiset|skoðað=2024-01-28|höfundur=Juha-Pekka Tikka}}&lt;/ref&gt; og er er kvæntur enska lögfræðingnum Suzanne Innes-Stubb. Hann á með henni tvö börn sem eru fædd árin 2001 og 2004. Fjölskyldan býr í [[Esbo]].

Stubb iðkar ýmsar íþróttir í tómstundum sínum, meðal annars [[þríþraut]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.politikerbloggen.se/2008/07/17/10886/ |title=Geymd eintak |access-date=2024-02-12 |archive-date=2009-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402143525/http://www.politikerbloggen.se/2008/07/17/10886/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;
{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla|
titill=[[Forseti Finnlands]]|
frá=[[1. mars]] [[2024]]|
til=|
fyrir=[[Sauli Niinistö]]|
eftir=Enn í embætti|
}}
{{Erfðatafla|
titill=Forsætisráðherra Finnlands|
frá=[[24. júní]] [[2014]]|
til=[[29. maí]] [[2015]]|
fyrir=[[Jyrki Katainen]]|
eftir=[[Juha Sipilä]]|
}}
{{Töfluendir}}
{{Forsetar Finnlands}}
{{Forsætisráðherrar Finnlands}}
{{Þjóðhöfðingjar aðildarríkja Evrópusambandsins}}
{{DEFAULTSORT:Stubb, Alexander}}
{{f|1968}}
[[Flokkur:Evrópuþingmenn]]
[[Flokkur:Forsetar Finnlands]]
[[Flokkur:Forsætisráðherrar Finnlands]]
[[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]]</text>
      <sha1>gx4e78qdkzbzban3efks59lkskrq16h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Norrænir Grænlendingar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184787</id>
    <revision>
      <id>1981817</id>
      <parentid>1973167</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Brottflutningur */</comment>
      <origin>1981817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53566" sha1="sg9j2fzkgowkqh3uvzdtw18x9qtpb6i" xml:space="preserve">'''Norrænir Grænlendingar''' var fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Grænland]]i í lok 9. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust, giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 en nú er oftast talið að það hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

==Íslendingasögur og aðrar sögur==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|alt=Síða úr [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto| Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto]]Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]], í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstíman. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið Grønlands Historiske Mindesmærker (1838–1845) eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað. Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;
Eftirfarandi tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga:

[[Grænlendinga saga|Grænlendingasaga]] er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. 

[[Eiríks saga rauða]] er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar, sem er talin hafa verið rituð á 13. öld. Efnislega er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu  en um 300 ár liðu á milli atburðanna og skrásetningar.

Um það bil 100 árum eftir að landnámið átti að gerast, um 1122-1133,  ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] [[Íslendingabók]] sem einnig fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi líklega um 1055. Í [[Landnámabók]] er einnig sagt frá landnáminu. 

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 

* [[Flóamanna saga|Flóamannasaga]] segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.

* [[Fóstbræðra saga|Fóstbræðrasaga]] fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.

* [[Skáld-Helga rímur]] fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþáttur]], eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstóllsins á Görðum.

=== Aðrar miðaldaheimildir ===
Þar að auki eru nokkrar miðalda heimildir sem segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:

* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í  [[Konungsskuggsjá|Konungs skuggsjá]], sem er frá miðri 13. öld, er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og frá honum er lýsing á byggðinni og er það aðalheimildin um norræn fornöfn á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi Grænlandsannál um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|300px|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði]]Fornleifarannsóknin á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun ''Kommissionen for Videnskabelige Undersøgelser'' i Grønland á áttunda áratug 19.aldar hófst kerfisbundin rannsókn á fornleifum frá byggð norrænna manna á Grænlandi. Meðal annars var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]], [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboarkæologiens historie – og fremtid|höfundur=Jette Arneborg|ár=1989|bls=121–137|útgefandi=Tidsskriftet Grønland|árgangur=Nr. 1989/5,}}&lt;/ref&gt;
Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafnar upp og kannaðar síðar. Fjölmargir munir ásamt manna- og dýrabeinum auk rústanna sjálfra gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

=Lönd í vestri=
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás páfi 5.|Nikulásar páfa 5.]]. frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt:

* [[Eystribyggð]] í núverandi  [[Kujalleq]] sveitarfélagi
* [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]]
* [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]- svæðinu. 
Skriftlegar heimildir eru einungis um Eystribyggð og Vestribyggð, einu heimildirnar um miðbyggðina eru fornleifar. Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnöfnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslag. Í Landnámabók segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í Grænlendingaþætti er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  
Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat  
Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

'''Eystribyggð''' 

Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey . Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar var þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey var best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|ISBN=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
'''Miðbyggðin'''  

Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti  af Eystribyggðar en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua- fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq- fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

'''Vestribyggð''' 

Vestribyggðin lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk svæðið við firðina  Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu . Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi [[Bærinn undir sandinum|''Bærinn undir sandinum'']] . Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

==Útflutningsvörur==
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu. 

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}
{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>sg9j2fzkgowkqh3uvzdtw18x9qtpb6i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981819</id>
      <parentid>1981817</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Brottflutningur */</comment>
      <origin>1981819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53566" sha1="p9ahrrdkvq2ov5b92qbwjawbg0ywe11" xml:space="preserve">'''Norrænir Grænlendingar''' var fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Grænland]]i í lok 9. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust, giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 en nú er oftast talið að það hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

==Íslendingasögur og aðrar sögur==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|alt=Síða úr [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto| Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto]]Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]], í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstíman. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið Grønlands Historiske Mindesmærker (1838–1845) eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað. Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;
Eftirfarandi tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga:

[[Grænlendinga saga|Grænlendingasaga]] er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. 

[[Eiríks saga rauða]] er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar, sem er talin hafa verið rituð á 13. öld. Efnislega er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu  en um 300 ár liðu á milli atburðanna og skrásetningar.

Um það bil 100 árum eftir að landnámið átti að gerast, um 1122-1133,  ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] [[Íslendingabók]] sem einnig fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi líklega um 1055. Í [[Landnámabók]] er einnig sagt frá landnáminu. 

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 

* [[Flóamanna saga|Flóamannasaga]] segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.

* [[Fóstbræðra saga|Fóstbræðrasaga]] fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.

* [[Skáld-Helga rímur]] fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþáttur]], eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstóllsins á Görðum.

=== Aðrar miðaldaheimildir ===
Þar að auki eru nokkrar miðalda heimildir sem segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:

* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í  [[Konungsskuggsjá|Konungs skuggsjá]], sem er frá miðri 13. öld, er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og frá honum er lýsing á byggðinni og er það aðalheimildin um norræn fornöfn á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi Grænlandsannál um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|300px|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði]]Fornleifarannsóknin á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun ''Kommissionen for Videnskabelige Undersøgelser'' i Grønland á áttunda áratug 19.aldar hófst kerfisbundin rannsókn á fornleifum frá byggð norrænna manna á Grænlandi. Meðal annars var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]], [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboarkæologiens historie – og fremtid|höfundur=Jette Arneborg|ár=1989|bls=121–137|útgefandi=Tidsskriftet Grønland|árgangur=Nr. 1989/5,}}&lt;/ref&gt;
Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafnar upp og kannaðar síðar. Fjölmargir munir ásamt manna- og dýrabeinum auk rústanna sjálfra gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

=Lönd í vestri=
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás páfi 5.|Nikulásar páfa 5.]]. frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt:

* [[Eystribyggð]] í núverandi  [[Kujalleq]] sveitarfélagi
* [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]]
* [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]- svæðinu. 
Skriftlegar heimildir eru einungis um Eystribyggð og Vestribyggð, einu heimildirnar um miðbyggðina eru fornleifar. Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnöfnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslag. Í Landnámabók segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í Grænlendingaþætti er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  
Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat  
Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

'''Eystribyggð''' 

Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey . Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar var þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey var best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|ISBN=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
'''Miðbyggðin'''  

Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti  af Eystribyggðar en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua- fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq- fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

'''Vestribyggð''' 

Vestribyggðin lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk svæðið við firðina  Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu . Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi [[Bærinn undir sandinum|''Bærinn undir sandinum'']] . Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

==Útflutningsvörur==
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu. 

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}
{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>p9ahrrdkvq2ov5b92qbwjawbg0ywe11</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981820</id>
      <parentid>1981819</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1981820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53567" sha1="esa7563l8ix3re6l8pkpwbkdm7wlfwi" xml:space="preserve">'''Norrænir Grænlendingar''' var fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Grænland]]i í lok 9. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust, giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 en nú er oftast talið að það hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

==Íslendingasögur og aðrar sögur==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|alt=Síða úr [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto| Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto]]Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]], í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstíman. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið Grønlands Historiske Mindesmærker (1838–1845) eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað. Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;
Eftirfarandi tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga:

[[Grænlendinga saga|Grænlendingasaga]] er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. 

[[Eiríks saga rauða]] er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar, sem er talin hafa verið rituð á 13. öld. Efnislega er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu  en um 300 ár liðu á milli atburðanna og skrásetningar.

Um það bil 100 árum eftir að landnámið átti að gerast, um 1122-1133,  ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] [[Íslendingabók]] sem einnig fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi líklega um 1055. Í [[Landnámabók]] er einnig sagt frá landnáminu. 

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 

* [[Flóamanna saga|Flóamannasaga]] segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.

* [[Fóstbræðra saga|Fóstbræðrasaga]] fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.

* [[Skáld-Helga rímur]] fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþáttur]], eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstóllsins á Görðum.

=== Aðrar miðaldaheimildir ===
Þar að auki eru nokkrar miðalda heimildir sem segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:

* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í  [[Konungsskuggsjá|Konungs skuggsjá]], sem er frá miðri 13. öld, er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og frá honum er lýsing á byggðinni og er það aðalheimildin um norræn fornöfn á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi Grænlandsannál um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|300px|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði]]Fornleifarannsóknin á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun ''Kommissionen for Videnskabelige Undersøgelser'' i Grønland á áttunda áratug 19.aldar hófst kerfisbundin rannsókn á fornleifum frá byggð norrænna manna á Grænlandi. Meðal annars var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]], [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboarkæologiens historie – og fremtid|höfundur=Jette Arneborg|ár=1989|bls=121–137|útgefandi=Tidsskriftet Grønland|árgangur=Nr. 1989/5,}}&lt;/ref&gt;
Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafnar upp og kannaðar síðar. Fjölmargir munir ásamt manna- og dýrabeinum auk rústanna sjálfra gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

=Lönd í vestri=
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás páfi 5.|Nikulásar páfa 5.]]. frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt:

* [[Eystribyggð]] í núverandi  [[Kujalleq]] sveitarfélagi
* [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]]
* [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]- svæðinu. 
Skriftlegar heimildir eru einungis um Eystribyggð og Vestribyggð, einu heimildirnar um miðbyggðina eru fornleifar. Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnöfnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslag. Í Landnámabók segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í Grænlendingaþætti er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  
Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat  
Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

'''Eystribyggð''' 

Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey . Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar var þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey var best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|ISBN=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
'''Miðbyggðin'''  

Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti  af Eystribyggðar en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua- fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq- fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

'''Vestribyggð''' 

Vestribyggðin lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk svæðið við firðina  Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu . Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi [[Bærinn undir sandinum|''Bærinn undir sandinum'']] . Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

==Útflutningsvörur==
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu. 

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>esa7563l8ix3re6l8pkpwbkdm7wlfwi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981821</id>
      <parentid>1981820</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:18:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Brottflutningur */</comment>
      <origin>1981821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53560" sha1="tlm7u9ac6h1kkqq0anhfyieqwwyw53r" xml:space="preserve">'''Norrænir Grænlendingar''' var fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Grænland]]i í lok 9. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust, giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 en nú er oftast talið að það hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

==Íslendingasögur og aðrar sögur==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|alt=Síða úr [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto| Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto]]Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]], í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstíman. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið Grønlands Historiske Mindesmærker (1838–1845) eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað. Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;
Eftirfarandi tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga:

[[Grænlendinga saga|Grænlendingasaga]] er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. 

[[Eiríks saga rauða]] er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar, sem er talin hafa verið rituð á 13. öld. Efnislega er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu  en um 300 ár liðu á milli atburðanna og skrásetningar.

Um það bil 100 árum eftir að landnámið átti að gerast, um 1122-1133,  ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] [[Íslendingabók]] sem einnig fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi líklega um 1055. Í [[Landnámabók]] er einnig sagt frá landnáminu. 

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 

* [[Flóamanna saga|Flóamannasaga]] segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.

* [[Fóstbræðra saga|Fóstbræðrasaga]] fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.

* [[Skáld-Helga rímur]] fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþáttur]], eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstóllsins á Görðum.

=== Aðrar miðaldaheimildir ===
Þar að auki eru nokkrar miðalda heimildir sem segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:

* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í  [[Konungsskuggsjá|Konungs skuggsjá]], sem er frá miðri 13. öld, er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og frá honum er lýsing á byggðinni og er það aðalheimildin um norræn fornöfn á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi Grænlandsannál um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|300px|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði]]Fornleifarannsóknin á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun ''Kommissionen for Videnskabelige Undersøgelser'' i Grønland á áttunda áratug 19.aldar hófst kerfisbundin rannsókn á fornleifum frá byggð norrænna manna á Grænlandi. Meðal annars var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]], [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboarkæologiens historie – og fremtid|höfundur=Jette Arneborg|ár=1989|bls=121–137|útgefandi=Tidsskriftet Grønland|árgangur=Nr. 1989/5,}}&lt;/ref&gt;
Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafnar upp og kannaðar síðar. Fjölmargir munir ásamt manna- og dýrabeinum auk rústanna sjálfra gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

=Lönd í vestri=
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt:

* [[Eystribyggð]] í núverandi  [[Kujalleq]] sveitarfélagi
* [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]]
* [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]- svæðinu. 
Skriftlegar heimildir eru einungis um Eystribyggð og Vestribyggð, einu heimildirnar um miðbyggðina eru fornleifar. Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnöfnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslag. Í Landnámabók segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í Grænlendingaþætti er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  
Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat  
Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

'''Eystribyggð''' 

Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey . Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar var þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey var best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|ISBN=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
'''Miðbyggðin'''  

Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti  af Eystribyggðar en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua- fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq- fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

'''Vestribyggð''' 

Vestribyggðin lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk svæðið við firðina  Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu . Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi [[Bærinn undir sandinum|''Bærinn undir sandinum'']] . Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

==Útflutningsvörur==
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu. 

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>tlm7u9ac6h1kkqq0anhfyieqwwyw53r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981822</id>
      <parentid>1981821</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:25:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fornleifar */</comment>
      <origin>1981822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53554" sha1="cd1h68ctv6ojl57iios7zsarz1gzbk9" xml:space="preserve">'''Norrænir Grænlendingar''' var fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Grænland]]i í lok 9. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust, giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 en nú er oftast talið að það hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

==Íslendingasögur og aðrar sögur==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|alt=Síða úr [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto| Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto]]Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]], í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstíman. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið Grønlands Historiske Mindesmærker (1838–1845) eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað. Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;
Eftirfarandi tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga:

[[Grænlendinga saga|Grænlendingasaga]] er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. 

[[Eiríks saga rauða]] er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar, sem er talin hafa verið rituð á 13. öld. Efnislega er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu  en um 300 ár liðu á milli atburðanna og skrásetningar.

Um það bil 100 árum eftir að landnámið átti að gerast, um 1122-1133,  ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] [[Íslendingabók]] sem einnig fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi líklega um 1055. Í [[Landnámabók]] er einnig sagt frá landnáminu. 

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 

* [[Flóamanna saga|Flóamannasaga]] segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.

* [[Fóstbræðra saga|Fóstbræðrasaga]] fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.

* [[Skáld-Helga rímur]] fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþáttur]], eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstóllsins á Görðum.

=== Aðrar miðaldaheimildir ===
Þar að auki eru nokkrar miðalda heimildir sem segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:

* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í  [[Konungsskuggsjá|Konungs skuggsjá]], sem er frá miðri 13. öld, er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og frá honum er lýsing á byggðinni og er það aðalheimildin um norræn fornöfn á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi Grænlandsannál um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknin á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

=Lönd í vestri=
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt:

* [[Eystribyggð]] í núverandi  [[Kujalleq]] sveitarfélagi
* [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]]
* [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]- svæðinu. 
Skriftlegar heimildir eru einungis um Eystribyggð og Vestribyggð, einu heimildirnar um miðbyggðina eru fornleifar. Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnöfnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslag. Í Landnámabók segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í Grænlendingaþætti er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  
Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat  
Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

'''Eystribyggð''' 

Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey . Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar var þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey var best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|ISBN=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
'''Miðbyggðin'''  

Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti  af Eystribyggðar en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua- fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq- fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

'''Vestribyggð''' 

Vestribyggðin lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk svæðið við firðina  Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu . Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi [[Bærinn undir sandinum|''Bærinn undir sandinum'']] . Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

==Útflutningsvörur==
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu. 

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>cd1h68ctv6ojl57iios7zsarz1gzbk9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981823</id>
      <parentid>1981822</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T12:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fornleifar */</comment>
      <origin>1981823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53554" sha1="3r83de8gm8s45y5zw4kbk89e45k9ohx" xml:space="preserve">'''Norrænir Grænlendingar''' var fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Grænland]]i í lok 9. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust, giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 en nú er oftast talið að það hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

==Íslendingasögur og aðrar sögur==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|alt=Síða úr [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto| Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto]]Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]], í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstíman. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið Grønlands Historiske Mindesmærker (1838–1845) eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað. Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;
Eftirfarandi tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga:

[[Grænlendinga saga|Grænlendingasaga]] er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. 

[[Eiríks saga rauða]] er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar, sem er talin hafa verið rituð á 13. öld. Efnislega er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu  en um 300 ár liðu á milli atburðanna og skrásetningar.

Um það bil 100 árum eftir að landnámið átti að gerast, um 1122-1133,  ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] [[Íslendingabók]] sem einnig fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi líklega um 1055. Í [[Landnámabók]] er einnig sagt frá landnáminu. 

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 

* [[Flóamanna saga|Flóamannasaga]] segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.

* [[Fóstbræðra saga|Fóstbræðrasaga]] fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.

* [[Skáld-Helga rímur]] fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþáttur]], eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstóllsins á Görðum.

=== Aðrar miðaldaheimildir ===
Þar að auki eru nokkrar miðalda heimildir sem segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:

* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í  [[Konungsskuggsjá|Konungs skuggsjá]], sem er frá miðri 13. öld, er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og frá honum er lýsing á byggðinni og er það aðalheimildin um norræn fornöfn á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi Grænlandsannál um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

=Lönd í vestri=
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt:

* [[Eystribyggð]] í núverandi  [[Kujalleq]] sveitarfélagi
* [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]]
* [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]- svæðinu. 
Skriftlegar heimildir eru einungis um Eystribyggð og Vestribyggð, einu heimildirnar um miðbyggðina eru fornleifar. Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnöfnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslag. Í Landnámabók segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í Grænlendingaþætti er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  
Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat  
Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

'''Eystribyggð''' 

Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey . Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar var þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey var best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|ISBN=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
'''Miðbyggðin'''  

Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti  af Eystribyggðar en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua- fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq- fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

'''Vestribyggð''' 

Vestribyggðin lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk svæðið við firðina  Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu . Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi [[Bærinn undir sandinum|''Bærinn undir sandinum'']] . Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

==Útflutningsvörur==
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu. 

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>3r83de8gm8s45y5zw4kbk89e45k9ohx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981829</id>
      <parentid>1981823</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>bæti við inngang</comment>
      <origin>1981829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55214" sha1="5psq48cap7fpmf1172qmo0rdbayksiv" xml:space="preserve">'''Norrænir Grænlendingar''' var fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust, giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 en nú er oftast talið að það hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Íslendingasögur og aðrar sögur==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|alt=Síða úr [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto| Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto]]Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]], í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstíman. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið Grønlands Historiske Mindesmærker (1838–1845) eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað. Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;
Eftirfarandi tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga:

[[Grænlendinga saga|Grænlendingasaga]] er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. 

[[Eiríks saga rauða]] er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar, sem er talin hafa verið rituð á 13. öld. Efnislega er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu  en um 300 ár liðu á milli atburðanna og skrásetningar.

Um það bil 100 árum eftir að landnámið átti að gerast, um 1122-1133,  ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] [[Íslendingabók]] sem einnig fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi líklega um 1055. Í [[Landnámabók]] er einnig sagt frá landnáminu. 

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 

* [[Flóamanna saga|Flóamannasaga]] segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.

* [[Fóstbræðra saga|Fóstbræðrasaga]] fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.

* [[Skáld-Helga rímur]] fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþáttur]], eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstóllsins á Görðum.

=== Aðrar miðaldaheimildir ===
Þar að auki eru nokkrar miðalda heimildir sem segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:

* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í  [[Konungsskuggsjá|Konungs skuggsjá]], sem er frá miðri 13. öld, er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og frá honum er lýsing á byggðinni og er það aðalheimildin um norræn fornöfn á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi Grænlandsannál um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

=Lönd í vestri=
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt:

* [[Eystribyggð]] í núverandi  [[Kujalleq]] sveitarfélagi
* [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]]
* [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]- svæðinu. 
Skriftlegar heimildir eru einungis um Eystribyggð og Vestribyggð, einu heimildirnar um miðbyggðina eru fornleifar. Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnöfnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslag. Í Landnámabók segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í Grænlendingaþætti er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  
Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat  
Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

'''Eystribyggð''' 

Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey . Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar var þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey var best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|ISBN=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
'''Miðbyggðin'''  

Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti  af Eystribyggðar en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua- fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq- fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

'''Vestribyggð''' 

Vestribyggðin lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk svæðið við firðina  Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu . Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi [[Bærinn undir sandinum|''Bærinn undir sandinum'']] . Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

==Útflutningsvörur==
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu. 

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>5psq48cap7fpmf1172qmo0rdbayksiv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981830</id>
      <parentid>1981829</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1981830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55221" sha1="sufdo48gy2jqz2yz899v9yjdedk3iss" xml:space="preserve">'''Norrænir Grænlendingar''' var fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust, giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 en nú er oftast talið að það hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Íslendingasögur og aðrar sögur==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|alt=Síða úr [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto| Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto]]Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]], í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstíman. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið Grønlands Historiske Mindesmærker (1838–1845) eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað. Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;
Eftirfarandi tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga:

[[Grænlendinga saga|Grænlendingasaga]] er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. 

[[Eiríks saga rauða]] er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar, sem er talin hafa verið rituð á 13. öld. Efnislega er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu  en um 300 ár liðu á milli atburðanna og skrásetningar.

Um það bil 100 árum eftir að landnámið átti að gerast, um 1122-1133,  ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] [[Íslendingabók]] sem einnig fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi líklega um 1055. Í [[Landnámabók]] er einnig sagt frá landnáminu. 

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 

* [[Flóamanna saga|Flóamannasaga]] segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.

* [[Fóstbræðra saga|Fóstbræðrasaga]] fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.

* [[Skáld-Helga rímur]] fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþáttur]], eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstóllsins á Görðum.

=== Aðrar miðaldaheimildir ===
Þar að auki eru nokkrar miðalda heimildir sem segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:

* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í  [[Konungsskuggsjá|Konungs skuggsjá]], sem er frá miðri 13. öld, er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og frá honum er lýsing á byggðinni og er það aðalheimildin um norræn fornöfn á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi Grænlandsannál um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

=Lönd í vestri=
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt:

* [[Eystribyggð]] í núverandi  [[Kujalleq]] sveitarfélagi
* [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]]
* [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]- svæðinu. 
Skriftlegar heimildir eru einungis um Eystribyggð og Vestribyggð, einu heimildirnar um miðbyggðina eru fornleifar. Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnöfnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslag. Í Landnámabók segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í Grænlendingaþætti er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  
Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat  
Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

'''Eystribyggð''' 

Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey . Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar var þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey var best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|ISBN=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
'''Miðbyggðin'''  

Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti  af Eystribyggðar en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua- fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq- fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

'''Vestribyggð''' 

Vestribyggðin lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk svæðið við firðina  Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu . Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi [[Bærinn undir sandinum|''Bærinn undir sandinum'']] . Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

==Útflutningsvörur==
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu. 

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>sufdo48gy2jqz2yz899v9yjdedk3iss</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981832</id>
      <parentid>1981830</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:16:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lönd í vestri */</comment>
      <origin>1981832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55223" sha1="4urnea1niep0cjaktupn76a9b7uuge9" xml:space="preserve">'''Norrænir Grænlendingar''' var fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust, giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 en nú er oftast talið að það hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Íslendingasögur og aðrar sögur==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|alt=Síða úr [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto| Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto]]Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]], í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstíman. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið Grønlands Historiske Mindesmærker (1838–1845) eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað. Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;
Eftirfarandi tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga:

[[Grænlendinga saga|Grænlendingasaga]] er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. 

[[Eiríks saga rauða]] er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar, sem er talin hafa verið rituð á 13. öld. Efnislega er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu  en um 300 ár liðu á milli atburðanna og skrásetningar.

Um það bil 100 árum eftir að landnámið átti að gerast, um 1122-1133,  ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] [[Íslendingabók]] sem einnig fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi líklega um 1055. Í [[Landnámabók]] er einnig sagt frá landnáminu. 

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 

* [[Flóamanna saga|Flóamannasaga]] segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.

* [[Fóstbræðra saga|Fóstbræðrasaga]] fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.

* [[Skáld-Helga rímur]] fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþáttur]], eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstóllsins á Görðum.

=== Aðrar miðaldaheimildir ===
Þar að auki eru nokkrar miðalda heimildir sem segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:

* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í  [[Konungsskuggsjá|Konungs skuggsjá]], sem er frá miðri 13. öld, er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og frá honum er lýsing á byggðinni og er það aðalheimildin um norræn fornöfn á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi Grænlandsannál um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

==Lönd í vestri==
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt:

* [[Eystribyggð]] í núverandi  [[Kujalleq]] sveitarfélagi
* [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]]
* [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]- svæðinu. 
Skriftlegar heimildir eru einungis um Eystribyggð og Vestribyggð, einu heimildirnar um miðbyggðina eru fornleifar. Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnöfnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslag. Í Landnámabók segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í Grænlendingaþætti er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  
Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat  
Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

'''Eystribyggð''' 

Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey . Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar var þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey var best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|ISBN=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
'''Miðbyggðin'''  

Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti  af Eystribyggðar en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua- fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq- fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

'''Vestribyggð''' 

Vestribyggðin lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk svæðið við firðina  Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu . Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi [[Bærinn undir sandinum|''Bærinn undir sandinum'']] . Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

==Útflutningsvörur==
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu. 

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>4urnea1niep0cjaktupn76a9b7uuge9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981838</id>
      <parentid>1981832</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:49:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1981838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55237" sha1="330p59haiqm6pn5qn8rwick2tdzki4q" xml:space="preserve">'''Norrænir Grænlendingar''' var fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Íslendingasögur og aðrar sögur==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|alt=Síða úr [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto| Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto]]Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]], í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstíman. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið Grønlands Historiske Mindesmærker (1838–1845) eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað. Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;
Eftirfarandi tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga:

[[Grænlendinga saga|Grænlendingasaga]] er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. 

[[Eiríks saga rauða]] er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar, sem er talin hafa verið rituð á 13. öld. Efnislega er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu  en um 300 ár liðu á milli atburðanna og skrásetningar.

Um það bil 100 árum eftir að landnámið átti að gerast, um 1122-1133,  ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] [[Íslendingabók]] sem einnig fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi líklega um 1055. Í [[Landnámabók]] er einnig sagt frá landnáminu. 

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 

* [[Flóamanna saga|Flóamannasaga]] segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.

* [[Fóstbræðra saga|Fóstbræðrasaga]] fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.

* [[Skáld-Helga rímur]] fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþáttur]], eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstóllsins á Görðum.

=== Aðrar miðaldaheimildir ===
Þar að auki eru nokkrar miðalda heimildir sem segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:

* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í  [[Konungsskuggsjá|Konungs skuggsjá]], sem er frá miðri 13. öld, er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og frá honum er lýsing á byggðinni og er það aðalheimildin um norræn fornöfn á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi Grænlandsannál um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

==Lönd í vestri==
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|350px|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt:

* [[Eystribyggð]] í núverandi  [[Kujalleq]] sveitarfélagi
* [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]]
* [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]- svæðinu. 
Skriftlegar heimildir eru einungis um Eystribyggð og Vestribyggð, einu heimildirnar um miðbyggðina eru fornleifar. Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnöfnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslag. Í Landnámabók segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í Grænlendingaþætti er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  
Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat  
Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

'''Eystribyggð''' 

Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey . Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar var þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey var best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|ISBN=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
'''Miðbyggðin'''  

Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti  af Eystribyggðar en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua- fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq- fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

'''Vestribyggð''' 

Vestribyggðin lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk svæðið við firðina  Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu . Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi [[Bærinn undir sandinum|''Bærinn undir sandinum'']] . Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

==Útflutningsvörur==
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu. 

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>330p59haiqm6pn5qn8rwick2tdzki4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981841</id>
      <parentid>1981838</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:57:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Byggðirnar */</comment>
      <origin>1981841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55286" sha1="j1ghi788pg93mxfk0fj7jhes8ptpiat" xml:space="preserve">'''Norrænir Grænlendingar''' var fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Íslendingasögur og aðrar sögur==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|alt=Síða úr [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto| Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto]]Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]], í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstíman. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið Grønlands Historiske Mindesmærker (1838–1845) eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað. Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;
Eftirfarandi tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga:

[[Grænlendinga saga|Grænlendingasaga]] er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. 

[[Eiríks saga rauða]] er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar, sem er talin hafa verið rituð á 13. öld. Efnislega er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu  en um 300 ár liðu á milli atburðanna og skrásetningar.

Um það bil 100 árum eftir að landnámið átti að gerast, um 1122-1133,  ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] [[Íslendingabók]] sem einnig fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi líklega um 1055. Í [[Landnámabók]] er einnig sagt frá landnáminu. 

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 

* [[Flóamanna saga|Flóamannasaga]] segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.

* [[Fóstbræðra saga|Fóstbræðrasaga]] fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.

* [[Skáld-Helga rímur]] fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþáttur]], eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstóllsins á Görðum.

=== Aðrar miðaldaheimildir ===
Þar að auki eru nokkrar miðalda heimildir sem segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:

* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í  [[Konungsskuggsjá|Konungs skuggsjá]], sem er frá miðri 13. öld, er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og frá honum er lýsing á byggðinni og er það aðalheimildin um norræn fornöfn á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi Grænlandsannál um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

==Lönd í vestri==
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] nærri núverandi  [[Kujalleq]], [Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnöfnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslag. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

==Útflutningsvörur==
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu. 

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>j1ghi788pg93mxfk0fj7jhes8ptpiat</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981842</id>
      <parentid>1981841</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:57:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Byggðirnar */</comment>
      <origin>1981842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55287" sha1="4uvwroor2foesdahqlwupzumfc5ofyq" xml:space="preserve">'''Norrænir Grænlendingar''' var fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Íslendingasögur og aðrar sögur==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|alt=Síða úr [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto| Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto]]Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]], í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstíman. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið Grønlands Historiske Mindesmærker (1838–1845) eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað. Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;
Eftirfarandi tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga:

[[Grænlendinga saga|Grænlendingasaga]] er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. 

[[Eiríks saga rauða]] er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar, sem er talin hafa verið rituð á 13. öld. Efnislega er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu  en um 300 ár liðu á milli atburðanna og skrásetningar.

Um það bil 100 árum eftir að landnámið átti að gerast, um 1122-1133,  ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] [[Íslendingabók]] sem einnig fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi líklega um 1055. Í [[Landnámabók]] er einnig sagt frá landnáminu. 

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 

* [[Flóamanna saga|Flóamannasaga]] segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.

* [[Fóstbræðra saga|Fóstbræðrasaga]] fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.

* [[Skáld-Helga rímur]] fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþáttur]], eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstóllsins á Görðum.

=== Aðrar miðaldaheimildir ===
Þar að auki eru nokkrar miðalda heimildir sem segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:

* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í  [[Konungsskuggsjá|Konungs skuggsjá]], sem er frá miðri 13. öld, er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og frá honum er lýsing á byggðinni og er það aðalheimildin um norræn fornöfn á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi Grænlandsannál um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

==Lönd í vestri==
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] nærri núverandi  [[Kujalleq]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnöfnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslag. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

==Útflutningsvörur==
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu. 

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>4uvwroor2foesdahqlwupzumfc5ofyq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981843</id>
      <parentid>1981842</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Byggðirnar */</comment>
      <origin>1981843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55301" sha1="kh02eos3qtwqpcqv3pcm6lpoh2qdmrr" xml:space="preserve">'''Norrænir Grænlendingar''' var fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Íslendingasögur og aðrar sögur==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|alt=Síða úr [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto| Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto]]Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]], í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstíman. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið Grønlands Historiske Mindesmærker (1838–1845) eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað. Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;
Eftirfarandi tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga:

[[Grænlendinga saga|Grænlendingasaga]] er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. 

[[Eiríks saga rauða]] er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar, sem er talin hafa verið rituð á 13. öld. Efnislega er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu  en um 300 ár liðu á milli atburðanna og skrásetningar.

Um það bil 100 árum eftir að landnámið átti að gerast, um 1122-1133,  ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] [[Íslendingabók]] sem einnig fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi líklega um 1055. Í [[Landnámabók]] er einnig sagt frá landnáminu. 

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 

* [[Flóamanna saga|Flóamannasaga]] segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.

* [[Fóstbræðra saga|Fóstbræðrasaga]] fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.

* [[Skáld-Helga rímur]] fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþáttur]], eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstóllsins á Görðum.

=== Aðrar miðaldaheimildir ===
Þar að auki eru nokkrar miðalda heimildir sem segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:

* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í  [[Konungsskuggsjá|Konungs skuggsjá]], sem er frá miðri 13. öld, er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og frá honum er lýsing á byggðinni og er það aðalheimildin um norræn fornöfn á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi Grænlandsannál um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

==Lönd í vestri==
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] þar sem nú er sveitarfélagið [[Kujalleq]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnöfnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslag. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

==Útflutningsvörur==
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu. 

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>kh02eos3qtwqpcqv3pcm6lpoh2qdmrr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981844</id>
      <parentid>1981843</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Byggðirnar */</comment>
      <origin>1981844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55303" sha1="77uag7s5fu11jyu3hcetp2n9k4qt229" xml:space="preserve">'''Norrænir Grænlendingar''' var fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Íslendingasögur og aðrar sögur==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|alt=Síða úr [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto| Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto]]Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]], í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstíman. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið Grønlands Historiske Mindesmærker (1838–1845) eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað. Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;
Eftirfarandi tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga:

[[Grænlendinga saga|Grænlendingasaga]] er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. 

[[Eiríks saga rauða]] er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar, sem er talin hafa verið rituð á 13. öld. Efnislega er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu  en um 300 ár liðu á milli atburðanna og skrásetningar.

Um það bil 100 árum eftir að landnámið átti að gerast, um 1122-1133,  ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] [[Íslendingabók]] sem einnig fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi líklega um 1055. Í [[Landnámabók]] er einnig sagt frá landnáminu. 

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 

* [[Flóamanna saga|Flóamannasaga]] segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.

* [[Fóstbræðra saga|Fóstbræðrasaga]] fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.

* [[Skáld-Helga rímur]] fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþáttur]], eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstóllsins á Görðum.

=== Aðrar miðaldaheimildir ===
Þar að auki eru nokkrar miðalda heimildir sem segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:

* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í  [[Konungsskuggsjá|Konungs skuggsjá]], sem er frá miðri 13. öld, er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og frá honum er lýsing á byggðinni og er það aðalheimildin um norræn fornöfn á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi Grænlandsannál um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

==Lönd í vestri==
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] þar sem nú er sveitarfélagið [[Kujalleq]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. 

Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnöfnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslag. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

==Útflutningsvörur==
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu. 

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>77uag7s5fu11jyu3hcetp2n9k4qt229</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981845</id>
      <parentid>1981844</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Byggðirnar */</comment>
      <origin>1981845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55324" sha1="oszbq2fyd734p8xrprgo1hecwxuqwrz" xml:space="preserve">'''Norrænir Grænlendingar''' var fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Íslendingasögur og aðrar sögur==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|alt=Síða úr [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto| Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto]]Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]], í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstíman. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið Grønlands Historiske Mindesmærker (1838–1845) eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað. Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;
Eftirfarandi tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga:

[[Grænlendinga saga|Grænlendingasaga]] er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. 

[[Eiríks saga rauða]] er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar, sem er talin hafa verið rituð á 13. öld. Efnislega er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu  en um 300 ár liðu á milli atburðanna og skrásetningar.

Um það bil 100 árum eftir að landnámið átti að gerast, um 1122-1133,  ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] [[Íslendingabók]] sem einnig fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi líklega um 1055. Í [[Landnámabók]] er einnig sagt frá landnáminu. 

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 

* [[Flóamanna saga|Flóamannasaga]] segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.

* [[Fóstbræðra saga|Fóstbræðrasaga]] fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.

* [[Skáld-Helga rímur]] fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþáttur]], eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstóllsins á Görðum.

=== Aðrar miðaldaheimildir ===
Þar að auki eru nokkrar miðalda heimildir sem segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:

* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í  [[Konungsskuggsjá|Konungs skuggsjá]], sem er frá miðri 13. öld, er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og frá honum er lýsing á byggðinni og er það aðalheimildin um norræn fornöfn á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi Grænlandsannál um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

==Lönd í vestri==
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] þar sem nú er sveitarfélagið [[Kujalleq]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. 

Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnefnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslagsþætti. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar frá 14. öld eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

==Útflutningsvörur==
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu. 

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>oszbq2fyd734p8xrprgo1hecwxuqwrz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981846</id>
      <parentid>1981845</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Útflutningsvörur */</comment>
      <origin>1981846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55325" sha1="7zrsi29gx96p6s6c1ulf2i2fu193ef3" xml:space="preserve">'''Norrænir Grænlendingar''' var fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Íslendingasögur og aðrar sögur==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|alt=Síða úr [[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto| Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr safni Árna Magnússonar AM 544 4to, folio 97 recto]]Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]], í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstíman. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið Grønlands Historiske Mindesmærker (1838–1845) eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað. Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;
Eftirfarandi tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga:

[[Grænlendinga saga|Grænlendingasaga]] er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. 

[[Eiríks saga rauða]] er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar, sem er talin hafa verið rituð á 13. öld. Efnislega er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu  en um 300 ár liðu á milli atburðanna og skrásetningar.

Um það bil 100 árum eftir að landnámið átti að gerast, um 1122-1133,  ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] [[Íslendingabók]] sem einnig fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi líklega um 1055. Í [[Landnámabók]] er einnig sagt frá landnáminu. 

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 

* [[Flóamanna saga|Flóamannasaga]] segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.

* [[Fóstbræðra saga|Fóstbræðrasaga]] fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.

* [[Skáld-Helga rímur]] fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþáttur]], eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstóllsins á Görðum.

=== Aðrar miðaldaheimildir ===
Þar að auki eru nokkrar miðalda heimildir sem segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:

* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í  [[Konungsskuggsjá|Konungs skuggsjá]], sem er frá miðri 13. öld, er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og frá honum er lýsing á byggðinni og er það aðalheimildin um norræn fornöfn á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi Grænlandsannál um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

==Lönd í vestri==
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] þar sem nú er sveitarfélagið [[Kujalleq]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. 

Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnefnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslagsþætti. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar frá 14. öld eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

===Útflutningsvörur===
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu.

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>7zrsi29gx96p6s6c1ulf2i2fu193ef3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981847</id>
      <parentid>1981846</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Íslendingasögur og aðrar sögur */</comment>
      <origin>1981847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55201" sha1="mh48gzf28kulq7c7792bjvikhv8h2ht" xml:space="preserve">'''Norrænir Grænlendingar''' var fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Íslendingasögur og aðrar sögur==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr [[Hauksbók]] (AM 544 4to) frá 14. öld.]]
Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]], í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstímann. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið ''Grønlands Historiske Mindesmærker'' (1838–1845) eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað. Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;

Eftirfarandi tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga:

[[Grænlendinga saga|Grænlendingasaga]] er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. 

[[Eiríks saga rauða]] er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar, sem er talin hafa verið rituð á 13. öld. Efnislega er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu  en um 300 ár liðu á milli atburðanna og skrásetningar.

Um það bil 100 árum eftir að landnámið átti að gerast, um 1122-1133,  ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] [[Íslendingabók]] sem einnig fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi líklega um 1055. Í [[Landnámabók]] er einnig sagt frá landnáminu. 

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 

* [[Flóamanna saga|Flóamannasaga]] segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.
* [[Fóstbræðra saga|Fóstbræðrasaga]] fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.
* [[Skáld-Helga rímur]] fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþáttur]], eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstóllsins á Görðum.

=== Aðrar miðaldaheimildir ===
Þar að auki eru nokkrar miðaldaheimildir sem segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:

* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í  [[Konungsskuggsjá|Konungs skuggsjá]], sem er frá miðri 13. öld, er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og frá honum er lýsing á byggðinni og er það aðalheimildin um norræn fornöfn á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi Grænlandsannál um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

==Lönd í vestri==
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] þar sem nú er sveitarfélagið [[Kujalleq]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. 

Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnefnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslagsþætti. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar frá 14. öld eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

===Útflutningsvörur===
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu.

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>mh48gzf28kulq7c7792bjvikhv8h2ht</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981848</id>
      <parentid>1981847</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:09:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1981848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55267" sha1="qnoez3bmfvh9higsjtu8ky6n93vr44w" xml:space="preserve">[[Mynd:Hvalsey_Church.jpg|thumb|Rústir kirkjunnar í Hvalsey.]]
'''Norrænir Grænlendingar''' voru fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Íslendingasögur og aðrar sögur==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr [[Hauksbók]] (AM 544 4to) frá 14. öld.]]
Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]], í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstímann. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið ''Grønlands Historiske Mindesmærker'' (1838–1845) eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað. Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;

Eftirfarandi tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga:

[[Grænlendinga saga|Grænlendingasaga]] er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. 

[[Eiríks saga rauða]] er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar, sem er talin hafa verið rituð á 13. öld. Efnislega er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu  en um 300 ár liðu á milli atburðanna og skrásetningar.

Um það bil 100 árum eftir að landnámið átti að gerast, um 1122-1133,  ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] [[Íslendingabók]] sem einnig fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi líklega um 1055. Í [[Landnámabók]] er einnig sagt frá landnáminu. 

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 

* [[Flóamanna saga|Flóamannasaga]] segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.
* [[Fóstbræðra saga|Fóstbræðrasaga]] fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.
* [[Skáld-Helga rímur]] fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþáttur]], eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstóllsins á Görðum.

=== Aðrar miðaldaheimildir ===
Þar að auki eru nokkrar miðaldaheimildir sem segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:

* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í  [[Konungsskuggsjá|Konungs skuggsjá]], sem er frá miðri 13. öld, er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og frá honum er lýsing á byggðinni og er það aðalheimildin um norræn fornöfn á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi Grænlandsannál um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

==Lönd í vestri==
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] þar sem nú er sveitarfélagið [[Kujalleq]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. 

Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnefnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslagsþætti. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar frá 14. öld eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

===Útflutningsvörur===
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu.

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>qnoez3bmfvh9higsjtu8ky6n93vr44w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981851</id>
      <parentid>1981848</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Íslendingasögur og aðrar sögur */</comment>
      <origin>1981851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55454" sha1="6v411t6z7at4f8a41bpvpmmrxg1vsse" xml:space="preserve">[[Mynd:Hvalsey_Church.jpg|thumb|Rústir kirkjunnar í Hvalsey.]]
'''Norrænir Grænlendingar''' voru fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Ritheimildir==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr [[Hauksbók]] (AM 544 4to) frá 14. öld.]]
Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]. Í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstímann. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið ''Grønlands historiske mindesmærker'' eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað saman.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://baekur.is/bok/fb3a1eed-0ec4-4027-a62f-b2f588246e20|title=Grønlands historiske mindesmærker|author1=Rafn, Carl Christian|author2=Bredsdorff, Jakob Hornemann|author3=Pingel, Christian|author4=Worsaae, Jens Jakob Asmussen|author5=Finnur Magnússon|year=1838-1845|publisher=Det brünnichske bogtrykkeri|location=Kaupmannahöfn}}&lt;/ref&gt; Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;

Tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga: ''[[Grænlendinga saga]]'' er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. [[Eiríks saga rauða]] er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] sem er rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar sem er talin hafa verið samin á 13. öld. Þar er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu.

Um það bil einni öld eftir landnámið, eða um 1122-1133, ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] ''[[Íslendingabók]]'' sem fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi, líklega um 1055. Í ''[[Landnámabók]]'' er líka sagt frá landnámi Grænlands.

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 
* [[Flóamanna saga|Flóamannasaga]] segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.
* [[Fóstbræðra saga|Fóstbræðrasaga]] fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.
* [[Skáld-Helga rímur]] fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþáttur]], eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstóllsins á Görðum.

Ýmsar aðrar miðaldaheimildir sem segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:
* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í  [[Konungsskuggsjá]] sem er frá miðri 13. öld er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og ritaði lýsingu á byggðinni. Það er aðalheimildin um norræn örnefni á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi ''[[Grænlands annáll|Grænlands annál]]'' um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

==Lönd í vestri==
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] þar sem nú er sveitarfélagið [[Kujalleq]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. 

Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnefnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslagsþætti. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar frá 14. öld eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

===Útflutningsvörur===
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu.

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>6v411t6z7at4f8a41bpvpmmrxg1vsse</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981852</id>
      <parentid>1981851</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ritheimildir */</comment>
      <origin>1981852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55458" sha1="cn8xzh6zb0rcpeaw3zhkxse949tljvg" xml:space="preserve">[[Mynd:Hvalsey_Church.jpg|thumb|Rústir kirkjunnar í Hvalsey.]]
'''Norrænir Grænlendingar''' voru fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Ritheimildir==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr [[Hauksbók]] (AM 544 4to) frá 14. öld.]]
Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]. Í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstímann. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið ''Grønlands historiske mindesmærker'' eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað saman.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://baekur.is/bok/fb3a1eed-0ec4-4027-a62f-b2f588246e20|title=Grønlands historiske mindesmærker|author1=Rafn, Carl Christian|author2=Bredsdorff, Jakob Hornemann|author3=Pingel, Christian|author4=Worsaae, Jens Jakob Asmussen|author5=Finnur Magnússon|year=1838-1845|publisher=Det brünnichske bogtrykkeri|location=Kaupmannahöfn}}&lt;/ref&gt; Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;

Tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga: ''[[Grænlendinga saga]]'' er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. ''[[Eiríks saga rauða]]'' er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] sem er rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar sem er talin hafa verið samin á 13. öld. Þar er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu.

Um það bil einni öld eftir landnámið, eða um 1122-1133, ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] ''[[Íslendingabók]]'' sem fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi, líklega um 1055. Í ''[[Landnámabók]]'' er líka sagt frá landnámi Grænlands.

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 
* [[Flóamanna saga|Flóamannasaga]] segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.
* [[Fóstbræðra saga|Fóstbræðrasaga]] fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.
* [[Skáld-Helga rímur]] fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* [[Grænlendinga þáttur|Grænlendingaþáttur]], eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstóllsins á Görðum.

Ýmsar aðrar miðaldaheimildir sem segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:
* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í  [[Konungsskuggsjá]] sem er frá miðri 13. öld er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og ritaði lýsingu á byggðinni. Það er aðalheimildin um norræn örnefni á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi ''[[Grænlands annáll|Grænlands annál]]'' um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

==Lönd í vestri==
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] þar sem nú er sveitarfélagið [[Kujalleq]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. 

Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnefnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslagsþætti. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar frá 14. öld eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

===Útflutningsvörur===
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu.

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>cn8xzh6zb0rcpeaw3zhkxse949tljvg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981854</id>
      <parentid>1981852</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ritheimildir */</comment>
      <origin>1981854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55417" sha1="d6fwd322y7m6105oe7ukissgn3higwe" xml:space="preserve">[[Mynd:Hvalsey_Church.jpg|thumb|Rústir kirkjunnar í Hvalsey.]]
'''Norrænir Grænlendingar''' voru fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Ritheimildir==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr [[Hauksbók]] (AM 544 4to) frá 14. öld.]]
Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]. Í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstímann. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið ''Grønlands historiske mindesmærker'' eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað saman.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://baekur.is/bok/fb3a1eed-0ec4-4027-a62f-b2f588246e20|title=Grønlands historiske mindesmærker|author1=Rafn, Carl Christian|author2=Bredsdorff, Jakob Hornemann|author3=Pingel, Christian|author4=Worsaae, Jens Jakob Asmussen|author5=Finnur Magnússon|year=1838-1845|publisher=Det brünnichske bogtrykkeri|location=Kaupmannahöfn}}&lt;/ref&gt; Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;

Tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga: ''[[Grænlendinga saga]]'' er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. ''[[Eiríks saga rauða]]'' er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] sem er rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar sem er talin hafa verið samin á 13. öld. Þar er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu.

Um það bil einni öld eftir landnámið, eða um 1122-1133, ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] ''[[Íslendingabók]]'' sem fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi, líklega um 1055. Í ''[[Landnámabók]]'' er líka sagt frá landnámi Grænlands.

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 
* ''[[Flóamanna saga]]'' segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.
* ''[[Fóstbræðra saga]]'' fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.
* ''[[Skáld-Helga rímur]]'' fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Grænlendinga þáttur]]'', eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstólsins á Görðum.

Ýmsar aðrar miðaldaheimildir segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:
* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í ''[[Konungsskuggsjá]]'' sem er frá miðri 13. öld er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og ritaði lýsingu á byggðinni. Það er aðalheimildin um norræn örnefni á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi ''[[Grænlands annáll|Grænlands annál]]'' um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

==Lönd í vestri==
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] þar sem nú er sveitarfélagið [[Kujalleq]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. 

Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnefnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslagsþætti. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar frá 14. öld eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

===Útflutningsvörur===
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu.

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>d6fwd322y7m6105oe7ukissgn3higwe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981855</id>
      <parentid>1981854</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ritheimildir */</comment>
      <origin>1981855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55417" sha1="9g7enfxdm8og21w89sgpgjk5vkdu1jb" xml:space="preserve">[[Mynd:Hvalsey_Church.jpg|thumb|Rústir kirkjunnar í Hvalsey.]]
'''Norrænir Grænlendingar''' voru fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Ritheimildir==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr [[Hauksbók]] (AM 544 4to) frá 14. öld.]]
Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]. Í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstímann. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið ''Grønlands historiske mindesmærker'' eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað saman.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://baekur.is/bok/fb3a1eed-0ec4-4027-a62f-b2f588246e20|title=Grønlands historiske mindesmærker|author1=Rafn, Carl Christian|author2=Bredsdorff, Jakob Hornemann|author3=Pingel, Christian|author4=Worsaae, Jens Jakob Asmussen|author5=Finnur Magnússon|year=1838-1845|publisher=Det brünnichske bogtrykkeri|location=Kaupmannahöfn}}&lt;/ref&gt; Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;

Um það bil einni öld eftir landnámið, eða um 1122-1133, ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] ''[[Íslendingabók]]'' sem fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi, líklega um 1055. Í ''[[Landnámabók]]'' er líka sagt frá landnámi Grænlands.

Tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga: ''[[Grænlendinga saga]]'' er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. ''[[Eiríks saga rauða]]'' er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] sem er rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar sem er talin hafa verið samin á 13. öld. Þar er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu.

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 
* ''[[Flóamanna saga]]'' segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.
* ''[[Fóstbræðra saga]]'' fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.
* ''[[Skáld-Helga rímur]]'' fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Grænlendinga þáttur]]'', eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstólsins á Görðum.

Ýmsar aðrar miðaldaheimildir segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:
* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í ''[[Konungsskuggsjá]]'' sem er frá miðri 13. öld er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og ritaði lýsingu á byggðinni. Það er aðalheimildin um norræn örnefni á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi ''[[Grænlands annáll|Grænlands annál]]'' um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

==Lönd í vestri==
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir norrænna manna eins og þær eru skráðar í Íslendingasögunum|350px]]Tvær Íslendingasögur, Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða, segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt en ber einnig á milli um margt. Samkvæmt Grænlendinga sögu bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tók Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. Grænlendinga saga segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í Eiríks sögu rauða er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land, þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tímann kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows|L’Anse aux Meadows]]. 
[[Þýskaland|Þýski]] presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000, og segir frá því einni öld síðar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; 

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] þar sem nú er sveitarfélagið [[Kujalleq]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. 

Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnefnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslagsþætti. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar frá 14. öld eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

===Útflutningsvörur===
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu.

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>9g7enfxdm8og21w89sgpgjk5vkdu1jb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981860</id>
      <parentid>1981855</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lönd í vestri */</comment>
      <origin>1981860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55378" sha1="dh3kbu1roxf9gx7du77e0sedff55rtw" xml:space="preserve">[[Mynd:Hvalsey_Church.jpg|thumb|Rústir kirkjunnar í Hvalsey.]]
'''Norrænir Grænlendingar''' voru fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Ritheimildir==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr [[Hauksbók]] (AM 544 4to) frá 14. öld.]]
Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]. Í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstímann. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið ''Grønlands historiske mindesmærker'' eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað saman.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://baekur.is/bok/fb3a1eed-0ec4-4027-a62f-b2f588246e20|title=Grønlands historiske mindesmærker|author1=Rafn, Carl Christian|author2=Bredsdorff, Jakob Hornemann|author3=Pingel, Christian|author4=Worsaae, Jens Jakob Asmussen|author5=Finnur Magnússon|year=1838-1845|publisher=Det brünnichske bogtrykkeri|location=Kaupmannahöfn}}&lt;/ref&gt; Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;

Um það bil einni öld eftir landnámið, eða um 1122-1133, ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] ''[[Íslendingabók]]'' sem fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi, líklega um 1055. Í ''[[Landnámabók]]'' er líka sagt frá landnámi Grænlands.

Tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga: ''[[Grænlendinga saga]]'' er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. ''[[Eiríks saga rauða]]'' er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] sem er rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar sem er talin hafa verið samin á 13. öld. Þar er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu.

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 
* ''[[Flóamanna saga]]'' segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.
* ''[[Fóstbræðra saga]]'' fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.
* ''[[Skáld-Helga rímur]]'' fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Grænlendinga þáttur]]'', eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstólsins á Görðum.

Ýmsar aðrar miðaldaheimildir segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:
* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í ''[[Konungsskuggsjá]]'' sem er frá miðri 13. öld er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og ritaði lýsingu á byggðinni. Það er aðalheimildin um norræn örnefni á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi ''[[Grænlands annáll|Grænlands annál]]'' um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

==Lönd í vestri==
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir sem er lýst í Eiríks sögu og Grænlendinga sögu.]]
Tvær Íslendingasögur, ''Grænlendinga saga'' og ''Eiríks saga rauða'', segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt, en margt ber einnig á milli. Samkvæmt ''Grænlendinga sögu'' bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tóku Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. 

''Grænlendinga saga'' segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. 

Í ''Eiríks sögu rauða'' er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands. Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tíma kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows]]. 

Þýski presturinn [[Adam frá Brimum]] segir frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000 aðeins einni öld eftir atburðina.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt;

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] þar sem nú er sveitarfélagið [[Kujalleq]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. 

Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnefnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslagsþætti. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar frá 14. öld eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

===Útflutningsvörur===
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu.

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>dh3kbu1roxf9gx7du77e0sedff55rtw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981861</id>
      <parentid>1981860</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:40:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lönd í vestri */</comment>
      <origin>1981861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55380" sha1="edwfafrblozhrqnlbvdh1n6tj2u4idq" xml:space="preserve">[[Mynd:Hvalsey_Church.jpg|thumb|Rústir kirkjunnar í Hvalsey.]]
'''Norrænir Grænlendingar''' voru fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Ritheimildir==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr [[Hauksbók]] (AM 544 4to) frá 14. öld.]]
Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]. Í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstímann. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið ''Grønlands historiske mindesmærker'' eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað saman.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://baekur.is/bok/fb3a1eed-0ec4-4027-a62f-b2f588246e20|title=Grønlands historiske mindesmærker|author1=Rafn, Carl Christian|author2=Bredsdorff, Jakob Hornemann|author3=Pingel, Christian|author4=Worsaae, Jens Jakob Asmussen|author5=Finnur Magnússon|year=1838-1845|publisher=Det brünnichske bogtrykkeri|location=Kaupmannahöfn}}&lt;/ref&gt; Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;

Um það bil einni öld eftir landnámið, eða um 1122-1133, ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] ''[[Íslendingabók]]'' sem fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi, líklega um 1055. Í ''[[Landnámabók]]'' er líka sagt frá landnámi Grænlands.

Tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga: ''[[Grænlendinga saga]]'' er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. ''[[Eiríks saga rauða]]'' er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] sem er rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar sem er talin hafa verið samin á 13. öld. Þar er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu.

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 
* ''[[Flóamanna saga]]'' segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.
* ''[[Fóstbræðra saga]]'' fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.
* ''[[Skáld-Helga rímur]]'' fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Grænlendinga þáttur]]'', eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstólsins á Görðum.

Ýmsar aðrar miðaldaheimildir segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:
* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í ''[[Konungsskuggsjá]]'' sem er frá miðri 13. öld er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og ritaði lýsingu á byggðinni. Það er aðalheimildin um norræn örnefni á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi ''[[Grænlands annáll|Grænlands annál]]'' um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

==Lönd í vestri==
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir sem er lýst í Eiríks sögu og Grænlendinga sögu.]]
Tvær Íslendingasögur, ''Grænlendinga saga'' og ''Eiríks saga rauða'', segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt, en margt ber einnig á milli. Þýski presturinn [[Adam frá Brimum]] segir líka frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000 aðeins einni öld eftir atburðina.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tíma kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows]]. 

Samkvæmt ''Grænlendinga sögu'' bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tóku Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. ''Grænlendinga saga'' segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í ''Eiríks sögu rauða'' er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands.

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] þar sem nú er sveitarfélagið [[Kujalleq]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. 

Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnefnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslagsþætti. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar frá 14. öld eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

===Útflutningsvörur===
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu.

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>edwfafrblozhrqnlbvdh1n6tj2u4idq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981862</id>
      <parentid>1981861</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:41:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lönd í vestri */</comment>
      <origin>1981862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55382" sha1="saww5796n24lzom1cd2llrsersr4p54" xml:space="preserve">[[Mynd:Hvalsey_Church.jpg|thumb|Rústir kirkjunnar í Hvalsey.]]
'''Norrænir Grænlendingar''' voru fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Ritheimildir==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr [[Hauksbók]] (AM 544 4to) frá 14. öld.]]
Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]. Í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstímann. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið ''Grønlands historiske mindesmærker'' eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað saman.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://baekur.is/bok/fb3a1eed-0ec4-4027-a62f-b2f588246e20|title=Grønlands historiske mindesmærker|author1=Rafn, Carl Christian|author2=Bredsdorff, Jakob Hornemann|author3=Pingel, Christian|author4=Worsaae, Jens Jakob Asmussen|author5=Finnur Magnússon|year=1838-1845|publisher=Det brünnichske bogtrykkeri|location=Kaupmannahöfn}}&lt;/ref&gt; Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;

Um það bil einni öld eftir landnámið, eða um 1122-1133, ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] ''[[Íslendingabók]]'' sem fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi, líklega um 1055. Í ''[[Landnámabók]]'' er líka sagt frá landnámi Grænlands.

Tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga: ''[[Grænlendinga saga]]'' er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. ''[[Eiríks saga rauða]]'' er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] sem er rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar sem er talin hafa verið samin á 13. öld. Þar er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu.

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 
* ''[[Flóamanna saga]]'' segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.
* ''[[Fóstbræðra saga]]'' fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.
* ''[[Skáld-Helga rímur]]'' fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Grænlendinga þáttur]]'', eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstólsins á Görðum.

Ýmsar aðrar miðaldaheimildir segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:
* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í ''[[Konungsskuggsjá]]'' sem er frá miðri 13. öld er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og ritaði lýsingu á byggðinni. Það er aðalheimildin um norræn örnefni á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi ''[[Grænlands annáll|Grænlands annál]]'' um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

===Lönd í vestri===
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir sem er lýst í Eiríks sögu og Grænlendinga sögu.]]
Tvær Íslendingasögur, ''Grænlendinga saga'' og ''Eiríks saga rauða'', segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt, en margt ber einnig á milli. Þýski presturinn [[Adam frá Brimum]] segir líka frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000 aðeins einni öld eftir atburðina.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tíma kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows]]. 

Samkvæmt ''Grænlendinga sögu'' bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tóku Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. ''Grænlendinga saga'' segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í ''Eiríks sögu rauða'' er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands.

==Brottflutningur==
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] þar sem nú er sveitarfélagið [[Kujalleq]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. 

Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnefnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslagsþætti. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar frá 14. öld eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

===Útflutningsvörur===
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu.

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>saww5796n24lzom1cd2llrsersr4p54</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981863</id>
      <parentid>1981862</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:42:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Brottflutningur */</comment>
      <origin>1981863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55384" sha1="q7oir4s2zcncji6xui3vgxd73qmpvxx" xml:space="preserve">[[Mynd:Hvalsey_Church.jpg|thumb|Rústir kirkjunnar í Hvalsey.]]
'''Norrænir Grænlendingar''' voru fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Ritheimildir==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr [[Hauksbók]] (AM 544 4to) frá 14. öld.]]
Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]. Í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstímann. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið ''Grønlands historiske mindesmærker'' eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað saman.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://baekur.is/bok/fb3a1eed-0ec4-4027-a62f-b2f588246e20|title=Grønlands historiske mindesmærker|author1=Rafn, Carl Christian|author2=Bredsdorff, Jakob Hornemann|author3=Pingel, Christian|author4=Worsaae, Jens Jakob Asmussen|author5=Finnur Magnússon|year=1838-1845|publisher=Det brünnichske bogtrykkeri|location=Kaupmannahöfn}}&lt;/ref&gt; Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;

Um það bil einni öld eftir landnámið, eða um 1122-1133, ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] ''[[Íslendingabók]]'' sem fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi, líklega um 1055. Í ''[[Landnámabók]]'' er líka sagt frá landnámi Grænlands.

Tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga: ''[[Grænlendinga saga]]'' er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. ''[[Eiríks saga rauða]]'' er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] sem er rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar sem er talin hafa verið samin á 13. öld. Þar er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu.

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 
* ''[[Flóamanna saga]]'' segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.
* ''[[Fóstbræðra saga]]'' fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.
* ''[[Skáld-Helga rímur]]'' fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Grænlendinga þáttur]]'', eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstólsins á Görðum.

Ýmsar aðrar miðaldaheimildir segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:
* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í ''[[Konungsskuggsjá]]'' sem er frá miðri 13. öld er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og ritaði lýsingu á byggðinni. Það er aðalheimildin um norræn örnefni á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi ''[[Grænlands annáll|Grænlands annál]]'' um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

===Lönd í vestri===
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir sem er lýst í Eiríks sögu og Grænlendinga sögu.]]
Tvær Íslendingasögur, ''Grænlendinga saga'' og ''Eiríks saga rauða'', segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt, en margt ber einnig á milli. Þýski presturinn [[Adam frá Brimum]] segir líka frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000 aðeins einni öld eftir atburðina.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tíma kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows]]. 

Samkvæmt ''Grænlendinga sögu'' bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tóku Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. ''Grænlendinga saga'' segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í ''Eiríks sögu rauða'' er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands.

===Brottflutningur===
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem sagnfræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] þar sem nú er sveitarfélagið [[Kujalleq]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. 

Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnefnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslagsþætti. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar frá 14. öld eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

===Útflutningsvörur===
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu.

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>q7oir4s2zcncji6xui3vgxd73qmpvxx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981867</id>
      <parentid>1981863</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Byggðirnar */</comment>
      <origin>1981867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55389" sha1="dpz0tx12yalkjhv4qrr748gc3xenf0d" xml:space="preserve">[[Mynd:Hvalsey_Church.jpg|thumb|Rústir kirkjunnar í Hvalsey.]]
'''Norrænir Grænlendingar''' voru fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Ritheimildir==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr [[Hauksbók]] (AM 544 4to) frá 14. öld.]]
Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]. Í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstímann. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið ''Grønlands historiske mindesmærker'' eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað saman.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://baekur.is/bok/fb3a1eed-0ec4-4027-a62f-b2f588246e20|title=Grønlands historiske mindesmærker|author1=Rafn, Carl Christian|author2=Bredsdorff, Jakob Hornemann|author3=Pingel, Christian|author4=Worsaae, Jens Jakob Asmussen|author5=Finnur Magnússon|year=1838-1845|publisher=Det brünnichske bogtrykkeri|location=Kaupmannahöfn}}&lt;/ref&gt; Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;

Um það bil einni öld eftir landnámið, eða um 1122-1133, ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] ''[[Íslendingabók]]'' sem fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi, líklega um 1055. Í ''[[Landnámabók]]'' er líka sagt frá landnámi Grænlands.

Tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga: ''[[Grænlendinga saga]]'' er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. ''[[Eiríks saga rauða]]'' er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] sem er rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar sem er talin hafa verið samin á 13. öld. Þar er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu.

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 
* ''[[Flóamanna saga]]'' segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.
* ''[[Fóstbræðra saga]]'' fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.
* ''[[Skáld-Helga rímur]]'' fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Grænlendinga þáttur]]'', eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstólsins á Görðum.

Ýmsar aðrar miðaldaheimildir segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:
* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í ''[[Konungsskuggsjá]]'' sem er frá miðri 13. öld er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og ritaði lýsingu á byggðinni. Það er aðalheimildin um norræn örnefni á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi ''[[Grænlands annáll|Grænlands annál]]'' um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

===Lönd í vestri===
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir sem er lýst í Eiríks sögu og Grænlendinga sögu.]]
Tvær Íslendingasögur, ''Grænlendinga saga'' og ''Eiríks saga rauða'', segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt, en margt ber einnig á milli. Þýski presturinn [[Adam frá Brimum]] segir líka frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000 aðeins einni öld eftir atburðina.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tíma kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows]]. 

Samkvæmt ''Grænlendinga sögu'' bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tóku Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. ''Grænlendinga saga'' segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í ''Eiríks sögu rauða'' er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands.

===Brottflutningur===
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem fornleifafræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] þar sem nú er sveitarfélagið [[Kujalleq]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. 

Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnefnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslagsþætti. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar frá 14. öld eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|alt=Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi]]

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

===Útflutningsvörur===
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu.

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>dpz0tx12yalkjhv4qrr748gc3xenf0d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981869</id>
      <parentid>1981867</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lífshættir og fæðuframboð */</comment>
      <origin>1981869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55257" sha1="i89aqgjyhz8a4e2j9wxrhmwq19ohlre" xml:space="preserve">[[Mynd:Hvalsey_Church.jpg|thumb|Rústir kirkjunnar í Hvalsey.]]
'''Norrænir Grænlendingar''' voru fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Ritheimildir==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr [[Hauksbók]] (AM 544 4to) frá 14. öld.]]
Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]. Í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstímann. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið ''Grønlands historiske mindesmærker'' eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað saman.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://baekur.is/bok/fb3a1eed-0ec4-4027-a62f-b2f588246e20|title=Grønlands historiske mindesmærker|author1=Rafn, Carl Christian|author2=Bredsdorff, Jakob Hornemann|author3=Pingel, Christian|author4=Worsaae, Jens Jakob Asmussen|author5=Finnur Magnússon|year=1838-1845|publisher=Det brünnichske bogtrykkeri|location=Kaupmannahöfn}}&lt;/ref&gt; Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;

Um það bil einni öld eftir landnámið, eða um 1122-1133, ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] ''[[Íslendingabók]]'' sem fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi, líklega um 1055. Í ''[[Landnámabók]]'' er líka sagt frá landnámi Grænlands.

Tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga: ''[[Grænlendinga saga]]'' er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. ''[[Eiríks saga rauða]]'' er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] sem er rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar sem er talin hafa verið samin á 13. öld. Þar er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu.

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 
* ''[[Flóamanna saga]]'' segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.
* ''[[Fóstbræðra saga]]'' fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.
* ''[[Skáld-Helga rímur]]'' fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Grænlendinga þáttur]]'', eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstólsins á Görðum.

Ýmsar aðrar miðaldaheimildir segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:
* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í ''[[Konungsskuggsjá]]'' sem er frá miðri 13. öld er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og ritaði lýsingu á byggðinni. Það er aðalheimildin um norræn örnefni á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi ''[[Grænlands annáll|Grænlands annál]]'' um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

===Lönd í vestri===
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir sem er lýst í Eiríks sögu og Grænlendinga sögu.]]
Tvær Íslendingasögur, ''Grænlendinga saga'' og ''Eiríks saga rauða'', segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt, en margt ber einnig á milli. Þýski presturinn [[Adam frá Brimum]] segir líka frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000 aðeins einni öld eftir atburðina.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tíma kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows]]. 

Samkvæmt ''Grænlendinga sögu'' bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tóku Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. ''Grænlendinga saga'' segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í ''Eiríks sögu rauða'' er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands.

===Brottflutningur===
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem fornleifafræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] þar sem nú er sveitarfélagið [[Kujalleq]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. 

Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnefnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslagsþætti. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar frá 14. öld eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|alt=Strúthetta frá Herjólfsnesi|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes|Herjólfsnesi]]. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í menningarheimi [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] (permafrost) og eru ótrúlega líkar vestur-evrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund|Burgúnd]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14 aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískubreytingum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum til svörtum. Föt á eitt  barn hafði upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðaðar ljósfjólubláir með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (fræðiheiti: Xanthoria parietina) og einn búningur var kantaður með rauðu bandi, litað með innfluttri [[krapprót]] (fræðiheiti: Rubia tinctorum). &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

===Útflutningsvörur===
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu.

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>i89aqgjyhz8a4e2j9wxrhmwq19ohlre</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981870</id>
      <parentid>1981869</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fötin frá Herjólfsnesi */</comment>
      <origin>1981870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55292" sha1="2l9y387t2xn9abzpadfvoyr04o9f5hv" xml:space="preserve">[[Mynd:Hvalsey_Church.jpg|thumb|Rústir kirkjunnar í Hvalsey.]]
'''Norrænir Grænlendingar''' voru fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Ritheimildir==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr [[Hauksbók]] (AM 544 4to) frá 14. öld.]]
Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]. Í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstímann. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið ''Grønlands historiske mindesmærker'' eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað saman.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://baekur.is/bok/fb3a1eed-0ec4-4027-a62f-b2f588246e20|title=Grønlands historiske mindesmærker|author1=Rafn, Carl Christian|author2=Bredsdorff, Jakob Hornemann|author3=Pingel, Christian|author4=Worsaae, Jens Jakob Asmussen|author5=Finnur Magnússon|year=1838-1845|publisher=Det brünnichske bogtrykkeri|location=Kaupmannahöfn}}&lt;/ref&gt; Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;

Um það bil einni öld eftir landnámið, eða um 1122-1133, ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] ''[[Íslendingabók]]'' sem fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi, líklega um 1055. Í ''[[Landnámabók]]'' er líka sagt frá landnámi Grænlands.

Tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga: ''[[Grænlendinga saga]]'' er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. ''[[Eiríks saga rauða]]'' er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] sem er rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar sem er talin hafa verið samin á 13. öld. Þar er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu.

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 
* ''[[Flóamanna saga]]'' segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.
* ''[[Fóstbræðra saga]]'' fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.
* ''[[Skáld-Helga rímur]]'' fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Grænlendinga þáttur]]'', eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstólsins á Görðum.

Ýmsar aðrar miðaldaheimildir segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:
* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í ''[[Konungsskuggsjá]]'' sem er frá miðri 13. öld er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og ritaði lýsingu á byggðinni. Það er aðalheimildin um norræn örnefni á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi ''[[Grænlands annáll|Grænlands annál]]'' um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

===Lönd í vestri===
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir sem er lýst í Eiríks sögu og Grænlendinga sögu.]]
Tvær Íslendingasögur, ''Grænlendinga saga'' og ''Eiríks saga rauða'', segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt, en margt ber einnig á milli. Þýski presturinn [[Adam frá Brimum]] segir líka frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000 aðeins einni öld eftir atburðina.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tíma kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows]]. 

Samkvæmt ''Grænlendinga sögu'' bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tóku Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. ''Grænlendinga saga'' segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í ''Eiríks sögu rauða'' er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands.

===Brottflutningur===
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem fornleifafræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] þar sem nú er sveitarfélagið [[Kujalleq]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. 

Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnefnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslagsþætti. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar frá 14. öld eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi.]]
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi.]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes]]i. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum, en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar, en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] og eru ótrúlega líkar vesturevrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14-aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi, en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískustraumum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár, en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum að svörtum. Föt á eitt barn höfðu upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðar ljósfjólubláar með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (''Xanthoria parietina'') og einn búningur var kantaður með rauðu bandi sem var litað með innfluttri [[krapprót]] (''Rubia tinctorum'').&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

===Útflutningsvörur===
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu.

== Rúnir á Grænlandi ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|320 px|Ljósmynd af Kingittorsuaq rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í [[Eystribyggð]] og hinar í [[Vestribyggð]] með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq steinninn|Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernavik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur einn rúnasteinn fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í [[Kujalleq]]-sveitarfélaginu. Næstelsta ristan er frá upphafi 13. aldar, legsteinn frá [[Brattahlíð]]. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á [[Bærinn undir sandinum|''Bænum undir sandinum'']] í Vesturbyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>2l9y387t2xn9abzpadfvoyr04o9f5hv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981872</id>
      <parentid>1981870</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:07:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Rúnir á Grænlandi */</comment>
      <origin>1981872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55275" sha1="f24if870cmwc4nenhmnv0mt01gvsdtd" xml:space="preserve">[[Mynd:Hvalsey_Church.jpg|thumb|Rústir kirkjunnar í Hvalsey.]]
'''Norrænir Grænlendingar''' voru fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Ritheimildir==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr [[Hauksbók]] (AM 544 4to) frá 14. öld.]]
Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]. Í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstímann. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið ''Grønlands historiske mindesmærker'' eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað saman.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://baekur.is/bok/fb3a1eed-0ec4-4027-a62f-b2f588246e20|title=Grønlands historiske mindesmærker|author1=Rafn, Carl Christian|author2=Bredsdorff, Jakob Hornemann|author3=Pingel, Christian|author4=Worsaae, Jens Jakob Asmussen|author5=Finnur Magnússon|year=1838-1845|publisher=Det brünnichske bogtrykkeri|location=Kaupmannahöfn}}&lt;/ref&gt; Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;

Um það bil einni öld eftir landnámið, eða um 1122-1133, ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] ''[[Íslendingabók]]'' sem fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi, líklega um 1055. Í ''[[Landnámabók]]'' er líka sagt frá landnámi Grænlands.

Tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga: ''[[Grænlendinga saga]]'' er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. ''[[Eiríks saga rauða]]'' er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] sem er rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar sem er talin hafa verið samin á 13. öld. Þar er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu.

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 
* ''[[Flóamanna saga]]'' segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.
* ''[[Fóstbræðra saga]]'' fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.
* ''[[Skáld-Helga rímur]]'' fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Grænlendinga þáttur]]'', eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstólsins á Görðum.

Ýmsar aðrar miðaldaheimildir segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:
* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í ''[[Konungsskuggsjá]]'' sem er frá miðri 13. öld er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og ritaði lýsingu á byggðinni. Það er aðalheimildin um norræn örnefni á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi ''[[Grænlands annáll|Grænlands annál]]'' um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

===Lönd í vestri===
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir sem er lýst í Eiríks sögu og Grænlendinga sögu.]]
Tvær Íslendingasögur, ''Grænlendinga saga'' og ''Eiríks saga rauða'', segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt, en margt ber einnig á milli. Þýski presturinn [[Adam frá Brimum]] segir líka frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000 aðeins einni öld eftir atburðina.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tíma kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows]]. 

Samkvæmt ''Grænlendinga sögu'' bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfssyni]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tóku Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. ''Grænlendinga saga'' segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í ''Eiríks sögu rauða'' er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands.

===Brottflutningur===
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem fornleifafræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] þar sem nú er sveitarfélagið [[Kujalleq]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. 

Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnefnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslagsþætti. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar frá 14. öld eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi.]]
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi.]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes]]i. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum, en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar, en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] og eru ótrúlega líkar vesturevrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14-aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi, en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískustraumum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár, en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum að svörtum. Föt á eitt barn höfðu upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðar ljósfjólubláar með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (''Xanthoria parietina'') og einn búningur var kantaður með rauðu bandi sem var litað með innfluttri [[krapprót]] (''Rubia tinctorum'').&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

===Útflutningsvörur===
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu.

== Rúnaristur ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|Ljósmynd af Kingittorsuaq-rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í Eystribyggð og hinar í Vestribyggð, með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernarvik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur [[Kingittorsuaq steinninn|einn rúnasteinn]] fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í sveitarfélaginu [[Kujalleq]]. Næstelsta ristan er legsteinn frá [[Brattahlíð]] frá upphafi 13. aldar. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á „[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]“ í Vestribyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>f24if870cmwc4nenhmnv0mt01gvsdtd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981873</id>
      <parentid>1981872</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lönd í vestri */</comment>
      <origin>1981873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55274" sha1="nf22fv9bpbjkk1vz42fgotpk66bdihc" xml:space="preserve">[[Mynd:Hvalsey_Church.jpg|thumb|Rústir kirkjunnar í Hvalsey.]]
'''Norrænir Grænlendingar''' voru fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Ritheimildir==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr [[Hauksbók]] (AM 544 4to) frá 14. öld.]]
Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]. Í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstímann. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið ''Grønlands historiske mindesmærker'' eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað saman.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://baekur.is/bok/fb3a1eed-0ec4-4027-a62f-b2f588246e20|title=Grønlands historiske mindesmærker|author1=Rafn, Carl Christian|author2=Bredsdorff, Jakob Hornemann|author3=Pingel, Christian|author4=Worsaae, Jens Jakob Asmussen|author5=Finnur Magnússon|year=1838-1845|publisher=Det brünnichske bogtrykkeri|location=Kaupmannahöfn}}&lt;/ref&gt; Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;

Um það bil einni öld eftir landnámið, eða um 1122-1133, ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] ''[[Íslendingabók]]'' sem fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi, líklega um 1055. Í ''[[Landnámabók]]'' er líka sagt frá landnámi Grænlands.

Tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga: ''[[Grænlendinga saga]]'' er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. ''[[Eiríks saga rauða]]'' er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] sem er rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar sem er talin hafa verið samin á 13. öld. Þar er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu.

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 
* ''[[Flóamanna saga]]'' segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.
* ''[[Fóstbræðra saga]]'' fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.
* ''[[Skáld-Helga rímur]]'' fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Grænlendinga þáttur]]'', eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstólsins á Görðum.

Ýmsar aðrar miðaldaheimildir segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:
* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í ''[[Konungsskuggsjá]]'' sem er frá miðri 13. öld er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og ritaði lýsingu á byggðinni. Það er aðalheimildin um norræn örnefni á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi ''[[Grænlands annáll|Grænlands annál]]'' um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

===Lönd í vestri===
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir sem er lýst í Eiríks sögu og Grænlendinga sögu.]]
Tvær Íslendingasögur, ''Grænlendinga saga'' og ''Eiríks saga rauða'', segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt, en margt ber einnig á milli. Þýski presturinn [[Adam frá Brimum]] segir líka frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000 aðeins einni öld eftir atburðina.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tíma kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows]]. 

Samkvæmt ''Grænlendinga sögu'' bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfsson]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tóku Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. ''Grænlendinga saga'' segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í ''Eiríks sögu rauða'' er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands.

===Brottflutningur===
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem fornleifafræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] þar sem nú er sveitarfélagið [[Kujalleq]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. 

Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnefnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslagsþætti. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar frá 14. öld eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi.]]
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi.]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes]]i. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum, en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar, en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] og eru ótrúlega líkar vesturevrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14-aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi, en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískustraumum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár, en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum að svörtum. Föt á eitt barn höfðu upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðar ljósfjólubláar með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (''Xanthoria parietina'') og einn búningur var kantaður með rauðu bandi sem var litað með innfluttri [[krapprót]] (''Rubia tinctorum'').&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

===Útflutningsvörur===
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu.

== Rúnaristur ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|Ljósmynd af Kingittorsuaq-rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í Eystribyggð og hinar í Vestribyggð, með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernarvik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur [[Kingittorsuaq steinninn|einn rúnasteinn]] fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í sveitarfélaginu [[Kujalleq]]. Næstelsta ristan er legsteinn frá [[Brattahlíð]] frá upphafi 13. aldar. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á „[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]“ í Vestribyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>nf22fv9bpbjkk1vz42fgotpk66bdihc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981885</id>
      <parentid>1981873</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:06:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1981885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55319" sha1="69fphn7mds26wput0pgz33kxcnjo0qd" xml:space="preserve">[[Mynd:Hvalsey_Church.jpg|thumb|Rústir kirkjunnar í Hvalsey.]]
'''Norrænir Grænlendingar''' voru fólk frá [[Ísland]]i og [[Noregur|Noregi]] sem nam land á [[Vestur-Grænland]]i í lok 10. aldar. Þessi norræna byggð hélst þar í nær 500 ár en var yfirgefin á 15. öld.  Óvíst er hversu fjölmenn byggðin var þegar hún var fjölmennust. Giskað hefur verið á allt frá 2000 til 6000 manns en nú er oftast talið að mannfjöldinn hafi ekki farið yfir 2500.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Endperiod demographics of the Greenland Norse|höfundur=Niels Lynnerup|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2014-2018|bls=18-24|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 7: Viking Settlers of the North Atlantic: An Isotopic Approach|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvers vegna byggðin lagðist af og margar tilgátur verið settar fram um það. Því hefur jafnvel verið lýst sem „mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dv.is/fokus/2025/11/25/graenland-geymir-mestu-radgatu-nordurlandasogunnar|title=Grænland geymir mestu ráðgátu Norðurlandasögunnar|date=25. nóvember 2025|website=DV}}&lt;/ref&gt;

Samfélag norrænna manna á Grænlandi greindist í þrjár byggðir: [[Eystribyggð]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggð]] og [[Vestribyggð]]. Fljótlega eftir landnámið snerust hinir norrænu Grænlendingar til kristni, líkt og aðrar Norðurlandaþjóðir á sama tíma. Biskup og dómkirkja voru á [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] í Eystribyggð, sem var stærsta byggðin og sú sem lengst varði. Um miðja 13. öld gerðist Grænland skattland Noregs, líkt og Ísland hafði gert skömmu áður. [[Grænlandsknörrinn]] var farmskip sem gekk milli Noregs og Grænlands í um hundrað ár eftir það. Á síðari hluta 14. aldar lést síðasti [[Grænlandsbiskup]]inn sem sat á Görðum og eftir það fer nær engum sögum af byggðinni. Yngstu fornleifar sem fundist hafa í Eystribyggð eru frá miðri 15. öld og virðist byggðin hafa endanlega lagst af um það leyti.

Vitneskja um norrænu byggðirnar á Grænlandi var lengst af bundin við íslensk miðaldarit, en fljótlega eftir að trúboð [[Hans Egede]] hófst á 18. öld var farið að rannsaka fornleifar. Skipulegar fornleifarannsóknir hafa bætt mjög miklu við þekkingu á samfélagi Grænlendinga og gefið vísbendingar um ástæður þess að byggðin lagðist af. 

==Ritheimildir==
[[Mynd:Herjolfsnes_Saga_Erik_Rauda_02.jpg|thumb|Síða úr Eiríks sögu rauða. Úr [[Hauksbók]] (AM 544 4to) frá 14. öld.]]
Norrænir Grænlendingar koma fyrir í mörgum [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]]. Í þeim er þó einungis fjallað um [[Landnám|landnámið]] og landnámstímann. Á fyrri hluta 19. aldar kom út þriggja binda verkið ''Grønlands historiske mindesmærker'' eftir [[Finnur Magnússon|Finn Magnússon]] og [[Carl Christian Rafn]], þar sem nánast öllum heimildum sem varða [[Miðaldir|miðaldasögu]] Grænlands var safnað saman.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://baekur.is/bok/fb3a1eed-0ec4-4027-a62f-b2f588246e20|title=Grønlands historiske mindesmærker|author1=Rafn, Carl Christian|author2=Bredsdorff, Jakob Hornemann|author3=Pingel, Christian|author4=Worsaae, Jens Jakob Asmussen|author5=Finnur Magnússon|year=1838-1845|publisher=Det brünnichske bogtrykkeri|location=Kaupmannahöfn}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Á 20. öld voru fleiri yfirlit yfir ritheimildir um Grænland sett saman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Grænland í miðaldaritum|höfundur=Ólafur Halldórsson|ár=1978|útgefandi=Sögufélagið}}&lt;/ref&gt;

Um það bil einni öld eftir landnámið, eða um 1122-1133, ritaði [[Ari fróði Þorgilsson]] ''[[Íslendingabók]]'' sem fjallar að hluta til um landnámið á Grænlandi. Vitneskju sína um Grænland byggði Ari á frásögn föðurbróður síns, Þorkels Gellissonar (d. 1074), sem hafði sjálfur verið á Grænlandi, líklega um 1055. Í ''[[Landnámabók]]'' er líka sagt frá landnámi Grænlands.

Tvær íslendingasögur fjalla nær eingöngu um landnámið og Grænlendinga: ''[[Grænlendinga saga]]'' er varðveitt í [[Flateyjarbók]]  sem var líklega rituð fyrir miðja 13. öld, það er um 200 árum eftir að sagan á að hafa gerst. ''[[Eiríks saga rauða]]'' er varðveitt í tveimur handritum, [[Hauksbók]] frá byrjun 14. aldar og [[Skálholtsbók]] sem er rituð skömmu fyrir miðja 15. öld. Talið er að Skálholtsbók sé líkari frumgerð sögunnar sem er talin hafa verið samin á 13. öld. Þar er fjallað um sömu efnisatriði og í Grænlendingasögu.

Að auki er greint frá Grænlandi stuttlega í nokkrum fleiri sögum: 
* ''[[Flóamanna saga]]'' segir frá heimsókn Þorgils Orrabeinsfóstra til Eiríks rauða.
* ''[[Fóstbræðra saga]]'' fjallar meðal annars um blóðug átök á Grænlandi.
* ''[[Skáld-Helga rímur]]'' fjallar um ástarsögu Helga skálds á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)|höfundur=Finnur Magnússon ]|höfundur2=C. C. Rafn|útgefandi=Grønlands historiske mindesmærker II|url=https://heimskringla.no/wiki/Skáldhelgarímur_(Anonyme_skjaldekvad)}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Grænlendinga þáttur]]'', eða Einars þáttur Sokkasonar, segir frá stofnun biskupsstólsins á Görðum.

Ýmsar aðrar miðaldaheimildir segja frá Grænlandi og Grænlendingum eftir landnám:
* Í [[Íslenskir annálar|íslenskum annálum]] er greint frá fjölmörgum, einkum kirkjulegum, atburðum á Grænlandi.
* Í ''[[Konungsskuggsjá]]'' sem er frá miðri 13. öld er lýsing á Grænlandi.
* Norski presturinn [[Ívar Bárðarson]] dvaldi á Grænlandi á 14. öld og ritaði lýsingu á byggðinni. Það er aðalheimildin um norræn örnefni á Grænlandi.
* [[Björn Jónsson á Skarðsá]] samdi ''[[Grænlands annáll|Grænlands annál]]'' um 1625 og notast þar við ferðabók [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björns Einarssonar Jórsalafara]] sem nú er glötuð.
* Aðrar heimildir eru bréf og önnur skjöl som aðallega snúast um mál kirkjunnar.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie|höfundur=Jørgen Meldgaard|útgefandi=Munksgaards Forlag|bls=37|ár=1965|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

==Fornleifar==
[[Mynd:Hvalsey.jpg|thumb|Rúst af kirkjunni í Hvalseyjarfirði.]]
Fornleifarannsóknir á Grænlandi hófust með [[Hans Egede]] þegar hann kom til Grænlands árið 1721. Árið 1723 rakst hann fyrir tilviljun á [[Eystribyggð]], en án þess að gera sér grein fyrir mikilvægi þess fundar. Á 18. og 19. öld voru fjölmargir danskir leiðangrar gerðir út til Grænlands  til að leita að fornleifum. Eftir stofnun [[Nefnd um vísindarannsóknir á Grænlandi|nefndar um vísindarannsóknir á Grænlandi]] á áttunda áratug 19.aldar hófust kerfisbundnar rannsóknir á fornleifum frá byggðum norrænna manna á Grænlandi. Þannig var Eystribyggð könnuð árið 1894 og [[Vestribyggð]] árið 1903. Uppgröftur á [[Herjólfsnes]]i, [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]] og [[Brattahlíð]] hófst 1921.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Nordboarkæologiens historie og fremtid|author=Jette Arneborg|year=1989|pp=121–137|journal=Tidsskriftet Grønland|volume=37|number=5}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar byggðir og býli á Grænlandi hafa verið grafin upp og könnuð síðar. Ýmsir munir, ásamt manna- og dýrabeinum, auk rústanna sjálfra, gefa mynd af lífi hinna fornu Grænlendinga.

==Saga==
===Uppgötvun og landnám Grænlands===
Fundur og landnám Grænlands átti sér stað á því tímabili sem kallað er [[Víkingaöld|víkingaöld]]. Þá fóru íbúar þar sem nú er [[Danmörk]], [[Noregur]] og [[Svíþjóð]] um á skipum víða í [[Evrópa|Evrópu]] með ránum og hernaði og var það kallað að ''fara í víking'' eða ''leggjast í víking''. En þeir voru einnig verslunarmenn og fluttust líka búferlum og settust að í öðrum löndum, ýmist með landnámi eins og á Íslandi eða með því að þeir tóku sér bústað meðal annarra þjóða. Svíar settust að í [[Rússland|Rússlandi]] (og ferðuðust allt til [[Svartahaf|Svartahafs]] og [[Mið-Austurlönd|Miðausturlanda]], Danir settust að í [[England|Englandi]] og [[Normandí]] og sigldu um [[Miðjarðarhafið]] og Norðmenn settust að á [[Írland|Írlandi]], [[Skotland|Skotlandi]], Íslandi og [[Færeyjar|Færeyjum]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Í Landnámabók og Eiríks sögu rauða er þess getið  hvernig [[Gunnbjörn Úlfsson]], á ferð frá Noregi til Íslands, lenti í hafsnauð í óveðri og að skip hans strandaði vestur af Íslandi. Þar sem Grímkell bróðir Gunnbjarnar tók þátt í landnámi Íslands er líklegt að þetta hafi gerst um ár 900. Samkvæmt Landnámubók vildi [[Snæbjörn galti Hólmsteinsson]] ásamt fleirum byggja landið sem Gunnbjörn hafði fundið, en ágreiningur kom upp og þeir sem höfðu hugað á landnám drápu hver annan. [https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm]

Eiríks sögu rauða og Landnámabók segja frá landnámi Eiríks rauða á Grænlandi. Eiríkur fæddist í Noregi og kom til Íslands með föður sínum [[Þorvaldur Ásvaldsson|Þorvaldi Ásvaldssyni]]. Eiríkur var kallaður „rauði“ vegna hárlitarins. Þeir feðgar flæmdust frá Noregi vegna vígamála Þorvalds. Eiríki gekk illa að lynda við aðra menn og var hann rekinn úr [[Haukadalur (Dölum)|Haukadal]] eftir að hann var dæmdur sekur vegna vígaferla. Þá fór hann í eyna [[Brokey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en var einnig rekinn þaðan fyrir vígaferli og varð útlagi að nýju 982. Samkvæmt Eiríks sögu rauða varði hann þremur árum útlægur í að að finna og kanna landið sem Gunnbjörn hafði fundið. Líklega náði hann austurströnd Grænlands og sigldi síðan suður með ströndinni. Eríkur ferðaðist um suður og vestur Grænland og sneri síðan aftur til Íslands og sagði miklar og fagrar sögur af þessu nýfundna landi. Árið 985 hafði hann svo safnað fjölmennu liði og sneri með því aftur til Grænlands og stofnaði tvær nýlendur á vesturströndinni, Eystribyggð og Vestribyggð. Í Eystribyggð reisti hann stórbýlið [[Brattahlíð]] fyrir sig og sína, nálægt þar sem [[Narsarsuaq]] stendur nú. Í þessari landámsferð Eiríks voru 25 skip, sennilega [[Knörr|knerrir]], með 500 - 700 manns samanlagt um borð en einungis 14 skip komust til Grænlands. Hin 11 ýmist fórust í ofsaviðri eða sneru til baka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Gyldendal|ár=2004|ISBN=87-02-01724-5|bls=247–257 og 235–238|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

=== Uppbygging byggðar ===
Tímasetning landnáms norrænna manna á Grænlandi, eins og hún er skráð í íslendingasögunum, hefur verið staðfest með fornleifafundum. Samkvæmt [[C-14 aldursgreining|C-14 aldursgreiningum]] hafa [[Fornleifafræði|fornleifafræðingar]] getað séð að landnám gerðist í tveimur áföngum í Eystribyggð, sá fyrri á áratugunum fyrir árið 1000 í kringum [[Eiríksfjörður|Eiríksfjörð]] og [[Einarsfjörður|Einarsfjörð]] og sá seinni frá 1000 fram til 1050 á svæðinu fyrir sunnan og norðan þessa fjarða. Á sama tíma var Vestribyggð einnig byggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ]Sagnirnar greina frá því að flestir landnámsmenn hafi komið frá Íslandi og [[Erfðafræði|erfðafræðilegar]] rannsóknir hafa staðfest að norrænu Grænlendingarnir, eins og Íslendingar, voru af norskum og [[Keltar|keltneskum]] uppruna.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Miðaldaheimildir um Grænland og stjórnarfar þar eru fremur fáar og í brotum. Heimildir sýna þó að tveir meginþættir í stjórnun hjá öllum germönskum þjóðum á miðöldum, [[Höfðingjavald|höfingjavaldið]] og [[Þing|þingið]], voru til staðar á Grænlandi. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Grænlensku höfðingjarnir voru nefndir [[Goðorðsmaður|goðorðsmenn]] eins og á Íslandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslendingasögur II|höfundur=ritstjórar Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson og Örnólfur Thorsson|útgefandi=Svart á hvítu|ár=1987|bls=820}}&lt;/ref&gt;Sennilega voru þrjú [[goðorð]] á Grænlandi, tvö í Eystribyggð og eitt í Vestribyggð. &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Réttarstaða Grænlands að fornu|útgefandi=Andvari|ár=1924|bls=55|url=https://timarit.is/page/4320120#page/n57/mode/2up|árgangur=49}}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað hvað varð af þessum goðorðum þegar Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd árið 1261. Garðar voru að öllum líkindum þingstaður Grænlendinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Case of the Greenlandic Assembly Sites|höfundur=Alexandra Sanmark|útgefandi=Eagle Hill Institute|ár=2009|bls=178-192|árgangur=Journal of the North Atlantic Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008}}&lt;/ref&gt;

Um miðja 13. öld voru Ísland og Grænland enn sjálfstæð þjóðfélög án þjóðhöfðingja. Á þessum tíma vildi [[Hákon gamli|Hákon gamli Hákonarson]] Noregskonungur stækka og efla ríkið og það vildi hann meðal annars gera með því að fá Grænlendinga og Íslendinga að sverja sér land og þegna. Árið 1261 sneru sjómenn heim til Noregs eftir fjóra vetur á Grænlandi. Þeir fluttu þau tíðindi að Grænlendingar samþykktu að greiða Noregskonungi [[Skattur|skatta]] og gjöld. Við [[Krýning|krýningu]] Hákonar gamla í [[Björgvin]] 1247 hafði sendimaður [[Páfi|páfans]] [[Innósentíus 3.|Innocensíus 3.]] lýst því yfir að ekkert fólk skyldi vera án konungs og sama sumar var [[Ólafur biskup]]  sendur til Grænlands til að fá norræna menn til að gangast undir þetta.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Cambridge History of the Polar Regions|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Cambridge University Press Print|ár=2023|höfundur2=ritstjórar  Adrian Howkins og Peder Roberts]|bls=129 - 152|url=https://doi.org/10.1017/9781108555654.006|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

Gert er ráð fyrir að Grænlendingarnir hafi gengist að þessu af frjálsum vilja, með loforði Noregskonungs um að senda tvo [[Grænlandsknörrinn|knerri]] árlega með vörur milli landanna og þar með tryggja verslun og vistir en upp frá þessu þurftu Grænlendingar að greiða Noregskonungi skatt. En verslunareinokun var einnig komið á og máttu einungis norskir kaupmenn versla við Grænland og öll viðskipti áttu að fara í gengum Björgvin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Kristnitaka ===
[[Mynd:Croix Herjolfsnes Morgen Clemensen.jpg|alt=Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918|thumb|Trékross frá Herjólfsnesi fundinn 1918]]
Lítið er vitað um [[trúarbrögð]] fyrstu landnámsmannanna. Sennilega hafa flestir landnámsmenn á Grænlandi fylgt ‘[[Heiðni|hinum forna sið]]’ en sagnir fara af [[Kristni|kristnum]] mönnum frá upphafi norrænnar byggðar á Grænlandi. Fundur ýmisra muna sýnir að kristnir menn voru meðal fyrstu landnámsmanna. En engin heiðin [[kuml]] hafa fundist.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Grænlenska samfélagið varð kristið um svipað leyti og [[Kristnitakan á Íslandi|kristnitaka]] á Íslandi og vegna svipaðra áhrifa, það er frá Noregi og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Í upphafi kristni á Grænlandi heyrði kirkjan eins og aðrar kirkjur á Norðurlöndum undir [[Erkibiskup|erkibiskupinn]] í [[Hamborg]]-[[Bremen]] en árið 1103 voru þær lagðar undir erkibiskupinn í [[Lundur (Svíþjóð)|Lundi]]. En frá árinu 1152 heyrðu kirkjur i Noregi, [[Mön]], [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Færeyjar|Færeyjum]], Íslandi og Grænlandi undir erkibiskupinn í [[Niðarós|Niðarósi]] (nú [[Þrándheimur|Þrándheimi]]). 

[[Kirkja|Kirkjur]] voru margar, rústir af að minnsta kosti 16 kirkjum eru þekktar frá Eystribyggð einni. Flestar voru þetta litlar heimiliskirkjur, flestar um 10 m2, en aðrar mjög stórar eins og [[Dómkirkja|dómkirkjan]] í Görðum og [[Hvalsey|Hvalseyjarkirkja]]. Ósennilegt er að allar kirkjurnar hafi verið í notkun samtímis. Í Eystribyggð voru líka tvö [[klaustur]], eitt fyrir hvort kyn (bæði stofnuð upp úr 1300). Var annað [[Nunna|nunnuklaustur]] af [[Benediktsregla|Benediktsreglu]] í Hrafnsfirði og hitt [[Munkur|munkaklaustu]]r af reglu Bendedikts í Ketilsfirði sem helgað var [[Ólafur digri|Ólafi helga]] og heilögum [[Ágústínus|Ágústínusi]].

===Lönd í vestri===
[[Mynd:Erikr-is.png|thumb|Siglingaleiðir sem er lýst í Eiríks sögu og Grænlendinga sögu.]]
Tvær Íslendingasögur, ''Grænlendinga saga'' og ''Eiríks saga rauða'', segja frá förum vestur yfir [[Labradorhaf]] til þess sem nú er meginland [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Þessar sögur voru skráðar í fyrsta lagi um aldamótin 1200, tveimur öldum eftir að þær áttu að gerast. Í þessum tveimur sögum er margt sameiginlegt, en margt ber einnig á milli. Þýski presturinn [[Adam frá Brimum]] segir líka frá siglingum norrænna  manna til Norður-Ameríku um aldamótin 1000 aðeins einni öld eftir atburðina.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=125|titill=Hvor var á undan að finna Ameríku, Leifur heppni eða Bjarni Herjólfsson?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Visindavefur|mánuður=Febrúar|ár=2000}}&lt;/ref&gt; Það eina sem er vitað með fullri vissu er að norrænir menn byggðu hús á [[Nýfundnaland]]i einhvern tíma kringum aldamótin 1000 sem hafa verið grafin upp í [[L'Anse aux Meadows]]. 

Samkvæmt ''Grænlendinga sögu'' bar [[Bjarni Herjólfsson|Bjarna Herjólfsson]] af leið frá Íslandi til Grænlands, og sá hann þrisvar á ókunnugt land, fyrst ófjöllótt land og skógi vaxið, síðan slétt land og viði vaxið, síðast eyju með jökli á, áður en þeir komust til Grænlands. Samkvæmt sögunni tóku Bjarni og menn hans hvergi land fyrr en á Grænlandi. ''Grænlendinga saga'' segir að [[Leifur heppni|Leifur Eiríksson]] hafi síðar keypt skipið af Bjarna og farið í landaleit. Þeir komu fyrst að því landi sem Bjarni hafði fundið síðast og kölluðu það [[Helluland]]. Síðan komu þeir að skógi vöxnu landi sem þeir kölluðu [[Markland]]. Síðast gerðu þeir sér hús á landi þar sem þeir áttu eftir að finna [[Vínviður|vínvið]] og kölluðu [[Vínland]]. Í ''Eiríks sögu rauða'' er Bjarni Herjólfsson ekki nefndur, en sagt að Leifur Eiríksson hafi rekist á land þar sem voru hveitiakrar sjálfsánir og vínviður vaxinn. Leifur kannaði landið en snéri svo til Grænlands.

===Brottflutningur===
[[Mynd:Crozier and ring of a Greenlandic bishop.tiff|thumb|alt=Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum|Biskupsstafur ür rostungstönn og biskupshringur úr gulli, fundin í gröf á Görðum.]]
Eystribyggð fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar. Í páfabréfi [[Nikulás 5.|Nikulásar páfa 5.]] frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi [[Alexander 6. |Alexanders 6. páfa]] frá 1492 kemur fram að ekki hafi verið siglt þangað í 80 ár. Þrátt fyrir að ekkert samband væri við Grænland hélt [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska kirkjan]] áfram að útnefna Garðabiskupa. Átján biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537. Enginn þeirra komst til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hafði að sögn lýst yfir vilja til þess.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Church In North America|author=Laurence Larson|journal=Catholic Historical Review|year=1919|page=193|volume=5|number=2/3}}&lt;/ref&gt;
Í Grænlandslýsingu Ívars Bárðarsonar frá þvi um 1347-1360  er sagt frá því að hann hafi séð villt fé og byggingar í Vestribyggð en ekkert fólk. Árið 1378 andaðist [[Álfur Grænlandsbiskup|Álfur]], síðasti Grænlandsbiskupinn sem bjó á Grænlandi. Frásögnin um giftingu íslenskra hjóna í Hvalsey árið 1408 er síðasta skriflega heimildin um tilvist norrænnar byggðar á Grænlandi. Yngstu fornleifafundir frá Vestribyggð eru frá lok 14. aldar og frá Eystribyggð frá miðri 15. öld.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   

Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um það hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu, en engar þeirra hefur verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir [[inúítar|Inúíta]], [[farsótt]]ir eða [[sjórán|sjóræningjaárásir]], og jafnvel erfðafræðileg hrörnun, hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga, en ekkert í fornleifarannsóknum né [[DNA]]-rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við Inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum.

Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland|höfundur=Andrew J. Dugmore, Thomas H. McGovern, Orri Vesteinsson, Jette Arneborg, Richard Streeter og Christian Keller|útgefandi=National Academy of Sciences|ár=2012}}&lt;/ref&gt; Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á [[Danska þjóðminjasafnið|Danska þjóðminjasafninu]] í Kaupmannahöfn: „Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið.“ &lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse Greenland – research into abandonment. 40 years of medieval archaeology at Aarhus University|höfundur=Jette Arneborg|útgefandi=Aarhus University|ár=2011|url=https://www.researchgate.net/publication/287645613_Norse_Greenland_-_research_into_abandonment}}&lt;/ref&gt; 

Auk [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapar]] lifðu Grænlendingar af viðskiptum við Evrópu. Mikilvægasta útflutningsvaran voru [[rostungur|rostungstennur]] sem voru mikil verðmæti og notuð í alls konar [[Útskurður|útskurð]]. Frá lokum 13. aldar jókst innflutningur [[fílabein]]s til Evrópu frá Afríku og það mettaði markaðinn. Þar með dró snögglega úr eftirspurn eftir rostungstönnum. Þetta kann að hafa verið ein ástæða þess að reglulegar skipaferðir milli Grænlands og Evrópu lögðust af í upphafi 15. aldar, sem leiddi til einangrunar byggðarinnar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Byggðirnar==
[[Mynd:Eastern-settlement.png|thumb|Kortið sýnir meginhluta Eystribyggðar. Rauðu punktarnir sýna þá staði og örnefni sem með nokkurri vissu er hægt að staðsetja. Nöfnin eru rituð samkvæmt nútímarithætti.]]
[[Mynd:Middle-settlement.png|thumb|Kortið sýnir þann hluta Eystribyggðar sem fornleifafræðingar hafa nefnt Miðbyggð, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
[[Mynd:Western-settlement.png|thumb|Kortið sýnir Vestribyggð í núverandi Nuuk-héraði, rauðu punktarnir sýna helstu bæjarrústir]]
Þrjú landnámssvæði Grænlendinga eru þekkt: [[Eystribyggð]] þar sem nú er sveitarfélagið [[Kujalleq]], [[Miðbyggðin á Grænlandi|Miðbyggðin]] nálægt Arsuk og [[Ivittuut]], og [[Vestribyggð]] á norðanverðu [[Nuuk]]-svæðinu. Aðeins Eystribyggð og Vestribyggð eru þekkt úr heimildum. Miðbyggðin er eingöngu þekkt sem fornleifar. 

Í Íslendingasögum og öðrum rituðum heimildum eru tilgreind fjölmörg nöfn á byggðum, fjörðum og öðrum örnefnum, en mörg þeirra er erfitt að tengja við staði eða landslagsþætti. Í ''Landnámabók'' segir frá því hvernig fyrstu landnámsmenn settust að á Grænlandi og nefndu heimili sín í Eystribyggð: Herjólfur Bárðarson settist að á Herjólfsnesi í Herjólfsfirði, Eiríkur rauði í Bröttahlíð í Eiríksfirði, Ketill í Ketilsfjörði,  Hrafn í Hrafnsfirði, Sölvi Sölvadölum, Snorri Þórbrandsson í Álftafirði, Þorbjörn glóra á Siglufirði, Einar í Einarsfirði, Hafgrímur í Hafgrímsfirði og í Vatnahverfi, Arnlaugur í Arnlaugsfirði og Þórkell farserkur í Hvalseyjarfirði. Í ''Grænlendingaþætti'' er getið um grænlenska biskupa og kirkjur, en þær voru þá að því er virðist tólf í Eystribyggð og þrjár í Vestribyggð. Í lýsingu Ívars Bárðarsonar frá 14. öld eru aðeins ellefu kirkjur nefndar í Eystribyggð og ein í Vestribyggð.  

Nokkuð er öruggt að eftirfarandi örnefni hafa verið auðkennd:
* [[Eiríksfjörður]] – [[Tunulliarfik]]
* [[Brattahlíð]] – [[Qassiarsuk]]
* [[Garðar (Grænlandi)|Garðar]] - [[Igaliku]]
* Einarsfjörður – Igalikup Kangerlua
* [[Undir Höfða]] – Igaliku Kujalleq
* Dýrnes – Narsaq Ilua bei Narsaq
* [[Hvalsey]] – [[Qaqortoq]]
* [[Herjólfsnes]] – Ikigaat
* Ketilsfjörður – Tasermiut Kangerluat
* Ísafjörður – Sermilik
* [[Vatnahverfi (Grænland)|Vatnahverfi]] – Tasikululik
* Sandnes – Kilaarsarfik í Ameralla
* Ánavík – Ujarassuit í Ujarassuit Kangerluat

Önnur örnefni hafa ekki verið tengd stöðum í dag eða um staðsetningu þeirra er deilt. Á fyrri hluta 19. aldar voru þegar þekktar um 80 rústir í Eystribyggð og 14 í Vestribyggð. Árið 2004 var búið að finna um 500 í Eystribyggð og Miðbyggðinni og um 95 í Vestribyggð. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===Eystribyggð===
{{aðalgrein|Eystribyggð}}
Eystribyggð var stærsta byggð norrænu Grænlendinganna. Þrátt fyrir nafnið var hún syðst á vesturströnd Grænlands. Byggðin náði frá Narsarmijit í suðri að Ikersuaq í norðri og náði því yfir 180 km frá norðri til suðurs. Flestir bæirnir voru innst í firðinum. Fornleifafræðingurinn Orri Vésteinsson telur að í Eystribyggð hafi verið 190 til 266 býli, og þau hafi skiptast í 14 sóknir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Parishes and Communities in Norse Greenland|höfundur=Orri Vésteinsson|útgefandi=Journal of the North Atlantic|ár=2009|bls=138–150|árgangur=Special Volume 2: Norse Greenland - Selected Papers from the Hvalsey Conference 2008|url=https://www.jstor.org/stable/26686945}}&lt;/ref&gt; 

Meðal mikilvægustu fornleifa í Eystribyggð voru bæirnir Brattahlíð, Garðar, Herjólfsnes og Hvalsey. Brattahlíð var heimili Eiríks rauða og þar var sennilegast fyrsta kirkjan byggð. Garðar voru þingstaður og biskupssetur. Í Hvalsey eru best varðveittu kirkjurústir landsins. Þessi svæði eru nú á [[heimsminjaskrá UNESCO]] undir nafninu [[Kujataa]] síðan 2017.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Landbrug på randen af indlandsisen|höfundur=Christian Koch Madsen|höfundur2=Jette Arneborg|útgefandi=Trap Danmark / Gads Forlag|ár=2022|bls=118|isbn=978-87-7181-505-4|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 
 
===Miðbyggðin===
{{aðalgrein|Miðbyggðin á Grænlandi}}
Engar ritaðar heimildir eru um þessa byggð en nafnið er svæðisnafn fornleifafræðinga. Byggðin er talin hafa verið hluti af Eystribyggð, en var í um 150 km fjarlægð frá henni sjóleiðis. Það var á milli Tissaluup Ilua-fjarðar í Paamiut-héraði í norðri og Qoornoq-fjarðar í Ivittuut-héraði í suðri. 

===Vestribyggð===
{{aðalgrein|Vestribyggð}}
Vestribyggð lá djúpt inni í fjörðum þar sem er nú Nuuk-svæðið við firðina Nuup Kangerlua og Ameralik að sunnanverðu. Mikilvægustu fornleifasvæðin hér eru bæirnir Sandnes, Ánavík og hinn sögulega ónefndi „[[Bærinn undir sandinum|Bær undir sandinum]]“. Loftslag í Vestribyggð var [[meginlandsloftslag]] og því kaldara á veturna, yfirleitt þurrara og vaxtartími styttri en í Eystribyggð.

==Hús og híbýli==
[[Mynd:Plan vestiges Undir Hofda 3.jpg|thumb|alt=Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða|Flatarteikning af kirkjubænum Undir Höfða]]Þegar landnámsmenn sigldu til Grænlands seint á 9. öld fluttu þeir ekki aðeins með sér bústofn, innbú og áhöld. Þeir höfðu einnig með sér verkmenningu og hefðir, þar á meðal byggingarhefð. Þess vegna eru hús sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Grænlands náskyld húsum á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum frá þessum tíma að gerð og útliti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Frá skála til gangabæjar : húsagerð á miðöldum|höfundur=Guðmundur Ólafsson|ár=2004|útgefandi=Þjóðminjasafn Íslands|bls=130-139|ISBN=9789979950776|tungumál=íslenska}}&lt;/ref&gt;

Við fornleifarannsóknir á undanförnum áratugum hafa allmargar byggingar frá fyrstu öldum norrrænnar Grænlandsbyggðar verið rannsakaðar. Landnámið virðist hafa átt sér stað í tveimur megináföngum, fyrst settust landnámsmennirnir að í frjósömustu og aðgengilegustu landsvæðum inn- og miðfjarðarsvæðanna og á skaganum milli Nordre Sermilik í norðri og Uunartoq-fjarðar í suðri sem varð að Vatnahverfi. Einni eða tveimur kynslóðum síðar dreifðist byggðin frá þessu kjarnasvæði til harðbýlli jaðarsvæða í ytri fjörðum og til innsveita sem lágu hærra og voru nær jöklum.
[[Mynd:Reconstructed Viking House.jpg|thumb|alt=Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður|Stangarbærinn í Þjórsárdal endurbyggður]]Flestir landnámsmenn bjuggu í húsum sem í daglegu tali eru oftast nefnd [[Eldaskáli|skálar]]. Í fornsögum er einnig stundum talað um eldaskála. Í eldaskálum sátu menn, unnu og mötuðust á setum við langelda og sváfu í þeim á nóttunni. Skálarnir voru frístandandi  byggingar og útihús voru í upphafi ekki áföst við þá. Skálar eiga sér sögu sem er miklu eldri en landnám í Norður-Atlantshafi og hafa fundist alls staðar á hinu norræna menningarsvæði. Þetta var sú húsagerð sem landnámsmenn fluttu með sér til landsins í upphafi. 
Landsnámsmenn hafa verið misvel efnum búnir og það kemur fram í stærð bygginga. Fyrstu húsakynnin endurspegla sennilega að einhverju leiti stærð þeirra húsa sem þeir áttu fyrir í heimalandi sínu og geta því gefið vísbendingu um hvort um stórbónda eða meðalbónda var að ræða. Þrátt fyrir hinn mikla stærðarmun á skálabyggingum eru þeir flestir svipaðir að gerð og yfirleitt auðgreindir frá síðari tíma húsum. Veggirnir eru hlaðnir úr [[Torf|torfi]] eða torfi og grjóti.

Niðurstöður rannsókna á ''[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]'' í Vestribyggð á Grænlandi eru sem stendur besta vísbending um þróun torfbæja á þessu tímabili. Þessar rannsóknir á átta byggingarskeiðum benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á Grænlandi  eins og á Íslandi. Ekki leið langur tími frá því að fyrstu skálarnir voru reistir þar til farið var að gera á þeim breytingar. Einu húsi eða herbergi er bætt við skálann að húsabaki eftir þörfum, en síðan bætast fleiri hús við þannig skapast [[Gangabær|gangabærinn]], sennilega um 1300.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=„Bærinn undir sandinum“|höfundur=Guðmundur Ólafsson|höfundur2=Svend E. Albrethsen|útgefandi=Hið íslenzka fornleifafélag|ár=1998|bls=99-124|árgangur=Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1998}}&lt;/ref&gt; Gangabærinn var [[torfbær]] með löngum gangi sem önnur hús, svo sem [[eldhús]], [[búr]] og [[baðstofa]], lágu inn af. Einnig voru útiskemmur og gripahús oft sambyggð við gangabæinn. Í gangabænum varð baðstofan að aðalíveruhúsi heimilisfólks. Þar vann fólk, svaf og mataðist.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Íslenski torfbærinn.|höfundur=Hörður Ágústsson|ár=1987|útgefandi=Íslensk Þjóðmenning I. Uppruni og umhverfi. Bókaútgáfan Þjóðsaga.|bls=227-346}}&lt;/ref&gt;  Í ''Bænum undir sandinum'' fundust meðal annars stórar [[Tunna|trétunnur]] sem sýndu greinilega að ýmsar tegundir af sýrðum mjólkurafurðum höfðu verið búnar til. Þar var einnig auðséð að [[Ull|ullarnýting]] var mikilvæg fyrir Grænlendinganna og mátti sjá það um bæinn allan. Ýmsar gerðir af spunasnældum, [[Snælda|halasnældur]], snældusnúðar og tvinningarsnældur og [[Vaðmál|vaðmálsbútar]] fundust hér og þar. Þar að auki fannst heil vefstofa með leifum af uppréttum [[Kljásteinavefstaður|vefstól]] 140 cm breiðum og yfir 90 [[Kljásteinn|kljásteinar]]. Talsvert fannst þar einning af leikföngum, sérstaklega útskornir fuglar og dýr.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Omkring dagliglivet på Gården under Sandet|höfundur=Joel Berglund|útgefandi=Det Grønlandske Selskab ]|ár=2001|árgangur=Tidsskriftet Grønland 2001. Nr. 7. 49 árg.|tungumál=danska}}&lt;/ref&gt;

Nákvæm greining á lýsingum og mælingum á meira en 100 norrænum bæjum og nokkrum þúsund rústum í Eystribyggð hefur verið gerð. Þær sýna meðal annars að allt að 2/3 hlutar skráðra minjasvæða voru ekki sjálfstæðar jarðir heldur notaðar sem [[sel]] að sumarlagi. Fjöldi og hin víða dreifing minjasvæða sýnir að norrænu Grænlendingarnir  nýttu allar möguleika til aðdráttar frá ystu ströndum að jaðri jöklanna. Mikill munur er á stærðum og umhverfi bóndabæjanna. Stærstir voru bæirnir sem einnig voru kirkjustaðir, stórbýlin. Aðalbyggingarnar á stórbæjunum, kirkjan, búsetuhúsið og fjósin lágu miðsvæðis en útihús og gripahús, geymsluhús, járnsmiðja og ef til vill fleiri á dreift um tún og nágrenni. Oft voru túngarðar úr torfi eða hlaðnir úr steini umhverfis túnin og húsin. 

Stórbýlin eru svo greinileg að bera má kennsli á nokkra nafngreinda staði í miðaldaritum, þar á meðal Brattahlíð Eriks rauða (Qassiarsuk), Hvalsey (Qaqortukulooq) og Herjólfsnes (Ikigaat) í Eystribyggð og Sandnes (Kilaarsarfik í og Anasvík í Vesturbyggð. Biskupssetrið á Görðum (Igaliku) hefur sérstöðu sem langtum stærsta býlið á Grænlandi og einkennist sérstaklega af stórum útihúsum og geymslubyggingum ásamt dómkirkjunni.
Mikill meirihluti bæjanna voru hins vegar mun minni og til þeirra heyrðu færri byggingar, oftast í þéttri þyrpingu og lítið tún. Ólíkt því sem var víðast annars staðar í Norður-Atlantshafi voru langflest smærri býlin ekki með neinskonar túngarða til aðgreiningar frá umhverfinu. Heimildir benda til að tiltölulega fáir stórbændur ásamt kirkjunni áttu eða réðu yfir mestum hluta byggðarinnar.

C-14 aldursgreiningar benda til að samdráttur byggðar hafi byrjaða snemma í Eystribyggð. Þessi samdráttur virðist hafa átt sér stað í þremur stigum: Fyrst voru býlin á annesjum og ytri fjörðum yfirgefin á 13. öld. Rúmri öld síðar var byggð í hálendari byggðum lögð niður, en stórbýlin á kjarnasvæðunum virðast hafa haldið áfram allt fram til loka norrænna byggðarinnar um miðja 15. öld. Jafnframt sýna fornleifarannsóknir á kirkjunum að litlu bændakirkjurnar voru yfirgefnar á 13. öld og eftir voru sóknarkirkjur á stórbæjum.

Uppgröftur þessara minja ásamt mælingum á stærð kirkjugarðanna miðað við fjölda grafa og fjölda bæja benda til þess að íbúafjöldi beggja byggðanna samanlagt hafi varla farið yfir 2500-3000 manns, jafnvel þegar fólksfjöldinn var sem mestur.

Skipulag kirkna sem tengjast stærstu bæjunum breyttist einnig töluvert í gegnum aldirnar. Elstu kirkjubyggingarnar voru litlar ferkantaðar byggingar með þremur steinveggjum og einum timburvegg, umkringd hringlaga varnargarði og innan þess kirkjugarðurinn. Dómkirkjan í Görðum var af rómanskri gerð með þykkjum veggjum og grunnflöturinn myndaði kross og þar voru tvær kapellur auk kórsins.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Excavations at the cemetery at Garðar, Igaliku, 2021|höfundur=Dorthe Dangvard Pedersen; Jette Arneborg, Frederikke Reimer, Rikke Dahl Olsen,|útgefandi=Activating Arctic Heritage|ár=2021|url=https://pure.kb.dk/ws/portalfiles/portal/24194725/2021_igalikuexcavationreport.pdf|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; 

== Lífshættir og fæðuframboð ==
Lífskjörin voru að mestu leiti svipuð og á Íslandi enda búskaparmöguleikar ekki ólíkir á mörgum stöðum.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Settlement, sustainability, and environmental catastrophe in Northern Iceland|höfundur=Mulville, Jacqui og J. Thoms|útgefandi=American Anthropologist|ár=2007|bls=27-51|árgangur=109|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt; Við uppgröft við kirkjugarðinn hjá Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð árið 1962 kom í ljós að meðalhæð karla hafði verið 171 cm - nokkrir voru 184–185 cm - og kvenna 156 cm; þetta er hærra en meðalhæð var í Danmörku um 1900. Allir voru með góðar [[Tönn|tennur]], þó verulega slitnar, og engin tannskemmd. Algengasta sjúkdómurinn sem fannst í beinagrindunum var alvarleg [[Þvagsýrugigt|þvagsýrugigt]] í baki og mjöðmum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

=== Mataræði ===
Norrænu Grænlendingarnir stunduðu jöfnum höndum landbúnað og veiðar. Landnámsmenn höfðu með sér [[sauðfé]], [[geitur]], [[svín]], [[Nautgripur|kýr]], [[Hestur|hesta]], [[Hundur|hunda]] og [[Köttur|ketti]] (og þar að auki [[Húsamús|húsamýs]]) frá Íslandi. Svín virðist hafa horfið fljótlega úr búskapnum. Sauðfé og geitur virðast að mestu hafa gengið úti á vetrum. Komið hefur á óvart hversu mikilvægar kýr voru í búskap Grænlendinga. Á minni bæjum voru 2 - 4 kýr en á stórbæjum mun fleiri, til dæmis á Hvalsey, um 16 kýr, og á Görðum þar sem hægt var að hýsa um hundrað nautgripi. Á minni bæjum voru geitur algengastu gripirnir. Veiðiskapur skipti miklu, bæði fiskveiði og [[Selaættkvísl|sel]]- og [[Hreindýr|hreindýraveiði]]. 

Í Konungs skuggsjá er sagt að á 13. öld hafi grænlenskir bændur fyrst og fremst lifað á kjöti, [[Skyr|skyri]], [[Smjör|smjöri]] og [[Ostur|osti]] en að flestir bændur vissu ekki hvað [[brauð]] var. Fundir sýna að einstaka stórbóndi í Eystribyggð ræktaði [[bygg]] í litlum mæli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Norse and Later Settlement and Subsistence in the North Atlantic|höfundur=C. D. Morris og J. Rackham|útgefandi=Glasgow University Press|ár=1992|bls=157–186}}&lt;/ref&gt; Ísótópagreiningar sýna að með tímanum jókst meðalmagn sjávarfangs í fæðunni allt frá landnáminu um 980 fram til miðju 13. aldar, þegar norrænir menn hverfa úr sögunni, úr innan við 40% í meira en 60%. Hjá sumum rannsökuðum einstaklingum kom um 80% af fæðu þeirra úr sjó á lokatímabilinu. Bein úr sjávarspendýrum, fyrst og fremst selum, jókst einnig mikið samanborið við húsdýra og hreindýra bein.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=‘Human Diet and Subsistence Patterns in Norse Greenland A.D. c.980 – A.D. c.1450.|útgefandi=Journal of the North Atlantic|höfundur=Arneborg, J, Lynnerup, N &amp; Heinemeier, J|ár=2012|bls=51-64|árgangur=Special Volume 3: Greenland Isotope Project: Diet in Norse Greenland AD 1000-AD 1450}}&lt;/ref&gt; Tiltölulega lítið hefur fundist af fiskibeinum sem hefur leitt til vangaveltu um að norrænu Grænlendingarnir hafi ekki stundað [[Fiskveiðar|fiskveiði]]. Nýlegar rannsóknir sýna að þetta stenst ekki. Við uppgröft á ''Bænum undir sandinum'' fannst talsvert magn fiskbeina og er það mesti fundur um fiskveiðar frá norrænum stað á Grænlandi. Þessi bein fundust með því að sigta jarðveginn þar sem ýmsum úrgangi hafði verið hennt (svo kölluðum ''køkkenmødding''). Þar sem fiskibein eru smá og og rotna fljótt sundur, samhliða því að fiskibeinin fundust aðeins í sigtuðum sýnum, bendir það til þess að fiskneysla hafi gegnt stærra hlutverki í fæuöflun en fjöldi fiskibeinafunda gefa til kynna. Meirihluti fiskibeinanna var af [[Bleikja|bleikju]] (Salvelinus alpinus), [[Þorskur|þorski]] (Gadus morhua) og [[Loðna|loðnu]] (Mallotus villosus). Fyrir utan fiskibeinin fundust einnig [[Öngull|önglar]] úr hreindýrahorni. Svo virðist sem víða hafi verið talsverð fiskveiði, fornleifafræðingar hafa víða fundið  flot og lóð til að nota við [[Fiskinet|net]], enda nefnir Ivar Bárðarson í Grænlandslýsingu sinni að mikil [[Silungur|silungaveiði]] sé í vötnunum í Vatnahverfi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|höfundur=Inger Bødker Enghoff Hunting, fishing and animal husbandry at The Farm Beneath The Sand, western Greenland|útgefandi=Kommissionen for Videnskabelige undersøgelser i Grønland|ár=2003|bls=|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/issue/view/11183|árgangur=Meddelelser om Grønland. Vol. 28}}&lt;/ref&gt;

Landnámsmenn á Grænlandi fluttu með sér [[ætihvönn]] (Angelica archangelica) og má finna hana við flestar rústir norrænna híbýla.  Hvönnin var öll notuð, blaðstilkar, laufið og fræin og ræturnar voru þurrkaðar. Hún inniheldur mikið [[C-vítamín]] sem kemur í veg fyrir [[Skyrbjúgur|skyrbjúg]] og aðra kvilla og var þess vegna mikilvæg fyrir næringu Grænlendinga eins og Íslendinga.  Í [[Grágás]] er til dæmis kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn, útlegð eða sekt ef teknar voru hvannir í annarra garði.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1888]|titill=Er ætihvönn góð sem grasalyf og ef svo er, hvernig er hún þá matreidd?|höfundur=Sigmundur Guðbjarnason|útgefandi=Vísindavefur|ár=2023}}&lt;/ref&gt;

==Fötin frá Herjólfsnesi==
[[Mynd:Robe médiévale Herjolfsnes musée national du Danemark.jpg|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi|thumb|Kjóll frá Herjólfsnesi.]]
[[Mynd:Capeline Herjolfsnes Nordlund 03.jpg|thumb|Strúthetta frá Herjólfsnesi.]]
Einn mikilvægasti fornleifafundur sem hefur verið gerður á Grænlandi átti sér stað  árið 1921 þegar danski fornleifafræðingurinn Poul Nørlund gróf í kirkjugarði á [[Herjólfsnes]]i. Þar fann hann [[Fatnaður|fatnað]] frá 15. öld og er þetta stærsti fundur miðaldafatnaðar í [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Föt af þessu tagi þekktust einungis frá samtímamyndum, en þessi fundur sýndi hvernig venjulegir Evrópubúar klæddu sig á miðöldum.

Flestir hinir látnu höfðu verið grafnir í timburkistum sem greinilega höfðu margar hverjar verið endurnýttar, en mörg líkin voru reifuð í mörg lög af aflóga klæðum. Þessar miðaldaflíkur höfðu varðveist ósnortnar um aldir í [[Sífreri|sífreranum]] og eru ótrúlega líkar vesturevrópskum búningum fá sama tíma. Það sést ekki síst á hettu upprunni í [[Búrgund]] á 13. öld. Þau voru einstaklega vel varðveitt og voru 23 alklæðnaðir karla og kvenna auk þriggja barna fluttir á Þjóðminjasafnið í Kaupmannahöfn. Þar að auki 16 hettur, fjórir hattar og nokkrir sokkar. C-14-aldursgreiningar sýna að yngstu grafirnar eru frá 1430 til 1440. Öll þessi klæði voru unnin úr ull á Grænlandi, en snið þeirra sýnir að Grænlendingar fylgdust vel með tískustraumum í Evrópu.

Litur fatnaðarins var orðinn brúnn eftir að hafa legið í moldinni í mörg ár, en nákvæm greining sýnir að fötin voru gerð í náttúrulegum ullarlitum allt frá ljósgráum og ljósbrúnum að svörtum. Föt á eitt barn höfðu upphaflega verið mjallhvít. Sumar hetturnar voru litaðar ljósfjólubláar með grænlenskum [[Glæður|glæðum]] (''Xanthoria parietina'') og einn búningur var kantaður með rauðu bandi sem var litað með innfluttri [[krapprót]] (''Rubia tinctorum'').&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland.|höfundur=Else Østergård|útgefandi=Aarhus Universitetsforlag|ISBN=8771244379|ár=2004|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

== Verslun ==

=== Innflutningsvörur ===
Við landnám voru innfirðir og heiðar vaxnar kjarr- og skóglendistegundum, [[ilmbjörk]] (Betula pubescens), [[fjalldrapi]] (Betula glandulosa) og [[Víðir (ættkvísl)|víðir]] (Salix) á Grænlandi. Þessar tegundir dugðu ekki sem byggingartimbur.  Því var [[timbur]] mikilvæg innflutningsvara. Sumt af þessu timbri kom mögulega sem tilbúnir gripir, eins og tunnustafir, notað timbur úr skipum var einnig notað í húsabyggingar. Til að rannsaka uppruna timburs á Grænlandi skoðaði [[Lísabet Guðmundsdóttir]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] trjáleifar frá fimm norrænum bæjum, þar af fjórum meðalstórum bújörðum og biskupssetrinu í Görðum. Gerðar voru rannsóknir á 8.552 viðarbútum. Með því að skoða þunna viðarhluta í [[smásjá]] var hægt að rannsaka [[Fruma|frumubygginga]] viðarbútannna og var hægt að finna uppruna og tegundir viðarins. Öll sýnin voru einnig tímagreind. Um 36% av öllum sýnum voru innlendar tegundir. Af heildinni reyndist [[rekaviður]] vera  um 25%, það er [[lerki]] (Larix), [[greni]] (Picea) og [[skógarfura]] (Pinus sylvestris). Innfluttur viður kom frá Evrópu, meðal annars [[eik]] (Quercus), [[beyki]]  (Fagus) og [[Furur|fura]]. En þar voru einnig trjátegundir sem án efa komu frá austurströnd Norður-Ameríku,  kanadaþöll einnig kölluð [[skógarþöll]] (Tsuga canadensis), [[gráfura]] (Pinus banksiana) og [[Sandfura]] (Pinus strobus)  Það þýðir að Grænlendingarnir hljóta að hafa sótt timbur frá Norður-Ameríku. [[Labradorstraumurinn]] flæðir úr [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafi]] meðfram strönd [[Labrador]], umhverfis [[Nýfundnaland]] og áfram suður með [[Nýja-Skotland|Nova Scotia]] þannig að þetta gettur getur ekki hafa verið rekaviður. Þessar niðurstöður benda á að norrænir Grænlendingar höfðu aðstöðu, þekkingu og skipakost til að fara yfir Davis sundið til austurstrandar Norður-Ameríku að minnsta kosti allt fram að lok fjórtándu aldar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Timber imports to Norse Greenland: lifeline or luxury?|höfundur=Lísabet Guðmundsdóttir|útgefandi=Cambridge University Press]|ár=2023|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;  

Verkfæri úr [[Járn|járni]] var en af forsendum norrænnar verkmenningar á miðöldum. Þetta gildi eins fyrir Grænlendingana, enda hafa smiðjur fundist við öll stórbýlin. En allt bendir til að það hafi verið mikill járnskortur í norrænu byggðinni og aukist mjög á seinni tímum hennar. Öll verkfæri eins og [[Öxi|axir]], [[Ljár|ljáir]] og [[Hnífur|hnífar]] sem hafa fundist hafa verið [[Brýni|brýnd]] þangað til lítið var eftir. Svo nefndur [[rauðablástur]] þar sem járn er brætt úr m[[Mýrarrauði|ýrarrauða]] var mjög algeng vinnsluaðferð í Noregi fyrir landnám Íslands og aðferðin fluttist með norskum landnámsmönnum þangað og var mikið stunduð.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://ferlir.is/raudablastur-myrarraudi/|titill=Rauðablástur – Mýrarrauði|höfundur=ÓSÁ|útgefandi=FERLIR|mánuður=2003}}&lt;/ref&gt;  Hins vegar eru sárafá dæmi um að Grænlendingarnir hafi stundað rauðablástur. Vísindaleg greining hefur verið gerð með [[rafeindasmásjá]] og örgreining á [[Gjall|gjallinnihaldi]] á fjölda járnhluta fundnum í fornum norrænum bæjarrústum. Auðsýnt er að mikill hluti járnverkfæra og annara hluta hafði verið unninn úr norskum járngrýti og sennilega borist sem fullunnin vara frá Noregi. Fundir af hreinsunargjalla í smiðjum bæði í Eystribyggð og Vestribyggð sýnir hins vegar að járnsori eða gjall var stundum flutt inn frá Noregi og síðan unnið endanlega á Grænlandi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Ancient iron and slags in Greenland|höfundur=Vagn Fabritius Buchwald|útgefandi=Meddelelser om Grønland. Man &amp; Society|ár=2001|árgangur=Meddelelser om Grønland Vol. 26|url=https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/146799}}&lt;/ref&gt;

===Útflutningsvörur===
[[Mynd:Nordurseta1.png|alt=Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir|thumb|Norðurseta hefur sennilega verið á því svæði sem kortið sýnir]]
Vitað er að á miðöldum voru [[Rostungur|rostungaafurðir]] ein mikilvægasta útflutningsvara hinna norrænu Grænlendinga til Evrópu. Voru það annars vegar [[Skögultennur|skögultennurnar]] sem voru mikil verðmæti og voru seldar í Evrópu í stað hins eiginlega fílabeins og notaðar í alls konar útskurð en heimamenn gerðu einnig úr þeim margvíslega gripi. Hinsvegar var það rostungshúðin sem var flegin af skrokknum í löngum lengjum og úr þeim gerð gífurlega sterk svo nefnd [[Svarðreipi|svarðreipi]] sem einnig voru flutt út. 

[[Ísbjörn|Ísbjarnarfeldir]] voru einnig mjög eftirsóttir og þóttu verðug konungsgjöf. Á nokkrum stöðum er minnst á að lifandi ísbirnir hafi verið fluttir frá Grænlandi en það hljóta að hafa verið húnar og þeir sennilega ekki veiddir í Norðursetu.

Á miðöldum voru [[Fálki|fálkar]] taldir fuglar konunga. Þeir eru notaðir í sérstaka íþrótt, [[Fálkaveiðar|fálkaveiðar]], sem var áður fyrr nánast eingöngu stunduð af konungum og aðli og voru slíkir fálkar nefndir ''slagfálkar''. Mjög eftirsótt útflutningsvara frá Grænlandi  var [[Hvítfálki|Hvítfálkinn]] (Falco rusticolus candicans) og komust þeir meiri segja til [[Arabar|arabalandanna]] eftir flóknum viðskiptaleiðum. Landfræðingurinn og sagnfræðingurinn Ibn Sa'id al-Maghribi (d. 1286) lýsti meðal annars eyjum í norðanverðu Atlantshafinu vestur af Írlandi þaðan sem þessir hvítu fálkar væru fluttir út og að [[Egyptaland|egypski]] sultáninn greiddi 1.000 dínara fyrir hvern fálka (eða, ef hann kom dauður, 500 dínara).&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Gyrfalcon|höfundur=Eugene Potapov og Richard Sale|útgefandi=T &amp; A D Poyser|ár=2005|bls=232|ISBN=0713665637|tungumál=enska}}&lt;/ref&gt;

Langdýrasti varningurinn voru þó líklega tennur [[Náhvalur|náhvalana]]. Þær þóttu miklar gersemar enda héldu Evrópumenn að þær kæmu frá [[Einhyrningur|einhyrningum]] og hefðu mikið dulkynngi.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=“Walrus Ivory- demand, supply, workshops, and Greenland”|höfundur=Roussell, Aage|útgefandi=Annales Societatis Scientarium Faeroensis XLIV,|ár=2005|árgangur=Viking and Norse in the North Atlantic:Select Papers from the Proceedings of the 14th Viking Congress,|bls=182-192}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargar heimildir nefna [[Norðurseta|Norðursetu]] langt norðan við byggðirnar sem mikilvægasta veiðisvæði Grænlendinga hinna fornu og þar voru rostungarnir, náhvalir og ísbirnir veiddir. Meðal annars er sagt í Grænlandsannál í Hauks bók að: „''Allir stórbændur á Grænlandi höfðu skip stór ok skútur bygðar til að senda í Norðursetu til að afla veiðiskap''.“ Veiðimenn voru sennilega sendir norður í veiðar seinnipart sumars og fram á haust, annars höfðu þeir vetursetu á veiðisvæðinu.

== Rúnaristur ==
[[Mynd:Gron-rune-kingigtorssuaq.jpg|thumb|Ljósmynd af Kingittorsuaq-rúnasteininum]]
Um 80 [[Rúnir|rúnaristur]] hafa fundist á Grænlandi, af þeim hafa 45 fundist í Eystribyggð og hinar í Vestribyggð, með einni undantekningu. Á eyjunni [[Kingittorsuaq]] norðvestur af Upernarvik á því svæði sem norrænir menn á Grænlandi nefndu [[Norðurseta|Norðursetu]] hefur [[Kingittorsuaq steinninn|einn rúnasteinn]] fundist.

Elsta rúnaristan er [[rúnakeflið frá Narsaq]] sem álitið er frá byrjun 11. aldar og fannst við [[Narsaq]] í sveitarfélaginu [[Kujalleq]]. Næstelsta ristan er legsteinn frá [[Brattahlíð]] frá upphafi 13. aldar. 

Flestar aðrar rúnaristur eru sennilega frá 14. og 15. öld. Meðal merkilegri funda eru ýmis áhöld með rúnaristum sem fundust við uppgröft á „[[Bærinn undir sandinum|Bænum undir sandinum]]“ í Vestribyggð. Af rúnaristunum má marka að mál norrænna manna á Grænlandi hafi verið íhaldsamt og sú tunga sem landnámsmenn höfðu með sér frá Íslandi og Noregi hafi tekið fremur litlum breytingum. Einnig má sjá að Grænlendingar héldu fast við þau rúnaform sem tíðkuðust á Norðurlöndum um árið 1000.

==Skrælingjar==
Eins og að ofan er nefnt var engin byggð á sunnanverðu Grænlandi þegar norrænir menn hófu landnám sitt þar. Það var einungis við Smith-sund, nyrst á Grænlandi, sem [[Dorset-fólk]] hafði búsetu á þessum tíma. Það er með öllu óvíst hvenær norrænu Grænlendingarnir hittu fyrir aðra íbúa í landinu. [[Skrælingjar]] á Grænlandi eru nefndir á ýmsum stöðum í bréfum og öðrum miðaldaheimildum. En enginn efi er á að samskipti voru mjög stopul fyrstu aldirnar.

Hauksbók, sem skráð var í upphafi 14. aldar, er sagt frá því að sumarið 1266 hafi menn komið úr Norðursetu sem hafi farið lengra norður en áður hafi verið farið en ekki fundið nein merki um skrælingja þar sem þeir hafi áður verið við Króksfjarðarheiði. Sendu þá prestar skip norður til að kanna það svæði sem lá norðan við hefðbundnar veiðislóðir í Norðursetu. Fundu leitarmenn spor eftir skrælingja en enga menn.

Ber þessu vel saman við fornleifafundi sem sýna að á 13. öld hurfu Dorset-menn frá Grænlandi, fyrst frá [[Diskó-flói|Diskó-flóa]] og síðan frá svæðinu í kringum Smith-sund. Samkvæmt fundum námu [[Thule-inúítar]] land við Smith-sund á seinni hluta 13. aldar og fluttust á næstu öldum suður vesturströndina og einnig norðaustur yfir. 

Hafa þeir fljótlega farið að hitta á norræna menn í Norðursetu. Óvíst er hvers eðlis þau kynni voru, engar frásagnir eru um verslunarviðskipti þó svo að þau hafi getað átt sér stað en allnokkrar frásagnir um skærur. Samkvæmt frásögu Ívars Bárðarsonar eru skrælingjar sestir að í Vestribyggð um miðja 14. öld. Þegar norrænir menn yfirgefa Grænland á seinnihluta 15. aldar búa skrælingjar meðfram allri strandlengjunni og eru einu íbúar landsins.

== Tilvísanir ==	
{{Reflist}}

== Heimildir ==
* 'Grønlands forhistorie'', red. Hans Christian Gulløv, Gyldendal 2005, ISBN 87-02-01724-5''
* ''Á hjara veraldar'', Guðmundur J. Guðmundsson, Sögufélagið, 2005, ISBN 9979-9636-8-9
* Finnur Magnússon, Carl Christian Rafn (Ritstjórar): ''Grønlands Historiske Mindesmærker''. Band 1–3, 1845. Det Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
* Jette Arneborg: ''Det europæiske landnam – Nordboerne i Grønland''. Hans Christian Gulløv (Ritstjóri): Grønlands forhistorie. Gyldendal, 2004, ISBN 87-02-01724-5,  .
* Jørgen Meldgaard: ''Nordboerne i Grønland. En vikingerbygds historie''. Munksgaards Forlag, 1965 
* Knud J. Krogh: ''Erik den Rødes Grønland – Qallunaatsiaaqarfik Grønland''. 2. Auflage. Nationalmuseets Forlag, 1982, ISBN 87-480-0434-0 .
* Niels Lynnerup: ''The Greenland Norse – A Biological-anthropological Study''. Meddelelser om Grønland – Man &amp; Society. Band 24). Dansk Polarcenter,  1998, ISBN 978-87-635-1245-9 .
* Arnved Nedkvitne, (2019) ''Norse Greenland. Viking Peasants in the Arctic''. Routledge, ISBN 978-0-8153-6629-4
* Else Østergård. ''Woven into the Earth - Textile Finds in Norse Greenland''. 2004 Útg. Aarhus Universitetsforlag ISBN 10 8772889357

{{Norrænir Grænlendingar}}
[[Flokkur:Saga Grænlands]]</text>
      <sha1>69fphn7mds26wput0pgz33kxcnjo0qd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kenan Evren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185766</id>
    <revision>
      <id>1981833</id>
      <parentid>1955511</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:17:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1981833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8223" sha1="5r9rj55qg2jgm1ed573iyfn0g6mts9f" xml:space="preserve">{{Forseti
| nafn = Kenan Evren
| mynd = Kenan Evren (cropped).png
| titill = [[Forseti Tyrklands]]
| stjórnartíð_start = [[12. september]] [[1980]]
| stjórnartíð_end = [[9. nóvember]] [[1989]]
| forsætisráðherra = [[Bülend Ulusu]]&lt;br&gt;[[Turgut Özal]]
| forveri = [[Fahri Korutürk]]
| eftirmaður = [[Turgut Özal]]
| myndatexti1 = Evren árið 1988.
| fæddur = [[17. júlí]] [[1917]]
| fæðingarstaður = [[Alaşehir]], [[Tyrkjaveldi]]
| dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2015|5|9|1917|7|17}}
| dánarstaður = [[Ankara]], [[Tyrkland]]i
| þjóderni = [[Tyrkland|Tyrkneskur]]
| maki = 	{{g|[[Sekine Evren|Sekine Muslu]]|1944|1982|orsök=dó}}
| stjórnmálaflokkur = Óflokksbundinn
| börn = 3
| undirskrift = Kenan Evren imzası.png
}}
'''Ahmet Kenan Evren''' (17. júlí 1917 – 9. maí 2015) var [[Tyrkland|tyrkneskur]] stjórnmálamaður og herforingi sem var sjöundi [[forseti Tyrklands]] frá 1980 til 1989. Hann tók við embætti forseta eftir að hann leiddi [[Valdaránið í Tyrklandi 1980|valdarán hersins árið 1980]].

Þann 18. júní 2014 dæmdi tyrkneskur dómstóll Evren í ævilangt fangelsi og lækkaði hann niður í tign óbreytts hermanns fyrir að leiða valdaránið 1980. Hann var sakfelldur fyrir að hindra framgang lýðræðis með því að steypa [[Süleyman Demirel]] forsætisráðherra af stóli og leysa upp þingið, öldungaráðið og stjórnarskrána. Áfrýjun málsins var enn í meðferð þegar Evren lést.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Kenan Evren ve Tahsin Şahinkaya hakkındaki dosya 6 aydır Yargıtay'a gönderilmedi|url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/27639896.asp|access-date=15 May 2015|publisher=Hürriyet|date=24 Nov 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150405033536/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/27639896.asp|archive-date=5 apríl 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==Æviágrip==
Kenan Evren gekk strax í tyrkneska herinn þegar hann hafði aldur til. Hann lauk námi við herskólann í [[Istanbúl]] árið 1938 og varð seinna liðsforingi í stórskotaliði hersins. Þegar [[Sameinuðu þjóðirnar]] gripu inn í [[Kóreustríðið]] sendu Tyrkir herlið þangað sem barðist undir formerkjum þeirra. Evren stjórnaði stórskotaliðsdeild tyrkneska herliðsins, sem varð rómað fyrir frammistöðu sína í stríðinu. Upp frá þessu varð Evren mjög hlynntur [[Bandaríkin|Bandaríkjamönnum]].&lt;ref name=þþ&gt;{{Tímarit.is|3964225|Stefna Ataturks er leiðarljós Evrens|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=20. september 1980|höfundur=Þórarinn Þórarinsson|blaðsíða=6}}&lt;/ref&gt;

Evren var hækkaður í tign eftir að hann sneri heim frá Kóreu. Hann vann sig upp metorðastigann þar til hann var skipaður yfirmaður herráðsins, sem er æðsta staðan í hernum, árið 1977. Áður hafði hann verið varaformaður herráðsins. Í þessum embættum átti Evren í miklum samskiptum við hershöfðingja [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]] sem gegndu störfum í Tyrklandi. Hann átti einnig í nokkrum samskiptum við [[Sovétríkin|Sovétmenn]], meðal annars sem formaður nefndar hernaðarsérfræðinga sem fór til [[Moskva|Moskvu]] árið 1975 í tilefni að því að Bandaríkin höfðu stöðvað vopnasölu til Tyrklands vegna [[Innrás Tyrkja á Kýpur|innrásar Tyrkja í Kýpur]].&lt;ref name=þþ/&gt;

Þann 12. september 1980 stýrði Evren [[Valdaránið í Tyrklandi 1980|valdaráni hersins]] gegn borgaralegri ríkisstjórn Tyrklands. [[Hryðjuverk]]aalda var þá vaxandi í Tyrklandi og Evren hafði gert stjórnum [[Bülent Ecevit|Bülents Ecevit]] og [[Süleyman Demirel|Süleymans Demirel]] ljóst að ef ástandið skánaði ekki myndi herinn skerast í leikinn. Evren tók sér forsetavald eftir valdaránið og fól öryggisráði hersins að mynda ríkisstjórnina. Hann kvað helstu verkefni stjórnarinnar vera að koma á lögum og reglu og rétta við efnahag landsins, en að síðan myndi borgaraleg stjórn taka við völdum á ný.&lt;ref name=þþ/&gt;

Stjórn Evrens lét banna starfsemi stjórnmálaflokka og lét ákæra og rétta yfir Bülent Ecevit fyrrum forsætisráðherra.&lt;ref&gt;{{Tímarit.is|4012591|Bannar herinn flokk Ecevits?|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=1. apríl 1982|höfundur=Þórarinn Þórarinsson|blaðsíða=7}}&lt;/ref&gt; Árið 1982 kallaði Evren saman stjórnlagaþing til að semja nýja stjórnarskrá fyrir Tyrkland. Í nýju stjórnarskránni var töluvert hert að borgaralegum réttindum, meðal annars með takmörkunum á tjáningarfrelsi, verkfallsrétti og félagafrelsi. Vald forseta var jafnframt aukið og honum veitt víðtækt vald til að leysa upp þing, boða til kosninga og stjórna með stjórnartilskipunum í neyðaraðstæðum.&lt;ref&gt;{{Tímarit.is|3317550|Í nýju stjórnarskránni verða miklar takmarkanir á frelsi manna|blað=[[Alþýðublaðið]]|útgáfudagsetning=7. október 1982|blaðsíða=1}}&lt;/ref&gt; Um 97 prósent tyrkneskra kjósenda kusu að samþykkja stjórnarskrána í þjóðaratkvæðagreiðslu samkvæmt opinberum talningum. Evren var um leið formlega kjörinn forseti Tyrklands til sjö ára. Hann naut á þessum tíma almennra vinsælda vegna árangurs stjórnarinnar í efnahags- og öryggismálum.&lt;ref&gt;{{Tímarit.is|1564867|Kosningaúrslitin í Tyrklandi koma auðvitað ekki á óvart|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=10. nóvember 1982|blaðsíða=20|höfundur=[[Jóhanna Kristjónsdóttir]]}}&lt;/ref&gt;

Herforingjastjórn Evrens aflétti banni við starfsemi stjórnmálaflokka í apríl árið 1983. Fyrir þingkosningar sama ár var aðeins þremur flokkum hins vegar gefið leyfi til að bjóða sig fram.&lt;ref&gt;{{Tímarit.is|2479733|Bannaðir stjórnmálaflokkar gera þingkosningar vafasamar|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|útgáfudagsetning=24. ágúst 1983|blaðsíða=10}}&lt;/ref&gt; Af þeim voru tveir íhaldsflokkar sem voru hlynntir herforingjastjórninni en sá þriðji var [[Fósturjarðarflokkurinn]], flokkur „alþýðusinna“ undir forystu [[Turgut Özal|Turguts Özal]].&lt;ref&gt;{{Tímarit.is|1579812|Þremur stjórnmálaflokkum í Tyrklandi leyft að bjóða sig fram|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=9. september 1983|blaðsíða=23|höfundur=[[Jóhanna Kristjónsdóttir]]}}&lt;/ref&gt; Fyrir kosningarnar lýsti Evren yfir stuðningi við flokk hershöfðingjans [[Turgut Sunalp|Turguts Sunalp]], en vaxandi óvinsældir stjórnarinnar stuðluðu að því að sá flokkur hlaut minnst fylgi og flokkur Özals vann afgerandi sigur. Evren féllst í kjölfarið á að veita Özal stjórnarmyndunarumboð.&lt;ref&gt;{{Tímarit.is|4027976|Kosningarnar í Tyrklandi voru að mestu sjónarspil|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=12. nóvember 1983|blaðsíða=7|höfundur=[[Þórarinn Þórarinsson]]}}&lt;/ref&gt;

Evren gegndi forsetaembættinu til ársins 1989, en þá var Özal kjörinn til að taka við af honum.&lt;ref&gt;{{Tímarit.is|2921843|Özal forseti|blað=[[Þjóðviljinn]]|útgáfudagsetning=1. nóvember 1989|blaðsíða=6}}&lt;/ref&gt;

Árið 2012 var Evren, ásamt hershöfðinganum [[Tahsin Şahinkaya]], ákærður fyrir valdaránið 1980. Árið 2010 höfðu Tyrkir samþykkt breytingar á stjórnarskránni í þjóðaratkvæðagreiðslu sem afnam friðhelgi herforingjanna sem tóku þátt í valdaráninu. Evren sagðist ekki sjá eftir valdaráninu og að hann myndi frekar svipta sig lífi en mæta fyrir rétt.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill= Ákærðir fyrir valdaránið 1980|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2012/01/10/akaerdir_fyrir_valdaranid_1980/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 10. janúar 2012|skoðað=3. apríl 2025}}&lt;/ref&gt; Evren var dæmdur í lífstíðarfangelsi þann 18. júní 2014.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill= Herforingjar dæmdir í Tyrklandi |url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/herforingjar-daemdir-i-tyrklandi|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 18. júní 2014 |skoðað=3. apríl 2025}}&lt;/ref&gt;
==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;
{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla|
titill=Forseti Tyrklands |
frá=[[12. september]] [[1980]]|
til=[[9. nóvember]] [[1989]]|
fyrir=[[Fahri Korutürk]]|
eftir=[[Turgut Özal]] |
}}
{{Töfluendir}}
{{Forseti Tyrklands}}
{{DEFAULTSORT:Evren, Kenan}}
{{fd|1917|2015}}
[[Flokkur:Forsetar Tyrklands]]
[[Flokkur:Tyrkneskir herforingjar]]</text>
      <sha1>5r9rj55qg2jgm1ed573iyfn0g6mts9f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nina Krajnik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188910</id>
    <revision>
      <id>1981884</id>
      <parentid>1942061</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1981884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2105" sha1="8tbfmrpvlls4etr529cxbiobcrc3ovd" xml:space="preserve">{{Persóna
| nafn           = Nina Krajnik 
| mynd           = Nina Krajnik ob napovedi kandidature (cropped).jpg
| myndatexti1    = Nina Krajnik árið 2022.
| fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1985|6|9}}
| fæðingarstaður = [[Ljúbljana]], [[Sósíalíska lýðveldið Slóvenía|Slóveníu]], [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Júgóslavíu]]
| stjórnmálaflokkur = 
| maki = 
| háskóli =
| börn =
}}
'''Nina Krajnik''' (f. [[9. júní]] [[1985]] í Kranj) er [[Slóvenía|slóvensk]] [[Heimspeki|heimspekingur]], [[Sálgreining|sálgreinandi]] og [[rithöfundur]]. Hún er þekkt fyrir rannsóknir sínar á sálgreiningu Jacques Lacans og fyrir sálgreiningarlega greiningu á stjórnmálum og menningarkenningum.&lt;ref&gt;https://www.czkd.org/en/2019/04/the-beginning-of-lacanian-psychoanalysis-in-our-region/&lt;/ref&gt; Hún starfar einnig á sviði stríðstengdra áfalla.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=INSTITUTE FOR WAR – AND ENVIRONMENTAL TRAUMA |url=https://trauma-institute.eu/ |website=trauma-institute.eu |access-date=2025-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212061952/https://trauma-institute.eu/ |archive-date=2025-12-12 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Árið 2022 bauð hún sig fram sem óháður frambjóðandi í forsetakosningum í [[Slóvenía|Slóveníu]].&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://english.sta.si/3054256/psychoanalyst-krajnik-enters-presidential-race|title=STA: Psychoanalyst Krajnik enters presidential race|website=english.sta.si}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wgi.world/the-unresolved-past-legacy-shaping-politics-in-slovenia-and-worldwide-a-psychoanalytic-perspective/?fbclid=IwY2xjawPEeaNleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeMvyGCwsoIMI4xttIjNQyhAu0XXAOUFz65SmuNklIwl_6Ixkdw-3Z7x4ntws_aem_NKu2t9PqyPb7NtzBB5fEtg |title=The Unresolved Past: Legacy Shaping Politics in Slovenia and Worldwide ‒ A Psychoanalytic Perspective |website=World Geostrategic Insights |access-date=2 January 2026}}&lt;/ref&gt;

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;
{{DEFAULTSORT:Kranjik, Nina}}
{{f|1985}}
[[Flokkur:Slóvenskir rithöfundar]]</text>
      <sha1>8tbfmrpvlls4etr529cxbiobcrc3ovd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2. deild kvenna í knattspyrnu 2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192305</id>
    <revision>
      <id>1981876</id>
      <parentid>1978269</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nipas2</username>
        <id>54688</id>
      </contributor>
      <comment>Completed</comment>
      <origin>1981876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17195" sha1="c2q9cnxwtphovbw2i8yarbu2axiipop" xml:space="preserve">{{Íþróttadeild 
| nafn = 2. deild kvenna 2026
| mynd = 
| ár =  '''2026'''
| Meistarar =  '''{{Lið Fjölnir}}'''
| upp um deild = '''{{Lið Fjölnir}}&lt;br&gt;{{Lið Fylkir}}'''
| spilaðir leikir = 102
| mörk skoruð =  552 (5,41 m/leik)
| markahæstur =  '''22 mörk'''&lt;br&gt;[[Mar Rubio Garcia]] ({{Lið Einherji}})
| haldið hreinu =  
| stærsti heimasigur = {{Lið Afturelding}} 14-0 [[Knattspyrnufélagið Smári|Smári]]&lt;br&gt;{{Lið Fylkir}} 14-0 {{Lið KFR}}
| stærsti útisigur = {{Lið Smári}} 0-18 {{Lið Fylkir}}
| tímabil =  [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] - [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2027|2027]]
|}}
Leikar í '''2. deild kvenna í knattspyrnu''' hófust í 10. ([[Íslenska kvennaknattspyrnudeildakerfið|stig 3]]) sinn árið '''2025'''.

{{clear}}
== Liðin ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=120| Lið
!width=100| Bær
!width=160| Leikvangur
!width=560| Þjálfari
!width=240| Staðan [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2025|2025]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Álftanes}}
| [[Garðabær]]
| [[HTH völlurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Brynjar Þór Gestsson]]
| 9. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Afturelding}}
| [[Mosfellsbær]]
| [[Varmárvöllur]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Patrekur Orri Guðjónsson]]
| . sæti í [[Lengjudeild_kvenna_í_knattspyrnu_2025#Stigatafla|Lengjudeild]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Augnablik}}
| [[Kópavogur]]
| [[Fífan]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Gunnleifur Vignir Gunnleifsson]]
| Ný tengsl
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Dalvík/Reynir}}
| [[Dalvík]]
| [[Dalvíkurvöllur]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Friðjón Árni Sigurvinsson]]
| 8. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Einherji}}
| [[Vopnafjörður|Vopnafirði]]
| [[Vopnafjarðarvöllur]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Víglundur Páll Einarsson]]
| 11. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Fjölnir}}
| [[Reykjavík]]
| [[Egilshöll]], [[Extra völlurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Vaselin Kostadinov Chilingirov]], [[Hermann Kristinn Hreinsson]]
| 4. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Fylkir}}
| [[Árbær]]
| [[Fylkisvöllur|Tekk völlurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Sigurður Reynisson]]
| 9. sæti í [[Lengjudeild_kvenna_í_knattspyrnu_2025#Stigatafla|Lengjudeild]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið ÍR}}
| [[Reykjavík]]
| [[AutoCenter-völlurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Guðmundur Guðjónsson]]
| 10. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Knattspyrnufélag Rangæinga|KFR]]
| [[Rangárvallasýsla]]
| [[SS-völlurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Helgi Valur Smárason]], [[Lárus Viðar Stefánsson]]
| Ný tengsl
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Knattspyrnufélagið Þróttur|KÞ]]
| [[Reykjavík]]
| [[AVIS völlurinn]], [[Þróttheimar]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Steingrímur Örn Eiðsson]], [[Caroline Mc Cue Van Slambrouck]], [[Steingrímur Örn Eiðsson]]
| 7. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Knattspyrnufélagið Smári|Smári]]
| [[Kópavogur]]
| [[Fagrilundur]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Sóley Rut Þrastardóttir]]
| 12. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Vestri}}
| [[Ísafjarðarbær]]
| [[Kerecisvöllurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Brenton Muhammad]]
| 6. sæti
|}

== Staðan í deildinni ==
=== Stigatafla ===
''Staðan fyrir 13. umferð, 20. júlí 2026''.&lt;ref&gt;{{cite web|title=2. deild kvenna 2026|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=7025681&amp;banner-tab=overview&amp;toggle=rounds&amp;round=10&amp;competitionId=7343149|website=www.ksí.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=3. ágúst 2026}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30| Sæti
!width=40|
!width=140|Félag
!width=30|L
!width=30|U
!width=30|J
!width=30|T
!width=30|Sk
!width=30|Fe
!width=30|Mm
!width=30|Stig
!width=160|Athugasemdir
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|1||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Fjölnir|1}}&quot;| ||'''[[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]]'''
||11||9||1||1||56||10||46||'''28'''
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot; |'''[[2. deild kvenna í knattspyrnu 2025#A riðill|áfram í A riðill]]'''
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|2||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Einherji|1}}&quot;| ||'''[[Ungmennafélagið Einherji|Einherji]]'''
||11||9||0||2||60||8||52||'''27'''
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|3||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Vestri|1}}&quot;| ||'''{{Lið Vestri}}'''
||11||8||3||0||48||9||39||'''27'''
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|4||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Fylkir|1}}&quot;| ||'''[[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]]'''
||11||8||2||1||71||8||63||'''26'''
|- style=&quot;background:#FFCCCC;&quot;
|5||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Afturelding|1}}&quot;| ||'''[[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]]'''
||11||7||1||3||40||17||23||'''22'''
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot; |'''[[2. deild kvenna í knattspyrnu 2025#B riðill|áfram í B riðill]]'''
|- style=&quot;background:#FFCCCC;&quot;
|6||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Augnablik|1}}&quot;| ||'''[[Augnablik]]'''
||11||5||1||5||20||35||-15||'''16'''
|- style=&quot;background:#FFCCCC;&quot;
|7||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Dalvík/Reynir|1}}&quot;| ||'''{{Lið Dalvík/Reynir}}'''
||11||4||2||5||20||33||-13||'''14'''
|- style=&quot;background:#FFCCCC;&quot;
|8||| ||'''[[Knattspyrnufélagið Þróttur|KÞ]]'''
||11||4||1||6||23||41||-18||'''13'''
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|9||| ||'''[[Knattspyrnufélag Rangæinga|KFR]]'''
||11||2||2||7||12||54||-42||'''8'''
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot; |'''[[2. deild kvenna í knattspyrnu 2025#C riðill|áfram í C riðill]]'''
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|10||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|ÍR|1}}&quot;| ||'''[[ÍR]]'''
||11||1||2||8||13||31||-18||'''5'''
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|11||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Álftanes|1}}&quot;| ||'''[[Ungmennafélag Álftaness|Álftanes]]'''
||11||0||2||9||6||42||-36||'''2'''
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|12||| ||'''[[Knattspyrnufélagið Smári|Smári]]'''
||11||0||1||10||9||90||-81||'''1'''
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur, Stig = virkir punktar.''&lt;/small&gt;.

=== Töfluyfirlit ===
{| align=&quot;center&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
!align=&quot;left&quot;|2. deild!!Aft!!Álf!!Aug!!D/R!!Ein!!Fjö!!Fyl!!&amp;nbsp;ÍR&amp;nbsp;!!KFR!!&amp;nbsp;KÞ&amp;nbsp;!!Smá!!Ves
|- |list2 =
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Afturelding}}
||'''XXX'''||3-0||—||3-1||—||1-5||1-1||4-1||—||—||14-0||—
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Álftanes}}
||—||'''XXX'''||—||—||—||0-7||—|—||—||0-2||1-4||2-2||0-4
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Augnablik}}
||1-3||3-2||'''XXX'''||5-1||—||—||6-0||2-1||—||—||—||0-6
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Dalvík/Reynir}}
||—||1-0||—||'''XXX'''||—||—||1-5||2-0||4-1||2-2||—||2-2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Einherji}} 
||3-1||3-0||6-0||7-0||'''XXX'''||—||4-0||4-0||—||—||—||—
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Fjölnir}}
||—||—||7-0||7-1||5-1||'''XXX'''||1-2||—||—||—||9-0||—
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Fylkir}}
||—||12-0||—||—||—||—||'''XXX'''||6-0||14-0||6-0||—||1-1
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|[[ÍR]]
||—||1-1||—||—||—||2-3||—||'''XXX'''||1-1||2-4||—||0-4
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið KFR}}
||1-6||—||1-1||—||0-12||0-5||—||—||'''XXX'''||0-2||6-2||—
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið KÞ}}
||1-5||—||1-2||—||0-5||1-5||—||—||—||'''XXX'''||7-3||—
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Smári}}
||—||—||1-6||1-5||0-14||—||0-18||0-5||—||—||'''XXX'''||—
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Vestri}}
||3-2||—||—||—||2-1||2-2||—||—||7-0||10-1||7-0||'''XXX'''
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: — = ekki spilað''.&lt;/small&gt;.

== A riðill ==
=== Staðan í deildinni ===
=== Stigatafla ===
''Staðan fyrir 19. umferð, 12. september 2026''.&lt;ref&gt;{{cite web|title=2. deild kvenna 2026 - A úrslit|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=7343149&amp;banner-tab=overview&amp;toggle=rounds&amp;round=10&amp;competitionId=7343149|website=www.ksí.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=5. október 2026}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30| Sæti
!width=40|
!width=140|Félag
!width=30|L
!width=30|U
!width=30|J
!width=30|T
!width=30|Sk
!width=30|Fe
!width=30|Mm
!width=30|Stig
!width=160|Athugasemdir
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|1||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Fjölnir|1}}&quot;| ||'''[[Ungmennafélagið Fjölnir|Fjölnir]]'''
||17||11||4||2||71||22||49||'''37'''
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; |'''[[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2027|Upp um deild]]'''
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|2||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Fylkir|1}}&quot;| ||'''[[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]]'''
||17||11||3||3||81||15||66||'''36'''
|-
|3||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Einherji|1}}&quot;| ||[[Ungmennafélagið Einherji|Einherji]]
||17||11||1||5||71||22||49||'''34'''
|-
|4||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Vestri|1}}&quot;| ||{{Lið Vestri}}
||17||10||4||3||56||20||36||'''34'''
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur, Stig = virkir punktar.''&lt;/small&gt;.

=== Töfluyfirlit ===
''Heimaliðið er vinstra megin''.
{| align=&quot;center&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
!align=&quot;left&quot;|A riðill 2026!!Ein!!Fjö!!Fyl!!Ves
|- |list2 =
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Einherji}} 
||'''XXX'''||1-1||2-1||3-1
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Fjölnir}}
||6-2||'''XXX'''||2-2||3-3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Fylkir}}
||2-1||4-1||'''XXX'''||0-1
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Vestri}}
||3-2||0-2||0-1||'''XXX'''
|}

== B riðill ==
=== Staðan í deildinni ===
==== Stigatafla ====
''Staðan fyrir 19. umferð, 12. september 2026''.&lt;ref&gt;{{cite web|title=2. deild kvenna 2026 - B úrslit|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=7343203&amp;banner-tab=overview&amp;toggle=rounds&amp;round=3&amp;competitionId=7025681|website=www.ksí.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=5. október 2026}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30| Sæti
!width=40|
!width=140|Félag
!width=30|L
!width=30|U
!width=30|J
!width=30|T
!width=30|Sk
!width=30|Fe
!width=30|Mm
!width=30|Stig
!width=160|Athugasemdir
|-
|1||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Afturelding|1}}&quot;| ||[[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]]
||17||12||2||3||57||22||23||'''38'''
|-
|2||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Dalvík/Reynir|1}}&quot;| ||{{Lið Dalvík/Reynir}}
||17||6||3||8||36||49||-13||'''21'''
|-
|3||| ||{{Lið KÞ}}
||17||6||3||8||41||59||-18||'''21'''
|-
|4||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Augnablik|1}}&quot;| ||[[Augnablik]]
||17||6||1||10||27||54||-27||'''19'''
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur, Stig = virkir punktar.''&lt;/small&gt;.

==== Töfluyfirlit ====
''Heimaliðið er vinstra megin''.
{| align=&quot;center&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
!align=&quot;left&quot;|B riðill!!Aft!!Aug!!D/R!!&amp;nbsp;KÞ&amp;nbsp;
|- |list2 =
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Afturelding}} 
||'''XXX'''||3-0||2-1||3-3
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Augnablik}}
||0-3||'''XXX'''||2-3||2-3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Dalvík/Reynir}}
||1-2||2-3||'''XXX'''||4-4
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið KÞ}}
||0-4||5-0||3-5||'''XXX'''
|}

== C riðill ==
=== Staðan í deildinni ===
==== Stigatafla ====
''Staðan fyrir 19. umferð, 10. september 2026''.&lt;ref&gt;{{cite web|title=2. deild kvenna 2026 - C úrslit|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=7343206&amp;banner-tab=matches-and-results&amp;toggle=rounds&amp;competitionId=7343149&amp;round=6|website=www.ksí.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=5. október 2026}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30| Sæti
!width=40|
!width=140|Félag
!width=30|L
!width=30|U
!width=30|J
!width=30|T
!width=30|Sk
!width=30|Fe
!width=30|Mm
!width=30|Stig
!width=160|Athugasemdir
|-
|1||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|ÍR|1}}&quot;| ||[[ÍR]]
||17||5||3||9||44||44||0||'''18'''
|-
|2||| ||[[Knattspyrnufélag Rangæinga|KFR]]
||17||4||3||10||24||70||-46||'''15'''
|-
|3||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Álftanes|1}}&quot;| ||[[Ungmennafélag Álftaness|Álftanes]]
||17||4||2||11||22||52||-30||'''14'''
|-
|4||| ||[[Knattspyrnufélagið Smári|Smári]]
||17||1||1||15||22||123||-101||'''4'''
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur, Stig = virkir punktar.''&lt;/small&gt;.

==== Töfluyfirlit ====
''Heimaliðið er vinstra megin''.
{| align=&quot;center&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
!align=&quot;left&quot;|C riðill!!Álf!!ÍR!!KFR!!Smá
|- |list2 =
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Álftanes}} 
||'''XXX'''||2-1||0-4||5-0
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|[[ÍR]]
||3-2||'''XXX'''||3-3||10-4
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið KFR}}
||0-3||0-5||'''XXX'''||3-1
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Smári}}
||2-4||2-9||4-2||'''XXX'''
|}

== Markahæstu leikmenn ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30|Sæti
! |Nafn
! |Félag
! |Mörk 
! |Leikir
! |Mö und
! |Le und
! |Mö úrs
! |Le úrs
|-style=&quot;background:#FFD700;&quot;
| '''1'''
| '''[[Mar Rubio Garcia]]'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mar Rubio Garcia|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=89557|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=5. september 2026}}&lt;/ref&gt;
| {{Lið Einherji}} 
| 22
| 15
| 21
| 10
| 1
| 5
|-style=&quot;background:#C0C0C0;&quot;
| '''2'''
| '''[[Birta Margrét Gestsdóttir]]'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Birta Margrét Gestsdóttir|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=75712|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=5. september 2026}}&lt;/ref&gt;
| {{Lið Fylkir}}
| 18
| 15
| 18
| 11
| 0
| 4
|-style=&quot;background:#CD7F32;&quot;
| '''3'''
| '''[[Raniyah Ajanai Marie Burton]]'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Raniyah Ajanai Marie Burton|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=75712|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=5. september 2026}}&lt;/ref&gt;
| {{Lið Vestri}}
| 17
| 15
| 16
| 10
| 1
| 5
|-
| '''4'''
| [[Ainhoa Plaza Porcel]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ainhoa Plaza Porcel|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=83213|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=5. september 2026}}&lt;/ref&gt;
| {{Lið Fjölnir}}
| 12
| 8
| 12
| 8
| 0
| 0
|-
| '''5'''
| [[Maria Baska]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Maria Baska|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=87185|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=5. september 2026}}&lt;/ref&gt;
| {{Lið Afturelding}}
| 11
| 14
| 10
| 10
| 1
| 4
|-
| '''5'''
| [[Claudia Maria Daga Merino]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Claudia Maria Daga Merino|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=83840|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=5. september 2026}}&lt;/ref&gt;
| {{Lið Einherji}} 
| 11
| 14
| 5
| 8
| 6
| 6
|-
| '''6'''
| [[Adna Mešetović]]
| {{Lið Afturelding}} 
| 10
| 17
| 5
| 11
| 5
| 6
|-
| '''7'''
| [[Karen Dæja Guðbjartsdóttir]]
| {{Lið Afturelding}}
| 9
| 12
| 8
| 8
| 1
| 4
|-
| '''8'''
| [[Tara Dís Ármann]]
| {{Lið ÍR}}
| 9
| 15
| 2
| 9
| 7
| 6
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: Mö und = mörk skoruð í undankeppninni, Le und = undankeppnisleikir, Mö úrs = mörk skoruð í úrslitaleiknum, Le úrs = úrslitaleikirnir.''&lt;/small&gt;

{{2. deild kvenna í knattspyrnu}}
{{röð
| listi = [[2. deild kvenna í knattspyrnu|2.&amp;nbsp;deild]]
| fyrir = [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2025|2.&amp;nbsp;deild&amp;nbsp;kvenna&amp;nbsp;2025]]
| eftir = [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2027|2.&amp;nbsp;deild&amp;nbsp;kvenna&amp;nbsp;2027]]
}}

== Tilvísanir og heimildir ==
{{reflist|2}}
*{{cite web|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=7025681&amp;banner-tab=matches-and-results&amp;toggle=rounds&amp;round=13&amp;competitionId=7025681|title=2. deild kvenna 2026|work=KSÍ|accessdate=4. ágúst 2026}}
*{{cite web|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=7343149&amp;banner-tab=overview&amp;toggle=rounds&amp;round=13&amp;competitionId=7025681|title=2. deild kvenna 2026 - A úrslit|work=KSÍ|accessdate=5. október 2026}}
*{{cite web|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=7343203&amp;banner-tab=overview&amp;toggle=rounds&amp;round=13&amp;competitionId=70256811|title=2. deild kvenna 2026 - B úrslit|work=KSÍ|accessdate=5. október 2026}}
*{{cite web|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=7343206&amp;banner-tab=overview&amp;toggle=rounds&amp;competitionId=7025681&amp;round=6|title=2. deild kvenna 2026 - C úrslit|work=KSÍ|accessdate=5. október 2026}}

{{Knattspyrna á Íslandi 2026}}

[[Flokkur:2. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]]
[[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]]</text>
      <sha1>c2q9cnxwtphovbw2i8yarbu2axiipop</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2024</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192306</id>
    <revision>
      <id>1981877</id>
      <parentid>1981722</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nipas2</username>
        <id>54688</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Stigatafla */</comment>
      <origin>1981877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7403" sha1="rlm1826i617zx1eviq1syphtlcmkkib" xml:space="preserve">{{Íþróttadeild 
| nafn = Lengjudeild kvenna 2024
| mynd = 
| ár =  '''2024'''
| Meistarar =   ''[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðab/Höttur/Leiknir (FHL)]]''
| upp um deild =   ''[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðab/Höttur/Leiknir (FHL)]]&lt;br&gt;{{Lið Fram}}''
| spilaðir leikir =  90
| mörk skoruð =   314 (3.49 m/leik)
| markahæstur =  '''24 mörk'''&lt;br&gt;Emma Hawkins [[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðab/Höttur/Leiknir (FHL)]]
| haldið hreinu =  
| stærsti heimasigur = 
| stærsti útisigur = 
| tímabil =  [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] - [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2025|2025]]
|}}
Árið '''2024''' verður '''Íslandsmótið í knattspyrnu kvenna''' haldið í 43. sinn.

{{clear}}
==Liðin==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=120| Lið
!width=100| Bær
!width=180| Leikvangur
!width=540| Þjálfari
!width=240| Staðan [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2023|2023]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Afturelding}}
| [[Mosfellsbær]]
| Malbikstöðin að Varmá
| Perry John James Mclachlan
| 5. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|FHL]]
| [[Fellabær]]
| [[Fjarðabyggðarhöllin]]
| [[Björgvin Karl Gunnarsson]]
| 8. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Fram}}
| [[Reykjavík]]
| [[Framvöllur]]
| [[Pálmi Þór Jónasson]] og [[Óskar Smári Haraldsson]]
| 7. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Grindavík}}
| [[Reykjavík]]
| [[Grindavíkurvöllur|Stakkavíkurvöllur]]
| [[Anton Ingi Rúnarsson]]
| 6. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Grótta}}
| [[Seltjarnarnes]]
| [[Vivaldivöllurinn]]
| [[Matthías Guðmundsson]]
| 4. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið HK}}
| [[Kópavogur]]
| [[Kórinn]] 
| [[Gylfi Tryggvason]] og [[Guðni Þór Einarsson]]
| 3. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið ÍA}}
| [[Akranes]]
| [[Norðurálsvöllurinn]]
| [[Skarphéðinn Magnússon]]
| 2. sæti í [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2023#Stigatafla|2. deild]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið ÍBV}}
| [[Vestmannaeyjar]]
| [[Hásteinsvöllur]]
| [[Jón Ólafur Daníelsson]]
| [[Besta_deild_kvenna_í_knattspyrnu_2023#Neðri hluti|8. sæti í Besta deild]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið ÍR}}
| [[Reykjavík]]
| [[ÍR-völlur]]
| [[Þorleifur Óskarsson]] og [[Ásdís Hrönn Viðarsdóttir]]
| 1. sæti í [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2023#Stigatafla|2. deild]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Selfoss}}
| [[Selfoss]]
| [[Selfossvöllur|Jáverk-völlurinn]]
| [[Björn Sigurbjörnsson]]
| [[Besta_deild_kvenna_í_knattspyrnu_2023#Neðri hluti|10. sæti í Besta deild]]
|}

==== Stigatafla ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30| Sæti
!width=40|
!width=140|Félag
!width=30|L
!width=30|U
!width=30|J
!width=30|T
!width=30|Sk
!width=30|Fe
!width=30|Mm
!width=30|Stig
!width=160|Athugasemdir
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|1||| ||'''[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|FHL]]'''
||18||13||1||4||62||35||27||'''40'''
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|'''[[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2025|Upp um deild]]'''
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|2||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Fram|1}}&quot;| ||'''[[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]]'''
||18||10||4||4||42||24||18||'''34'''
|-
|3||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Grótta|1}}&quot;| ||[[Íþróttafélagið Grótta|Grótta]]
||18||10||4||4||28||23||5||'''34'''
|-
|4||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|HK|1}}&quot;| ||[[Handknattleiksfélag Kópavogs|HK]]
||18||9||3||6||42||29||13||'''30'''
|-
|5||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|ÍA|1}}&quot;| ||[[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]]
||18||8||2||8||27||31||-4||'''26'''
|-
|6||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|ÍBV|1}}&quot;| ||[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]]
||18||8||1||9||29||32||-3||'''25'''
|-
|7||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Afturelding|1}}&quot;| ||[[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]]
||18||6||4||8||24||30||-6||'''22'''
|-
|8||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Grindavík|1}}&quot;| ||[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]]
||18||6||3||9||24||26||-2||'''21'''
|-style=&quot;background:#FFC0CB;&quot;
|9||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Selfoss|1}}&quot;| ||'''[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]]'''
||18||3||6||9||18||29||-11||'''15'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;| '''Fall í''' [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2025|'''2. deild''']]
|-style=&quot;background:#FFC0CB;&quot;
|10||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|ÍR|1}}&quot;| ||'''[[ÍR]]'''
||18||2||2||14||18||55||-37||'''8'''
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur, Stig = virkir punktar.''&lt;/small&gt;.

== Töfluyfirlit ==
{| align=&quot;center&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
!align=&quot;left&quot;|&amp;nbsp;!!Aft!!FHL!!Fra!!Gri!!Gró!!HK!!ÍA!!ÍBV!!ÍR!!Sel
|- |list2 =
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Afturelding}}
||'''XXX'''||1-4||1-0||1-0||1-1||1-4||3-0||2-1||4-1||1-3
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðab/Höttur/Leiknir]]
||2-0||'''XXX'''||5-1||1-4||6-2||6-1||4-3||5-1||6-4||3-0
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Fram}}
||3-1||5-0||'''XXX'''||4-2||4-1||1-1||1-1||0-2||8-2||2-2
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Grindavík}}
||1-1||0-6||0-1||'''XXX'''||1-2||1-0||1-2||1-1||4-0||2-1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Grótta}} 
||1-1||1-0||2-0||0-1||'''XXX'''||1-0||3-2||0-1||1-0||3-1
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið HK}}
||1-3||6-1||0-3||1-0||3-3||'''XXX'''||3-1||5-0||4-1||3-1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið ÍA}}
||2-2||1-3||0-2||1-0||1-2||0-3||'''XXX'''||3-1||3-0||1-0
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið ÍBV}}
||4-1||3-4||1-2||3-1||1-3||3-2||0-1||'''XXX'''||3-0||1-0
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið ÍR}}
||1-0||0-4||3-3||0-4||0-2||1-3||2-3||2-0||'''XXX'''||0-0
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Selfoss}}
||1-0||2-2||0-2||1-1||0-0||2-2||1-2||0-3||3-1||'''XXX'''
|}

== Markahæstu leikmenn ==
''Lokaniðurstaða 7. september 2024''.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30|Sæti
!width=340|Nafn
!width=60|Félag
!width=30|Mörk
!width=30|Víti
!width=30|Leikir
|-style=&quot;background:#FFD700;&quot;
| '''1'''
| '''Emma Hawkins'''
| [[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|FHL]]
| 24
| 0
| 14
|-style=&quot;background:#C0C0C0;&quot;
| '''2'''
| '''Samantha Rose Smith'''
| [[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|FHL]]
| 15
| 0
| 14
|-style=&quot;background:#CD7F32;&quot;
| '''3'''
| '''[[Murielle Tiernan]]'''
| {{Lið Fram}}
| 13
| 0
| 18
|-style=&quot;background:#CD7F32;&quot;
| '''3'''
| '''Brookelynn Paige Entz'''
| {{Lið HK}}
| 13
| 0
| 18
|-
| '''5'''
| [[Alda Ólafsdóttir]]
| {{Lið Fram}}
| 12
| 0
| 18
|}

== Heimildaskrá ==
{{reflist|2}}

{{1. deild kvenna í knattspyrnu}}
{{röð
| listi = [[1. deild kvenna í knattspyrnu|Lengjudeild]]
| fyrir = [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2023|Lengjudeild&amp;nbsp;kvenna&amp;nbsp;2023]]
| eftir = [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2025|Lengjudeild&amp;nbsp;kvenna&amp;nbsp;2025]]
}}

== Heimild ==
*{{cite web|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=190136&amp;banner-tab=matches-and-results&amp;toggle=results|title=Lengjudeild kvenna 2024|work=KSÍ|accessdate=4. ágúst 2026}}

{{Knattspyrna á Íslandi 2024}}
[[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]]
[[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]]</text>
      <sha1>rlm1826i617zx1eviq1syphtlcmkkib</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981935</id>
      <parentid>1981877</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nipas2</username>
        <id>54688</id>
      </contributor>
      <comment>Update adding linkings</comment>
      <origin>1981935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7814" sha1="jnzxncntokfak6zm38b5ucrz965iq0d" xml:space="preserve">{{Íþróttadeild 
| nafn = Lengjudeild kvenna 2024
| mynd = 
| ár =  '''2024'''
| Meistarar =   ''[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðab/Höttur/Leiknir (FHL)]]''
| upp um deild =   ''[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðab/Höttur/Leiknir (FHL)]]&lt;br&gt;{{Lið Fram}}''
| spilaðir leikir =  90
| mörk skoruð =   314 (3.49 m/leik)
| markahæstur =  '''24 mörk'''&lt;br&gt;Emma Hawkins [[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðab/Höttur/Leiknir (FHL)]]
| haldið hreinu =  
| stærsti heimasigur = {{Lið Fram}} 8-2 {{Lið ÍR}}
| stærsti útisigur = {{Lið Grindavík}} 0-6 {{Lið FHL}}
| tímabil =  [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] - [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2025|2025]]
|}}
Árið '''2024''' verður '''Íslandsmótið í knattspyrnu kvenna''' haldið í 43. sinn.

{{clear}}
==Liðin==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=120| Lið
!width=100| Bær
!width=180| Leikvangur
!width=540| Þjálfari
!width=240| Staðan [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2023|2023]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Afturelding}}
| [[Mosfellsbær]]
| [[Malbikstöðin að Varmá]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Perry John James Mclachlan]]
| 5. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|FHL]]
| [[Fellabær]]
| [[Fjarðabyggðarhöllin]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Björgvin Karl Gunnarsson]]
| 8. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Fram}}
| [[Reykjavík]]
| [[Framvöllur]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Pálmi Þór Jónasson]] og [[Óskar Smári Haraldsson]]
| 7. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Grindavík}}
| [[Reykjavík]]
| [[Grindavíkurvöllur|Stakkavíkurvöllur]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Anton Ingi Rúnarsson]]
| 6. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Grótta}}
| [[Seltjarnarnes]]
| [[Vivaldivöllurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Matthías Guðmundsson]]
| 4. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið HK}}
| [[Kópavogur]]
| [[Kórinn]] 
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Gylfi Tryggvason]] og [[Guðni Þór Einarsson]]
| 3. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið ÍA}}
| [[Akranes]]
| [[Norðurálsvöllurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Skarphéðinn Magnússon]]
| 2. sæti í [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2023#Stigatafla|2. deild]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið ÍBV}}
| [[Vestmannaeyjar]]
| [[Hásteinsvöllur]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Jón Ólafur Daníelsson]]
| [[Besta_deild_kvenna_í_knattspyrnu_2023#Neðri hluti|8. s. í Besta deild]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið ÍR}}
| [[Reykjavík]]
| [[ÍR-völlur]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Þorleifur Óskarsson]] og [[Ásdís Hrönn Viðarsdóttir]]
| 1. sæti í [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2023#Stigatafla|2. deild]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Selfoss}}
| [[Selfoss]]
| [[Selfossvöllur|Jáverk-völlurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Björn Sigurbjörnsson]]
| [[Besta_deild_kvenna_í_knattspyrnu_2023#Neðri hluti|10. s. í Besta deild]]
|}

==== Stigatafla ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30| Sæti
!width=40|
!width=140|Félag
!width=30|L
!width=30|U
!width=30|J
!width=30|T
!width=30|Sk
!width=30|Fe
!width=30|Mm
!width=30|Stig
!width=160|Athugasemdir
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|1||| ||'''[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|FHL]]'''
||18||13||1||4||62||35||27||'''40'''
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|'''[[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2025|Upp um deild]]'''
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|2||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Fram|1}}&quot;| ||'''[[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]]'''
||18||10||4||4||42||24||18||'''34'''
|-
|3||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Grótta|1}}&quot;| ||[[Íþróttafélagið Grótta|Grótta]]
||18||10||4||4||28||23||5||'''34'''
|-
|4||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|HK|1}}&quot;| ||[[Handknattleiksfélag Kópavogs|HK]]
||18||9||3||6||42||29||13||'''30'''
|-
|5||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|ÍA|1}}&quot;| ||[[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]]
||18||8||2||8||27||31||-4||'''26'''
|-
|6||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|ÍBV|1}}&quot;| ||[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]]
||18||8||1||9||29||32||-3||'''25'''
|-
|7||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Afturelding|1}}&quot;| ||[[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]]
||18||6||4||8||24||30||-6||'''22'''
|-
|8||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Grindavík|1}}&quot;| ||[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]]
||18||6||3||9||24||26||-2||'''21'''
|-style=&quot;background:#FFC0CB;&quot;
|9||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Selfoss|1}}&quot;| ||'''[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]]'''
||18||3||6||9||18||29||-11||'''15'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;| '''Fall í [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2025|2. deild]]'''
|-style=&quot;background:#FFC0CB;&quot;
|10||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|ÍR|1}}&quot;| ||'''[[ÍR]]'''
||18||2||2||14||18||55||-37||'''8'''
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur, Stig = virkir punktar.''&lt;/small&gt;.

== Töfluyfirlit ==
{| align=&quot;center&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
!align=&quot;left&quot;|Lengjudeild 2024!!Aft!!FHL!!Fra!!Gri!!Gró!!&amp;nbsp;HK&amp;nbsp;!!&amp;nbsp;ÍA&amp;nbsp;!!ÍBV!!&amp;nbsp;ÍR&amp;nbsp;!!Sel
|- |list2 =
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Afturelding}}
||'''XXX'''||1-4||1-0||1-0||1-1||1-4||3-0||2-1||4-1||1-3
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|Fjarðab/Höttur/Leiknir]]
||2-0||'''XXX'''||5-1||1-4||6-2||6-1||4-3||5-1||6-4||3-0
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Fram}}
||3-1||5-0||'''XXX'''||4-2||4-1||1-1||1-1||0-2||8-2||2-2
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Grindavík}}
||1-1||0-6||0-1||'''XXX'''||1-2||1-0||1-2||1-1||4-0||2-1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Grótta}} 
||1-1||1-0||2-0||0-1||'''XXX'''||1-0||3-2||0-1||1-0||3-1
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið HK}}
||1-3||6-1||0-3||1-0||3-3||'''XXX'''||3-1||5-0||4-1||3-1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið ÍA}}
||2-2||1-3||0-2||1-0||1-2||0-3||'''XXX'''||3-1||3-0||1-0
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið ÍBV}}
||4-1||3-4||1-2||3-1||1-3||3-2||0-1||'''XXX'''||3-0||1-0
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið ÍR}}
||1-0||0-4||3-3||0-4||0-2||1-3||2-3||2-0||'''XXX'''||0-0
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Selfoss}}
||1-0||2-2||0-2||1-1||0-0||2-2||1-2||0-3||3-1||'''XXX'''
|}

== Markahæstu leikmenn ==
''Lokaniðurstaða 7. september 2024''.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30|Sæti
!width=340|Nafn
!width=60|Félag
!width=30|Mörk
!width=30|Víti
!width=30|Leikir
|-style=&quot;background:#FFD700;&quot;
| '''1'''
| '''[[Emma Hawkins]]'''
| [[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|FHL]]
| 24
| 0
| 14
|-style=&quot;background:#C0C0C0;&quot;
| '''2'''
| '''[[:en:Sammy Smith (soccer, born 2001)|Samantha Rose Smith]]'''
| [[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|FHL]]
| 15
| 0
| 14
|-style=&quot;background:#CD7F32;&quot;
| '''3'''
| '''[[Murielle Tiernan]]'''
| {{Lið Fram}}
| 13
| 0
| 18
|-style=&quot;background:#CD7F32;&quot;
| '''3'''
| '''[[Brookelynn Paige Entz]]'''
| {{Lið HK}}
| 13
| 0
| 18
|-
| '''5'''
| [[Alda Ólafsdóttir]]
| {{Lið Fram}}
| 12
| 0
| 18
|}

{{1. deild kvenna í knattspyrnu}}
{{röð
| listi = [[1. deild kvenna í knattspyrnu|Lengjudeild]]
| fyrir = [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2023|Lengjudeild&amp;nbsp;kvenna&amp;nbsp;2023]]
| eftir = [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2025|Lengjudeild&amp;nbsp;kvenna&amp;nbsp;2025]]
}}

== Tilvísanir og heimildir ==
{{reflist|2}}
*{{cite web|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=190136&amp;banner-tab=matches-and-results&amp;toggle=results|title=Lengjudeild kvenna 2024|work=KSÍ|accessdate=4. ágúst 2026}}

{{Knattspyrna á Íslandi 2024}}
[[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]]
[[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]]</text>
      <sha1>jnzxncntokfak6zm38b5ucrz965iq0d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2025</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192322</id>
    <revision>
      <id>1981932</id>
      <parentid>1978261</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nipas2</username>
        <id>54688</id>
      </contributor>
      <comment>Update fixing links</comment>
      <origin>1981932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8201" sha1="qvxykms8rv2grvy009jpdrl2rd1sw0p" xml:space="preserve">{{Íþróttadeild 
| nafn = Lengjudeild kvenna 2025
| mynd = 
| ár =  '''2025'''
| Meistarar =   '''{{Lið ÍBV}}'''
| upp um deild =   '''{{Lið ÍBV}}&lt;br&gt;[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]]/[[Ungmennafélag Njarðvíkur|Njarðvík]]'''
| spilaðir leikir =  90
| mörk skoruð =   363 (4.03 m/leik)
| markahæstur =  '''25&amp;nbsp;mörk'''&amp;nbsp;Allison&amp;nbsp;Grace&amp;nbsp;Lowrey&lt;br&gt;({{Lið ÍBV}})
| haldið hreinu =  
| stærsti heimasigur = {{Lið Grindavík/Njarðvík}} 8-0 {{Lið Afturelding}}
| stærsti útisigur = {{Lið Fylkir}} 1-9 {{Lið ÍBV}}
| tímabil =  [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] - [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2026|2026]]
|}}
Árið '''2025''' verður '''Íslandsmótið í knattspyrnu kvenna''' haldið í 44. sinn.

{{clear}}
==Liðin==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=120| Lið
!width=100| Bær
!width=200| Leikvangur
!width=540| Þjálfari
!width=240| Staðan [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2024|2024]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Afturelding}}
| [[Mosfellsbær]]
| [[Malbikstöðin að Varmá]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Perry John James Mclachlan]] og [[Sindri Snær Ólafsson]]
| 7. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Fylkir}}
| [[Árbær]]
| [[Fylkisvöllur|Tekk völlurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Bjarni Þórður Halldórsson]] og [[Sigurður Reynisson]]
| 10. s. [[Besta_deild_kvenna_í_knattspyrnu_2024|Besta d.]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]]/[[Ungmennafélag Njarðvíkur|Njarðvík]]
| [[Reykjavík]]
| [[JBÓ völlurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Gylfi Tryggvason]] og [[Pétur Rögnvaldsson]]
| 8. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Grótta}}
| [[Seltjarnarnes]]
| [[Vivaldivöllurinn]] [[AVIS völlurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Dominic Ankers]]
| 3. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Haukar}}
| [[Hafnarfjörður]]
| [[Ásvellir|BIRTU völlurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Hörður Bjarnar Hallmarsson]]
| 1. s. [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2024#Stigatafla|2. deild]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið HK}}
| [[Kópavogur]]
| [[Kórinn]] 
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Pétur Rögnvaldsson]]
| 4. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið ÍA}}
| [[Akranes]]
| [[Akraneshöllin ]] [[Norðurálsvöllurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Skarphéðinn Magnússon]]
| 5. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið ÍBV}}
| [[Vestmannaeyjar]]
| [[Hásteinsvöllur]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Jón Ólafur Daníelsson]]
| 6. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Keflavík}}
| [[Keflavík]]
| [[HS Orku völlurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Guðrún Jóna Kristjánsdóttir]] og [[Ragnar Steinarsson]]
| 9. s. [[Besta_deild_kvenna_í_knattspyrnu_2024#Stigatafla|Besta d.]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið KR}}
| [[Reykjavík]]
| [[Meistaravellir (knattspyrnuvöllur)|Meistaravellir]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Ívar Ingimarsson]] og [[:en:Gunnar Einarsson|Gunnar Einarsson]]
| 2. s. [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2024|2. deild]]
|}

== Staðan í deildinni ==
=== Stigatafla ===
''Staðan fyrir 18. umferð, 4. september 2025''.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lengjudeild kvenna 2025|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=190375&amp;banner-tab=matches-and-results&amp;toggle=rounds&amp;competitionId=190375|website=www.ksí.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=5. ágúst 2026}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30| Sæti
!width=25|
!width=80|Félag
!width=30|L
!width=30|U
!width=30|J
!width=30|T
!width=30|Sk
!width=30|Fe
!width=30|Mm
!width=30|Stig
!width=300|Athugasemdir
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|1||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|ÍBV|1}}&quot;| ||'''[[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]]'''
||18||16||1||1||78||15||63||'''49'''
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|'''[[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2026|Upp um deild]]'''
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|2||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Fram|1}}&quot;| ||'''[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík]]/[[Ungmennafélag Njarðvíkur|Njarðvík]]'''
||18||12||2||4||43||22||21||'''38'''
|-
|3||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|HK|1}}&quot;| ||[[Handknattleiksfélag Kópavogs|HK]]
||18||12||1||5||49||29||20||'''37'''
|-
|4||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Grótta|1}}&quot;| ||[[Íþróttafélagið Grótta|Grótta]]
||18||12||1||5||38||25||13||'''37'''
|-
|5||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|KR|1}}&quot;| ||{{Lið KR}}
||18||9||1||8||45||43||2||'''28'''
|-
|6||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Haukar|1}}&quot;| ||[[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]]
||18||7||1||10||28||44||-16||'''22'''
|-
|7||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|ÍA|1}}&quot;| ||[[Knattspyrnufélag ÍA|ÍA]]
||18||6||3||9||26||36||-10||'''21'''
|-
|8||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Keflavík|1}}&quot;| ||[[Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur|Keflavík]]
||18||4||4||10||23||30||-7||'''16'''
|-style=&quot;background:#FCCCCC;&quot;
|9||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Fylkir|1}}&quot;| ||'''[[Íþróttafélagið Fylkir|Fylkir]]'''
||18||2||2||14||21||58||-37||'''8'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;| '''Fall í [[2. deild kvenna í knattspyrnu 2026|2. deild]]'''
|-style=&quot;background:#FCCCCC;&quot;
|10||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Afturelding|1}}&quot;| ||'''[[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]]'''
||18||2||0||16||12||61||-49||'''6'''
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur.&lt;/small&gt;

=== Töfluyfirlit ===
{| align=&quot;center&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
!align=&quot;left&quot;|Lengjudeild 2025!!Aft!!Fyl!!G/N!!Gró!!Hau!!&amp;nbsp;HK!!&amp;nbsp;ÍA!!ÍBV!!Kef!!&amp;nbsp;KR
|- |list2 =
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Afturelding}}
||'''XXX'''||2-1||0-3||0-1||2-4||2-7||1-2||0-8||1-2||1-3
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Fylkir}}
||0-1||'''XXX'''||3-2||1-1||1-2||2-3||3-1||1-9||1-1||1-4
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Grindavík/Njarðvík}}
||8-0||2-0||'''XXX'''||3-2||1-2||4-1||1-1||2-1||0-1||3-1
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Grótta}} 
||5-0||3-0||0-2||'''XXX'''||5-1||1-2||2-1||0-5||3-0||2-0
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Haukar}}
||2-0||4-1||1-2||1-3||'''XXX'''||0-2||1-1||0-6||2-1||2-3
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið HK}}
||3-0||7-1||0-0||0-1||1-0||'''XXX'''||2-0||2-5||4-2||4-1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið ÍA}}
||2-0||4-3||3-4||1-2||2-1||1-5||'''XXX'''||0-1||1-1||1-3
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið ÍBV}}
||5-2||5-0||5-1||5-1||4-0||4-1||4-1||'''XXX'''||1-1||4-0
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Keflavík}}
||2-0||4-1||0-1||1-2||2-3||0-1||1-2||0-2||'''XXX'''||2-2
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið KR}}
||3-0||3-1||1-4||2-4||7-2||5-4||1-2||3-4||3-2||'''XXX'''
|}

== Markahæstu leikmenn ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30|Sæti
!width=340|Nafn
!width=60|Félag
!width=30|Mörk
!width=30|Víti
!width=30|Leikir
|-style=&quot;background:#FFD700;&quot;
| '''1'''
| '''[[Allison Grace Lowrey]]''' 
| {{Lið ÍBV}}
| 25
| 0
| 18
|-style=&quot;background:#C0C0C0;&quot;
| '''2'''
| '''[[Olga Ševcova]]'''
| {{Lið ÍBV}}
| 15
| 0
| 18
|-style=&quot;background:#CD7F32;&quot;
| '''3'''
| '''[[Allison Patricia Clark]]'''
| {{Lið ÍBV}}
| 13
| 0
| 18
|-
| '''4'''
| [[Hulda Ösp Ágústsdóttir]]
| {{Lið Grótta}}
| 12
| 0
| 18
|-
| '''5'''
| [[Katla Guðmundsdóttir]]
| {{Lið KR}}
| 11
| 0
| 18
|-
| '''6'''
| [[Loma McNeese]]
| {{Lið HK}}
| 10
| 0
| 18
|}

{{1. deild kvenna í knattspyrnu}}
{{röð
| listi = [[1. deild kvenna í knattspyrnu|Lengjudeild]]
| fyrir = [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2024|Lengjudeild&amp;nbsp;kvenna&amp;nbsp;2024]]
| eftir = [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2026|Lengjudeild&amp;nbsp;kvenna&amp;nbsp;2026]]
}}

== Tilvísanir og heimildir ==
{{reflist|2}}
*{{cite web|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=190375&amp;banner-tab=matches-and-results&amp;toggle=rounds&amp;competitionId=190375|title=Lengjudeild kvenna 2025|work=KSÍ|accessdate=5. ágúst 2026}}

{{Knattspyrna á Íslandi 2025}}
[[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]]
[[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]]</text>
      <sha1>qvxykms8rv2grvy009jpdrl2rd1sw0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Snið:Sögupersóna</title>
    <ns>10</ns>
    <id>192350</id>
    <revision>
      <id>1981900</id>
      <parentid>1974717</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MyraMidnight</username>
        <id>41218</id>
      </contributor>
      <comment>Þýða og samræma</comment>
      <origin>1981900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8736" sha1="j4trzuy2ng1w60itpca6wglqvo8ri93" xml:space="preserve">&lt;!-- {{Main other|{{Short description|Fictional character|noreplace|pagetype=Articles}}}} --&gt;
{{Infobox
| child        = {{if empty |{{{child|}}} |{{{embed|}}} }}
| bodyclass    = ib-character
| templatestyles = Sögupersóna/styles.css

| above        = {{If empty |{{{nafn|{{{name|}}}}}} |&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt; }}
| aboveclass   = notheme
| headerclass  = notheme

| subheader    = {{#if: {{{margar|{{{multiple|}}}}}} | Persónur | Persóna }} úr {{#if: {{{sería|{{{ritröð|{{{series|}}}}}}}}}{{{margmiðlunarleyfi|{{{franchise|}}}}}} | {{#if: {{{sería|{{{series|}}}}}} | ''{{{sería|{{{series|}}}}}}'' | {{{margmiðlunarleyfi|{{{franchise|}}}}}} }} }}

| image        = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{mynd|{{{image|}}}}}}|size={{{mynd_stærð|{{{image_size|}}}}}}|upright={{{mynd_upprétt|{{{image_upright|}}}}}}|alt={{{alt|}}}}}
| caption      = {{{fyrirsögn|{{{caption|}}}}}}

| label1       = {{longitem|Kom fyrst fram}}
| data1        = {{#if: {{{frumraun|{{{first|}}}}}} | {{{frumraun|{{{first|}}}}}} | {{#invoke:Formatted appearance|getFormattedAppearance|major_work={{{fyrsta_stóra|{{{first_major|}}}}}} |minor_work={{{fyrsta_smáa|{{{first_minor|}}}}}} |issue={{{fyrsta_tbl|{{{first_issue|}}}}}} |date={{{fyrsta_dags|{{{first_date|}}}}}} }} }}

| label2       = Fyrsti&amp;nbsp;leikur
| data2        = {{{fyrsti_leikur|{{{first_game|}}}}}}

| label3       = {{longitem|Seinasta birting}}
| data3        = {{#if: {{{seinasta|{{{last|}}}}}} | {{{seinasta|{{{last|}}}}}} | {{#invoke:Formatted appearance|getFormattedAppearance|major_work={{{seinasta_stóra|{{{last_major|}}}}}} |minor_work={{{seinasta_smáa|{{{last_minor|}}}}}} |issue={{{seinasta_tbl|{{{last_issue|}}}}}} |date={{{seinasta_dags|{{{last_date|}}}}}} }} }}

| label4       = Skapari
| data4        = {{{skapari|{{{creator|}}}}}}

| label5       = Byggð á
| data5        = {{{byggð_á|{{{based_on|}}}}}}

| label6       = Aðlöguð&amp;nbsp;af
| data6        = {{{aðlöguð_af|{{{adapted_by|}}}}}}

| label7       = Hönnuður
| data7        = {{{hönnuður|{{{designer|}}}}}}

| label8       = Leikari
| data8        = {{{leikari|{{{portrayer|}}}}}}

| label9       = Voiced&amp;nbsp;by
| data9        = {{{raddleikari|{{{voice|}}}}}}

| label10      = {{longitem|Motion capture}}
| data10       = {{{hreyfi_leikari|{{{motion_actor|}}}}}}

| label11      = {{longitem|{{{lbl1|}}}}}
| data11       = {{{data1|}}}

| label12      = {{longitem|{{{lbl2|}}}}}
| data12       = {{{data2|}}}

| label13      = {{longitem|{{{lbl3|}}}}}
| data13       = {{{data3|}}}

| label14      = {{longitem|{{{lbl4|}}}}}
| data14       = {{{data4|}}}

| label15      = {{longitem|{{{lbl5|}}}}}
| data15       = {{{data5|}}}

| header20     = {{#if: {{{noinfo|}}} || {{#if: {{{fullt_nafn|{{{full_name|}}}}}} {{{dulnefni|{{{alias|}}}}}} {{{gælunafn|{{{nickname|}}}}}} {{{kynþáttur|{{{race|}}}}}} {{{tegund|{{{species|}}}}}} {{{kyn|{{{gender|}}}}}} {{{titill|{{{title|}}}}}} {{{starf|{{{occupation|}}}}}} {{{staða|{{{position|}}}}}} {{{flokkur|{{{class|}}}}}} {{{aðild|{{{affiliation|}}}}}} {{{afstaða|{{{alignment|}}}}}} {{{bardagastíll|{{{fighting_style|}}}}}} {{{vopn|{{{weapon|}}}}}} {{{fjölskylda|{{{family|}}}}}} {{{unnusti|{{{spouse|}}}}}} {{{maki|{{{significant_other|}}}}}} {{{börn|{{{children|}}}}}} {{{ættingjar|{{{relatives|}}}}}} {{{trúarbrögð|{{{religion|}}}}}} {{{uppruni|{{{origin|}}}}}} {{{heimkynni|{{{home|}}}}}} {{{þjóðerni|{{{nationality|}}}}}} {{{data21|}}} {{{data22|}}} {{{data23|}}} {{{data24|}}} {{{data25|}}} | {{If empty |{{{upplýsinga_fyrirsögn|{{{info_header|}}}}}} |Sögutengdar Upplýsingar}} }} }}

| label21      = Fullt&amp;nbsp;nafn
| data21       = {{{fullt_nafn|{{{full_name|}}}}}}

| label22      = Dulnefni
| data22       = {{{dulnefni|{{{alias|}}}}}}

| label23      = Nickname{{Pluralize from text|{{{nickname|}}}|plural=s}}
| data23       = {{{gælunafn|{{{nickname|}}}}}}

| label24      = {{#if: {{{kynþáttur|{{{race|}}}}}} | Kynþáttur | Tegund }}
| data24       = {{If empty |{{{kynþáttur|{{{race|}}}}}} |{{{tegund|{{{species|}}}}}} }}

| label25      = Kyn
| data25       = {{{kyn|{{{gender|}}}}}}

| label26      = Titill
| data26       = {{{titill|{{{title|}}}}}}

| label27      = {{#if: {{{starf|{{{occupation|}}}}}} | Starf | {{#if: {{{staða|{{{position|}}}}}} | Staða | Flokkur }} }}
| data27       = {{If empty |{{{starf|{{{occupation|}}}}}} |{{{staða|{{{position|}}}}}} |{{{flokkur|{{{class|}}}}}} }}

| label28      = {{#if: {{{aðild|{{{affiliation|}}}}}} |Aðild | Afstaða }}
| data28       = {{If empty |{{{aðild|{{{affiliation|}}}}}} |{{{afstaða|{{{alignment|}}}}}} }}

| label29      = Bardagastíll
| data29       = {{{bardagastíll|{{{fighting_style|}}}}}}

| label30      = Vopn
| data30       = {{{vopn|{{{weapon|}}}}}}

| label31      = Fjölskylda
| data31       = {{{fjölskylda|{{{family|}}}}}}

| label32      = Unnusti
| data32       = {{{unnusti|{{{spouse|}}}}}}

| label33      = Maki
| data33       = {{{maki|{{{significant_other|}}}}}}

| label34      = Börn
| data34       = {{{börn|{{{children|}}}}}}

| label35      = Ættingjar
| data35       = {{{ættingjar|{{{relatives|}}}}}}

| label36      = Trúarbrögð
| data36       = {{{trúarbrögð|{{{religion|}}}}}}

| label37      = {{#if: {{{uppruni|{{{origin|}}}}}} | Uppruni | Heimkynni }}
| data37       = {{If empty |{{{uppruni|{{{origin|}}}}}} |{{{heimkynni|{{{home|}}}}}} }}

| label38      = Þjóðerni
| data38       = {{{þjóðerni|{{{nationality|}}}}}}

| label39      = {{longitem|{{{lbl21|}}}}}
| data39       = {{{data21|}}}

| label40      = {{longitem|{{{lbl22|}}}}}
| data40       = {{{data22|}}}

| label41      = {{longitem|{{{lbl23|}}}}}
| data41       = {{{data23|}}}

| label42      = {{longitem|{{{lbl24|}}}}}
| data42       = {{{data24|}}}

| label43      = {{longitem|{{{lbl25|}}}}}
| data43       = {{{data25|}}} 

| header50     = {{#if: {{{data31|}}} {{{data32|}}} {{{data33|}}} {{{data34|}}} {{{data35|}}} | {{{extra_header|}}} }}

| label51      = {{longitem|{{{lbl31|}}}}}
| data51       = {{{data31|}}}

| label52      = {{longitem|{{{lbl32|}}}}}
| data52       = {{{data32|}}}

| label53      = {{longitem|{{{lbl33|}}}}}
| data53       = {{{data33|}}}

| label54      = {{longitem|{{{lbl34|}}}}}
| data54       = {{{data34|}}}

| label55      = {{longitem|{{{lbl35|}}}}}
| data55       = {{{data35|}}}

| data99       = {{{module|}}}

}}&lt;!-- Tracking categories
--&gt;{{Main other
|{{#if: {{{lbl35|}}} {{{data35|}}} {{{lbl25|}}} {{{data25|}}} {{{lbl5|}}} {{{data5|}}} | [[Flokkur:Articles using Infobox character with multiple unlabeled fields|5{{PAGENAME}}]]
 | {{#if: {{{lbl34|}}} {{{data34|}}} {{{lbl24|}}} {{{data24|}}} {{{lbl4|}}} {{{data4|}}} | [[Flokkur:Articles using Infobox character with multiple unlabeled fields|4{{PAGENAME}}]]
 | {{#if: {{{lbl33|}}} {{{data33|}}} {{{lbl23|}}} {{{data23|}}} {{{lbl3|}}} {{{data3|}}} | [[Flokkur:Articles using Infobox character with multiple unlabeled fields|3{{PAGENAME}}]]
 | {{#if: {{{lbl32|}}} {{{data32|}}} {{{lbl22|}}} {{{data22|}}} {{{lbl2|}}} {{{data2|}}} | [[Flokkur:Articles using Infobox character with multiple unlabeled fields|2{{PAGENAME}}]]
}} }} }} }}}}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{Main other|[[Flokkur:Pages using infobox character with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox character]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|showblankpositional=1| adapted_by | affiliation | alias  | alignment | alt | caption | child | children | class | creator | based_on | data1 | data2 | data3 | data4 | data5 | data21 | data22 | data23 | data24 | data25 | data31 | data32 | data33 | data34 | data35 | designer | embed | extra_header | family | fighting_style | first | first_date | first_issue | first_major | first_minor | first_game  | franchise | full_name | gender | home | image | image_size | image_upright | info_header | last | last_date | last_issue | last_major | last_minor | lbl1 | lbl2 | lbl3 | lbl4 | lbl5 | lbl21 | lbl22 | lbl23 | lbl24 | lbl25 | lbl31 | lbl32 | lbl33 | lbl34 | lbl35 | module | motion_actor | multiple | name | nationality | nickname | noinfo | occupation | origin | portrayer | position | race | relatives | religion | series | significant_other | species | spouse | title | voice | weapon }}&lt;!--
--&gt;&lt;!--{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Template:Infobox character]]
| cat = {{Main other|Category:Pages using infobox character with conflicting parameters}}
| child; embed 
| race; species 
| occupation; position; class 
| affiliation; alignment 
| origin; home 
}} --&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;!-- Add categories to the /doc subpage, not here! --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j4trzuy2ng1w60itpca6wglqvo8ri93</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981954</id>
      <parentid>1981900</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:56:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1981954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8736" sha1="89ag214g3v1d1wseahkir47tip063h6" xml:space="preserve">&lt;!-- {{Main other|{{Short description|Fictional character|noreplace|pagetype=Articles}}}} --&gt;
{{Infobox
| child        = {{if empty |{{{child|}}} |{{{embed|}}} }}
| bodyclass    = ib-character
| templatestyles = Sögupersóna/styles.css

| above        = {{If empty |{{{nafn|{{{name|}}}}}} |&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt; }}
| aboveclass   = notheme
| headerclass  = notheme

| subheader    = {{#if: {{{margar|{{{multiple|}}}}}} | Persónur | Persóna }} úr {{#if: {{{sería|{{{ritröð|{{{series|}}}}}}}}}{{{margmiðlunarleyfi|{{{franchise|}}}}}} | {{#if: {{{sería|{{{series|}}}}}} | ''{{{sería|{{{series|}}}}}}'' | {{{margmiðlunarleyfi|{{{franchise|}}}}}} }} }}

| image        = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{mynd|{{{image|}}}}}}|size={{{mynd_stærð|{{{image_size|}}}}}}|upright={{{mynd_upprétt|{{{image_upright|}}}}}}|alt={{{alt|}}}}}
| caption      = {{{fyrirsögn|{{{caption|}}}}}}

| label1       = {{longitem|Kom fyrst fram}}
| data1        = {{#if: {{{frumraun|{{{first|}}}}}} | {{{frumraun|{{{first|}}}}}} | {{#invoke:Formatted appearance|getFormattedAppearance|major_work={{{fyrsta_stóra|{{{first_major|}}}}}} |minor_work={{{fyrsta_smáa|{{{first_minor|}}}}}} |issue={{{fyrsta_tbl|{{{first_issue|}}}}}} |date={{{fyrsta_dags|{{{first_date|}}}}}} }} }}

| label2       = Fyrsti&amp;nbsp;leikur
| data2        = {{{fyrsti_leikur|{{{first_game|}}}}}}

| label3       = {{longitem|Seinasta birting}}
| data3        = {{#if: {{{seinasta|{{{last|}}}}}} | {{{seinasta|{{{last|}}}}}} | {{#invoke:Formatted appearance|getFormattedAppearance|major_work={{{seinasta_stóra|{{{last_major|}}}}}} |minor_work={{{seinasta_smáa|{{{last_minor|}}}}}} |issue={{{seinasta_tbl|{{{last_issue|}}}}}} |date={{{seinasta_dags|{{{last_date|}}}}}} }} }}

| label4       = Skapari
| data4        = {{{skapari|{{{creator|}}}}}}

| label5       = Byggð á
| data5        = {{{byggð_á|{{{based_on|}}}}}}

| label6       = Aðlöguð&amp;nbsp;af
| data6        = {{{aðlöguð_af|{{{adapted_by|}}}}}}

| label7       = Hönnuður
| data7        = {{{hönnuður|{{{designer|}}}}}}

| label8       = Leikari
| data8        = {{{leikari|{{{portrayer|}}}}}}

| label9       = Voiced&amp;nbsp;by
| data9        = {{{raddleikari|{{{voice|}}}}}}

| label10      = {{longitem|Motion capture}}
| data10       = {{{hreyfi_leikari|{{{motion_actor|}}}}}}

| label11      = {{longitem|{{{lbl1|}}}}}
| data11       = {{{data1|}}}

| label12      = {{longitem|{{{lbl2|}}}}}
| data12       = {{{data2|}}}

| label13      = {{longitem|{{{lbl3|}}}}}
| data13       = {{{data3|}}}

| label14      = {{longitem|{{{lbl4|}}}}}
| data14       = {{{data4|}}}

| label15      = {{longitem|{{{lbl5|}}}}}
| data15       = {{{data5|}}}

| header20     = {{#if: {{{noinfo|}}} || {{#if: {{{fullt_nafn|{{{full_name|}}}}}} {{{dulnefni|{{{alias|}}}}}} {{{gælunafn|{{{nickname|}}}}}} {{{kynþáttur|{{{race|}}}}}} {{{tegund|{{{species|}}}}}} {{{kyn|{{{gender|}}}}}} {{{titill|{{{title|}}}}}} {{{starf|{{{occupation|}}}}}} {{{staða|{{{position|}}}}}} {{{flokkur|{{{class|}}}}}} {{{aðild|{{{affiliation|}}}}}} {{{afstaða|{{{alignment|}}}}}} {{{bardagastíll|{{{fighting_style|}}}}}} {{{vopn|{{{weapon|}}}}}} {{{fjölskylda|{{{family|}}}}}} {{{unnusti|{{{spouse|}}}}}} {{{maki|{{{significant_other|}}}}}} {{{börn|{{{children|}}}}}} {{{ættingjar|{{{relatives|}}}}}} {{{trúarbrögð|{{{religion|}}}}}} {{{uppruni|{{{origin|}}}}}} {{{heimkynni|{{{home|}}}}}} {{{þjóðerni|{{{nationality|}}}}}} {{{data21|}}} {{{data22|}}} {{{data23|}}} {{{data24|}}} {{{data25|}}} | {{If empty |{{{upplýsinga_fyrirsögn|{{{info_header|}}}}}} |Sögutengdar upplýsingar}} }} }}

| label21      = Fullt&amp;nbsp;nafn
| data21       = {{{fullt_nafn|{{{full_name|}}}}}}

| label22      = Dulnefni
| data22       = {{{dulnefni|{{{alias|}}}}}}

| label23      = Nickname{{Pluralize from text|{{{nickname|}}}|plural=s}}
| data23       = {{{gælunafn|{{{nickname|}}}}}}

| label24      = {{#if: {{{kynþáttur|{{{race|}}}}}} | Kynþáttur | Tegund }}
| data24       = {{If empty |{{{kynþáttur|{{{race|}}}}}} |{{{tegund|{{{species|}}}}}} }}

| label25      = Kyn
| data25       = {{{kyn|{{{gender|}}}}}}

| label26      = Titill
| data26       = {{{titill|{{{title|}}}}}}

| label27      = {{#if: {{{starf|{{{occupation|}}}}}} | Starf | {{#if: {{{staða|{{{position|}}}}}} | Staða | Flokkur }} }}
| data27       = {{If empty |{{{starf|{{{occupation|}}}}}} |{{{staða|{{{position|}}}}}} |{{{flokkur|{{{class|}}}}}} }}

| label28      = {{#if: {{{aðild|{{{affiliation|}}}}}} |Aðild | Afstaða }}
| data28       = {{If empty |{{{aðild|{{{affiliation|}}}}}} |{{{afstaða|{{{alignment|}}}}}} }}

| label29      = Bardagastíll
| data29       = {{{bardagastíll|{{{fighting_style|}}}}}}

| label30      = Vopn
| data30       = {{{vopn|{{{weapon|}}}}}}

| label31      = Fjölskylda
| data31       = {{{fjölskylda|{{{family|}}}}}}

| label32      = Unnusti
| data32       = {{{unnusti|{{{spouse|}}}}}}

| label33      = Maki
| data33       = {{{maki|{{{significant_other|}}}}}}

| label34      = Börn
| data34       = {{{börn|{{{children|}}}}}}

| label35      = Ættingjar
| data35       = {{{ættingjar|{{{relatives|}}}}}}

| label36      = Trúarbrögð
| data36       = {{{trúarbrögð|{{{religion|}}}}}}

| label37      = {{#if: {{{uppruni|{{{origin|}}}}}} | Uppruni | Heimkynni }}
| data37       = {{If empty |{{{uppruni|{{{origin|}}}}}} |{{{heimkynni|{{{home|}}}}}} }}

| label38      = Þjóðerni
| data38       = {{{þjóðerni|{{{nationality|}}}}}}

| label39      = {{longitem|{{{lbl21|}}}}}
| data39       = {{{data21|}}}

| label40      = {{longitem|{{{lbl22|}}}}}
| data40       = {{{data22|}}}

| label41      = {{longitem|{{{lbl23|}}}}}
| data41       = {{{data23|}}}

| label42      = {{longitem|{{{lbl24|}}}}}
| data42       = {{{data24|}}}

| label43      = {{longitem|{{{lbl25|}}}}}
| data43       = {{{data25|}}} 

| header50     = {{#if: {{{data31|}}} {{{data32|}}} {{{data33|}}} {{{data34|}}} {{{data35|}}} | {{{extra_header|}}} }}

| label51      = {{longitem|{{{lbl31|}}}}}
| data51       = {{{data31|}}}

| label52      = {{longitem|{{{lbl32|}}}}}
| data52       = {{{data32|}}}

| label53      = {{longitem|{{{lbl33|}}}}}
| data53       = {{{data33|}}}

| label54      = {{longitem|{{{lbl34|}}}}}
| data54       = {{{data34|}}}

| label55      = {{longitem|{{{lbl35|}}}}}
| data55       = {{{data35|}}}

| data99       = {{{module|}}}

}}&lt;!-- Tracking categories
--&gt;{{Main other
|{{#if: {{{lbl35|}}} {{{data35|}}} {{{lbl25|}}} {{{data25|}}} {{{lbl5|}}} {{{data5|}}} | [[Flokkur:Articles using Infobox character with multiple unlabeled fields|5{{PAGENAME}}]]
 | {{#if: {{{lbl34|}}} {{{data34|}}} {{{lbl24|}}} {{{data24|}}} {{{lbl4|}}} {{{data4|}}} | [[Flokkur:Articles using Infobox character with multiple unlabeled fields|4{{PAGENAME}}]]
 | {{#if: {{{lbl33|}}} {{{data33|}}} {{{lbl23|}}} {{{data23|}}} {{{lbl3|}}} {{{data3|}}} | [[Flokkur:Articles using Infobox character with multiple unlabeled fields|3{{PAGENAME}}]]
 | {{#if: {{{lbl32|}}} {{{data32|}}} {{{lbl22|}}} {{{data22|}}} {{{lbl2|}}} {{{data2|}}} | [[Flokkur:Articles using Infobox character with multiple unlabeled fields|2{{PAGENAME}}]]
}} }} }} }}}}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{Main other|[[Flokkur:Pages using infobox character with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox character]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|showblankpositional=1| adapted_by | affiliation | alias  | alignment | alt | caption | child | children | class | creator | based_on | data1 | data2 | data3 | data4 | data5 | data21 | data22 | data23 | data24 | data25 | data31 | data32 | data33 | data34 | data35 | designer | embed | extra_header | family | fighting_style | first | first_date | first_issue | first_major | first_minor | first_game  | franchise | full_name | gender | home | image | image_size | image_upright | info_header | last | last_date | last_issue | last_major | last_minor | lbl1 | lbl2 | lbl3 | lbl4 | lbl5 | lbl21 | lbl22 | lbl23 | lbl24 | lbl25 | lbl31 | lbl32 | lbl33 | lbl34 | lbl35 | module | motion_actor | multiple | name | nationality | nickname | noinfo | occupation | origin | portrayer | position | race | relatives | religion | series | significant_other | species | spouse | title | voice | weapon }}&lt;!--
--&gt;&lt;!--{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Template:Infobox character]]
| cat = {{Main other|Category:Pages using infobox character with conflicting parameters}}
| child; embed 
| race; species 
| occupation; position; class 
| affiliation; alignment 
| origin; home 
}} --&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;!-- Add categories to the /doc subpage, not here! --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>89ag214g3v1d1wseahkir47tip063h6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Snið:Sögupersóna/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>192351</id>
    <revision>
      <id>1981901</id>
      <parentid>1974720</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:27:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MyraMidnight</username>
        <id>41218</id>
      </contributor>
      <comment>sniðmátsgögn uppfærð</comment>
      <origin>1981901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9009" sha1="1vumc8ur8m5rz8xist0uv8w9poflvp8" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}

Þetta er upplýsingasnið fyrir hverskonar [[sögupersóna|sögupersónur]], hvort sem þær koma úr bókum, leikjum, kvikmyndum eða myndasögum. Það er hinsvegar til sérstakt snið fyrir [[myndasaga|myndasögur]] sem er hægt að nota: {{tl|Myndasögupersóna}}

== Notkun ==

== Sniðmátsgögn ==
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;child&quot;: {},
		&quot;embed&quot;: {},
		&quot;nafn&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;name&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;description&quot;: &quot;Nafn persónu&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;Nafn greinarinnar&quot;
		},
		&quot;margar&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;multiple&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Segjið \&quot;yes\&quot; ef kassinn lýsir fleirri ein einni persónu&quot;
		},
		&quot;sería&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;ritröð&quot;,
				&quot;series&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Kemur þessi persóna fram í einhverri seríu?&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;margmiðlunarleyfi&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;franchise&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Tengist þessi persóna einhverju séreignarleyfi (e. franchise)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;mynd&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;image&quot;
			],
			&quot;example&quot;: &quot;Dæmi.jpg&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;description&quot;: &quot;Mynd af persónunni&quot;
		},
		&quot;mynd_stærð&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;image_size&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;mynd_upprétt&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;image_upright&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Sjálfgefið er myndin rammalaus (220px). Stærðin ætti ekki vera stillt á neitt sem gerir vídd myndarinnar stærri en 270px&quot;
		},
		&quot;alt&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Alt-texti&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Myndlýsing fyrir skjálesara&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;fyrirsögn&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;caption&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;description&quot;: &quot;Texti fyrir neðan myndina, sem útkýrir hana&quot;
		},
		&quot;frumraun&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Fyrsta skiptið sem persónan kom fram&quot;
		},
		&quot;fyrsta_stóra&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;first_major&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Titill þess stórverks sem persónan kom fyrst fram í. Stórverk getur verið sjónvarpssería, kvikmynd, bók, plötur og leikir&quot;
		},
		&quot;fyrsta_smáa&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;first_minor&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Titill þess smáefnis sem persónan kom fyrst fram í. Smáefni getur verið stakir sjónvarpsþættir, kaflar, lög eða verkefni í leik.&quot;
		},
		&quot;fyrsta_tbl&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;first_issue&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Tölublaðið sem persónan kom fyrst fram í&quot;
		},
		&quot;first_issue&quot;: {},
		&quot;fyrsta_dags&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;first_date&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Dagsetning síðasta smáverks sem persónan kom fram í&quot;
		},
		&quot;skapari&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;creator&quot;
			]
		},
		&quot;byggð_á&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;based_on&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Nafn upprunalegrar persónu sem aðlögunin er byggð á. Notað til þess að bæta nafni upprunalegrar persónu og nafni þeirra sem upphaflega sköpuðu persónuna. Notist með \&quot;aðlöguð_af\&quot;&quot;
		},
		&quot;aðlöguð_af&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;adapted_by&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Nafn þess aðila sem aðlagaði persónuna fyrir nýjan miðil. Notist ef persónan í miðli er byggð á persónu af öðrum miðlum, t.d. ef persónan í kvikmynd var byggð á persónu úr myndasögu.&quot;
		},
		&quot;hönnuður&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;designer&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Nafn þess aðila sem hannaði persónunna&quot;
		},
		&quot;raddleikari&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;voice&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Nafn þess aðila sem er raddleikari persónunnar. Ætti að sleppa ef verið er að nota \&quot;lýst_af\&quot;&quot;
		},
		&quot;lbl1&quot;: {},
		&quot;data1&quot;: {},
		&quot;lbl2&quot;: {},
		&quot;data2&quot;: {},
		&quot;lbl3&quot;: {},
		&quot;data3&quot;: {},
		&quot;lbl4&quot;: {},
		&quot;data4&quot;: {},
		&quot;lbl5&quot;: {},
		&quot;data5&quot;: {},
		&quot;noinfo&quot;: {},
		&quot;fullt_nafn&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;full_name&quot;
			]
		},
		&quot;full_name&quot;: {},
		&quot;dulnefni&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;alias&quot;
			]
		},
		&quot;gælunafn&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;nickname&quot;
			]
		},
		&quot;kynþáttur&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;race&quot;
			]
		},
		&quot;tegund&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;species&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Ef persónan er ekki mannvera, þá er hægt að nota þetta til að tilgreina tegund þess.&quot;
		},
		&quot;kyn&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;gender&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Kyn persónu, notist eingöngu ef það er ekki augljóst&quot;
		},
		&quot;titill&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;title&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Titlar sem persónan notar&quot;
		},
		&quot;starf&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;occupation&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Staf eða hlutverk persónu&quot;
		},
		&quot;staða&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;position&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Hlutverk/staða persónu (sleppist ef verið er að nota \&quot;starf\&quot;)&quot;
		},
		&quot;flokkur&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;class&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Flokkur persónu (fyrir persónur í spunaspili)&quot;
		},
		&quot;aðild&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;affiliation&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Hópar eða lið sem persónan tilheyrir&quot;
		},
		&quot;afstaða&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;alignment&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Siðferði/Afstaða persónu (eins og í spunaspili)&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Reglulega góður&quot;
		},
		&quot;bardagastíll&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;fighting_style&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Aðal bardagastíll persónunnar&quot;
		},
		&quot;vopn&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;weapon&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Tegund af vopnum sem persónan notar&quot;
		},
		&quot;fjölskylda&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;family&quot;
			]
		},
		&quot;unnusti&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;spouse&quot;
			]
		},
		&quot;maki&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;significant_other&quot;
			]
		},
		&quot;börn&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;children&quot;
			]
		},
		&quot;ættingjar&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;relatives&quot;
			]
		},
		&quot;trúarbrögð&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;religion&quot;
			]
		},
		&quot;uppruni&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;origin&quot;
			]
		},
		&quot;heimkynni&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;home&quot;
			]
		},
		&quot;þjóðerni&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;nationality&quot;
			]
		},
		&quot;data21&quot;: {},
		&quot;data22&quot;: {},
		&quot;data23&quot;: {},
		&quot;data24&quot;: {},
		&quot;data25&quot;: {},
		&quot;upplýsinga_fyrirsögn&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;info_header&quot;
			]
		},
		&quot;lbl21&quot;: {},
		&quot;lbl22&quot;: {},
		&quot;lbl23&quot;: {},
		&quot;lbl24&quot;: {},
		&quot;lbl25&quot;: {},
		&quot;data31&quot;: {},
		&quot;data32&quot;: {},
		&quot;data33&quot;: {},
		&quot;data34&quot;: {},
		&quot;data35&quot;: {},
		&quot;extra_header&quot;: {},
		&quot;lbl31&quot;: {},
		&quot;lbl32&quot;: {},
		&quot;lbl33&quot;: {},
		&quot;lbl34&quot;: {},
		&quot;lbl35&quot;: {},
		&quot;module&quot;: {},
		&quot;fyrsti_leikur&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;first_game&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Fyrsta sinn sem persónan kom fram í leik&quot;
		},
		&quot;seinasta&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;last&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Seinasta sinn sem persónan kom fram&quot;
		},
		&quot;seinasta_stóra&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;last_major&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Seinasta stórverkið sem persónan kom fram í. Stórverk geta verið sjónvarpsseríur, kvikmyndir, bækur, plötur og leikir&quot;
		},
		&quot;seinasta_tbl&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;last_issue&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Seinasta tölublaðið sem persónan kom fram í&quot;
		},
		&quot;seinasta_dags&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;last_date&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Dagsetning seinustu útgáfu af smáverki þar sem persónan kom fram&quot;
		},
		&quot;seinasta_smáa&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;last_minor&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Seinasta smáverkið sem persónan kom fram í. Smáverk geta verið stakir þættir, kaflar, lög og verkefni í leik&quot;
		},
		&quot;hreyfi_leikari&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;motion_actor&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Sá sem lék persónuna fyrir hreyfi-upptöku (fyrir rafræna útfærslu)&quot;
		},
		&quot;leikari&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;portrayer&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Sá sem leikur persónuna&quot;
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;upplýsingasnið fyrir hverskonar sögupersónur&quot;,
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;nafn&quot;,
		&quot;margar&quot;,
		&quot;sería&quot;,
		&quot;margmiðlunarleyfi&quot;,
		&quot;mynd&quot;,
		&quot;mynd_stærð&quot;,
		&quot;mynd_upprétt&quot;,
		&quot;embed&quot;,
		&quot;child&quot;,
		&quot;alt&quot;,
		&quot;fyrirsögn&quot;,
		&quot;frumraun&quot;,
		&quot;fyrsta_stóra&quot;,
		&quot;fyrsta_smáa&quot;,
		&quot;fyrsta_tbl&quot;,
		&quot;first_issue&quot;,
		&quot;fyrsta_dags&quot;,
		&quot;skapari&quot;,
		&quot;byggð_á&quot;,
		&quot;aðlöguð_af&quot;,
		&quot;hönnuður&quot;,
		&quot;raddleikari&quot;,
		&quot;lbl1&quot;,
		&quot;data1&quot;,
		&quot;lbl2&quot;,
		&quot;data2&quot;,
		&quot;lbl3&quot;,
		&quot;data3&quot;,
		&quot;lbl4&quot;,
		&quot;data4&quot;,
		&quot;lbl5&quot;,
		&quot;data5&quot;,
		&quot;noinfo&quot;,
		&quot;fullt_nafn&quot;,
		&quot;full_name&quot;,
		&quot;dulnefni&quot;,
		&quot;gælunafn&quot;,
		&quot;kynþáttur&quot;,
		&quot;tegund&quot;,
		&quot;kyn&quot;,
		&quot;titill&quot;,
		&quot;starf&quot;,
		&quot;staða&quot;,
		&quot;flokkur&quot;,
		&quot;aðild&quot;,
		&quot;afstaða&quot;,
		&quot;bardagastíll&quot;,
		&quot;vopn&quot;,
		&quot;fjölskylda&quot;,
		&quot;unnusti&quot;,
		&quot;maki&quot;,
		&quot;börn&quot;,
		&quot;ættingjar&quot;,
		&quot;trúarbrögð&quot;,
		&quot;uppruni&quot;,
		&quot;heimkynni&quot;,
		&quot;þjóðerni&quot;,
		&quot;data21&quot;,
		&quot;data22&quot;,
		&quot;data23&quot;,
		&quot;data24&quot;,
		&quot;data25&quot;,
		&quot;upplýsinga_fyrirsögn&quot;,
		&quot;lbl21&quot;,
		&quot;lbl22&quot;,
		&quot;lbl23&quot;,
		&quot;lbl24&quot;,
		&quot;lbl25&quot;,
		&quot;data31&quot;,
		&quot;data32&quot;,
		&quot;data33&quot;,
		&quot;data34&quot;,
		&quot;data35&quot;,
		&quot;extra_header&quot;,
		&quot;lbl31&quot;,
		&quot;lbl32&quot;,
		&quot;lbl33&quot;,
		&quot;lbl34&quot;,
		&quot;lbl35&quot;,
		&quot;module&quot;,
		&quot;fyrsti_leikur&quot;,
		&quot;seinasta&quot;,
		&quot;seinasta_stóra&quot;,
		&quot;seinasta_tbl&quot;,
		&quot;seinasta_dags&quot;,
		&quot;seinasta_smáa&quot;,
		&quot;hreyfi_leikari&quot;,
		&quot;leikari&quot;
	]
}
&lt;/templatedata&gt;
== Tengt efni ==
* {{tl|Myndasögupersóna}}

&lt;includeonly&gt;
&lt;!-- Hér á milli fara flokkar fyrir sniðið, innan &lt;includeonly&gt; --&gt;
[[Flokkur:Upplýsingasnið]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>1vumc8ur8m5rz8xist0uv8w9poflvp8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981902</id>
      <parentid>1981901</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MyraMidnight</username>
        <id>41218</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>lýsing á breytum í sniðmátsgögnum uppfærð</comment>
      <origin>1981902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9052" sha1="qinpfsf7nb3f6a9whtu4u959hdugkml" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}

Þetta er upplýsingasnið fyrir hverskonar [[sögupersóna|sögupersónur]], hvort sem þær koma úr bókum, leikjum, kvikmyndum eða myndasögum. Það er hinsvegar til sérstakt snið fyrir [[myndasaga|myndasögur]] sem er hægt að nota: {{tl|Myndasögupersóna}}

== Notkun ==

== Sniðmátsgögn ==
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;child&quot;: {},
		&quot;embed&quot;: {},
		&quot;nafn&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;name&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;description&quot;: &quot;Nafn persónu&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;Nafn greinarinnar&quot;
		},
		&quot;margar&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;multiple&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Segjið \&quot;yes\&quot; ef kassinn lýsir fleirri ein einni persónu&quot;
		},
		&quot;sería&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;ritröð&quot;,
				&quot;series&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Kemur þessi persóna fram í einhverri seríu?&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;margmiðlunarleyfi&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;franchise&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Tengist þessi persóna einhverju séreignarleyfi (e. franchise)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;mynd&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;image&quot;
			],
			&quot;example&quot;: &quot;Dæmi.jpg&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;description&quot;: &quot;Mynd af persónunni&quot;
		},
		&quot;mynd_stærð&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;image_size&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;mynd_upprétt&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;image_upright&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Sjálfgefið er myndin rammalaus (220px). Stærðin ætti ekki vera stillt á neitt sem gerir vídd myndarinnar stærri en 270px&quot;
		},
		&quot;alt&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Alt-texti&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Myndlýsing fyrir skjálesara&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;fyrirsögn&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;caption&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;description&quot;: &quot;Texti fyrir neðan myndina, sem útkýrir hana&quot;
		},
		&quot;frumraun&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Fyrsta skiptið sem persónan kom fram&quot;
		},
		&quot;fyrsta_stóra&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;first_major&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Titill þess stórverks sem persónan kom fyrst fram í. Stórverk getur verið sjónvarpssería, kvikmynd, bók, plötur og leikir&quot;
		},
		&quot;fyrsta_smáa&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;first_minor&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Titill þess smáefnis sem persónan kom fyrst fram í. Smáefni getur verið stakir sjónvarpsþættir, kaflar, lög eða verkefni í leik.&quot;
		},
		&quot;fyrsta_tbl&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;first_issue&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Tölublaðið sem persónan kom fyrst fram í&quot;
		},
		&quot;first_issue&quot;: {},
		&quot;fyrsta_dags&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;first_date&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Dagsetning fyrsta smáverks sem persónan kom fram í&quot;
		},
		&quot;skapari&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;creator&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Hver skapaði persónuna&quot;
		},
		&quot;byggð_á&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;based_on&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Nafn upprunalegrar persónu sem aðlögunin er byggð á. Notað til þess að bæta nafni upprunalegrar persónu og nafni þeirra sem upphaflega sköpuðu persónuna. Notist með \&quot;aðlöguð_af\&quot;&quot;
		},
		&quot;aðlöguð_af&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;adapted_by&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Nafn þess aðila sem aðlagaði persónuna fyrir nýjan miðil. Notist ef persónan í miðli er byggð á persónu af öðrum miðlum, t.d. ef persónan í kvikmynd var byggð á persónu úr myndasögu.&quot;
		},
		&quot;hönnuður&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;designer&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Nafn þess aðila sem hannaði persónunna&quot;
		},
		&quot;raddleikari&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;voice&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Nafn þess aðila sem er raddleikari persónunnar. Ætti að sleppa ef verið er að nota \&quot;lýst_af\&quot;&quot;
		},
		&quot;lbl1&quot;: {},
		&quot;data1&quot;: {},
		&quot;lbl2&quot;: {},
		&quot;data2&quot;: {},
		&quot;lbl3&quot;: {},
		&quot;data3&quot;: {},
		&quot;lbl4&quot;: {},
		&quot;data4&quot;: {},
		&quot;lbl5&quot;: {},
		&quot;data5&quot;: {},
		&quot;noinfo&quot;: {},
		&quot;fullt_nafn&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;full_name&quot;
			]
		},
		&quot;full_name&quot;: {},
		&quot;dulnefni&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;alias&quot;
			]
		},
		&quot;gælunafn&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;nickname&quot;
			]
		},
		&quot;kynþáttur&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;race&quot;
			]
		},
		&quot;tegund&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;species&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Ef persónan er ekki mannvera, þá er hægt að nota þetta til að tilgreina tegund þess.&quot;
		},
		&quot;kyn&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;gender&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Kyn persónu, notist eingöngu ef það er ekki augljóst&quot;
		},
		&quot;titill&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;title&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Titlar sem persónan notar&quot;
		},
		&quot;starf&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;occupation&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Staf eða hlutverk persónu&quot;
		},
		&quot;staða&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;position&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Hlutverk/staða persónu (sleppist ef verið er að nota \&quot;starf\&quot;)&quot;
		},
		&quot;flokkur&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;class&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Flokkur persónu (fyrir persónur í spunaspili)&quot;
		},
		&quot;aðild&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;affiliation&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Hópar eða lið sem persónan tilheyrir&quot;
		},
		&quot;afstaða&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;alignment&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Siðferði/Afstaða persónu (eins og í spunaspili)&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;Reglulega góður&quot;
		},
		&quot;bardagastíll&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;fighting_style&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Aðal bardagastíll persónunnar&quot;
		},
		&quot;vopn&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;weapon&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Tegund af vopnum sem persónan notar&quot;
		},
		&quot;fjölskylda&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;family&quot;
			]
		},
		&quot;unnusti&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;spouse&quot;
			]
		},
		&quot;maki&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;significant_other&quot;
			]
		},
		&quot;börn&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;children&quot;
			]
		},
		&quot;ættingjar&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;relatives&quot;
			]
		},
		&quot;trúarbrögð&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;religion&quot;
			]
		},
		&quot;uppruni&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;origin&quot;
			]
		},
		&quot;heimkynni&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;home&quot;
			]
		},
		&quot;þjóðerni&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;nationality&quot;
			]
		},
		&quot;data21&quot;: {},
		&quot;data22&quot;: {},
		&quot;data23&quot;: {},
		&quot;data24&quot;: {},
		&quot;data25&quot;: {},
		&quot;upplýsinga_fyrirsögn&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;info_header&quot;
			]
		},
		&quot;lbl21&quot;: {},
		&quot;lbl22&quot;: {},
		&quot;lbl23&quot;: {},
		&quot;lbl24&quot;: {},
		&quot;lbl25&quot;: {},
		&quot;data31&quot;: {},
		&quot;data32&quot;: {},
		&quot;data33&quot;: {},
		&quot;data34&quot;: {},
		&quot;data35&quot;: {},
		&quot;extra_header&quot;: {},
		&quot;lbl31&quot;: {},
		&quot;lbl32&quot;: {},
		&quot;lbl33&quot;: {},
		&quot;lbl34&quot;: {},
		&quot;lbl35&quot;: {},
		&quot;module&quot;: {},
		&quot;fyrsti_leikur&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;first_game&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Fyrsta sinn sem persónan kom fram í leik&quot;
		},
		&quot;seinasta&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;last&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Seinasta sinn sem persónan kom fram&quot;
		},
		&quot;seinasta_stóra&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;last_major&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Seinasta stórverkið sem persónan kom fram í. Stórverk geta verið sjónvarpsseríur, kvikmyndir, bækur, plötur og leikir&quot;
		},
		&quot;seinasta_tbl&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;last_issue&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Seinasta tölublaðið sem persónan kom fram í&quot;
		},
		&quot;seinasta_dags&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;last_date&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Dagsetning seinustu útgáfu af smáverki þar sem persónan kom fram&quot;
		},
		&quot;seinasta_smáa&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;last_minor&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Seinasta smáverkið sem persónan kom fram í. Smáverk geta verið stakir þættir, kaflar, lög og verkefni í leik&quot;
		},
		&quot;hreyfi_leikari&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;motion_actor&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Sá sem lék persónuna fyrir hreyfi-upptöku (fyrir rafræna útfærslu)&quot;
		},
		&quot;leikari&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;portrayer&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot;Sá sem leikur persónuna&quot;
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;upplýsingasnið fyrir hverskonar sögupersónur&quot;,
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;nafn&quot;,
		&quot;margar&quot;,
		&quot;sería&quot;,
		&quot;margmiðlunarleyfi&quot;,
		&quot;mynd&quot;,
		&quot;mynd_stærð&quot;,
		&quot;mynd_upprétt&quot;,
		&quot;embed&quot;,
		&quot;child&quot;,
		&quot;alt&quot;,
		&quot;fyrirsögn&quot;,
		&quot;frumraun&quot;,
		&quot;fyrsta_stóra&quot;,
		&quot;fyrsta_smáa&quot;,
		&quot;fyrsta_tbl&quot;,
		&quot;first_issue&quot;,
		&quot;fyrsta_dags&quot;,
		&quot;skapari&quot;,
		&quot;byggð_á&quot;,
		&quot;aðlöguð_af&quot;,
		&quot;hönnuður&quot;,
		&quot;raddleikari&quot;,
		&quot;lbl1&quot;,
		&quot;data1&quot;,
		&quot;lbl2&quot;,
		&quot;data2&quot;,
		&quot;lbl3&quot;,
		&quot;data3&quot;,
		&quot;lbl4&quot;,
		&quot;data4&quot;,
		&quot;lbl5&quot;,
		&quot;data5&quot;,
		&quot;noinfo&quot;,
		&quot;fullt_nafn&quot;,
		&quot;full_name&quot;,
		&quot;dulnefni&quot;,
		&quot;gælunafn&quot;,
		&quot;kynþáttur&quot;,
		&quot;tegund&quot;,
		&quot;kyn&quot;,
		&quot;titill&quot;,
		&quot;starf&quot;,
		&quot;staða&quot;,
		&quot;flokkur&quot;,
		&quot;aðild&quot;,
		&quot;afstaða&quot;,
		&quot;bardagastíll&quot;,
		&quot;vopn&quot;,
		&quot;fjölskylda&quot;,
		&quot;unnusti&quot;,
		&quot;maki&quot;,
		&quot;börn&quot;,
		&quot;ættingjar&quot;,
		&quot;trúarbrögð&quot;,
		&quot;uppruni&quot;,
		&quot;heimkynni&quot;,
		&quot;þjóðerni&quot;,
		&quot;data21&quot;,
		&quot;data22&quot;,
		&quot;data23&quot;,
		&quot;data24&quot;,
		&quot;data25&quot;,
		&quot;upplýsinga_fyrirsögn&quot;,
		&quot;lbl21&quot;,
		&quot;lbl22&quot;,
		&quot;lbl23&quot;,
		&quot;lbl24&quot;,
		&quot;lbl25&quot;,
		&quot;data31&quot;,
		&quot;data32&quot;,
		&quot;data33&quot;,
		&quot;data34&quot;,
		&quot;data35&quot;,
		&quot;extra_header&quot;,
		&quot;lbl31&quot;,
		&quot;lbl32&quot;,
		&quot;lbl33&quot;,
		&quot;lbl34&quot;,
		&quot;lbl35&quot;,
		&quot;module&quot;,
		&quot;fyrsti_leikur&quot;,
		&quot;seinasta&quot;,
		&quot;seinasta_stóra&quot;,
		&quot;seinasta_tbl&quot;,
		&quot;seinasta_dags&quot;,
		&quot;seinasta_smáa&quot;,
		&quot;hreyfi_leikari&quot;,
		&quot;leikari&quot;
	]
}
&lt;/templatedata&gt;
== Tengt efni ==
* {{tl|Myndasögupersóna}}

&lt;includeonly&gt;
&lt;!-- Hér á milli fara flokkar fyrir sniðið, innan &lt;includeonly&gt; --&gt;
[[Flokkur:Upplýsingasnið]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>qinpfsf7nb3f6a9whtu4u959hdugkml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Megas allur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192587</id>
    <revision>
      <id>1981889</id>
      <parentid>1980600</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Torfifagri</username>
        <id>33930</id>
      </contributor>
      <comment>Bætti inn lengd laga á Andinn / Holdið og smá upplýsingum um lög á Andanum.</comment>
      <origin>1981889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4531" sha1="sk0wk0xcswuqxfpyzwtda7chxm0oirp" xml:space="preserve">{{Plata
| nafn           = Megas allur
| týpa           = box
| flytjandi      = Megas
| kápa           = 
| kápa_alt       = 
| kápa_texti     = 
| gefin_út       = 1986
| tekin_upp      = 
| vettvangur     = 
| hljóðver       = 
| stefna         = [[Popptónlist|Popp]], [[Rokktónlist|Rokk]]
| lengd          = 
| tungumál       = 
| útgefandi      = Hitt leikhúsið
| leikstjóri     = 
| upptökustjóri  = ýmsir
| samansafn      = 
| tímaröð        = 
| síðasti_titill = ''[[Drög að sjálfsmorði]]'' 
| síðasta_ár     = 1979
| ár             = 1986
| næsti_titill   = ''[[Í góðri trú]]''
| næsta_ár       = 1986
| misc           = 
| litakóði       = 
}}


'''''Megas allur''''' er safnkassi með plötum tónlistarmannsins [[Megas]]ar sem gefinn var út af Hinu leikhúsinu árið 1986. Í kassanum eru þær plötur Megasar sem komið höfðu út fram til þessa, auk tveggja platna með aukaefni. Annars vegar Gult og svart: Andinn með sjö Passíusálmum sem Megas hafði samið lög við og hins vegar Gult og svart: Holdið með efni sem ekki hafði komið út á breiðskífum Megasar og einnig með því efni sem Megas hafði samið á tveimur plötum hljómsveitarinnar [[Íkarus_(hljómsveit)|Íkarus]].

== Lagalistar ==

Öll lög voru samin af Megasi nema annað sé tekið fram.

[[Megas_(hljómplata)|Megas]] (1972)

[[Millilending]] (1975)

[[Fram og aftur blindgötuna]] (1976)

[[Á bleikum náttkjólum]] (1977)

[[Nú er ég klæddur og kominn á ról]] (1978)

[[Drög að sjálfsmorði]] (1979) - tvöföld plata

'''Gult og svart: Holdið (1986)'''
{{Lagalisti
| headline        = Hlið A
| title1          = Spáðu í mig *
| length1         = 03:50
| title2          = Komdu og skoðaðu í kistuna mína **
| length2         = 04:55
| title3          = Hugboð um borgarastyrjöld ***
| lyrics3         = Kristinn Einarsson / Megas
| music3          = Anna Margrét Jónsdóttir
| length3         = 01:55
| title4          = Haltu hátíð +
| length4         = 02:55
| title5          = Dagstofuannáll +
| length5         = 02:20
| title6          = Ég þekki þig ekki +
| length6         = 03:22
|total_length     = 19:17
}}
{{Lagalisti
| headline        = Hlið B
| title1          = Krókódílamaðurinn +
| length1         = 03:14
| title2          = Þú ert jú reyndar ++
| note2           = kom ekki út á plötu Íkarusar
| length2         = 03:02
| title3          = Erfðasýknan ++
| note3           = heitir Kondór á plötu Íkarusar
| length3         = 02:05
| title4          = Heitavatnstankarnir ++
| length4         = 02:25
| title5          = Fegurðardrottningar fiskiðjuversins ++
| note5           = kom ekki út á plötu Íkarusar
| length5         = 03:45
| title6          = Svo skal böl bæta ++
| length6         = 03:30
|total_length     = 18:01
}}

'''Gult og svart: Andinn (1986)'''
{{Lagalisti
| headline        = Hlið A
| title1          = Passíusálmur #5
| length1         = 04:25
| title2          = Passíusálmur #10
| length2         = 04:50
| title3          = Passíusálmur #15
| length3         = 05:38
| title4          = Passíusálmur #31
| length4         = 06:25
|total_length     = 21:18
}}
{{Lagalisti
| headline        = Hlið B
| title1          = Passíusálmur #32
| length1         = 03:29
| title2          = Passíusálmur #34
| length2         = 15:07
| title3          = Passíusálmur #39
| length3         = 03:05
|total_length     = 21:41
}}

== Hljóðfæraleikur ==
*Megas: Söngur
*Ragnhildur Gísladóttir og Eva Albertsdóttir: Raddir
*Ásgeir Óskarsson: Trommur
*Björgvin Gíslason: Gítar
*Haraldur Þorsteinsson: Bassi
*Jens Hansson: Saxar &amp; klarinett
*Pétur Hjaltested: Hljómborð

== Hljóðfæraleikur ==
* * Upptaka í Hljóðrita 1975 - undirleikur Júdas &amp; Kristján Möndull
* ** Hljóðriti 1975 - undirleikur Óttar Felix &amp; Kristján Möndull á gítara, Magnús Eiríksson á munnhörpu 
* *** Hljóðriti 1977 - Megas á gítar og Valgeir Guðjónsson á pákur
* + Hluti af &quot;Boys from Chicago&quot; með Íkarusi - Gramm 15 með góðfúslegu leyfi Grammsins. Bandið skipuðu: Beggi, Tolli, Kommi, Bragi og Megas - upptaka: Gunnar Smári og Júlli Agnars
* ++ Allar upptökur Megasar af seinni plötu Íkarusar sem Megas átti hlut að - Rás 5-20 - Gramm 18 með góðfúslegu leyfi Grammsins. Bandið sama &amp; áður - upptaka: Sigurður Bjóla &amp; Júlíus Agnarsson

[[Flokkur:Megas]]
[[Flokkur:Íslenskar hljómplötur]]
[[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1986]]</text>
      <sha1>sk0wk0xcswuqxfpyzwtda7chxm0oirp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981890</id>
      <parentid>1981889</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Torfifagri</username>
        <id>33930</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1981890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4532" sha1="fzyta480gbapo8fmnye7umnyh1do158" xml:space="preserve">{{Plata
| nafn           = Megas allur
| týpa           = box
| flytjandi      = Megas
| kápa           = 
| kápa_alt       = 
| kápa_texti     = 
| gefin_út       = 1986
| tekin_upp      = 
| vettvangur     = 
| hljóðver       = 
| stefna         = [[Popptónlist|Popp]], [[Rokktónlist|Rokk]]
| lengd          = 
| tungumál       = 
| útgefandi      = Hitt leikhúsið
| leikstjóri     = 
| upptökustjóri  = ýmsir
| samansafn      = 
| tímaröð        = 
| síðasti_titill = ''[[Drög að sjálfsmorði]]'' 
| síðasta_ár     = 1979
| ár             = 1986
| næsti_titill   = ''[[Í góðri trú]]''
| næsta_ár       = 1986
| misc           = 
| litakóði       = 
}}


'''''Megas allur''''' er safnkassi með plötum tónlistarmannsins [[Megas]]ar sem gefinn var út af Hinu leikhúsinu árið 1986. Í kassanum eru þær plötur Megasar sem komið höfðu út fram til þessa, auk tveggja platna með aukaefni. Annars vegar Gult og svart: Andinn með sjö Passíusálmum sem Megas hafði samið lög við og hins vegar Gult og svart: Holdið með efni sem ekki hafði komið út á breiðskífum Megasar og einnig með því efni sem Megas hafði samið á tveimur plötum hljómsveitarinnar [[Íkarus_(hljómsveit)|Íkarus]].

== Lagalistar ==

Öll lög voru samin af Megasi nema annað sé tekið fram.

[[Megas_(hljómplata)|Megas]] (1972)

[[Millilending]] (1975)

[[Fram og aftur blindgötuna]] (1976)

[[Á bleikum náttkjólum]] (1977)

[[Nú er ég klæddur og kominn á ról]] (1978)

[[Drög að sjálfsmorði]] (1979) - tvöföld plata

'''Gult og svart: Holdið (1986)'''
{{Lagalisti
| headline        = Hlið A
| title1          = Spáðu í mig *
| length1         = 03:50
| title2          = Komdu og skoðaðu í kistuna mína **
| length2         = 04:55
| title3          = Hugboð um borgarastyrjöld ***
| lyrics3         = Kristinn Einarsson / Megas
| music3          = Anna Margrét Jónsdóttir
| length3         = 01:55
| title4          = Haltu hátíð +
| length4         = 02:55
| title5          = Dagstofuannáll +
| length5         = 02:20
| title6          = Ég þekki þig ekki +
| length6         = 03:22
|total_length     = 19:17
}}
{{Lagalisti
| headline        = Hlið B
| title1          = Krókódílamaðurinn +
| length1         = 03:14
| title2          = Þú ert jú reyndar ++
| note2           = kom ekki út á plötu Íkarusar
| length2         = 03:02
| title3          = Erfðasýknan ++
| note3           = heitir Kondór á plötu Íkarusar
| length3         = 02:05
| title4          = Heitavatnstankarnir ++
| length4         = 02:25
| title5          = Fegurðardrottningar fiskiðjuversins ++
| note5           = kom ekki út á plötu Íkarusar
| length5         = 03:45
| title6          = Svo skal böl bæta ++
| length6         = 03:30
|total_length     = 18:01
}}

== Hljóðfæraleikur ==
* * Upptaka í Hljóðrita 1975 - undirleikur Júdas &amp; Kristján Möndull
* ** Hljóðriti 1975 - undirleikur Óttar Felix &amp; Kristján Möndull á gítara, Magnús Eiríksson á munnhörpu 
* *** Hljóðriti 1977 - Megas á gítar og Valgeir Guðjónsson á pákur
* + Hluti af &quot;Boys from Chicago&quot; með Íkarusi - Gramm 15 með góðfúslegu leyfi Grammsins. Bandið skipuðu: Beggi, Tolli, Kommi, Bragi og Megas - upptaka: Gunnar Smári og Júlli Agnars
* ++ Allar upptökur Megasar af seinni plötu Íkarusar sem Megas átti hlut að - Rás 5-20 - Gramm 18 með góðfúslegu leyfi Grammsins. Bandið sama &amp; áður - upptaka: Sigurður Bjóla &amp; Júlíus Agnarsson


'''Gult og svart: Andinn (1986)'''
{{Lagalisti
| headline        = Hlið A
| title1          = Passíusálmur #5
| length1         = 04:25
| title2          = Passíusálmur #10
| length2         = 04:50
| title3          = Passíusálmur #15
| length3         = 05:38
| title4          = Passíusálmur #31
| length4         = 06:25
|total_length     = 21:18
}}
{{Lagalisti
| headline        = Hlið B
| title1          = Passíusálmur #32
| length1         = 03:29
| title2          = Passíusálmur #34
| length2         = 15:07
| title3          = Passíusálmur #39
| length3         = 03:05
|total_length     = 21:41
}}

== Hljóðfæraleikur ==
*Megas: Söngur
*Ragnhildur Gísladóttir og Eva Albertsdóttir: Raddir
*Ásgeir Óskarsson: Trommur
*Björgvin Gíslason: Gítar
*Haraldur Þorsteinsson: Bassi
*Jens Hansson: Saxar &amp; klarinett
*Pétur Hjaltested: Hljómborð

[[Flokkur:Megas]]
[[Flokkur:Íslenskar hljómplötur]]
[[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1986]]</text>
      <sha1>fzyta480gbapo8fmnye7umnyh1do158</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981891</id>
      <parentid>1981890</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:55:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Torfifagri</username>
        <id>33930</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1981891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4602" sha1="d3qeak70o7jyh6oa0uj02d0gx0ibhtq" xml:space="preserve">{{Plata
| nafn           = Megas allur
| týpa           = box
| flytjandi      = Megas
| kápa           = 
| kápa_alt       = 
| kápa_texti     = 
| gefin_út       = 1986
| tekin_upp      = 
| vettvangur     = 
| hljóðver       = 
| stefna         = [[Popptónlist|Popp]], [[Rokktónlist|Rokk]]
| lengd          = 
| tungumál       = 
| útgefandi      = Hitt leikhúsið
| leikstjóri     = 
| upptökustjóri  = ýmsir
| samansafn      = 
| tímaröð        = 
| síðasti_titill = ''[[Drög að sjálfsmorði]]'' 
| síðasta_ár     = 1979
| ár             = 1986
| næsti_titill   = ''[[Í góðri trú]]''
| næsta_ár       = 1986
| misc           = 
| litakóði       = 
}}


'''''Megas allur''''' er safnkassi með plötum tónlistarmannsins [[Megas]]ar sem gefinn var út af Hinu leikhúsinu árið 1986. Í kassanum eru þær plötur Megasar sem komið höfðu út fram til þessa, auk tveggja platna með aukaefni. Annars vegar Gult og svart: Andinn með sjö Passíusálmum sem Megas hafði samið lög við og hins vegar Gult og svart: Holdið með efni sem ekki hafði komið út á breiðskífum Megasar og einnig með því efni sem Megas hafði samið á tveimur plötum hljómsveitarinnar [[Íkarus_(hljómsveit)|Íkarus]].

== Lagalistar ==

Öll lög voru samin af Megasi nema annað sé tekið fram.

[[Megas_(hljómplata)|Megas]] (1972)

[[Millilending]] (1975)

[[Fram og aftur blindgötuna]] (1976)

[[Á bleikum náttkjólum]] (1977)

[[Nú er ég klæddur og kominn á ról]] (1978)

[[Drög að sjálfsmorði]] (1979) - tvöföld plata

'''Gult og svart: Holdið (1986)'''
{{Lagalisti
| headline        = Hlið A
| title1          = Spáðu í mig *
| length1         = 03:50
| title2          = Komdu og skoðaðu í kistuna mína **
| length2         = 04:55
| title3          = Hugboð um borgarastyrjöld ***
| lyrics3         = Kristinn Einarsson / Megas
| music3          = Anna Margrét Jónsdóttir
| length3         = 01:55
| title4          = Haltu hátíð +
| length4         = 02:55
| title5          = Dagstofuannáll +
| length5         = 02:20
| title6          = Ég þekki þig ekki +
| length6         = 03:22
|total_length     = 19:17
}}
{{Lagalisti
| headline        = Hlið B
| title1          = Krókódílamaðurinn +
| length1         = 03:14
| title2          = Þú ert jú reyndar ++
| note2           = kom ekki út á plötu Íkarusar
| length2         = 03:02
| title3          = Erfðasýknan ++
| note3           = heitir Kondór á plötu Íkarusar
| length3         = 02:05
| title4          = Heitavatnstankarnir ++
| length4         = 02:25
| title5          = Fegurðardrottningar fiskiðjuversins ++
| note5           = kom ekki út á plötu Íkarusar
| length5         = 03:45
| title6          = Svo skal böl bæta ++
| length6         = 03:30
|total_length     = 18:01
}}

== Hljóðfæraleikur ==
* * Upptaka í Hljóðrita 1975 - undirleikur Júdas &amp; Kristján Möndull
* ** Hljóðriti 1975 - undirleikur Óttar Felix &amp; Kristján Möndull á gítara, Magnús Eiríksson á munnhörpu 
* *** Hljóðriti 1977 - Megas á gítar og Valgeir Guðjónsson á pákur
* + Hluti af &quot;Boys from Chicago&quot; með Íkarusi - Gramm 15 með góðfúslegu leyfi Grammsins. Bandið skipuðu: Beggi, Tolli, Kommi, Bragi og Megas - upptaka: Gunnar Smári og Júlli Agnars
* ++ Allar upptökur Megasar af seinni plötu Íkarusar sem Megas átti hlut að - Rás 5-20 - Gramm 18 með góðfúslegu leyfi Grammsins. Bandið sama &amp; áður - upptaka: Sigurður Bjóla &amp; Júlíus Agnarsson


'''Gult og svart: Andinn (1986)'''
{{Lagalisti
| all_lyrics      = Hallgrími Péturssyni
| all_music       = Megasi
| headline        = Hlið A
| title1          = Passíusálmur #5
| length1         = 04:25
| title2          = Passíusálmur #10
| length2         = 04:50
| title3          = Passíusálmur #15
| length3         = 05:38
| title4          = Passíusálmur #31
| length4         = 06:25
|total_length     = 21:18
}}
{{Lagalisti
| headline        = Hlið B
| title1          = Passíusálmur #32
| length1         = 03:29
| title2          = Passíusálmur #34
| length2         = 15:07
| title3          = Passíusálmur #39
| length3         = 03:05
|total_length     = 21:41
}}

== Hljóðfæraleikur ==
*Megas: Söngur
*Ragnhildur Gísladóttir og Eva Albertsdóttir: Raddir
*Ásgeir Óskarsson: Trommur
*Björgvin Gíslason: Gítar
*Haraldur Þorsteinsson: Bassi
*Jens Hansson: Saxar &amp; klarinett
*Pétur Hjaltested: Hljómborð

[[Flokkur:Megas]]
[[Flokkur:Íslenskar hljómplötur]]
[[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1986]]</text>
      <sha1>d3qeak70o7jyh6oa0uj02d0gx0ibhtq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Krí</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192936</id>
    <revision>
      <id>1981919</id>
      <parentid>1981675</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T06:52:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Masae</username>
        <id>538</id>
      </contributor>
      <origin>1981919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27257" sha1="mllbvhlvrfxyfpmoz2qxyvb9q4mljh6" xml:space="preserve">[[Mynd: Cree People.png|thumb|upright=1.35|Sögulegt heimasvæði Krí-fólksins og mállýskur þeirra]]'''Krí''' ([[enska]]: Cree; [[franska]]: Cris) er [[Frumbyggjar Kanada|frumbyggjaþjóð]] í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] og telur nú fleiri en 350.000 einstaklinga í [[Kanada]], sem gerir það myndar stærsta samfélag frumbyggja ([[Enska|enska]]: ''First Nations''; [[Franska|franska]]: ''Premières Nations'') í landinu.&lt;ref&gt;  &quot;2016 Canadian Census&quot;. Statistics Canada. 21 June 2018. &lt;/ref&gt; Það kallar sjálft sig Ayisiniwok og Aha payew – sem þýðir „hið sanna fólk“ – eða „fólkið“.  
Krí-þjóðflokkurinn skiptist í allmarga undirflokka, þar á meðal Sléttu-Krí (enska: Plains Cree; [[Krímál|krí]]&lt;nowiki/&gt;mál:ᐸᐢᑳᐧᐤ ᓀᐦᐃᔭᐁᐧᐃᐧᐣ, Paskwâw Nehiyawewin ), Skógar-Krí (enska: Wood Cree; krí:ᓴᑳᐃᐧᔨᓃᐃᐧᐤ, Sakâwiyinîwiw), Kletta-Krí (enska: Rocky Cree; krí: ᐊᓯᓃᐢᑳᐃᐧᔨᓂᐤ, Asinîskâwiyiniw ), Mýrar-Krí (enska: Swampy Cree; krí: ᒪᐢᑫᑯᐃᐧᔨᓂᐤ, Maskekowiyiniwak,), Elgs-Krí (enska: Moose Cree; krí: ᐃᓕᓖᒧᐎᓐ, Ililîmowin, ) og Austur-Krí (enska: East Cree; krí: ᐄᔨᔫ ᐊᔨᒨᓐ, Īyiyū Ayimūn), og þar að auki nokkrar þjóðflokka sem Atikamekw-, [[Innu]]- og Naskapi-þjóðirnar sem eru náskyldar þeim. Einnig eru þeir hópar náskyldir Krí-fólkinu sem eru nefndir Anisininew  eða Oji-Cree og Métis; bæði þessi þjóðarbrot eiga sér blandaðan uppruna, auk Krí ættfeður á sá fyrrnefndi einnig á rætur að rekja til [[Ojibva|Ojibva-fólks]] (Chippewa) en sá síðarnefndi til Evrópumanna. Hefðbundin landsvæði Krí-fólksins náðu frá [[Klettafjöll|Klettafjöllum]] að [[Atlantshaf|Atlantshafi]], að mestu í núvarandi Kanada en einnig í hluta af Bandaríkjunum.&lt;ref&gt;[ https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/Krí Krí&quot;.] The Canadian Encyclopedia Historica Canada.&lt;/ref&gt; Þótt meirihluti Krí-fólks búi í Kanada eru einnig minni samfélög í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], einkum í [[Montana]] fylki. &lt;ref&gt;[https://www.historymuseum.ca/search?q=Krí  Krí] Canadian Museum of history&lt;/ref&gt;
===Orðsifjar===
Nafnið Krí á íslensku kemur úr ensku Cree sem upphlega kemur úr frönsku: Les Cris [karlkyns fleirtala] / Les Cries [kvenkyns fleirtala]. Orðið „Cris“ er hins vegar stytting á „Christinaux“ (einnig ritað „Kristineaux“, „Kiristinous“ eða „Kilistinous“) – sem aftur á rætur að rekja til orðsins „Kinistino“ í tungumáli Ojibwe-fólksins.&lt;ref&gt;McLeod, Neal. [https://teaching.usask.ca/indigenoussk/import/Krí.php &quot;Krí&quot;.] Indigenous Saskatchewan Encyclopedia. University of Saskatchewan.&lt;/ref&gt; Ojibwe-fólkið notaði þetta heiti yfir fjölmarga hópa sem bjuggu norðan og vestan við [[Miklavatn (Norður-Ameríka)|Miklavatn]] (á ensku Lake Superior), einkum í Manitoba.&lt;ref&gt;Thompson, David (1971). &quot;Life with the Nahathaways&quot;. Travels in western North America, 1784–1812. Macmillan of Canada. p. 109. ISBN 9780770512125.&lt;/ref&gt; Franskir [[Loðskinn|loðskinnakaupmenn]] voru fyrstu Evrópumenn til að sækja þessi svæði hem og notuðu þetta nafn yfir ýmsa þjóðflokka í Kanada.

==Menningarbrot==
[[Mynd:Edward S. Curtis Collection People 062.jpg|thumb|alt=Krí kona, ljósmynd tekin 1928|Krí kona, ljósmynd tekin 1928]]
Í þúsundir ára hafa forfeður Krí-fólksins búið í hinum miklu barrskógarsvæðum í norðurhluta Norður-Ameríku, allt frá Klettafjöllunum og Sléttunum miklu í vestri til Labrador í austri. Það fylgdi árstíðabundnum ferðum veiðidýra til að afla sér kjöts til matar, skinna í föt og híbýli og bein til smíða verkfæri. Á sumrin voru [[Kanó|kanóar]] aðal ferðamátinn á vötnum og ám en í snjóþungu vetrarlagi þurfti að nota [[Snjóþrúgur|snjóþrúgur]] og sleða. 
[[Mynd:Snowshoe2.jpg|175px|thumb|Hefðbundin gerð af snjóþrúgum]]Veðurfarið einkennist af löngum snjóþungum vetrum og fremur stutt sumur og hentar ekki sérlega vel til jarðyrkju; Krí-fólkið lifði því einkum á veiðiskap, en það tíndi einnig ber, sveppi og söfnuðu mörgum tegundum af villtum ætijurtum þegar þær voru fáanleg. Hinir löngu vetur geta verið mjög harðir og ef ekki tókst að safna nægum matvælaforða á helstu veiðitímum gat það leitt til matarskorts og harðinda þegar snjóþungir vetrarmánuðirnir gengu í garð.

[[Mynd: CreeCamp1871.jpg|thumb|Tipi tjaldbúðir 1871]] [[Mynd:The American Indian Fig 11.jpg|thumb|Fluttningar með dráttarhundum]]
[[Mynd:Cree women working on a large moose hide - Waterhen River area, Northern Saskatchewan (17873088274).jpg|thumb|alt=Kona að vinna elgshúð|Kona að vinna elgshúð]]
Fyrir landnám Evrópumanna í Kanada skiptist Krí-þjóðin í tvo meginhópa; annars vegar þeir sem bjuggu aðallega á skógarsvæðunum, hins vegar á [[Slétturnar miklu|Sléttunum miklu]]. Andleg og trúarleg menning og venjur hópana var nauðalík en líf og verkmenning var að öðlu leyti misjöfn eftir búsetusvæði, meðal annars híbýlin. Skógarbúarnir bjuggu í ''[[wigwams]]'' sem eru kúpt eða keilulaga smáhýsi þar sem viðargrind er þakin dýraskinnum eða birkiberki. Sléttubúarnir,  hins vegar bjuggu í ''[[tipitjöld|tipitjöldum]]'', stengur bundnar saman að ofan og klæddir vísundaskinni, sem auðveld voru að pakka saman og flytja.&lt;ref&gt; Laubin, Reginald; Laubin, Gladys (2012). The Indian Tipi: Its History, Construction, and Use (2 ed.). University of Oklahoma Press. ISBN 978-0806188522.&lt;/ref&gt; Áður en Evrópubúar fluttu hesta til Norður-Ameríku á 16. öld voru hundar einu dýrin í álfunni sem höfðu verið tamin. Sléttubúarnir notuðu einkum hundana til fluttninga á tipi-tjöldunum og öðrum eignum. Hundarnir drógu burðargrind úr tveimur stöngum, svokallaða „''travois''“, sem voru bundnar saman í annan endan. Þær voru festar með leðurólum um herðar og bringu og á þær var hlaðið ýmsum varningi, þar á meðal tjaldstöngum. Lengra norður í skógarhéraðunum voru hundar notaðir til að draga sleða og fólk yfir ísalögð fljót og vötn. Hundar voru einnig notaðir til aða leita uppi og króa af stór og lítil veiðidýr við veiðar. &lt;ref&gt; Lacey Fleming (2017) [https://albertashistoricplaces.com/2017/11/15/working-dogs-domestic-canids-in-indigenous-societies/ Working Dogs: Domestic Canids in Indigenous Societies]. RETROactive The Historic Resources Management Branch&lt;/ref&gt;

Krí orðið fyrir hund er ''atim'', og nota hunda som dráttardýr heitir ''otāpāstimīw''.

[[Mynd:The Moose Hunter - Cree.jpg|thumb|alt=Krí veiðimaður blæs horn til að lokka elgi|Krí veiðimaður blæs horn til að lokka elgi]]
Þeir sem bjuggu á skógarsvæðinu, byggðu afkomu sína áður á veiðum á spendýrum og fuglum, fiskveiðum og söfnun villtra jurta til matar. Helst veiddu þeir stærri spendýr eins og [[Hreindýr|hreindýr]], [[Elgur|elgi]], [[Bjarndýr|birni]] og [[Bjór (nagdýr)|bjóra]], en hérar og önnur minni dýr voru einnig mikilvægur hluti fæðuöflunar. 

Lífsafkoma þeirra sem bjuggu á Sléttunum miklu var bundinn veiðum á [[Vísundur|vísundum]] og söfnun villtra jurta líkt og hjá öðrum sléttuþjóðum. Eftir að hafa eignast hesta og skotvopn gerðust þeir miklu herskárari en Skógar-Krí-menn, og áttu í vopnuðu deilum við aðrar sléttuþjóðir. 
===Stjórnun===
Krí-fólkið var hluti af menningarheimi þeirra sem töluðu algonkínsk tungumál, það einkenndist meðal annars af því að að hafði ekki fasta búsetu í stórum byggðum heldur fluttu sig á milli svæða í minni hópum eftir árstíðum og framboði á matvælum. Þetta stuðlaði að því að mismunandir hópar innan Krí-þjóðflokksins þróuðu með sér sérstökar hefðir og sjálfsmyndir. Engar öflugar ættir eða ættgengt höfðingjavald sameinuði Krí-fólkið í eitt samhent þjóðfélag. 

Samfélagið samanstóð af þremur meginstigum, fjölskyldan, veiðihópurinn og stórhópurinn. Hver veiðihópur var um 10–20 manns og á sumrin söfnuðust veiðihóparnir saman í stórhóp sem gat verið 75–200 manns. Stærri hópurinn safnaðist saman á sumrin til að eiga samskipti, stunda vöruskipti og halda hátíðir. Stærri hópar sameinuðust einnig þegar til stríðsátaka kom. Ákvarðanataka og félagsleg stjórnun Krí samfélagsins var fremur einföld og án miðstýrðra valdastofnana eða formlegra leiðtoga. Fyrir utan fjölskyldueininguna var aðild að ýmsum hópum breytileg eftir aðstæðum og umhverfi. 

Eignaréttur á landi eða veiðisvæðum byggðist á hugmyndum um sameign og virðingu fyrir landinu.&lt;ref&gt; Reynar, Anika og Zoe Matties. Indigenous People of Manitoba. Mennonite Central Committee, 2015. https://www.icmanitoba.com/wp-content/uploads/2019/11/Indigenous-People-of-Manitoba-A-Guide-for-Newcomers.pdf.&lt;/ref&gt; Krí-fólkið lagði áherslu á að samfélagið byggðist á samhygð og jafnrétti, þar sem sumir einstaklingar höfðu meiri áhrif og völd vegna hæfileika við veiðar eða aðrar sameiginlegar framkvæmdir. Skyldleika- eða ættartengsl (''wâhkotowin'') var kjarninn í heimsmynd Krí-fólksins, ekki aðeins hvað varðar tengsl fólks innbyrðis heldur einnig tengsl þess við landið og umheiminn og virðing fyrir öndum veiðidýra.&lt;ref&gt; Willie Ermine. [https://teaching.usask.ca/indigenoussk/import/Krí_religious_ethos.php Cree Religious Ethos]. Indigenous Saskatchewan Encyclopedia. University of Saskatchewan&lt;/ref&gt; 

===Trú og heimsmynd===
Heimsmynd Krí-fólksins byggir á tengslum manna og náttúru; heilsa og hamingja fæst með því að lifa í jafnvægi við náttúruna. Samskipti við anda dýra og aðra náttúruanda stjórnuðu trúarlífi, þessi sambönd birtust oft í draumum. Veiðimenn höfðu svo kallaða ''pawâkanak'' (draumaaðstoðarmenn) sér til halds og trausts sem vísuðu þeim veginn að bráðinni og veittu þeim liðsinni þegar á þurfti að halda. Hver og einn bar ábyrgð á gjörðum sínum og afleiðingum þeirra og það var mikilvægt að sýna virðingu með því að skipta sér ekki of mikið af öðrum. 

[[Mynd:Cree Indian sun dancers, probably Montana, ca 1893 (LAROCHE 126).jpeg|thumb|Krí Sólardansarar, ljósmynd tekin 1893]] Jafnrétti og samnýting var einn af helstu þáttum í siðferðishugmyndum Krí-fólksins; veiðifang og öðrum auðlindum var deilt með öðrum. Að deila mat með öðrum var afar mikilvægt, hvort sem um var að ræða erfiða tíma eða allsnægtir þegar saman var komið til hátíðahalda. &lt;ref&gt; Dion, J.F. 1979. My Tribe the Crees. Calgary: Glenbow Museum; Mandelbaum, D.M. 1979 (1940). The Plains Cree. Regina: Canadian Plains Research Center.&lt;/ref&gt;

[[Mynd:Cree and Métis Men Performing the Pipe Ceremony - Waterhen River, Northern Saskatchewan (20186421889).jpg|thumb|alt=Krí og Mètis menn fremja Pípu-helgiathöfnina|Krí og Mètis menn fremja Pípu-helgiathöfnina]]
Krí-fólkið framdi margvíslegar helgiathafnir og aðra menningagjörninga, þar á meðal ''Sólardansinn'' (Sun Dance), Powwow-hátíðir, ''Svitahús hreinsun'' (Sweat Lodge purification) og ''Pípu helgiathöfnin'' (Pipe Ceremony) til dæmis. Flestir slíkir helgisiðir voru bannaðir samkvæmt ''Indíánalögunum'' (''Indian Act'') 1876 í Kanada og í Bandaríkjunum 1883 samkvæmt ''Lögunum um trúarleg afbrot'' (''Religious Crimes Code'') allt fram til miðja 20.öld, margar þessara athafnar og hátíðir hafa verið endurvaktar.

Kristnir trúboðar, í fyrstu einungis kaþólskir, hófu starf við að snúa Krí-mönnum frá miðri 17. öld. Trúboðarnir leituðst mjög eftir að við að breyta hefðbundnu atferli og siðvenjum, þar á meðal þáttöku í andlegum athöfnum, greftrunarsiðum og fjölkvæni, en einnig að innleiða veiðibann á sunnudögum. En trúboðarnir kvörtuðu yfir því að Krí-fólkið hafi haldið fast við hefðbundna heimsmynd og helgiathafnir og aðlagað eða innlimað kristna venjur inn í andlegt líf sitt.&lt;ref&gt; Clinton N. Westman (2022). Cree and Christian: Encounters and Transformations. Western Historical Quarterly. 54. Bls. 78-79. DOI:10.1093/whq/whac079&lt;/ref&gt;. 

===Tungumál===
[[Mynd:Algonquian language map with states and provinces.svg|thumb|alt=Algonkísk tungumál|Algonkísk tungumál]]
Krí-tungumálið tilheyrir algonkínsku-tungumálaættinni og er í raun mállýskusamfella eða fjölskylda tengdra mállýskna. Talsverður munur á því hvernig ólíkir Krí-hópar tala allt eftir landsvæðum, bæði orðaforða og framburður. Því nær sem samfélög málhafa eru hvert öðru, þeim mun líklegra er að þeir skilji hver annan en þeir sem koma frá sinn hvorum enda málsamfellunar skilja ekki hvern annan. Til dæmis er austur-krí-mállýskan náskyld Innu-tungumálinu og því illskiljanleg fyrir Sléttu-Krí.&lt;ref&gt;[ https://www.ethnologue.com/country/CA/ Languages of Canada&quot;.] Ethnologue: Languages of the World. &lt;/ref&gt;

Árið 2021 greindi Statistics Canada frá því að 86.475 manns töluðu krí-mállískur. Krí er eitt útbreiddasta tungumál frumbyggja í Kanada, ásamt Inuktitut og Ojibwe. Meirihluti þeirra sem tala Krí búa í Saskatchewan, Alberta og Manitoba. Þetta er það frumbyggjamál í Kanada sem flestir tala.&lt;ref&gt;[https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/as-sa/98-200-x/2021012/98-200-x2021012-eng.cfm Indigenous languages across Canada.] Statistics Canada 2021&lt;/ref&gt;Eina svæðið þar sem krí-mál  hefur opinbera stöðu er í Norðvesturhéruðunum, ásamt átta öðrum málum frumbyggja, frönsku og ensku.&lt;ref&gt; [https://www.ece.gov.nt.ca/en/services/le-secretariat-de-leducation-et-des-langues-autochtones/languages-overview &quot;Languages Overview&quot;.]
 Indigenous Languages and Education Secretariat. Government of Northwest Territories. &lt;/ref&gt;
===Krí atkvæðatáknróf===
[[Mynd:Cree syllabic.gif|thumb|alt=Krí atkvæðatáknróf |Krí atkvæðatáknróf ]]Krí-&lt;nowiki/&gt;[[Atkvæðatáknróf|atkvæðatáknrófið]] er skriftarkerfi sem notað er fyrir flest algonkínsk tungumál í Kanada.
Ritkerfið var þróað á árunum 1840–1846 í samstarfi metodistatrúboðans James Evans og frumbyggja af Krí- og Ojibwe-þjóðflokkunum. Kanadíska atkvæðatáknrófið fyrir frumbyggjamál, sem þróaðist út frá þessu, er einnig notað fyrir önnur frumbyggjamál í Kanada – þar á meðal [[Inúktitút|inúkítút]] og algónkíönsk mál – þótt hljóðgildi táknanna séu í sumum tilvikum verulega ólík. Líkt og í latneska stafrófinu eru orð skrifuð frá vinstri til hægri. &lt;ref&gt; Nichols, John (1996). &quot;The Cree Syllabary&quot;. In Peter Daniels (ed.). The World's Writing Systems. New York: Oxford University Press. bls. 599–611.&lt;/ref&gt;

Atkvæðatáknrófið eru skrifað með tólf grunnformum sem snúið er í fjórar áttir eftir sérhljóða atkvæðisins.&lt;ref&gt;[ https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?item_id=script_detail&amp;key=Cans Unified Canadian Aboriginal Syllabics]. ScriptSource&lt;/ref&gt;

Í fyrstu voru trúboðar tregir til að nota að það, en frumbyggjarnir tóku það upp með miklum hraða, þannig að í lok 19.aldar var Krí-þjóðin meðal þeirra læsustu í heimi.

==Sögubrot==
Fyrstu þekktu samskipti Evrópumanna við Krí-þjóðina áttu sér stað árið 1611 við [[Hudsonflói|Hudsonflóa]] og [[James-flói|James-flóa]].  Jesúíta trúboðar fóru að sækja Krí-menn heim vestan við James-flóa um 1640. En það er ekki fyrr en upp úr 1670 sem Hudsonflóafélagið  (Hudson Bay Company) fór að stofna verslunarstaði fyrir loðskinn. Þessi viðskipti höfðu smám saman gríðarleg áhrif á líf Krí-þjóðflokksins. Krí-menn stjórnuðu vatnaleiðum vestan og sunnan við flóann og höfðu þar með mikilvægt hlutverk sem milliður milli annara þjóðflokka við Evrópska kaupmenn. &lt;ref&gt; Leonard Mason (1967). The Swampy Cree: A Study in Acculturation. National Museum of Canada. Anthropology Paper 13. Ottawa&lt;/ref&gt; Þessi viðskipti gerðu einnig að Krí-menn fengu skotvopn, [[Framhlaðningur|framhlaðninga]], sem höfðu gagnger áhrif á afkomu og sögu þeirra.

[[Mynd:Eeh-tow-wées-ka-zeet, He Who Has Eyes Behind Him - George Catlin.jpg|thumb|alt=Eeh-tow-wées-ka-zeet, Hann sem hefur augu í hnakkanum, einn af höfðingjum Sléttu-Krí. Málverk eftir George Catlin. 1832|Eeh-tow-wées-ka-zeet, Hann sem hefur augu í hnakkanum, einn af höfðingjum Sléttu-Krí. Málverk eftir George Catlin, 1832]]
Sléttu-Krí í austurhluta Kanada fengu hesta um 1770 og urðu á mjög stuttum tíma mjög góðir hestamenn og það gjörbreytti lífsháttum þeirra og urðu ólík annara Krí-manna. Frá því að byggja mikið á kanóferðum á ám og fljótum og hægfara fluttningi á grassléttunni með hunda sem dráttardýr urðu þeir hesta- og vísundaveiðimenn. Það varð einnig til þess að þeir kepptu og börðust við aðra þjóðflokka. &lt;ref&gt; Records, Laben Samuel (1995). Maris Wheeler, Ellen Jayne (ritstj.). Cherokee Outlet Cowboy. Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 9780806128726.&lt;/ref&gt;

Þjóðflokkar frumbyggja sem bjuggu á Sléttunum miklu höfðu veitt vísunda um aldaraðir með bogum og örvum og með því að króa þá að. Skotvopn og hestar gjörbreyttu þessum veiðum fyrir íbúana á svæðinu. En þær stóku stökkbreytingum á 19. öld þegar þær urðu miklu stórfelldari en áður, þar sem skammtímahagnaður var settur í fyrirrúmi fyrir sjálfbærni til langs tíma. Frumbyggjar á hestbaki og innflytjendur af Evrópskum uppruna sem einungis sóttust eftir húðunum útrýmdu vísundunum næstum algjörlega á skömmum tíma. Í byrjun 19. aldar var talið að um 30 milljónir vísunda væru á Sléttunum miklu, en gróðinn af vísundahúðum hvatti bæði frumbyggja og hvíta landnema til ofveiða þannig að um 1880 voru einungis um 1000 dýr eftir. &lt;ref&gt; Isenberg, Andrew C. (2001). The Destruction of the Bison: An Environmental History, 1750-1920. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 9780521003483.&lt;/ref&gt; Þetta hafði skelfileg áhrif á Sléttu-Krí-fólkið sem hafði tileinkað sér lífshætti sléttunnar og aðlagað líf sitt algjörlega eftir vísundaveiðunum.

Loðskinna eftirspurn minnkaði mjög á evrópskum mörkuðum um miðja 19. öld og hafði mikil áhrif á afkomu Krí-fólksins. Evrópskar vörur, skotvopn og ýmir málmhlutir og verkfæri höfðu orðið mikilvægur þáttur í lífsafkomu þeirra og þeir höfðu þess vegna orðið efnahagslega háðir þessum viðskiptum. Hrun loðskinnamarkaðarins steypti fjölmörgum í mikla fátækt.&lt;ref&gt; Obbard, Martyn &amp; Jones, James &amp; Newman, R.A. &amp; Booth, A. &amp; Satterthwaite, A.J. &amp; Linscombe, G.. (1987). Furbearer Harvests in North America, 1600–1984.&lt;/ref&gt; Þessi þróun gerði Krí-fólkið mjög háð opinberi framfærslu þegar fram í sótti á 20. öld.

[[Mynd:Red Deer Industrial School Circa 1914.jpg|thumb|alt=Red Deer Industrial School, sem ver rekinn af kirkju meþódista, hæstu tíðni sjálfsvíga heimavistarskóla frumbyggja í Kanada. Ljósmynd frá 1914|Red Deer Industrial School, sem var rekinn af kirkju meþódista, þar var mesta tíðni sjálfsvíga í heimavistarskólum frumbyggja í Kanada. Ljósmynd frá 1914]]
Sjúkdómsfaraldrar, útrýming vísundahjarða ásamt stefnu stjórnvalda sem miðaði að því að með samningum neyða þá til að gefa eftir land leiddi til þess að sjálfstæði Krí og annara frumbyggjaþjóða var lagt í rúst á níunda áratug 19. aldar. Með því að minnka aðstoð og matargjafir til sveltandi frumbyggja neyddi Kanadíska ríkisstjórnin þá til að undirrita samninga, svo kallaða ''Tölusettu samningana'' (e. ''The Numbered Treaties''), um að yfirgefa landsvæði sín og og flytja á svo kölluð ''verndarsvæði'' (''Indian reserve'')  . Þar lifðu þeir af landbúnaði og lausavinnu og en félagsleg vandamál, áfengisneysla, heimilisofbeldi og sjálfsfyrirlitning urðu mjög ráðandi. Með svo kölluðum ''Indíánalögum'' (e. ''Indian Act'') árið 1876 var lögð áhersla á að fá frumbyggjana að taka upp menningu evrópsk-kanadíska samfélagsins og yfirgefa upprunamenningu sína, lögin bönnuðu flest allt sem viðkom menningu og trú frumbyggja. Lög um sérstaka heimavistarskóla (e. residential schools) sem reknir voru af kirkjum fyrir börn frumbyggja voru sett 1894 með skólaskildu. Skólarnir einangruðu börnin frá fjölskyldum sínum með því markmiði að útiloka þau frá menningu frumbyggja.&lt;ref&gt; Miller, J.R. (2024). [https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/residential-schools Residential Schools in Canada.] The Canadian Encyclopedia.&lt;/ref&gt;

Grífurleg mannfall varð hjá Krí-fólkinu líkt og hjá öðrum frumbyggjaþjóðum Norður-Ameríku, eftir komu Evrópumanna vegna skæðra sjúkdóma sem þeir báru með sér. Alvarlegar [[Bólusótt|bólusóttarfaraldrar]] geisuðu árin 1780 og 1782 og samkvæmt ágiskun sagnfræðinga lifði aðeins einn af hverjum fimmtíu af.&lt;ref&gt; C Stuart Houston, Stan Houston (2000). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2094753/ The first smallpox epidemic on the Canadian Plains: In the fur-traders' words]. Canadian Journal of Infectious Diseases and Medical Microbiology&lt;/ref&gt; Bráðsmitandi sjúkdómar af þessu tagi höfðu áður verið óþekktir og  frumbyggjunum þótti ótrúlegt að sjúkdómar gætu borist frá einum til annars. Fjölmargir Krí létust einnig í [[Inflúensa|inflúensufaraldöldum]] árin 1908, 1909 og 1917. 

Á 21. öld hefur Krí-fólkið haldið áfram að vera einn stærsti hópur frumbyggja í Norður-Ameríku. Frá 1960 fór afstaða til frumbyggja mjög að breytast í Kanada og þá einnig réttindabarátta þeirra. Það hefur leitt til að sjálfsmynd, lagaleg staða og vegsemd þessara þjóðflokka hefur vaxið mjög. Meðal Krí-fólksins hefur þetta leitt til endurvakningar á menningarhefðum og hátíðum og sérstaklega í sterku átaki við að auka kunnáttu og notkun á tungumáli þjóðarinnar. Arfleifð kanadíska heimavistarskólakerfisins hefur enn mikil neikvæð áhrif, síðast skólinn lokaði 1997. En nú vinna margir skólar, stofnanir og félög að því að miðla tungumáli, sögu og menningu til barna og ungs fólks. Um 40% skráðra Krí einstaklinga í Kanada búa á verndarsvæðum (reserve), en um 60% utan þeirra.&lt;ref&gt;[ https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/41-20-0002/412000022023004-eng.htm Status First Nations people in Canada: A snapshot from the 2021 Census]. Statistics Canada&lt;/ref&gt;

==Krí og Nýja Ísland==
Árið 1875 veitti Kanadíska ríkisstjórnin íslenskum landnemum rétt til sjálfstjórnarsvæðis í Interlake-héraði í [[Manitoba]] sem var nefnt [[Nýja Ísland]]. Þetta landsvæði hafði verið hefðbundið land- og veiðisvæði Krí og Ojibwe-þjóðanna og hafði verið lofað Krí-fólkinu sem verndarsvæði. Koma Íslendinganna skapaði í byrjun spennu og landflótta þeirra frumbyggja sem þegar bjuggu og veiddu á svæðinu. &lt;ref&gt;Ryan Eyford (2016). White Settler Reserve. New Iceland and the Colonization of the Canadian West.  University of British Columbia Press. Bls 45-47. ISBN: 780774831581&lt;/ref&gt;

Þegar Íslenskir innflytjendur fóru að flytja til vesturstrandar Winnepegvatns bjuggu Krí-menn aðallega við nyrðri hluta vatnsins en þeim hafði fækkað mjög vegna sjúkdóma sem Evrópskir innflytjendur til Norður-Ameríku báru með sér.

Þegar íslensku Vesturfararnir komu til Kanada voru yfirvöld að þvinga frumbyggja til að flytja til svo nefndra verndarsvæða þeirra (Indian reserve) og samhliða að vinna að innfluttningi hvítra Evrópskra innflytjenda og gjarnan inn á hefðbundin svæði frumbyggja.&lt;ref&gt;Anne Brydon (2001), „Dreams and Claims: Icelandic -Aboriginal Interactions in the Manitoba Interlake,“ Bls. 174–179. Journal of Canadian Studies. 2001. Volume 37, Number 1
https://doi.org/10.3138/jcs.37.1.24&lt;/ref&gt;

Í vikuritinu [[Lögberg - Heimskringla]] sem kom út 23. júlí 1964 var birt bréf sem rithöfundurinn [[Guttormur J. Guttormsson]] skrifaði vini sínum, Steingrími Thorlákssyni, um Krí-þjóðina (sem hann skrifar Cree). Guttormur fæddist í Nýja Íslandi í Kanada en skrifaði alltaf á íslensku og bjó alltaf meðal íslenskumælandi landa. Hann fæddist 1878 og var orðinn  áttatíu og fjögurra ára gamall þegar hann skrifaði bréfið: „þú baðst mig að segja þér bréflega það sem ég sagði þér munnlega í gær um Indíána meðalið góða — rótina sem hér með fylgir sýnishorn af. Ég mun hafa verið á fimmta árinu þegar ég hafði fyrstu kynni af henni. Síðan eru liðin áttatíu ár.“ Guttormur var fimm ára gamalt árið 1893.

Í bréfinu er Guttormur fullur aðdáunar á Krí-þjóðinni og segir „Það skal tekið fram að á þeim tíma var veruleg Indíánamenning viðloðandi í Norður Nýja - Íslandi.“  Hann lýsir þeim sem „mesta myndarfólk, stórvaxið, hraustlegt, þrekmikið og fjörugt.“ Hann leggur áherslu á að Krí-fólkið hafi ekki tileinkað sér neina þekkingu eða venjur frá landnemunum: „Fyrir sína aldagömlu þekkingu á landinu og möguleikum þess, lifðu þeir miklu betra og léttara lífi en íslenzku landnemarnir. Þeir tóku ekkert upp eftir Íslendingum, en Íslendingar lærðu margt af þeim og hefðu átt að læra fleira. “&lt;ref&gt; Guttormur J. Guttormsson (1964). [https://timarit.is/page/2228393 Um Idíánarót – Margra meina bót] Lögberg-Heimskringla. 30. tölublað (23.07.1964) Bls. 20-21&lt;/ref&gt;

Frumbyggjar, bæði Krí og Ojibwa, björguðu mörgum íslenskum fjölskyldum frá hungri á fyrstu árum landnámsins með því að kenna þeim hvernig ætti að veiða villibráð og fisk og komast af snjóþungu og köldu veturna í Kanada og eins hina hörðu bólusóttarfaraldra á árunum 1876–1877.&lt;ref&gt;Hildur Sigurbergsdóttir (2025). [https://skemman.is/bitstream/1946/49525/1/Hildur%20Sigurbergsdóttir%20-%20BA%20lokaritgerð.pdf  Birnir, úlfar og Indjánar.]  Áhrif hugarheims Vesturfara á samskipti þeirra við Fyrstu þjóðir Kanada. Háskóli Íslands.&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
&lt;references/&gt;
==Ítarefni==
* John S. Milloy: The Plains Cree. Trade, Diplomacy and War, 1790 to 1870. University of Manitoba Press, Winnipeg 1988, ISBN 0-88755-141-6, (Manitoba studies in native history, 4)
* Boyce Richardson: Strangers devour the Land. A Chronicle of the Assault upon the last coherent Hunting Culture in North America, the Cree Indians of northern Quebec, and their vast primeval homelands. Alfred A. Knopf, New York 1976, ISBN 0-394-49838-0.
* D'Arcy Jenish: Indian Fall: The Last Great Days of the Plains Cree and the Blackfoot Confederacy, Viking/Allen Lane, 1999, ISBN 0-670-88090-6.
* David G. Mandelbaum  (1978). The Plains Cree: An Ethnographic, Historical, &amp; Comparative Study (Canadian Plains Studies). Canadian Plains Research Center. ISBN 0889770131

[[Flokkur:Saga Kanada]]
[[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]]</text>
      <sha1>mllbvhlvrfxyfpmoz2qxyvb9q4mljh6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vestur-Grænland</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193075</id>
    <revision>
      <id>1981837</id>
      <timestamp>2026-10-05T13:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>Bjó til síðu með „[[Mynd:Greenland_counties.PNG|thumb|Kort sem sýnir þrjá landshluta Grænlands.]] '''Vestur-Grænland''' ([[grænlenska]]: ''Kitaa''; [[danska]]: ''Vestgrønland'') er hluti [[Grænland]]s sem nær frá [[Hvarf (Grænlandi)|Hvarfi]] í suðri að [[Upernarvik]] í norðri. Milli 1979 og 2008 hafði Vestur-Grænland stöðu [[amt]]s. Um 90% íbúa Grænlands búa á þessu svæði.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lex.dk/Kitaa|title=Kitaa|author=Rasmus Ole Rasmussen|da...“</comment>
      <origin>1981837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="720" sha1="2m4batayuan9os3wl5ast2uvnm19q7i" xml:space="preserve">[[Mynd:Greenland_counties.PNG|thumb|Kort sem sýnir þrjá landshluta Grænlands.]]
'''Vestur-Grænland''' ([[grænlenska]]: ''Kitaa''; [[danska]]: ''Vestgrønland'') er hluti [[Grænland]]s sem nær frá [[Hvarf (Grænlandi)|Hvarfi]] í suðri að [[Upernarvik]] í norðri. Milli 1979 og 2008 hafði Vestur-Grænland stöðu [[amt]]s. Um 90% íbúa Grænlands búa á þessu svæði.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lex.dk/Kitaa|title=Kitaa|author=Rasmus Ole Rasmussen|date=12. maí 2025|website=Danmarks Nationalleksikon}}&lt;/ref&gt;

Vestur-Grænland nær yfir svæðið þar sem fornleifar frá samfélagi [[norrænir Grænlendingar|norrænna Grænlendinga]] hafa fundist.

== Tilvísanir ==
{{reflist}}
[[Flokkur:Grænland]]</text>
      <sha1>2m4batayuan9os3wl5ast2uvnm19q7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Objibva</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193076</id>
    <redirect title="Ojibvar" />
    <revision>
      <id>1981850</id>
      <timestamp>2026-10-05T14:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Masae</username>
        <id>538</id>
      </contributor>
      <comment>Ný grein</comment>
      <origin>1981850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33320" sha1="jau8gp6oqrx2zrf22jj8yydmj95inae" xml:space="preserve">[[Mynd:Ojibwe Language Map.png|thumb|alt=Svæði Ojibva um 1800|Svæði Ojibva um 1800]]
[[Mynd:George Catlin - Sha-có-pay, The Six, Chief of the Plains Ojibwa - Google Art Project.jpg|thumb|alt=Sha-có-pay,, Ojibva höðingi. Málverk eftir George Catlin 1833|Sha-có-pay,, Ojibva höðingi. Málverk eftir George Catlin 1833]]
'''Ojibva''' eða '''Chippewa''' er þjóðflokkur frumbyggja Norður-Ameríku. Þeir eru nú taldir vera þriðji stærsti þjóðflokkur frumbyggja [[Kanada]] og [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. Í Kanada er talið að þeir séu um 175.000&lt;ref&gt;[ https://www.britannica.com/topic/Ojibwe  Ojibwe&quot;]. The Canadian Encyclopedia.Sótt 29. september 2026&lt;/ref&gt; og í Bandaríkjunum um 130.000&lt;ref&gt;[ https://theworlddata.com/ojibwa-chippewa-tribe/ Ojibwa Chippewa Tribe 2025 | Population Statistics &amp; Facts]. The World Data. Sótt 29. september 2026&lt;/ref&gt; Þeir hafa einnig verið nefndir ''Ojibweg'', ''Ojibway'' og ''Anishinaabe-Ojibwe'' og tilheyra stærri menningarhópi er nefnist ''Anishinaabeg'' (ᐊᓂᔑᓈᐯ) og hafa margt sameiginlegt í hefðum með nágrannaþjóðflokknum [[Krí]]. Þeir búa einkum einkum í norður- og vesturhluta [[Ontaríó|Ontario]] og austurhluta [[Manitoba]] og eru náskildir Saulteaux, Nipissing og Oji-Cree. Þeir tala mismunandi anishinaabemowin-mállýskur, sem er eitt af um tuttugu [[Algonkvísk tungumál|algonkvískum tungumálum]].
Sögulegt heimaland þeirra, sem þeir nefna ''Ojibwewaki'' (ᐅᒋᐺᐗᑭ) &lt;ref&gt;Jelsing, Kaden Mark (2023).[ https://open.library.ubc.ca/media/stream/pdf/24/1.0432745/4  Sovereign Futures: Indigenous and Settler Prophecies in Two Nineteenth-Century American 'Northwests' ]. University of British Columbia. Bls. 57.&lt;/ref&gt;, náði yfir stórt svæði norðan við [[Vötnin miklu]], annars vegar allt austur að [[Saint Lawrence-fljót|Saint Lawrence-fljóti]] og hins vegar vestur af um skóglendið allt [[Slétturnar miklu|Sléttunum miklu]]. Á hefðbundnum búsetusvæðum sínum á skógarsvæðum í austurhluta álfunnar gegndi Ojibva-fólkið lykilhlutverki í [[Loðskinn|loðskinnaverslun]].
===Orðsifjar===
Orðið Ojibva (einnig Ojibwe) mun vera dregið af orðinu ''Outchibou'', en [[Frakkland|franskir]] versluarmenn á 17. öld kölluðu fólk sem bjó þar sem [[Miklavatn (Norður-Ameríka)|Miklavatn]], [[Michiganvatn]] og [[Húron-vatn|Húronvatn]] mætast. Nafnið sögðu þeir koma frá nágranna frumbyggum. Evrópskir landkönnuðir og kaupmenn notuðu svo nafnið Ojibva yfir frumbyggja norðan við Vötnin miklu. Enskumælandi kaupmenn og innflytjendur umsnéru seinna orðinu í framburði í „Chippewa“.&lt;ref&gt;[https://batchewana.ca/our-story/history/ &quot;Batchewana – History&quot;.] Batchewana First Nation&lt;/ref&gt;. Það heiti hefur verið algengast í Bandaríkjunum, þótt bæði heitin séu notuð í báðum löndunum. Sjálft kallar fólkið sig ''Anishinaabe'' (ᐊᓂᔑᓇᐯ ), sem þýðir „hið upprunalega fólk“, og það nafn er notað í auknum mæli í Kanada. Uppruni heitisins „Outchibou  - Ojibwa“ er óljós, en ýmsar skýringar hafa verið settar fram, meðal annars: að orðið komu úr ''ojiibwabwe'', sem þýðir „þeir sem svíða þar til skinnið dregst saman,“ og vísar til þess að saumar á [[Mokkasínur|mokkasínum]] voru þurrkaðir yfir eldi til að gera þá vatnshelda;&lt;ref&gt;Warren, William W. (1984) [1885]. History of the Ojibway People. Minnesota Historical Society Press. bls. 36. ISBN 0-87351-162-X.&lt;/ref&gt;
Önnur skýring er að orðið komið úr ''ozhibii'oweg'', „þeir sem skrásetja sýnir sínar,“ og vísar til myndleturs og myndtáknanna sem notuð voru við helgiathafnir.&lt;ref&gt;Erdrich, Louise (2020). Books and Islands in Ojibwe Country: Traveling Through the Land of My Ancestors. Harper Perennial. ISBN 006230996X&lt;/ref&gt;
==Menningarbrot==
[[Mynd:Image from page 148 of &quot;Bulletin&quot; (1901).jpg|thumb| Ojibva wigwam, klætt með birkiberki. Ljósmynd frá 1901]] 
[[Mynd:OjIBWE BIRCH BARK CANOE 1910 mINNESOTA.jpg|thumb|alt=Ojibva-kanó, ljósmynd frá 1910|Ojibva-kanó, ljósmynd frá 1910]]
Áður en samskipti við Evrópubúa hafði áhrif á lifnaðarhætti Ojibva einkenndist menning þeirra mjög af því að þeir voru [[Veiðimenn og safnarar|veiðimenn og safnarar]]. Þeir höfðu fastari búsetu en aðrir sambærilegir frumbyggjar, bústaðir þeirra voru að mestu kúptar byggingar, nefndir [[Wigwam|wigwam]], þar sem viðargrind er þakin dýrahúðum eða birkiberki. Bústaðurinn gat einnig verið keilulaga, stengur bundnar saman að ofan og einnig þaktar dýrahúðum eða birkiberki.&lt;ref&gt; Peter Nabokov , Robert Easton  (1989). Native American Architecture. Oxford University Press. ISBN 0195037812&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/research-starters/architecture/native-american-architecture-northeast/  Native American Architecture – Northeast] EBSCO Information Services, 2923&lt;/ref&gt; Berkinum var flett af trénu og skorinn í rétt form og saumuð saman með mjóum grenirótum. Allur fatnaður Ojibva-frumbyggjanna var gerður úr skinnum. [[Hreindýr|Hreindýra]]-, [[Hjartardýr|hjartar]]- og [[Elgur|elgskinn]] voru notuð bæði í karla og kvenfatnað og einnig í skófatnað, mokkasínur. Á veturna bættust við yfirhafnir úr loðfeldi. Ojibvar voru mjög færtir í bátasmíði og bjuggu til [[Kanó|kanóa]] úr birkiberki sem hentuðu einstaklega vel aðstæðunum á vötnum og ám á svæði þeirra að sumarlagi. Kanóarnir voru léttir og auðvelt var að bera þá á milli vatna. En í snjóþungu vetrarlagi þurfti að nota snjóþrúgur og sleða.
Nú á dögum býr meirihluti fólksins í nútímalegu húsnæði, en wigwam eru enn notaðir á nokkrum stöðum og við hátíðir og helgiathafnir.
[[Mynd:Ojibwe woman tapping for sugar maple syrup.jpg|thumb|Ojibva kona að tappa hlyntré á safa. Ljósmynd frá 1908.]] [[Mynd:Wild rice harvesting 19th century.jpg|thumb|Teikning frá 1853 af Ojibva-konum við uppskeru á villigrjónum.]] Fyrir utan að vera veiðimenn stunduðu Ojibva-fólkið einnig ræktun ýmissa tegunda af [[Maís|maís]] og [[Grasker|graskera]] og annar jurta, auk þess að safna ''manoomin'' (villihrísgrjón) til matar. Á vorin töppuðu þeir hlynsafa úr trjánum og unnu síðar [[Hlynsíróp|hlynsíróp]] úr því. Það krafðist mikillar vinnu að safna og vinna hlynsafa og síróp og ekki síst að safna villigrjónum og þess vegna var það oftast unnið í stærri hópum. Hlynsírópið var algengt í matargerð, en villigrjón voru undirstöðufæða þar sem var auðvelt að safna því. Þúsundir manna komu oft saman þar sem umfangsmiklar veiðar með spjótum og netum á ferskvatnsfiski voru stundaðar við norðanvert Miklavatnið. Þessar samkomur höfðu mikla þýðingu fyrir félagslíf og samskipti, ekki síst milli kynja.
===Stjórnun===
[[Mynd:Chief Buffalo's Petition 1849 originally of birch bark.jpg|right|thumb| Þetta er afrit af upphaflegri mynd á birkiberki. Ojibva-höfðinginn Kechwaishk ásamt sex öðrum höfðingjum sendu árið 1849 ákæru- og kröfuskrif til forseta Bandaríkjanna vegna svikinna loforða sem gefin voru við samningana 1837 og 1842. Ættflokkar höfðingjana eru táknaðir með tótemtáknum sínum – frá vinstri grani, vatnamaður, bjarndýr, og þrír merðir,– undir forystu trönunnar. Línurnar frá hjarta og auga hvers tótems að hjarta og auga trönunnar tákna að þau séu öll sammála; og lína liggur frá auga trönunnar að vötnunum miklu sem sjást á „kortinu“í vinstra horni.]]
Ojibva-fólkið skiptist í sjálfstæða hópa sem höfðu að mestu sameiginlega menningu og hefðir. Hver hópur hafði sinn eigin höfðingja og veiðisvæði og og dvöldust í minni fjölskylduhópum á veturna en mynduðu stærri hópa síðla vors eða snemma sumars. Sögulega var ættflokkurinn&lt;ref&gt;Úr [https://mannfraedi.vefbok.forlagid.is/?id=32&amp;char=æ Mannfræði fyrir byrjendur] Ættflokkur: „(enska: clan) Útvíkkuð útgáfa af ættkvísl eða samansafni ættkvísla. Ekki er hægt að rekja skyldleika með óyggjandi hætti en gert er ráð fyrir að fólk af sama ættflokki eigi sameiginlegan forföður/formóður.„&lt;/ref&gt; einn mikilvægasti grunnur samfélagsins sem að mörgu leiti réði stöðu einstaklingsins. Ættflokkarnir aðgreindust með táknum sem kallast [[Tótem|tótem]] og eru til dæmis kennd við dýr og tengjast við goðsögulegan uppruna ættflokksins.  Orðið tótem sem er notað í fjölmörgum tungumálum kemur úr máli Ojibva-fólksins, ''doodem''. Þeir sem voru taldir innan hvers ættflokks voru álitin fjölskyldumeðlimir og hjónabönd innan ættflokksins voru þess vegna bönnuð.&lt;ref&gt; Billard, Jules B. (1989). &quot;N. Scott Momaday &quot;I am Alive ...&quot;&quot;. The World of the American Indian, A volume in the Story of Man Library. Washington, D.C.: National Geographic Society. p. 13. ISBN 0-87044-799-8.&lt;/ref&gt; Ojibva-fólkið skiptist í yfir 20 ættflokka og totemdýr, þar á meðal trana, örn, björn, elgur, mörður, gaupa, úlfur, himbrimi, grani, gæs, rjúpa og hrafn. Mismunandi ættflokkar þóttu fara best með ólíka þætti í samfélaginu; til dæmis komu höfðingjar oft úr ættflokkum himbrimans eða trönunnar, en stríðsmenn komu jafnan úr ættflokkum bjarnarins, marðarins, gaupunnar og úlfsins.

Börn teldust til ættflokks í karllegg, það er að þau fæddust inn í ættflokk föðursins. Þetta gerði að börn Ojibva-kvenna og Evrópskra feðra voru utan ættflokkakerfisins og þar með utanveltu. Þessi börn sem voru fjölmörg mynduðu síðar kanadíska þjóðflokkinn [[Métis]].&lt;ref&gt;Goswami, Manash (2018) [https://www.researchgate.net/publication/326655380_Totemism_and_Tribes_A_Study_of_the_Concept_and_Practice Totemism and Tribes: A Study of the Concept and Practice] North Eastern Hill University&lt;/ref&gt;

Ojibva þjóðflokkurinn hafði enga sameiginlega höfðingja, hins vegar voru höfðingar innan hvers hóps. Hefðbundin forysta þjóðflokksins byggðist samstöðu fremur en einræðislegri stjórn, þar sem höfðingjar (sem eru nefndir ''ogimaag'') voru fremur talsmenn vilja fólksins en stjórnendur. Vegsemd og virðing og val til forystu byggði mjög á gjafmildi. Grundvöllur menningarinnar  og samfélagsins byggðust á samspili, þar sem skipti á gjöfum gegndu mjög mikilvægu félagslegu hlutverki. Gagnkvæmt samband og skuldbinding um gagnkvæma aðstoð var innsiglað með gjafaskiptum. 
Þar sem að höfðingjar ættflokkana voru leiðtogar en ekki stjórnendur þurftu þeir að ráðfærðu sig við samfélagið þegar stærri ákvarðanir voru teknar. Það var heldur ekkert miðstýrt vald höfðingja yfir þjóðflokknum. Þessi valddreifing þótti yfirvöldum Bandaríkjanna, Breta og síðar Kanada afar  ruglingsleg; þau vildu gera samninga við „höfðingja“ eða „konunga“ sem gætu stýrt og haft vald yfir heilum þjóðflokkum – fyrirkomulag sem var einfaldlega ekki til í menningu Ojibva.

Hlutverk ættflokkahöfðingjanna breyttist talsvert þegar verslun með loðskinn varð mikilvægur þáttur í lífsafkomunni, bæði að gera samninga viðkaupmenn og einnig við samstarf við aðra hópa um veiðisvæði.&lt;ref&gt;Cary Miller (2010). Ogimaag: Anishinaabeg leadership, 1760-1845. University of Nebraska Press. ISBN: 9780803295254&lt;/ref&gt;
===Trú og heimsmynd===
[[Mynd:Meda songs, 1851.jpg|thumb|Myndræn nótnaskrift Ojibva. Afskrift af upprunalegri nótnaskrift á birkifjöl; safnað um 1820 á svæðinu norðan við Miklavatn.]] 
[[Mynd:Ojibwa dance.jpg|thumb|Snjóþrúgudansinn, forn hefð Ojibva-fólksins sem dansaður var við fyrstu snjókomu hvers árs. Málverk eftir George Catlin, 1835.]]
Hefðbundin trúarhefð og heimsmynd Ojibva-fólksins býr hvorki yfir formlegri forystu né skipulegum trúarstofnunum en einkennist frekar af miklum fjölbreytileika. Helgisiðir skiptu Ojibva-fólkið miklu máli þar sem andar leiddu það í gegnum lífið. Plötur úr birkiberki voru skrifaðar með myndleturstáknum til að miðla þekkingu og höfðu mikilvægt hlutverk við helgiathafnir.&lt;ref&gt; Wub-e-ke-niew: We have the right to exist: A translation of aboriginal indigenous thought. The first book ever published from an Ahnishinahbæótjibway perspective. Black Thistle Press, New York 1995.&lt;/ref&gt;

Kjarninn í andlegu lífi Ojibva var náttúrutrú, öll dýr, tré og steinar höfðu anda eða krafta sem þurfti að sinna. Mikilvægur þáttur í veröldinni eru máttugar andaverur sem eru kallaðar ''manitouk''. Þær birtast í ýmsum myndum og eiga hver um sig misjöfn samskipti við menn. Farsællt líf byggir á því að hafa öðlast stuðning máttugra ''manitouk''-anda.&lt;ref&gt;Lawrence W. Gross (2002) [https://www.academia.edu/34639198/Unifying_Concept_of_Anishinaabe_Religion Bimaadiziwin, or the “Good Life,” as a Unifying Concept of Anishinaabe Religion.] American Indian Culture and Research Journal 26:1 (2002) 15–32 &lt;/ref&gt; Með því að  gangast undir svokallaðar sýnileitir leita einstaklingar í þjóðflokknum oeftir vitjunum og mynda þannig tengsl við tiltekinn ''manitou'' sem verður verndarvættur og leiðbeinandi þeirra. Allt fram á 20. öld gekk nánast hver einasti karlmaður af Ojibva-ættum í gegnum slíka sýnileit þegar hann náði [[Kynþroski|kynþroska]].&lt;ref&gt; Dan Merkur (2002) [https://www.researchgate.net/publication/227157830_The_Ojibwa_Vision_Quest The Ojibwa Vision Quest]. Journal of Applied Psychoanalytic Studies 4(2):149-170 DOI:10.1023/A:1015588819899&lt;/ref&gt; Þeir sem eru taldir búa yfir krafti frá ''manitou''-öndunum, annast lækningar og sjá fyrir hvar veiðidýrin eru og aðrar sýnir.  

[[Mynd:Mide scroll.jpg|thumb|Myndskreytingu á birkiberki notuð við helgiathafnir í Midewiwin-félaginu, merking hennar er aðeins kunn þeim sem eru innvígðir.]] ''Midewiwin'' (ᒥᑌᐧᐃᐧᐃ), sem er þekkt á ensku sem „''Grand Medicine Society''“ (''Hið mikla lækningafélag''), hefur gegnt miklu hlutverki við að þróa og varðveita lækningahefð og andlega kunnáttu. Það sér um röð vígslugjörða og lækningaathafna, auk þess sem það miðlar þekkingu á lækningajurtum, siðferðilegu líferni og andlegum kenningum. Samkvæmt sögulegri hefð Ojibva var félagið stofnað af ''Kitchi Manitou'' (sem einnig kallast andinn mikli) á tímum neyðar fyrir óralöngu.&lt;ref&gt;Angel, Michael (2002). Preserving the Sacred: Historical Perspectives on the Ojibwa Midewiwin. Winnipeg: University of Manitoba Press.&lt;/ref&gt; Elstu rituðu heimildir um Midewiwin, í skrifum evrópskra landkönnuða, kaupmanna og landnema eru frá lokum 17. aldar. Þessir Evrópumenn lýstu Midewiwin sem lokuðu og leynifélagi, sennilega vegna þess að þeir skildu ekki eðli félagsins eða  að þeir voru ekki velkomið að taka þátt í athöfnum þess. Sumir sagnfræðingar hafa túlkað þetta sem vísbendingu um að Midewiwin hafi orðið til á þessum tíma sem viðbrögð við þrýstingi frá kristnum trúboðum. Rnnsóknir með kolefni-14 aðferðinni sýna hisvegar fram á að grafhýsi og og aðrir munir sem tengd hafa verið við Midewiwin-félagið séu 800 til 1000 ára gömul. &lt;ref&gt; David A. Robertson, Eva M. MacDonald og Martin S. Cooper (1997).  [https://ontarioarchaeology.org/wp-content/uploads/oa064-02_robertson.pdf Among Marshes and Gneiss Mounds: The Archaeology of La Vase Island]. Ontario Archaeology&lt;/ref&gt;

Bæði kandísk og bandarísk yfirvöld reyndu langt fram á 20. öld að banna eða takmarka starfsemi Midewiwin sem leiddi til hnignunar í starfi, en frá sjöunda áratugi 20. aldar hefur mikil endurvakning átt sér stað, knúin áfram af hreyfingum sem starfa að því að endurvekja frumbyggjamenningu. Í dag hefur starfsemi Midewiwin rorðið aðgengilegri fyrir almenning, meðal annars gegnum nútíma tækni.&lt;ref&gt; Michael Angel (2002). Preserving the Sacred: Historical Perspectives on the Ojibwa Midewiwin. University of Manitoba Press. ISBN 9780887551734&lt;/ref&gt;

Kristnir trúboðar höfðu sig mjög frammi meðal Ojibva-fólksins á 19. öld og stofnuðu kirkjur og skóla víða í byggðum þeirra  og síðar á svo kölluðum verndarsvæðum. Ekki má vanmeta áhrif trúboða á andlegt líf Ojibva, enda tóku margir upp kristni – þó ekki væri nema til að forðast frekari ónæði af trúboðum. Meðal annars er sennilegt að skilgreiningin á Kitchi Manitou („hinn mikli andi“) sem æðsti mátturinn í andlegu lífi Ojibva-fólksins, hafi í raun orðið til sem  samrunni hefðbundinna trúarviðhorfa og hugmynda kristinna trúboða

===Tungumál===
[[Mynd: Ojibwe map pre-contact.svg|thumb| Anishinaabemowin mállýskur um 1800.]]
Tungumál Ojibva-fólks er í raun nokkrar ólíkar en náskyldar [[Mállýska|mállýskur]] af því tungumáli sem það kallar anishinaabemowin (ᐊᓂᔑᓈᐯᒧᐎᓐ), og er fumbyggjamál af ætt algonkvískra tungumála. Líkt og mörg uppruna tungumál Norður-Ameríku er það [[fjölsamsett tungumál|fjölsamsett]] (enska: ''polysynthetic languages''), [[Viðskeytamál|viðskeytamál]] (enska: ''agglutinating'') sem nýtir viðskeyti í upphafi eða og enda til að sýna form- og merkingarmun og við orðmyndun&lt;ref&gt; Guðmundur Erlingsson (2001). [https://ait.arnastofnun.is/grein.php?id=956 Mál og málgerðir]. Málsgreinar, Árnastofnun&lt;/ref&gt; . Nafnorð skiptast í tvo flokka, eða „kyn“, en byggja ekki á andstæðum karlkyns og kvenkyns heldur milli ''lifandi'' og ''ólifandi''. Nafnorð sem tákna lifandi verur flokkast yfirleitt sem lifandi, en þau sem tákna líflausa hluti flokkast sem ólifandi; þetta er þó ekki algild regla þar sem hún byggist á menningarlegum skilningi á því hvort hlutur búi yfir „anda“ eða ekki (almennt gildir að ef hlutur hreyfist, þá býr hann yfir „anda“).&lt;ref&gt; Kate Riccomini (2019). [https://www.academia.edu/73251940/The_Syntax_and_Semantics_of_the_Ojibwe_Verbal_Domain  The Syntax and Semantics of the Ojibwe Verbal Domain]. University of Ottawa&lt;/ref&gt;
 
Þótt ojibva-málið hafi að nokkur tökuorð úr ensku, frönsku og krímáli, hefur það tekið lítið af orðum úr öðrum tungumálum, heldur eru búin til orð yfir ný hugtök út frá þeim orðaforða sem fyrir er. 
Nú er það næst mest talaða tungumál frumbyggja í Kanada (á eftir Krí) og það þriðja stærsta í allri Norður-Ameríku (á eftir Navahóa og Krí).

====Ritmál====
Það er ekkert staðlað ritkerfi til fyrir allar mállýskur ojibva-málsins. Mismunandi mállýskur hafa aðlagað latneska stafrófið að málinu á ýmsan hátt, oftast út frá enskum eða frönskum framburði og stafsetningarvenjum.&lt;ref&gt; Walker, Willard. 1996. &quot;Native writing systems.&quot; Ives Goddard, ed., The Handbook of North American Indians, Volume 17. Languages, 158–184. Washington, D.C.: The Smithsonian Institution. ISBN 0-16-048774-9.&lt;/ref&gt; Einnig nota allmargir Ojibva í Kanada [[Kanadískt atkvæðatáknróf|kanadíska atkvæðatáknrófið]].
==Sögubrot==
Samkvæmt munnlegri söguhefð Ojibva bjuggu forfeður þeirra um aldaraðir umhverfis mynni Saint Lawrence-fljóts á svæðum sem nú tilheyra New Brunswick og suðausturhluta Quebec.&lt;ref&gt; Roy, Loriene. [https://www.everyculture.com/multi/Le-Pa/Ojibwa.html#google_vignette &quot;Ojibwa&quot;.] Countries and Their Cultures.&lt;/ref&gt; Samkvæmt þessum sögum fóru forfeður þeirra að flytjast vesturyfir lengra inn í landið einhvern tímann á tímabilinu frá 6. til 10. aldar. Engar fornleifafundir hafa fundist sem benda til þessa.

Til að skilja samfélög frumbyggja reyndu Evrópumenn að aðskilja hópa og gefa þeim nöfn og það er sennilegt að samskipti við  Evrópumenn hafi gert að Ojibvar fóru að  telja sig sem hluta af sameiginlegri menningu.&lt;ref&gt; Anthony, David. The Horse, the Wheel and Language, Princeton University Press, 2007, bls. 102&lt;/ref&gt;

Fyrsta ritaða heimildin þar sem minnst er á Ojibva er að finna í skýrslu [[Jesúítareglan|jesúíta]] frá árinu 1640 um trúboð þeirra í [[Nýja Frakkland|Nýja Frakklandi]]. Vinsamleg samskipti hófust fljótlega við franska kaupmenn og gegnum þau samskipti eignuðust Ojibvar [[Skotvopn|skotvopn]] og foru að versla með loðskinn í skiptum fyrir evrópskar vörur. Með aðgang að skotvopnum náðu þeir yfirhöndinni gagnvart hefðbundnum óvinum sínum, [[Lakota]]- og Meskwaki-fólkinu, sem bjuggu vestan og sunnan við þá.

Loðskinnaverslu við Evrópska kaupmenn hafði djúpstæð áhrif á líf Ojibva-fólksins. Í upphafi stunduðu þeir skiptiverslun á loðskinnum af dýrum sem þeir höfðu veitt fyrir franskar vörur. Frá miðri 17. öld urðu þeir í auknum mæli milliliðir milli evrópskra kaupmanna og frumbyggjasamfélaga fyrir vestan búsetusvæði sín. Þegar franskir loðskinnakaupmenn fóru að færa sig vestur á bóginn og Englendingar stofnuðu Hudson's Bay Company við [[James-flói|James]]- og [[Hudsonflói|Hudson-flóa]] flóru allmargir Ojibva-menn að sækja til nýrra svæða, að fyrstu í verslunar- eða veiðferðir, en síðar með fast búsetu. Það Ojibva-fólk sem fluttu norður og vestur inn á hefðbundin [[Krí]]-svæði mynduðu oft blönduð samfélög við þá. 

Undir lok 18. aldar réðu Ojibva-menn yfir nær öllu því svæði sem nú er [[Michigan]], norðurhluta [[Wisconsin]] og [[Minnesota |Minnesota]] í Bandaríkjunum. Þeir höfðu einnig yfirráð yfir norðurströndum Miklavatns og Húronvatns kanadamegin og allt vestur að Turtle-fjöllum í Norður-Dakóta.

[[Mynd:Nouvelle-France map-nn2.svg|thumb|alt=Nýlenduyfirráð í Norður-Ameríku um 1755|Nýlenduyfirráð í Norður-Ameríku um 1755]]
Að hluta til vegna langvarandi viðskipta og samvinnu tóku Ojibar þátt í bandalagi við Frakka gegn Bretlandi og nýlendubúum þeirra í stríðinu [[Sjö ára stríðið|1756 to 1763]].&lt;ref&gt; Gevinson, Alan. [https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/which-native-american-tribes-allied-themselves-with-the-french/  &quot;Which Native American Tribes Allied Themselves with the French?&quot;.] teachinghistory.org.&lt;/ref&gt; Eftir ósigurinn árið 1763 neyddist Frakkland til að láta Bretlandi eftir nánast öll nýlendusvæði sín í Norður-Ameríku, bæði landsvæðinn í Kanada og austan [[Mississippifljót|Mississippi]]-fljóts. Hins vegar gengu Ojibvar í lið með Bretum gegn Bandaríkjunum í stríðinu 1812. Þeir vonuðu að sigur Breta mundi stoppa innfluttning bandarískra landnema á yfirráðasvæðum þeirra en svo varð ekki. Eftir stríðið ætlaði ríkisstjórn Bandaríkjanna að neyða allt Ojibva-fólk í Bandaríkjunum að flytja til Minnesota, vestan Mississippi-fljóts. Ojibvar snérust harkalega gegn þessu og til vopnaðra átaka kom.&lt;ref&gt; Clifton, James A. (1987). [https://search.library.wisc.edu/digital/AE2BIEZNFLUATN8P/pages/ATTOOXSSSDOGHI9B &quot;Wisconsin Death March: Explaining the Extremes in Old Northwest Indian Removal&quot;.] Transactions of the Wisconsin Academy of Sciences, Arts and Letters. 5: 1–40.&lt;/ref&gt;

[[Mynd:Anishinaabewaki.jpg|thumb| Verndarsvæði (Indian Reservations/Reserves) Ojibva og náskildra þjóðflokka í Norður-Ameríku. Einnig borgir þar sem margir þeirra búa.]] Með sívaxandi innfluttningi Evrópskra innflytjenda urðu mjög árekstrar og átök um nýtingu auðlinda. Til að reyna að leysa úr þessum árekstrum voru gerðir fjölmargir samningar við Ojibva og aðra frumbyggja, bæði í Bandaríkjunum og í Kanada. Stjórnvöld í Bandaríkjunum og Kanada litu á land sem verðmæti sem hægt væri að kaupa, eiga og selja að vild. Evrópsku innflytjendurnir og yfirvöld í Bandaríkjunum og Kanada töldu að með þessum samningum hefðu Ojibvar selt eða afhent eignarrétt yfir viðkomandi landsvæði. Fljótlega kom í ljós að þessar hugmyndir um eignarétt á landi stanguðust á við hugmyndir Ojibva, eins og hjá öðrum frumbyggjum, um samnýtingu auðlinda. Í hugmynda og menningarheimi þeirra var ekki hægt að eiga land, ekki frekar en andrúmsloftið eða vatnið, það væri sameiginleg auðlind. Þegar samningaviðræðurnar fóru fram gátu Ojibvar ekki ímyndað sér að þeir væru að selja landsvæði eða einkaeignarrétt til þess, þeir töldu sig vera að opna fyrir sameiginleg not auðlindanna. Í mörgum tilfellum vekja aðstæðurnar í kringum þessa samninga enn efasemdir um lögmæti þeirra. Um þetta hafa staðið miklar deilur og réttarhöld langt fram á 20. öld.&lt;ref&gt;John Borrows (2026). [https://www.cambridge.org/core/journals/canadian-journal-of-law-and-jurisprudence/article/anishinaabe-treaties-and-the-rule-of-law/CAE0160F37ED330AAC639B26BE912745 Anishinaabe Treaties and the Rule of Law.] Canadian Journal of Law &amp; Jurisprudence. 2026;39(1):32-67. doi:10.1017/cjlj.2026.10069&lt;/ref&gt;
Meðlimir í Ojibva-þjóðflokknum voru smám saman hraktir frá hefðbundnum heimkynnum sínum við Vötnin miklu með þessum samningum, en sérlega vegna ákvaðanna stjórnvalda um brottflutning. Á 19. öld, sérstaklega eftir 1854 bæði í Bandaríkjunum og Kanada, voru sett ýmis alríkislög sem neyddu frumbyggja til að flytjast á sérstök verndarsvæði (sem heitir Indian reservations í Bandaríkjunum en Indian Reserves í Kanada).  Aðalástæðan var að innlima land og auðlindir í efnahagskerfi innflytjenda en einnig til aukinnar aðlögunar frumbyggja að samfélagi og menningu evrópska meirihlutans og þar með fráhvarfi frá hefðbundnum atvinnuháttum. Verndarsvæðin voru í fyrstu úthlutuð sem sameign viðkomandi þjóðflokks en frá 9. áratugi 19. aldar var þeim í auknum mæli skipt upp í minni svæði sem voru úthlutuð til einstaklinga og ætlunin var að gera þá að bændum. Á verndarsvæðum Ojibva-fólks var mest af því landi sem þeim var úthlutað grýtt, mýrlent eða þéttvaxið skógi, og veðurfarið setti skorður fyrir því hvað var hægt að rækta á stuttu vaxtarskeiði. Þar sem barrskógarnir á norðurslóðum hentuðu illa fyrir landbúnað misstu margir eða seldu það svæði sem þeim hafði verið úthlutað til timburfyrirtækja í eigu hvítra manna, en með því minnkaði verulega heildarsvæðið sem þjóðflokkurinn hafði yfirráð yfir.&lt;ref&gt;[ https://www.apmreports.org/episode/2019/11/01/uprooted-the-1950s-plan-to-erase-indian-country Uprooted: The 1950s plan to erase Indian Country]. Americal Public Media, 2019. APMReports&lt;/ref&gt; Þegar möguleikar á hefðbundnum sjálfsþurftarbúskap skruppu mjög saman, urðu Ojibvar háðir launavinnu . Þar sem sparnaður er ekki mögulegur í sjálfsþurftarbúskap og fjárhæðirnar fyrir landsvæðin voru lágar, fóru laun og aðrar tekjurnar beint í nauðsynjar og nægðu varla fyrir framfærslu. Flestir Ojibvar á verndarsvæðunum bjuggu við sára fátækt, og urðu háðir opinberum stuðningi til að framfleyta sér.
Í bæði Bandaríkjunum og Kanada voru sérstakir heimavistarskólar fyrir frumbyggjabörn rekinn frá því snemma á 19.öld og fram á sjöunda áratug 20. aldar með þeim tilgangi að þvinga fram aðlögun frumbyggja að amerísku eða kanadísku samfélagi.&lt;ref&gt; Giulia Marchiò(2022). [https://www.humanrightspulse.com/mastercontentblog/cultural-assimilation-of-native-americans Cultural Assimilation Of Native Americans]. Human Rights Pulse&lt;/ref&gt; Í Bandaríkjunum voru þessir skólar reknir af ríkinu (Indian Boarding Schools) en í Kanada af ýmsum kristnum kirkjum (Indian residential school system). Börn frumbyggja voru tekin frá heimilum sínum og fjölskyldum í þeim tilgangi að þau aðlöguðust ríkjandi menningu að fullu. Mörg þessara barna létust af völdum illrar meðferðar og vanrækslu og sneru aldrei aftur heim.&lt;ref&gt; Melissa Mejia (2021). [https://www.theindigenousfoundation.org/articles/us-residential-schools The U.S. history of Native American Boarding Schools.] The Indigenous Foundation&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Miller, J.R. (2017). Residential Schools and Reconciliation: Canada Confronts its History. University of Toronto Press. ISBN 978-1-4875-0218-8.&lt;/ref&gt; Frumbyggjar í Bandaríkjunum fengu ekki fullan ríkisborgararétt fyrr en 1924 og í Kanada 1947.
Fátækt og mikið atvinnuleysi á verndarsvæðunum hefur leitt til þess að margir Ojibva einstaklingar hafa flutt í borgir og aðra þéttbýliskjarna eins og Minneapolis, Milwaukee og Chicago. 

[[Mynd:JingleDress.jpg|thumb|Ungir þátttakendur í Pow Wow 2007]] Frá 1960 fór afstaða til frumbyggja mjög að breytast í Bandaríkjunum og Kanada og þá einnig réttindabarátta þeirra. Það hefur leitt til að sjálfsmynd, lagaleg staða og vegsemd þessara þjóðflokka hefur vaxið mjög. Meðal Ojibwe-fólks hefur þetta leitt til endurvakningar á menningarhefðum og hátíðum og sérstaklega í sterku átaki við að auka kunnáttu og notkun á tungumáli þjóðarinnar.&lt;ref&gt; Loriene Roy (2008)[https://www.everyculture.com/multi/Le-Pa/Ojibwa.html Ojibwa] Countries and their Cultures&lt;/ref&gt;
==Ojibva og Nýja Ísland==
Árið 1875 veitti Kanadíska ríkisstjórnin [[ísland|íslenskum]] landnemum rétt til sjálfstjórnarsvæðis (Reserve) í Interlake-héraði í [[Manitoba]] sem var nefnt [[Nýja Ísland]]. Þetta landsvæði hafði verið hefðbundið land- og veiðisvæði Krí og Ojíbva-þjóðanna og hafði verið lofað þeim sem verndarsvæði. Koma Íslendinganna skapaði í byrjun spennu og landflótta þeirra frumbyggja sem þegar bjuggu og veiddu á svæðinu. &lt;ref&gt;Ryan Eyford (2016). White Settler Reserve. New Iceland and the Colonization of the Canadian West.  University of British Columbia Press. Bls 45-47. ISBN: 780774831581&lt;/ref&gt;

Þegar Íslenskir innflytjendur fóru að flytja til vesturstrandar [[Winnipegvatn|Winnepegvatns]] bjuggu Ojíbvar-menn við syðri helming vatnsins en þeim hafði fækkað mjög vegna sjúkdóma sem Evrópskir innflytjendur til Norður-Ameríku báru með sér. Yfirvöld í Kanada voru þá að þvinga frumbyggja til að flytja til svo nefndra verndarsvæða og samhliða að vinna að innfluttningi hvítra manna inn á hefðbundin svæði frumbyggja.&lt;ref&gt;Anne Brydon (2001), „Dreams and Claims: Icelandic -Aboriginal Interactions in the Manitoba Interlake,“ Bls. 174–179. Journal of Canadian Studies. 2001. Volume 37, Number 1 https://doi.org/10.3138/jcs.37.1.24&lt;/ref&gt;

Á þessum tíma var mikið kappsmál kandískra yfirvalda að vinna að innfluttningi hvítra Evrópskra innflytjenda til þess hluta Kanada, sem frumbyggjar höfðu einkum haft til umráða áður, meðal annars til að tryggja að Bandríkin helguðu sér ekki þessi svæði.&lt;ref&gt; Valerie Knowles: Strangers at Our Gates. Canadian Immigration and Immigration Policy 1540–1997. Dundurn, Toronto 1997, ISBN 1-55002-269-5, Bls. 17–46&lt;/ref&gt; Stefna stjórnvalda í Kanada um hverjir væru æskilegir innflytjendur frá Evrópu var sú sama og í Bandaríkjunum; fólk frá [[Skandinavía|Skandinavíu]] og [[Þýskaland|Norður-Þýskalandi]] var talið skylt Engilsöxum og hæfa þess vegna köldu loftslagi Kanada og Íslendingar fengu að fljóta með.&lt;ref&gt;Ryan Eyford (2016). White Settler Reserve: New Iceland and the Colonization of the Canadian West. University of British Columbia Press. ISBN 9780774831581&lt;/ref&gt;

Frumbyggjar, bæði Krí og Ojibva, björguðu mörgum íslenskum fjölskyldum frá hungri á fyrstu árum landnámsins með því að kenna þeim hvernig ætti að veiða villibráð og fisk og komast af snjóþungu og köldu veturna í Kanada og eins hina hörðu bólusóttarfaraldra á árunum 1876–1877.&lt;ref&gt;Hildur Sigurbergsdóttir (2025). [https://skemman.is/bitstream/1946/49525/1/Hildur%20Sigurbergsdóttir%20-%20BA%20lokaritgerð.pdf  Birnir, úlfar og Indjánar.]  Áhrif hugarheims Vesturfara á samskipti þeirra við Fyrstu þjóðir Kanada. Háskóli Íslands.&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
&lt;references/&gt;
==Ítarefni==
* Michael Grasa (2026). [https://www.academia.edu/170294320/Reconstructing_a_Lost_Built_Landscape_of_the_Keweenaw_Peninsula_Stone_Structures_Ojibwe_Oral_History_and_the_Fragmented_Archaeological_Record_of_Lake_Superior Reconstructing a Lost Built Landscape of the Keweenaw Peninsula: Stone Structures, Ojibwe Oral History, and the Fragmented Archaeological Record of Lake Superior]. Independent Research Working Paper
* Dory Nason (2016).[https://www.academia.edu/77369359/My_Grandfathers_Knocking_Sticks_Ojibwe_Life_and_Labor_on_the_Reservation_Brenda_Child  My Grandfather's Knocking Sticks: Ojibwe Life and Labor on the Reservation]. University of British Columbia.
* Brenda J. Child (2012). Holding Our World Together: Ojibwe Women and the Survival of the Community. Viking. ISBN 0670023248
* William W. Warren (1984). History of the Ojibway People. Minnesota Historical Society Press. ISBN: 087351162X
* Mary Annette Pember (2025). Medicine River: A Story of Survival and the Legacy of Indian Boarding Schools. Pantheon Books. ISBN: 0553387316
* Ryan Eyford (2016). White Settler Reserve. New Iceland and the Colonization of the Canadian West. University of British Columbia Press. ISBN: 780774831581

[[Flokkur:Saga Kanada]]
[[Flokkur:Bandaríkjanna]]
[[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]]</text>
      <sha1>jau8gp6oqrx2zrf22jj8yydmj95inae</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981948</id>
      <parentid>1981850</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>Tilvísun á [[Ojibvar]]</comment>
      <origin>1981948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="k3nudew424ztn6lw9bc8kmlqga3ky4k" xml:space="preserve">#tilvísun[[Ojibvar]]</text>
      <sha1>k3nudew424ztn6lw9bc8kmlqga3ky4k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ojibvar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193077</id>
    <revision>
      <id>1981853</id>
      <timestamp>2026-10-05T14:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Masae</username>
        <id>538</id>
      </contributor>
      <comment>Bjó til síðu með „[[Mynd:Ojibwe Language Map.png|thumb|alt=Svæði Ojibva um 1800|Svæði Ojibva um 1800]] [[Mynd:George Catlin - Sha-có-pay, The Six, Chief of the Plains Ojibwa - Google Art Project.jpg|thumb|alt=Sha-có-pay,, Ojibva höðingi. Málverk eftir George Catlin 1833|Sha-có-pay,, Ojibva höðingi. Málverk eftir George Catlin 1833]] '''Ojibva''' eða '''Chippewa''' er þjóðflokkur frumbyggja Norður-Ameríku. Þeir eru nú taldir vera þriðji stærsti þjóðflokkur...“</comment>
      <origin>1981853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33320" sha1="jau8gp6oqrx2zrf22jj8yydmj95inae" xml:space="preserve">[[Mynd:Ojibwe Language Map.png|thumb|alt=Svæði Ojibva um 1800|Svæði Ojibva um 1800]]
[[Mynd:George Catlin - Sha-có-pay, The Six, Chief of the Plains Ojibwa - Google Art Project.jpg|thumb|alt=Sha-có-pay,, Ojibva höðingi. Málverk eftir George Catlin 1833|Sha-có-pay,, Ojibva höðingi. Málverk eftir George Catlin 1833]]
'''Ojibva''' eða '''Chippewa''' er þjóðflokkur frumbyggja Norður-Ameríku. Þeir eru nú taldir vera þriðji stærsti þjóðflokkur frumbyggja [[Kanada]] og [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. Í Kanada er talið að þeir séu um 175.000&lt;ref&gt;[ https://www.britannica.com/topic/Ojibwe  Ojibwe&quot;]. The Canadian Encyclopedia.Sótt 29. september 2026&lt;/ref&gt; og í Bandaríkjunum um 130.000&lt;ref&gt;[ https://theworlddata.com/ojibwa-chippewa-tribe/ Ojibwa Chippewa Tribe 2025 | Population Statistics &amp; Facts]. The World Data. Sótt 29. september 2026&lt;/ref&gt; Þeir hafa einnig verið nefndir ''Ojibweg'', ''Ojibway'' og ''Anishinaabe-Ojibwe'' og tilheyra stærri menningarhópi er nefnist ''Anishinaabeg'' (ᐊᓂᔑᓈᐯ) og hafa margt sameiginlegt í hefðum með nágrannaþjóðflokknum [[Krí]]. Þeir búa einkum einkum í norður- og vesturhluta [[Ontaríó|Ontario]] og austurhluta [[Manitoba]] og eru náskildir Saulteaux, Nipissing og Oji-Cree. Þeir tala mismunandi anishinaabemowin-mállýskur, sem er eitt af um tuttugu [[Algonkvísk tungumál|algonkvískum tungumálum]].
Sögulegt heimaland þeirra, sem þeir nefna ''Ojibwewaki'' (ᐅᒋᐺᐗᑭ) &lt;ref&gt;Jelsing, Kaden Mark (2023).[ https://open.library.ubc.ca/media/stream/pdf/24/1.0432745/4  Sovereign Futures: Indigenous and Settler Prophecies in Two Nineteenth-Century American 'Northwests' ]. University of British Columbia. Bls. 57.&lt;/ref&gt;, náði yfir stórt svæði norðan við [[Vötnin miklu]], annars vegar allt austur að [[Saint Lawrence-fljót|Saint Lawrence-fljóti]] og hins vegar vestur af um skóglendið allt [[Slétturnar miklu|Sléttunum miklu]]. Á hefðbundnum búsetusvæðum sínum á skógarsvæðum í austurhluta álfunnar gegndi Ojibva-fólkið lykilhlutverki í [[Loðskinn|loðskinnaverslun]].
===Orðsifjar===
Orðið Ojibva (einnig Ojibwe) mun vera dregið af orðinu ''Outchibou'', en [[Frakkland|franskir]] versluarmenn á 17. öld kölluðu fólk sem bjó þar sem [[Miklavatn (Norður-Ameríka)|Miklavatn]], [[Michiganvatn]] og [[Húron-vatn|Húronvatn]] mætast. Nafnið sögðu þeir koma frá nágranna frumbyggum. Evrópskir landkönnuðir og kaupmenn notuðu svo nafnið Ojibva yfir frumbyggja norðan við Vötnin miklu. Enskumælandi kaupmenn og innflytjendur umsnéru seinna orðinu í framburði í „Chippewa“.&lt;ref&gt;[https://batchewana.ca/our-story/history/ &quot;Batchewana – History&quot;.] Batchewana First Nation&lt;/ref&gt;. Það heiti hefur verið algengast í Bandaríkjunum, þótt bæði heitin séu notuð í báðum löndunum. Sjálft kallar fólkið sig ''Anishinaabe'' (ᐊᓂᔑᓇᐯ ), sem þýðir „hið upprunalega fólk“, og það nafn er notað í auknum mæli í Kanada. Uppruni heitisins „Outchibou  - Ojibwa“ er óljós, en ýmsar skýringar hafa verið settar fram, meðal annars: að orðið komu úr ''ojiibwabwe'', sem þýðir „þeir sem svíða þar til skinnið dregst saman,“ og vísar til þess að saumar á [[Mokkasínur|mokkasínum]] voru þurrkaðir yfir eldi til að gera þá vatnshelda;&lt;ref&gt;Warren, William W. (1984) [1885]. History of the Ojibway People. Minnesota Historical Society Press. bls. 36. ISBN 0-87351-162-X.&lt;/ref&gt;
Önnur skýring er að orðið komið úr ''ozhibii'oweg'', „þeir sem skrásetja sýnir sínar,“ og vísar til myndleturs og myndtáknanna sem notuð voru við helgiathafnir.&lt;ref&gt;Erdrich, Louise (2020). Books and Islands in Ojibwe Country: Traveling Through the Land of My Ancestors. Harper Perennial. ISBN 006230996X&lt;/ref&gt;
==Menningarbrot==
[[Mynd:Image from page 148 of &quot;Bulletin&quot; (1901).jpg|thumb| Ojibva wigwam, klætt með birkiberki. Ljósmynd frá 1901]] 
[[Mynd:OjIBWE BIRCH BARK CANOE 1910 mINNESOTA.jpg|thumb|alt=Ojibva-kanó, ljósmynd frá 1910|Ojibva-kanó, ljósmynd frá 1910]]
Áður en samskipti við Evrópubúa hafði áhrif á lifnaðarhætti Ojibva einkenndist menning þeirra mjög af því að þeir voru [[Veiðimenn og safnarar|veiðimenn og safnarar]]. Þeir höfðu fastari búsetu en aðrir sambærilegir frumbyggjar, bústaðir þeirra voru að mestu kúptar byggingar, nefndir [[Wigwam|wigwam]], þar sem viðargrind er þakin dýrahúðum eða birkiberki. Bústaðurinn gat einnig verið keilulaga, stengur bundnar saman að ofan og einnig þaktar dýrahúðum eða birkiberki.&lt;ref&gt; Peter Nabokov , Robert Easton  (1989). Native American Architecture. Oxford University Press. ISBN 0195037812&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/research-starters/architecture/native-american-architecture-northeast/  Native American Architecture – Northeast] EBSCO Information Services, 2923&lt;/ref&gt; Berkinum var flett af trénu og skorinn í rétt form og saumuð saman með mjóum grenirótum. Allur fatnaður Ojibva-frumbyggjanna var gerður úr skinnum. [[Hreindýr|Hreindýra]]-, [[Hjartardýr|hjartar]]- og [[Elgur|elgskinn]] voru notuð bæði í karla og kvenfatnað og einnig í skófatnað, mokkasínur. Á veturna bættust við yfirhafnir úr loðfeldi. Ojibvar voru mjög færtir í bátasmíði og bjuggu til [[Kanó|kanóa]] úr birkiberki sem hentuðu einstaklega vel aðstæðunum á vötnum og ám á svæði þeirra að sumarlagi. Kanóarnir voru léttir og auðvelt var að bera þá á milli vatna. En í snjóþungu vetrarlagi þurfti að nota snjóþrúgur og sleða.
Nú á dögum býr meirihluti fólksins í nútímalegu húsnæði, en wigwam eru enn notaðir á nokkrum stöðum og við hátíðir og helgiathafnir.
[[Mynd:Ojibwe woman tapping for sugar maple syrup.jpg|thumb|Ojibva kona að tappa hlyntré á safa. Ljósmynd frá 1908.]] [[Mynd:Wild rice harvesting 19th century.jpg|thumb|Teikning frá 1853 af Ojibva-konum við uppskeru á villigrjónum.]] Fyrir utan að vera veiðimenn stunduðu Ojibva-fólkið einnig ræktun ýmissa tegunda af [[Maís|maís]] og [[Grasker|graskera]] og annar jurta, auk þess að safna ''manoomin'' (villihrísgrjón) til matar. Á vorin töppuðu þeir hlynsafa úr trjánum og unnu síðar [[Hlynsíróp|hlynsíróp]] úr því. Það krafðist mikillar vinnu að safna og vinna hlynsafa og síróp og ekki síst að safna villigrjónum og þess vegna var það oftast unnið í stærri hópum. Hlynsírópið var algengt í matargerð, en villigrjón voru undirstöðufæða þar sem var auðvelt að safna því. Þúsundir manna komu oft saman þar sem umfangsmiklar veiðar með spjótum og netum á ferskvatnsfiski voru stundaðar við norðanvert Miklavatnið. Þessar samkomur höfðu mikla þýðingu fyrir félagslíf og samskipti, ekki síst milli kynja.
===Stjórnun===
[[Mynd:Chief Buffalo's Petition 1849 originally of birch bark.jpg|right|thumb| Þetta er afrit af upphaflegri mynd á birkiberki. Ojibva-höfðinginn Kechwaishk ásamt sex öðrum höfðingjum sendu árið 1849 ákæru- og kröfuskrif til forseta Bandaríkjanna vegna svikinna loforða sem gefin voru við samningana 1837 og 1842. Ættflokkar höfðingjana eru táknaðir með tótemtáknum sínum – frá vinstri grani, vatnamaður, bjarndýr, og þrír merðir,– undir forystu trönunnar. Línurnar frá hjarta og auga hvers tótems að hjarta og auga trönunnar tákna að þau séu öll sammála; og lína liggur frá auga trönunnar að vötnunum miklu sem sjást á „kortinu“í vinstra horni.]]
Ojibva-fólkið skiptist í sjálfstæða hópa sem höfðu að mestu sameiginlega menningu og hefðir. Hver hópur hafði sinn eigin höfðingja og veiðisvæði og og dvöldust í minni fjölskylduhópum á veturna en mynduðu stærri hópa síðla vors eða snemma sumars. Sögulega var ættflokkurinn&lt;ref&gt;Úr [https://mannfraedi.vefbok.forlagid.is/?id=32&amp;char=æ Mannfræði fyrir byrjendur] Ættflokkur: „(enska: clan) Útvíkkuð útgáfa af ættkvísl eða samansafni ættkvísla. Ekki er hægt að rekja skyldleika með óyggjandi hætti en gert er ráð fyrir að fólk af sama ættflokki eigi sameiginlegan forföður/formóður.„&lt;/ref&gt; einn mikilvægasti grunnur samfélagsins sem að mörgu leiti réði stöðu einstaklingsins. Ættflokkarnir aðgreindust með táknum sem kallast [[Tótem|tótem]] og eru til dæmis kennd við dýr og tengjast við goðsögulegan uppruna ættflokksins.  Orðið tótem sem er notað í fjölmörgum tungumálum kemur úr máli Ojibva-fólksins, ''doodem''. Þeir sem voru taldir innan hvers ættflokks voru álitin fjölskyldumeðlimir og hjónabönd innan ættflokksins voru þess vegna bönnuð.&lt;ref&gt; Billard, Jules B. (1989). &quot;N. Scott Momaday &quot;I am Alive ...&quot;&quot;. The World of the American Indian, A volume in the Story of Man Library. Washington, D.C.: National Geographic Society. p. 13. ISBN 0-87044-799-8.&lt;/ref&gt; Ojibva-fólkið skiptist í yfir 20 ættflokka og totemdýr, þar á meðal trana, örn, björn, elgur, mörður, gaupa, úlfur, himbrimi, grani, gæs, rjúpa og hrafn. Mismunandi ættflokkar þóttu fara best með ólíka þætti í samfélaginu; til dæmis komu höfðingjar oft úr ættflokkum himbrimans eða trönunnar, en stríðsmenn komu jafnan úr ættflokkum bjarnarins, marðarins, gaupunnar og úlfsins.

Börn teldust til ættflokks í karllegg, það er að þau fæddust inn í ættflokk föðursins. Þetta gerði að börn Ojibva-kvenna og Evrópskra feðra voru utan ættflokkakerfisins og þar með utanveltu. Þessi börn sem voru fjölmörg mynduðu síðar kanadíska þjóðflokkinn [[Métis]].&lt;ref&gt;Goswami, Manash (2018) [https://www.researchgate.net/publication/326655380_Totemism_and_Tribes_A_Study_of_the_Concept_and_Practice Totemism and Tribes: A Study of the Concept and Practice] North Eastern Hill University&lt;/ref&gt;

Ojibva þjóðflokkurinn hafði enga sameiginlega höfðingja, hins vegar voru höfðingar innan hvers hóps. Hefðbundin forysta þjóðflokksins byggðist samstöðu fremur en einræðislegri stjórn, þar sem höfðingjar (sem eru nefndir ''ogimaag'') voru fremur talsmenn vilja fólksins en stjórnendur. Vegsemd og virðing og val til forystu byggði mjög á gjafmildi. Grundvöllur menningarinnar  og samfélagsins byggðust á samspili, þar sem skipti á gjöfum gegndu mjög mikilvægu félagslegu hlutverki. Gagnkvæmt samband og skuldbinding um gagnkvæma aðstoð var innsiglað með gjafaskiptum. 
Þar sem að höfðingjar ættflokkana voru leiðtogar en ekki stjórnendur þurftu þeir að ráðfærðu sig við samfélagið þegar stærri ákvarðanir voru teknar. Það var heldur ekkert miðstýrt vald höfðingja yfir þjóðflokknum. Þessi valddreifing þótti yfirvöldum Bandaríkjanna, Breta og síðar Kanada afar  ruglingsleg; þau vildu gera samninga við „höfðingja“ eða „konunga“ sem gætu stýrt og haft vald yfir heilum þjóðflokkum – fyrirkomulag sem var einfaldlega ekki til í menningu Ojibva.

Hlutverk ættflokkahöfðingjanna breyttist talsvert þegar verslun með loðskinn varð mikilvægur þáttur í lífsafkomunni, bæði að gera samninga viðkaupmenn og einnig við samstarf við aðra hópa um veiðisvæði.&lt;ref&gt;Cary Miller (2010). Ogimaag: Anishinaabeg leadership, 1760-1845. University of Nebraska Press. ISBN: 9780803295254&lt;/ref&gt;
===Trú og heimsmynd===
[[Mynd:Meda songs, 1851.jpg|thumb|Myndræn nótnaskrift Ojibva. Afskrift af upprunalegri nótnaskrift á birkifjöl; safnað um 1820 á svæðinu norðan við Miklavatn.]] 
[[Mynd:Ojibwa dance.jpg|thumb|Snjóþrúgudansinn, forn hefð Ojibva-fólksins sem dansaður var við fyrstu snjókomu hvers árs. Málverk eftir George Catlin, 1835.]]
Hefðbundin trúarhefð og heimsmynd Ojibva-fólksins býr hvorki yfir formlegri forystu né skipulegum trúarstofnunum en einkennist frekar af miklum fjölbreytileika. Helgisiðir skiptu Ojibva-fólkið miklu máli þar sem andar leiddu það í gegnum lífið. Plötur úr birkiberki voru skrifaðar með myndleturstáknum til að miðla þekkingu og höfðu mikilvægt hlutverk við helgiathafnir.&lt;ref&gt; Wub-e-ke-niew: We have the right to exist: A translation of aboriginal indigenous thought. The first book ever published from an Ahnishinahbæótjibway perspective. Black Thistle Press, New York 1995.&lt;/ref&gt;

Kjarninn í andlegu lífi Ojibva var náttúrutrú, öll dýr, tré og steinar höfðu anda eða krafta sem þurfti að sinna. Mikilvægur þáttur í veröldinni eru máttugar andaverur sem eru kallaðar ''manitouk''. Þær birtast í ýmsum myndum og eiga hver um sig misjöfn samskipti við menn. Farsællt líf byggir á því að hafa öðlast stuðning máttugra ''manitouk''-anda.&lt;ref&gt;Lawrence W. Gross (2002) [https://www.academia.edu/34639198/Unifying_Concept_of_Anishinaabe_Religion Bimaadiziwin, or the “Good Life,” as a Unifying Concept of Anishinaabe Religion.] American Indian Culture and Research Journal 26:1 (2002) 15–32 &lt;/ref&gt; Með því að  gangast undir svokallaðar sýnileitir leita einstaklingar í þjóðflokknum oeftir vitjunum og mynda þannig tengsl við tiltekinn ''manitou'' sem verður verndarvættur og leiðbeinandi þeirra. Allt fram á 20. öld gekk nánast hver einasti karlmaður af Ojibva-ættum í gegnum slíka sýnileit þegar hann náði [[Kynþroski|kynþroska]].&lt;ref&gt; Dan Merkur (2002) [https://www.researchgate.net/publication/227157830_The_Ojibwa_Vision_Quest The Ojibwa Vision Quest]. Journal of Applied Psychoanalytic Studies 4(2):149-170 DOI:10.1023/A:1015588819899&lt;/ref&gt; Þeir sem eru taldir búa yfir krafti frá ''manitou''-öndunum, annast lækningar og sjá fyrir hvar veiðidýrin eru og aðrar sýnir.  

[[Mynd:Mide scroll.jpg|thumb|Myndskreytingu á birkiberki notuð við helgiathafnir í Midewiwin-félaginu, merking hennar er aðeins kunn þeim sem eru innvígðir.]] ''Midewiwin'' (ᒥᑌᐧᐃᐧᐃ), sem er þekkt á ensku sem „''Grand Medicine Society''“ (''Hið mikla lækningafélag''), hefur gegnt miklu hlutverki við að þróa og varðveita lækningahefð og andlega kunnáttu. Það sér um röð vígslugjörða og lækningaathafna, auk þess sem það miðlar þekkingu á lækningajurtum, siðferðilegu líferni og andlegum kenningum. Samkvæmt sögulegri hefð Ojibva var félagið stofnað af ''Kitchi Manitou'' (sem einnig kallast andinn mikli) á tímum neyðar fyrir óralöngu.&lt;ref&gt;Angel, Michael (2002). Preserving the Sacred: Historical Perspectives on the Ojibwa Midewiwin. Winnipeg: University of Manitoba Press.&lt;/ref&gt; Elstu rituðu heimildir um Midewiwin, í skrifum evrópskra landkönnuða, kaupmanna og landnema eru frá lokum 17. aldar. Þessir Evrópumenn lýstu Midewiwin sem lokuðu og leynifélagi, sennilega vegna þess að þeir skildu ekki eðli félagsins eða  að þeir voru ekki velkomið að taka þátt í athöfnum þess. Sumir sagnfræðingar hafa túlkað þetta sem vísbendingu um að Midewiwin hafi orðið til á þessum tíma sem viðbrögð við þrýstingi frá kristnum trúboðum. Rnnsóknir með kolefni-14 aðferðinni sýna hisvegar fram á að grafhýsi og og aðrir munir sem tengd hafa verið við Midewiwin-félagið séu 800 til 1000 ára gömul. &lt;ref&gt; David A. Robertson, Eva M. MacDonald og Martin S. Cooper (1997).  [https://ontarioarchaeology.org/wp-content/uploads/oa064-02_robertson.pdf Among Marshes and Gneiss Mounds: The Archaeology of La Vase Island]. Ontario Archaeology&lt;/ref&gt;

Bæði kandísk og bandarísk yfirvöld reyndu langt fram á 20. öld að banna eða takmarka starfsemi Midewiwin sem leiddi til hnignunar í starfi, en frá sjöunda áratugi 20. aldar hefur mikil endurvakning átt sér stað, knúin áfram af hreyfingum sem starfa að því að endurvekja frumbyggjamenningu. Í dag hefur starfsemi Midewiwin rorðið aðgengilegri fyrir almenning, meðal annars gegnum nútíma tækni.&lt;ref&gt; Michael Angel (2002). Preserving the Sacred: Historical Perspectives on the Ojibwa Midewiwin. University of Manitoba Press. ISBN 9780887551734&lt;/ref&gt;

Kristnir trúboðar höfðu sig mjög frammi meðal Ojibva-fólksins á 19. öld og stofnuðu kirkjur og skóla víða í byggðum þeirra  og síðar á svo kölluðum verndarsvæðum. Ekki má vanmeta áhrif trúboða á andlegt líf Ojibva, enda tóku margir upp kristni – þó ekki væri nema til að forðast frekari ónæði af trúboðum. Meðal annars er sennilegt að skilgreiningin á Kitchi Manitou („hinn mikli andi“) sem æðsti mátturinn í andlegu lífi Ojibva-fólksins, hafi í raun orðið til sem  samrunni hefðbundinna trúarviðhorfa og hugmynda kristinna trúboða

===Tungumál===
[[Mynd: Ojibwe map pre-contact.svg|thumb| Anishinaabemowin mállýskur um 1800.]]
Tungumál Ojibva-fólks er í raun nokkrar ólíkar en náskyldar [[Mállýska|mállýskur]] af því tungumáli sem það kallar anishinaabemowin (ᐊᓂᔑᓈᐯᒧᐎᓐ), og er fumbyggjamál af ætt algonkvískra tungumála. Líkt og mörg uppruna tungumál Norður-Ameríku er það [[fjölsamsett tungumál|fjölsamsett]] (enska: ''polysynthetic languages''), [[Viðskeytamál|viðskeytamál]] (enska: ''agglutinating'') sem nýtir viðskeyti í upphafi eða og enda til að sýna form- og merkingarmun og við orðmyndun&lt;ref&gt; Guðmundur Erlingsson (2001). [https://ait.arnastofnun.is/grein.php?id=956 Mál og málgerðir]. Málsgreinar, Árnastofnun&lt;/ref&gt; . Nafnorð skiptast í tvo flokka, eða „kyn“, en byggja ekki á andstæðum karlkyns og kvenkyns heldur milli ''lifandi'' og ''ólifandi''. Nafnorð sem tákna lifandi verur flokkast yfirleitt sem lifandi, en þau sem tákna líflausa hluti flokkast sem ólifandi; þetta er þó ekki algild regla þar sem hún byggist á menningarlegum skilningi á því hvort hlutur búi yfir „anda“ eða ekki (almennt gildir að ef hlutur hreyfist, þá býr hann yfir „anda“).&lt;ref&gt; Kate Riccomini (2019). [https://www.academia.edu/73251940/The_Syntax_and_Semantics_of_the_Ojibwe_Verbal_Domain  The Syntax and Semantics of the Ojibwe Verbal Domain]. University of Ottawa&lt;/ref&gt;
 
Þótt ojibva-málið hafi að nokkur tökuorð úr ensku, frönsku og krímáli, hefur það tekið lítið af orðum úr öðrum tungumálum, heldur eru búin til orð yfir ný hugtök út frá þeim orðaforða sem fyrir er. 
Nú er það næst mest talaða tungumál frumbyggja í Kanada (á eftir Krí) og það þriðja stærsta í allri Norður-Ameríku (á eftir Navahóa og Krí).

====Ritmál====
Það er ekkert staðlað ritkerfi til fyrir allar mállýskur ojibva-málsins. Mismunandi mállýskur hafa aðlagað latneska stafrófið að málinu á ýmsan hátt, oftast út frá enskum eða frönskum framburði og stafsetningarvenjum.&lt;ref&gt; Walker, Willard. 1996. &quot;Native writing systems.&quot; Ives Goddard, ed., The Handbook of North American Indians, Volume 17. Languages, 158–184. Washington, D.C.: The Smithsonian Institution. ISBN 0-16-048774-9.&lt;/ref&gt; Einnig nota allmargir Ojibva í Kanada [[Kanadískt atkvæðatáknróf|kanadíska atkvæðatáknrófið]].
==Sögubrot==
Samkvæmt munnlegri söguhefð Ojibva bjuggu forfeður þeirra um aldaraðir umhverfis mynni Saint Lawrence-fljóts á svæðum sem nú tilheyra New Brunswick og suðausturhluta Quebec.&lt;ref&gt; Roy, Loriene. [https://www.everyculture.com/multi/Le-Pa/Ojibwa.html#google_vignette &quot;Ojibwa&quot;.] Countries and Their Cultures.&lt;/ref&gt; Samkvæmt þessum sögum fóru forfeður þeirra að flytjast vesturyfir lengra inn í landið einhvern tímann á tímabilinu frá 6. til 10. aldar. Engar fornleifafundir hafa fundist sem benda til þessa.

Til að skilja samfélög frumbyggja reyndu Evrópumenn að aðskilja hópa og gefa þeim nöfn og það er sennilegt að samskipti við  Evrópumenn hafi gert að Ojibvar fóru að  telja sig sem hluta af sameiginlegri menningu.&lt;ref&gt; Anthony, David. The Horse, the Wheel and Language, Princeton University Press, 2007, bls. 102&lt;/ref&gt;

Fyrsta ritaða heimildin þar sem minnst er á Ojibva er að finna í skýrslu [[Jesúítareglan|jesúíta]] frá árinu 1640 um trúboð þeirra í [[Nýja Frakkland|Nýja Frakklandi]]. Vinsamleg samskipti hófust fljótlega við franska kaupmenn og gegnum þau samskipti eignuðust Ojibvar [[Skotvopn|skotvopn]] og foru að versla með loðskinn í skiptum fyrir evrópskar vörur. Með aðgang að skotvopnum náðu þeir yfirhöndinni gagnvart hefðbundnum óvinum sínum, [[Lakota]]- og Meskwaki-fólkinu, sem bjuggu vestan og sunnan við þá.

Loðskinnaverslu við Evrópska kaupmenn hafði djúpstæð áhrif á líf Ojibva-fólksins. Í upphafi stunduðu þeir skiptiverslun á loðskinnum af dýrum sem þeir höfðu veitt fyrir franskar vörur. Frá miðri 17. öld urðu þeir í auknum mæli milliliðir milli evrópskra kaupmanna og frumbyggjasamfélaga fyrir vestan búsetusvæði sín. Þegar franskir loðskinnakaupmenn fóru að færa sig vestur á bóginn og Englendingar stofnuðu Hudson's Bay Company við [[James-flói|James]]- og [[Hudsonflói|Hudson-flóa]] flóru allmargir Ojibva-menn að sækja til nýrra svæða, að fyrstu í verslunar- eða veiðferðir, en síðar með fast búsetu. Það Ojibva-fólk sem fluttu norður og vestur inn á hefðbundin [[Krí]]-svæði mynduðu oft blönduð samfélög við þá. 

Undir lok 18. aldar réðu Ojibva-menn yfir nær öllu því svæði sem nú er [[Michigan]], norðurhluta [[Wisconsin]] og [[Minnesota |Minnesota]] í Bandaríkjunum. Þeir höfðu einnig yfirráð yfir norðurströndum Miklavatns og Húronvatns kanadamegin og allt vestur að Turtle-fjöllum í Norður-Dakóta.

[[Mynd:Nouvelle-France map-nn2.svg|thumb|alt=Nýlenduyfirráð í Norður-Ameríku um 1755|Nýlenduyfirráð í Norður-Ameríku um 1755]]
Að hluta til vegna langvarandi viðskipta og samvinnu tóku Ojibar þátt í bandalagi við Frakka gegn Bretlandi og nýlendubúum þeirra í stríðinu [[Sjö ára stríðið|1756 to 1763]].&lt;ref&gt; Gevinson, Alan. [https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/which-native-american-tribes-allied-themselves-with-the-french/  &quot;Which Native American Tribes Allied Themselves with the French?&quot;.] teachinghistory.org.&lt;/ref&gt; Eftir ósigurinn árið 1763 neyddist Frakkland til að láta Bretlandi eftir nánast öll nýlendusvæði sín í Norður-Ameríku, bæði landsvæðinn í Kanada og austan [[Mississippifljót|Mississippi]]-fljóts. Hins vegar gengu Ojibvar í lið með Bretum gegn Bandaríkjunum í stríðinu 1812. Þeir vonuðu að sigur Breta mundi stoppa innfluttning bandarískra landnema á yfirráðasvæðum þeirra en svo varð ekki. Eftir stríðið ætlaði ríkisstjórn Bandaríkjanna að neyða allt Ojibva-fólk í Bandaríkjunum að flytja til Minnesota, vestan Mississippi-fljóts. Ojibvar snérust harkalega gegn þessu og til vopnaðra átaka kom.&lt;ref&gt; Clifton, James A. (1987). [https://search.library.wisc.edu/digital/AE2BIEZNFLUATN8P/pages/ATTOOXSSSDOGHI9B &quot;Wisconsin Death March: Explaining the Extremes in Old Northwest Indian Removal&quot;.] Transactions of the Wisconsin Academy of Sciences, Arts and Letters. 5: 1–40.&lt;/ref&gt;

[[Mynd:Anishinaabewaki.jpg|thumb| Verndarsvæði (Indian Reservations/Reserves) Ojibva og náskildra þjóðflokka í Norður-Ameríku. Einnig borgir þar sem margir þeirra búa.]] Með sívaxandi innfluttningi Evrópskra innflytjenda urðu mjög árekstrar og átök um nýtingu auðlinda. Til að reyna að leysa úr þessum árekstrum voru gerðir fjölmargir samningar við Ojibva og aðra frumbyggja, bæði í Bandaríkjunum og í Kanada. Stjórnvöld í Bandaríkjunum og Kanada litu á land sem verðmæti sem hægt væri að kaupa, eiga og selja að vild. Evrópsku innflytjendurnir og yfirvöld í Bandaríkjunum og Kanada töldu að með þessum samningum hefðu Ojibvar selt eða afhent eignarrétt yfir viðkomandi landsvæði. Fljótlega kom í ljós að þessar hugmyndir um eignarétt á landi stanguðust á við hugmyndir Ojibva, eins og hjá öðrum frumbyggjum, um samnýtingu auðlinda. Í hugmynda og menningarheimi þeirra var ekki hægt að eiga land, ekki frekar en andrúmsloftið eða vatnið, það væri sameiginleg auðlind. Þegar samningaviðræðurnar fóru fram gátu Ojibvar ekki ímyndað sér að þeir væru að selja landsvæði eða einkaeignarrétt til þess, þeir töldu sig vera að opna fyrir sameiginleg not auðlindanna. Í mörgum tilfellum vekja aðstæðurnar í kringum þessa samninga enn efasemdir um lögmæti þeirra. Um þetta hafa staðið miklar deilur og réttarhöld langt fram á 20. öld.&lt;ref&gt;John Borrows (2026). [https://www.cambridge.org/core/journals/canadian-journal-of-law-and-jurisprudence/article/anishinaabe-treaties-and-the-rule-of-law/CAE0160F37ED330AAC639B26BE912745 Anishinaabe Treaties and the Rule of Law.] Canadian Journal of Law &amp; Jurisprudence. 2026;39(1):32-67. doi:10.1017/cjlj.2026.10069&lt;/ref&gt;
Meðlimir í Ojibva-þjóðflokknum voru smám saman hraktir frá hefðbundnum heimkynnum sínum við Vötnin miklu með þessum samningum, en sérlega vegna ákvaðanna stjórnvalda um brottflutning. Á 19. öld, sérstaklega eftir 1854 bæði í Bandaríkjunum og Kanada, voru sett ýmis alríkislög sem neyddu frumbyggja til að flytjast á sérstök verndarsvæði (sem heitir Indian reservations í Bandaríkjunum en Indian Reserves í Kanada).  Aðalástæðan var að innlima land og auðlindir í efnahagskerfi innflytjenda en einnig til aukinnar aðlögunar frumbyggja að samfélagi og menningu evrópska meirihlutans og þar með fráhvarfi frá hefðbundnum atvinnuháttum. Verndarsvæðin voru í fyrstu úthlutuð sem sameign viðkomandi þjóðflokks en frá 9. áratugi 19. aldar var þeim í auknum mæli skipt upp í minni svæði sem voru úthlutuð til einstaklinga og ætlunin var að gera þá að bændum. Á verndarsvæðum Ojibva-fólks var mest af því landi sem þeim var úthlutað grýtt, mýrlent eða þéttvaxið skógi, og veðurfarið setti skorður fyrir því hvað var hægt að rækta á stuttu vaxtarskeiði. Þar sem barrskógarnir á norðurslóðum hentuðu illa fyrir landbúnað misstu margir eða seldu það svæði sem þeim hafði verið úthlutað til timburfyrirtækja í eigu hvítra manna, en með því minnkaði verulega heildarsvæðið sem þjóðflokkurinn hafði yfirráð yfir.&lt;ref&gt;[ https://www.apmreports.org/episode/2019/11/01/uprooted-the-1950s-plan-to-erase-indian-country Uprooted: The 1950s plan to erase Indian Country]. Americal Public Media, 2019. APMReports&lt;/ref&gt; Þegar möguleikar á hefðbundnum sjálfsþurftarbúskap skruppu mjög saman, urðu Ojibvar háðir launavinnu . Þar sem sparnaður er ekki mögulegur í sjálfsþurftarbúskap og fjárhæðirnar fyrir landsvæðin voru lágar, fóru laun og aðrar tekjurnar beint í nauðsynjar og nægðu varla fyrir framfærslu. Flestir Ojibvar á verndarsvæðunum bjuggu við sára fátækt, og urðu háðir opinberum stuðningi til að framfleyta sér.
Í bæði Bandaríkjunum og Kanada voru sérstakir heimavistarskólar fyrir frumbyggjabörn rekinn frá því snemma á 19.öld og fram á sjöunda áratug 20. aldar með þeim tilgangi að þvinga fram aðlögun frumbyggja að amerísku eða kanadísku samfélagi.&lt;ref&gt; Giulia Marchiò(2022). [https://www.humanrightspulse.com/mastercontentblog/cultural-assimilation-of-native-americans Cultural Assimilation Of Native Americans]. Human Rights Pulse&lt;/ref&gt; Í Bandaríkjunum voru þessir skólar reknir af ríkinu (Indian Boarding Schools) en í Kanada af ýmsum kristnum kirkjum (Indian residential school system). Börn frumbyggja voru tekin frá heimilum sínum og fjölskyldum í þeim tilgangi að þau aðlöguðust ríkjandi menningu að fullu. Mörg þessara barna létust af völdum illrar meðferðar og vanrækslu og sneru aldrei aftur heim.&lt;ref&gt; Melissa Mejia (2021). [https://www.theindigenousfoundation.org/articles/us-residential-schools The U.S. history of Native American Boarding Schools.] The Indigenous Foundation&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Miller, J.R. (2017). Residential Schools and Reconciliation: Canada Confronts its History. University of Toronto Press. ISBN 978-1-4875-0218-8.&lt;/ref&gt; Frumbyggjar í Bandaríkjunum fengu ekki fullan ríkisborgararétt fyrr en 1924 og í Kanada 1947.
Fátækt og mikið atvinnuleysi á verndarsvæðunum hefur leitt til þess að margir Ojibva einstaklingar hafa flutt í borgir og aðra þéttbýliskjarna eins og Minneapolis, Milwaukee og Chicago. 

[[Mynd:JingleDress.jpg|thumb|Ungir þátttakendur í Pow Wow 2007]] Frá 1960 fór afstaða til frumbyggja mjög að breytast í Bandaríkjunum og Kanada og þá einnig réttindabarátta þeirra. Það hefur leitt til að sjálfsmynd, lagaleg staða og vegsemd þessara þjóðflokka hefur vaxið mjög. Meðal Ojibwe-fólks hefur þetta leitt til endurvakningar á menningarhefðum og hátíðum og sérstaklega í sterku átaki við að auka kunnáttu og notkun á tungumáli þjóðarinnar.&lt;ref&gt; Loriene Roy (2008)[https://www.everyculture.com/multi/Le-Pa/Ojibwa.html Ojibwa] Countries and their Cultures&lt;/ref&gt;
==Ojibva og Nýja Ísland==
Árið 1875 veitti Kanadíska ríkisstjórnin [[ísland|íslenskum]] landnemum rétt til sjálfstjórnarsvæðis (Reserve) í Interlake-héraði í [[Manitoba]] sem var nefnt [[Nýja Ísland]]. Þetta landsvæði hafði verið hefðbundið land- og veiðisvæði Krí og Ojíbva-þjóðanna og hafði verið lofað þeim sem verndarsvæði. Koma Íslendinganna skapaði í byrjun spennu og landflótta þeirra frumbyggja sem þegar bjuggu og veiddu á svæðinu. &lt;ref&gt;Ryan Eyford (2016). White Settler Reserve. New Iceland and the Colonization of the Canadian West.  University of British Columbia Press. Bls 45-47. ISBN: 780774831581&lt;/ref&gt;

Þegar Íslenskir innflytjendur fóru að flytja til vesturstrandar [[Winnipegvatn|Winnepegvatns]] bjuggu Ojíbvar-menn við syðri helming vatnsins en þeim hafði fækkað mjög vegna sjúkdóma sem Evrópskir innflytjendur til Norður-Ameríku báru með sér. Yfirvöld í Kanada voru þá að þvinga frumbyggja til að flytja til svo nefndra verndarsvæða og samhliða að vinna að innfluttningi hvítra manna inn á hefðbundin svæði frumbyggja.&lt;ref&gt;Anne Brydon (2001), „Dreams and Claims: Icelandic -Aboriginal Interactions in the Manitoba Interlake,“ Bls. 174–179. Journal of Canadian Studies. 2001. Volume 37, Number 1 https://doi.org/10.3138/jcs.37.1.24&lt;/ref&gt;

Á þessum tíma var mikið kappsmál kandískra yfirvalda að vinna að innfluttningi hvítra Evrópskra innflytjenda til þess hluta Kanada, sem frumbyggjar höfðu einkum haft til umráða áður, meðal annars til að tryggja að Bandríkin helguðu sér ekki þessi svæði.&lt;ref&gt; Valerie Knowles: Strangers at Our Gates. Canadian Immigration and Immigration Policy 1540–1997. Dundurn, Toronto 1997, ISBN 1-55002-269-5, Bls. 17–46&lt;/ref&gt; Stefna stjórnvalda í Kanada um hverjir væru æskilegir innflytjendur frá Evrópu var sú sama og í Bandaríkjunum; fólk frá [[Skandinavía|Skandinavíu]] og [[Þýskaland|Norður-Þýskalandi]] var talið skylt Engilsöxum og hæfa þess vegna köldu loftslagi Kanada og Íslendingar fengu að fljóta með.&lt;ref&gt;Ryan Eyford (2016). White Settler Reserve: New Iceland and the Colonization of the Canadian West. University of British Columbia Press. ISBN 9780774831581&lt;/ref&gt;

Frumbyggjar, bæði Krí og Ojibva, björguðu mörgum íslenskum fjölskyldum frá hungri á fyrstu árum landnámsins með því að kenna þeim hvernig ætti að veiða villibráð og fisk og komast af snjóþungu og köldu veturna í Kanada og eins hina hörðu bólusóttarfaraldra á árunum 1876–1877.&lt;ref&gt;Hildur Sigurbergsdóttir (2025). [https://skemman.is/bitstream/1946/49525/1/Hildur%20Sigurbergsdóttir%20-%20BA%20lokaritgerð.pdf  Birnir, úlfar og Indjánar.]  Áhrif hugarheims Vesturfara á samskipti þeirra við Fyrstu þjóðir Kanada. Háskóli Íslands.&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
&lt;references/&gt;
==Ítarefni==
* Michael Grasa (2026). [https://www.academia.edu/170294320/Reconstructing_a_Lost_Built_Landscape_of_the_Keweenaw_Peninsula_Stone_Structures_Ojibwe_Oral_History_and_the_Fragmented_Archaeological_Record_of_Lake_Superior Reconstructing a Lost Built Landscape of the Keweenaw Peninsula: Stone Structures, Ojibwe Oral History, and the Fragmented Archaeological Record of Lake Superior]. Independent Research Working Paper
* Dory Nason (2016).[https://www.academia.edu/77369359/My_Grandfathers_Knocking_Sticks_Ojibwe_Life_and_Labor_on_the_Reservation_Brenda_Child  My Grandfather's Knocking Sticks: Ojibwe Life and Labor on the Reservation]. University of British Columbia.
* Brenda J. Child (2012). Holding Our World Together: Ojibwe Women and the Survival of the Community. Viking. ISBN 0670023248
* William W. Warren (1984). History of the Ojibway People. Minnesota Historical Society Press. ISBN: 087351162X
* Mary Annette Pember (2025). Medicine River: A Story of Survival and the Legacy of Indian Boarding Schools. Pantheon Books. ISBN: 0553387316
* Ryan Eyford (2016). White Settler Reserve. New Iceland and the Colonization of the Canadian West. University of British Columbia Press. ISBN: 780774831581

[[Flokkur:Saga Kanada]]
[[Flokkur:Bandaríkjanna]]
[[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]]</text>
      <sha1>jau8gp6oqrx2zrf22jj8yydmj95inae</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981859</id>
      <parentid>1981853</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:38:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Masae</username>
        <id>538</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1981859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33325" sha1="jx9apqo0hk2jx6yxyoizeo5nungyepc" xml:space="preserve">[[Mynd:Ojibwe Language Map.png|thumb|alt=Svæði Ojibva um 1800|Svæði Ojibva um 1800]]
[[Mynd:George Catlin - Sha-có-pay, The Six, Chief of the Plains Ojibwa - Google Art Project.jpg|thumb|alt=Sha-có-pay,, Ojibva höðingi. Málverk eftir George Catlin 1833|Sha-có-pay,, Ojibva höðingi. Málverk eftir George Catlin 1833]]
'''Ojibva''' eða '''Chippewa''' er þjóðflokkur frumbyggja Norður-Ameríku. Þeir eru nú taldir vera þriðji stærsti þjóðflokkur frumbyggja [[Kanada]] og [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. Í Kanada er talið að þeir séu um 175.000&lt;ref&gt;[ https://www.britannica.com/topic/Ojibwe  Ojibwe&quot;]. The Canadian Encyclopedia.Sótt 29. september 2026&lt;/ref&gt; og í Bandaríkjunum um 130.000&lt;ref&gt;[ https://theworlddata.com/ojibwa-chippewa-tribe/ Ojibwa Chippewa Tribe 2025 | Population Statistics &amp; Facts]. The World Data. Sótt 29. september 2026&lt;/ref&gt; Þeir hafa einnig verið nefndir ''Ojibweg'', ''Ojibway'' og ''Anishinaabe-Ojibwe'' og tilheyra stærri menningarhópi er nefnist ''Anishinaabeg'' (ᐊᓂᔑᓈᐯ) og hafa margt sameiginlegt í hefðum með nágrannaþjóðflokknum [[Krí]]. Þeir búa einkum einkum í norður- og vesturhluta [[Ontaríó|Ontario]] og austurhluta [[Manitoba]] og eru náskildir Saulteaux, Nipissing og Oji-Cree. Þeir tala mismunandi anishinaabemowin-mállýskur, sem er eitt af um tuttugu [[Algonkvísk tungumál|algonkvískum tungumálum]].
Sögulegt heimaland þeirra, sem þeir nefna ''Ojibwewaki'' (ᐅᒋᐺᐗᑭ) &lt;ref&gt;Jelsing, Kaden Mark (2023).[ https://open.library.ubc.ca/media/stream/pdf/24/1.0432745/4  Sovereign Futures: Indigenous and Settler Prophecies in Two Nineteenth-Century American 'Northwests' ]. University of British Columbia. Bls. 57.&lt;/ref&gt;, náði yfir stórt svæði norðan við [[Vötnin miklu]], annars vegar allt austur að [[Saint Lawrence-fljót|Saint Lawrence-fljóti]] og hins vegar vestur af um skóglendið allt [[Slétturnar miklu|Sléttunum miklu]]. Á hefðbundnum búsetusvæðum sínum á skógarsvæðum í austurhluta álfunnar gegndi Ojibva-fólkið lykilhlutverki í [[Loðskinn|loðskinnaverslun]].
===Orðsifjar===
Orðið Ojibva (einnig Ojibwe) mun vera dregið af orðinu ''Outchibou'', en [[Frakkland|franskir]] versluarmenn á 17. öld kölluðu fólk sem bjó þar sem [[Miklavatn (Norður-Ameríka)|Miklavatn]], [[Michiganvatn]] og [[Húron-vatn|Húronvatn]] mætast. Nafnið sögðu þeir koma frá nágranna frumbyggum. Evrópskir landkönnuðir og kaupmenn notuðu svo nafnið Ojibva yfir frumbyggja norðan við Vötnin miklu. Enskumælandi kaupmenn og innflytjendur umsnéru seinna orðinu í framburði í „Chippewa“.&lt;ref&gt;[https://batchewana.ca/our-story/history/ &quot;Batchewana – History&quot;.] Batchewana First Nation&lt;/ref&gt;. Það heiti hefur verið algengast í Bandaríkjunum, þótt bæði heitin séu notuð í báðum löndunum. Sjálft kallar fólkið sig ''Anishinaabe'' (ᐊᓂᔑᓇᐯ ), sem þýðir „hið upprunalega fólk“, og það nafn er notað í auknum mæli í Kanada. Uppruni heitisins „Outchibou  - Ojibwa“ er óljós, en ýmsar skýringar hafa verið settar fram, meðal annars: að orðið komu úr ''ojiibwabwe'', sem þýðir „þeir sem svíða þar til skinnið dregst saman,“ og vísar til þess að saumar á [[Mokkasínur|mokkasínum]] voru þurrkaðir yfir eldi til að gera þá vatnshelda;&lt;ref&gt;Warren, William W. (1984) [1885]. History of the Ojibway People. Minnesota Historical Society Press. bls. 36. ISBN 0-87351-162-X.&lt;/ref&gt;
Önnur skýring er að orðið komið úr ''ozhibii'oweg'', „þeir sem skrásetja sýnir sínar,“ og vísar til myndleturs og myndtáknanna sem notuð voru við helgiathafnir.&lt;ref&gt;Erdrich, Louise (2020). Books and Islands in Ojibwe Country: Traveling Through the Land of My Ancestors. Harper Perennial. ISBN 006230996X&lt;/ref&gt;
==Menningarbrot==
[[Mynd:Image from page 148 of &quot;Bulletin&quot; (1901).jpg|thumb| Ojibva wigwam, klætt með birkiberki. Ljósmynd frá 1901]] 
[[Mynd:OjIBWE BIRCH BARK CANOE 1910 mINNESOTA.jpg|thumb|alt=Ojibva-kanó, ljósmynd frá 1910|Ojibva-kanó, ljósmynd frá 1910]]
Áður en samskipti við Evrópubúa hafði áhrif á lifnaðarhætti Ojibva einkenndist menning þeirra mjög af því að þeir voru [[Veiðimenn og safnarar|veiðimenn og safnarar]]. Þeir höfðu fastari búsetu en aðrir sambærilegir frumbyggjar, bústaðir þeirra voru að mestu kúptar byggingar, nefndir [[Wigwam|wigwam]], þar sem viðargrind er þakin dýrahúðum eða birkiberki. Bústaðurinn gat einnig verið keilulaga, stengur bundnar saman að ofan og einnig þaktar dýrahúðum eða birkiberki.&lt;ref&gt; Peter Nabokov , Robert Easton  (1989). Native American Architecture. Oxford University Press. ISBN 0195037812&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/research-starters/architecture/native-american-architecture-northeast/  Native American Architecture – Northeast] EBSCO Information Services, 2923&lt;/ref&gt; Berkinum var flett af trénu og skorinn í rétt form og saumuð saman með mjóum grenirótum. Allur fatnaður Ojibva-frumbyggjanna var gerður úr skinnum. [[Hreindýr|Hreindýra]]-, [[Hjartardýr|hjartar]]- og [[Elgur|elgskinn]] voru notuð bæði í karla og kvenfatnað og einnig í skófatnað, mokkasínur. Á veturna bættust við yfirhafnir úr loðfeldi. Ojibvar voru mjög færtir í bátasmíði og bjuggu til [[Kanó|kanóa]] úr birkiberki sem hentuðu einstaklega vel aðstæðunum á vötnum og ám á svæði þeirra að sumarlagi. Kanóarnir voru léttir og auðvelt var að bera þá á milli vatna. En í snjóþungu vetrarlagi þurfti að nota snjóþrúgur og sleða.
Nú á dögum býr meirihluti fólksins í nútímalegu húsnæði, en wigwam eru enn notaðir á nokkrum stöðum og við hátíðir og helgiathafnir.
[[Mynd:Ojibwe woman tapping for sugar maple syrup.jpg|thumb|Ojibva kona að tappa hlyntré á safa. Ljósmynd frá 1908.]] [[Mynd:Wild rice harvesting 19th century.jpg|thumb|Teikning frá 1853 af Ojibva-konum við uppskeru á villigrjónum.]] Fyrir utan að vera veiðimenn stunduðu Ojibva-fólkið einnig ræktun ýmissa tegunda af [[Maís|maís]] og [[Grasker|graskera]] og annar jurta, auk þess að safna ''manoomin'' (villihrísgrjón) til matar. Á vorin töppuðu þeir hlynsafa úr trjánum og unnu síðar [[Hlynsíróp|hlynsíróp]] úr því. Það krafðist mikillar vinnu að safna og vinna hlynsafa og síróp og ekki síst að safna villigrjónum og þess vegna var það oftast unnið í stærri hópum. Hlynsírópið var algengt í matargerð, en villigrjón voru undirstöðufæða þar sem var auðvelt að safna því. Þúsundir manna komu oft saman þar sem umfangsmiklar veiðar með spjótum og netum á ferskvatnsfiski voru stundaðar við norðanvert Miklavatnið. Þessar samkomur höfðu mikla þýðingu fyrir félagslíf og samskipti, ekki síst milli kynja.
===Stjórnun===
[[Mynd:Chief Buffalo's Petition 1849 originally of birch bark.jpg|right|thumb| Þetta er afrit af upphaflegri mynd á birkiberki. Ojibva-höfðinginn Kechwaishk ásamt sex öðrum höfðingjum sendu árið 1849 ákæru- og kröfuskrif til forseta Bandaríkjanna vegna svikinna loforða sem gefin voru við samningana 1837 og 1842. Ættflokkar höfðingjana eru táknaðir með tótemtáknum sínum – frá vinstri grani, vatnamaður, bjarndýr, og þrír merðir,– undir forystu trönunnar. Línurnar frá hjarta og auga hvers tótems að hjarta og auga trönunnar tákna að þau séu öll sammála; og lína liggur frá auga trönunnar að vötnunum miklu sem sjást á „kortinu“í vinstra horni.]]
Ojibva-fólkið skiptist í sjálfstæða hópa sem höfðu að mestu sameiginlega menningu og hefðir. Hver hópur hafði sinn eigin höfðingja og veiðisvæði og og dvöldust í minni fjölskylduhópum á veturna en mynduðu stærri hópa síðla vors eða snemma sumars. Sögulega var ættflokkurinn&lt;ref&gt;Úr [https://mannfraedi.vefbok.forlagid.is/?id=32&amp;char=æ Mannfræði fyrir byrjendur] Ættflokkur: „(enska: clan) Útvíkkuð útgáfa af ættkvísl eða samansafni ættkvísla. Ekki er hægt að rekja skyldleika með óyggjandi hætti en gert er ráð fyrir að fólk af sama ættflokki eigi sameiginlegan forföður/formóður.„&lt;/ref&gt; einn mikilvægasti grunnur samfélagsins sem að mörgu leiti réði stöðu einstaklingsins. Ættflokkarnir aðgreindust með táknum sem kallast [[Tótem|tótem]] og eru til dæmis kennd við dýr og tengjast við goðsögulegan uppruna ættflokksins.  Orðið tótem sem er notað í fjölmörgum tungumálum kemur úr máli Ojibva-fólksins, ''doodem''. Þeir sem voru taldir innan hvers ættflokks voru álitin fjölskyldumeðlimir og hjónabönd innan ættflokksins voru þess vegna bönnuð.&lt;ref&gt; Billard, Jules B. (1989). &quot;N. Scott Momaday &quot;I am Alive ...&quot;&quot;. The World of the American Indian, A volume in the Story of Man Library. Washington, D.C.: National Geographic Society. p. 13. ISBN 0-87044-799-8.&lt;/ref&gt; Ojibva-fólkið skiptist í yfir 20 ættflokka og totemdýr, þar á meðal trana, örn, björn, elgur, mörður, gaupa, úlfur, himbrimi, grani, gæs, rjúpa og hrafn. Mismunandi ættflokkar þóttu fara best með ólíka þætti í samfélaginu; til dæmis komu höfðingjar oft úr ættflokkum himbrimans eða trönunnar, en stríðsmenn komu jafnan úr ættflokkum bjarnarins, marðarins, gaupunnar og úlfsins.

Börn teldust til ættflokks í karllegg, það er að þau fæddust inn í ættflokk föðursins. Þetta gerði að börn Ojibva-kvenna og Evrópskra feðra voru utan ættflokkakerfisins og þar með utanveltu. Þessi börn sem voru fjölmörg mynduðu síðar kanadíska þjóðflokkinn [[Métis]].&lt;ref&gt;Goswami, Manash (2018) [https://www.researchgate.net/publication/326655380_Totemism_and_Tribes_A_Study_of_the_Concept_and_Practice Totemism and Tribes: A Study of the Concept and Practice] North Eastern Hill University&lt;/ref&gt;

Ojibva þjóðflokkurinn hafði enga sameiginlega höfðingja, hins vegar voru höfðingar innan hvers hóps. Hefðbundin forysta þjóðflokksins byggðist samstöðu fremur en einræðislegri stjórn, þar sem höfðingjar (sem eru nefndir ''ogimaag'') voru fremur talsmenn vilja fólksins en stjórnendur. Vegsemd og virðing og val til forystu byggði mjög á gjafmildi. Grundvöllur menningarinnar  og samfélagsins byggðust á samspili, þar sem skipti á gjöfum gegndu mjög mikilvægu félagslegu hlutverki. Gagnkvæmt samband og skuldbinding um gagnkvæma aðstoð var innsiglað með gjafaskiptum. 
Þar sem að höfðingjar ættflokkana voru leiðtogar en ekki stjórnendur þurftu þeir að ráðfærðu sig við samfélagið þegar stærri ákvarðanir voru teknar. Það var heldur ekkert miðstýrt vald höfðingja yfir þjóðflokknum. Þessi valddreifing þótti yfirvöldum Bandaríkjanna, Breta og síðar Kanada afar  ruglingsleg; þau vildu gera samninga við „höfðingja“ eða „konunga“ sem gætu stýrt og haft vald yfir heilum þjóðflokkum – fyrirkomulag sem var einfaldlega ekki til í menningu Ojibva.

Hlutverk ættflokkahöfðingjanna breyttist talsvert þegar verslun með loðskinn varð mikilvægur þáttur í lífsafkomunni, bæði að gera samninga viðkaupmenn og einnig við samstarf við aðra hópa um veiðisvæði.&lt;ref&gt;Cary Miller (2010). Ogimaag: Anishinaabeg leadership, 1760-1845. University of Nebraska Press. ISBN: 9780803295254&lt;/ref&gt;
===Trú og heimsmynd===
[[Mynd:Meda songs, 1851.jpg|thumb|Myndræn nótnaskrift Ojibva. Afskrift af upprunalegri nótnaskrift á birkifjöl; safnað um 1820 á svæðinu norðan við Miklavatn.]] 
[[Mynd:Ojibwa dance.jpg|thumb|Snjóþrúgudansinn, forn hefð Ojibva-fólksins sem dansaður var við fyrstu snjókomu hvers árs. Málverk eftir George Catlin, 1835.]]
Hefðbundin trúarhefð og heimsmynd Ojibva-fólksins býr hvorki yfir formlegri forystu né skipulegum trúarstofnunum en einkennist frekar af miklum fjölbreytileika. Helgisiðir skiptu Ojibva-fólkið miklu máli þar sem andar leiddu það í gegnum lífið. Plötur úr birkiberki voru skrifaðar með myndleturstáknum til að miðla þekkingu og höfðu mikilvægt hlutverk við helgiathafnir.&lt;ref&gt; Wub-e-ke-niew: We have the right to exist: A translation of aboriginal indigenous thought. The first book ever published from an Ahnishinahbæótjibway perspective. Black Thistle Press, New York 1995.&lt;/ref&gt;

Kjarninn í andlegu lífi Ojibva var náttúrutrú, öll dýr, tré og steinar höfðu anda eða krafta sem þurfti að sinna. Mikilvægur þáttur í veröldinni eru máttugar andaverur sem eru kallaðar ''manitouk''. Þær birtast í ýmsum myndum og eiga hver um sig misjöfn samskipti við menn. Farsællt líf byggir á því að hafa öðlast stuðning máttugra ''manitouk''-anda.&lt;ref&gt;Lawrence W. Gross (2002) [https://www.academia.edu/34639198/Unifying_Concept_of_Anishinaabe_Religion Bimaadiziwin, or the “Good Life,” as a Unifying Concept of Anishinaabe Religion.] American Indian Culture and Research Journal 26:1 (2002) 15–32 &lt;/ref&gt; Með því að  gangast undir svokallaðar sýnileitir leita einstaklingar í þjóðflokknum oeftir vitjunum og mynda þannig tengsl við tiltekinn ''manitou'' sem verður verndarvættur og leiðbeinandi þeirra. Allt fram á 20. öld gekk nánast hver einasti karlmaður af Ojibva-ættum í gegnum slíka sýnileit þegar hann náði [[Kynþroski|kynþroska]].&lt;ref&gt; Dan Merkur (2002) [https://www.researchgate.net/publication/227157830_The_Ojibwa_Vision_Quest The Ojibwa Vision Quest]. Journal of Applied Psychoanalytic Studies 4(2):149-170 DOI:10.1023/A:1015588819899&lt;/ref&gt; Þeir sem eru taldir búa yfir krafti frá ''manitou''-öndunum, annast lækningar og sjá fyrir hvar veiðidýrin eru og aðrar sýnir.  

[[Mynd:Mide scroll.jpg|thumb|Myndskreytingu á birkiberki notuð við helgiathafnir í Midewiwin-félaginu, merking hennar er aðeins kunn þeim sem eru innvígðir.]] ''Midewiwin'' (ᒥᑌᐧᐃᐧᐃ), sem er þekkt á ensku sem „''Grand Medicine Society''“ (''Hið mikla lækningafélag''), hefur gegnt miklu hlutverki við að þróa og varðveita lækningahefð og andlega kunnáttu. Það sér um röð vígslugjörða og lækningaathafna, auk þess sem það miðlar þekkingu á lækningajurtum, siðferðilegu líferni og andlegum kenningum. Samkvæmt sögulegri hefð Ojibva var félagið stofnað af ''Kitchi Manitou'' (sem einnig kallast andinn mikli) á tímum neyðar fyrir óralöngu.&lt;ref&gt;Angel, Michael (2002). Preserving the Sacred: Historical Perspectives on the Ojibwa Midewiwin. Winnipeg: University of Manitoba Press.&lt;/ref&gt; Elstu rituðu heimildir um Midewiwin, í skrifum evrópskra landkönnuða, kaupmanna og landnema eru frá lokum 17. aldar. Þessir Evrópumenn lýstu Midewiwin sem lokuðu og leynifélagi, sennilega vegna þess að þeir skildu ekki eðli félagsins eða  að þeir voru ekki velkomið að taka þátt í athöfnum þess. Sumir sagnfræðingar hafa túlkað þetta sem vísbendingu um að Midewiwin hafi orðið til á þessum tíma sem viðbrögð við þrýstingi frá kristnum trúboðum. Rnnsóknir með kolefni-14 aðferðinni sýna hisvegar fram á að grafhýsi og og aðrir munir sem tengd hafa verið við Midewiwin-félagið séu 800 til 1000 ára gömul. &lt;ref&gt; David A. Robertson, Eva M. MacDonald og Martin S. Cooper (1997).  [https://ontarioarchaeology.org/wp-content/uploads/oa064-02_robertson.pdf Among Marshes and Gneiss Mounds: The Archaeology of La Vase Island]. Ontario Archaeology&lt;/ref&gt;

Bæði kandísk og bandarísk yfirvöld reyndu langt fram á 20. öld að banna eða takmarka starfsemi Midewiwin sem leiddi til hnignunar í starfi, en frá sjöunda áratugi 20. aldar hefur mikil endurvakning átt sér stað, knúin áfram af hreyfingum sem starfa að því að endurvekja frumbyggjamenningu. Í dag hefur starfsemi Midewiwin rorðið aðgengilegri fyrir almenning, meðal annars gegnum nútíma tækni.&lt;ref&gt; Michael Angel (2002). Preserving the Sacred: Historical Perspectives on the Ojibwa Midewiwin. University of Manitoba Press. ISBN 9780887551734&lt;/ref&gt;

Kristnir trúboðar höfðu sig mjög frammi meðal Ojibva-fólksins á 19. öld og stofnuðu kirkjur og skóla víða í byggðum þeirra  og síðar á svo kölluðum verndarsvæðum. Ekki má vanmeta áhrif trúboða á andlegt líf Ojibva, enda tóku margir upp kristni – þó ekki væri nema til að forðast frekari ónæði af trúboðum. Meðal annars er sennilegt að skilgreiningin á Kitchi Manitou („hinn mikli andi“) sem æðsti mátturinn í andlegu lífi Ojibva-fólksins, hafi í raun orðið til sem  samrunni hefðbundinna trúarviðhorfa og hugmynda kristinna trúboða

===Tungumál===
[[Mynd: Ojibwe map pre-contact.svg|thumb| Anishinaabemowin mállýskur um 1800.]]
Tungumál Ojibva-fólks er í raun nokkrar ólíkar en náskyldar [[Mállýska|mállýskur]] af því tungumáli sem það kallar anishinaabemowin (ᐊᓂᔑᓈᐯᒧᐎᓐ), og er fumbyggjamál af ætt algonkvískra tungumála. Líkt og mörg uppruna tungumál Norður-Ameríku er það [[fjölsamsett tungumál|fjölsamsett]] (enska: ''polysynthetic languages''), [[Viðskeytamál|viðskeytamál]] (enska: ''agglutinating'') sem nýtir viðskeyti í upphafi eða og enda til að sýna form- og merkingarmun og við orðmyndun&lt;ref&gt; Guðmundur Erlingsson (2001). [https://ait.arnastofnun.is/grein.php?id=956 Mál og málgerðir]. Málsgreinar, Árnastofnun&lt;/ref&gt; . Nafnorð skiptast í tvo flokka, eða „kyn“, en byggja ekki á andstæðum karlkyns og kvenkyns heldur milli ''lifandi'' og ''ólifandi''. Nafnorð sem tákna lifandi verur flokkast yfirleitt sem lifandi, en þau sem tákna líflausa hluti flokkast sem ólifandi; þetta er þó ekki algild regla þar sem hún byggist á menningarlegum skilningi á því hvort hlutur búi yfir „anda“ eða ekki (almennt gildir að ef hlutur hreyfist, þá býr hann yfir „anda“).&lt;ref&gt; Kate Riccomini (2019). [https://www.academia.edu/73251940/The_Syntax_and_Semantics_of_the_Ojibwe_Verbal_Domain  The Syntax and Semantics of the Ojibwe Verbal Domain]. University of Ottawa&lt;/ref&gt;
 
Þótt ojibva-málið hafi að nokkur tökuorð úr ensku, frönsku og krímáli, hefur það tekið lítið af orðum úr öðrum tungumálum, heldur eru búin til orð yfir ný hugtök út frá þeim orðaforða sem fyrir er. 
Nú er það næst mest talaða tungumál frumbyggja í Kanada (á eftir Krí) og það þriðja stærsta í allri Norður-Ameríku (á eftir Navahóa og Krí).

====Ritmál====
Það er ekkert staðlað ritkerfi til fyrir allar mállýskur ojibva-málsins. Mismunandi mállýskur hafa aðlagað latneska stafrófið að málinu á ýmsan hátt, oftast út frá enskum eða frönskum framburði og stafsetningarvenjum.&lt;ref&gt; Walker, Willard. 1996. &quot;Native writing systems.&quot; Ives Goddard, ed., The Handbook of North American Indians, Volume 17. Languages, 158–184. Washington, D.C.: The Smithsonian Institution. ISBN 0-16-048774-9.&lt;/ref&gt; Einnig nota allmargir Ojibva í Kanada [[Kanadískt atkvæðatáknróf|kanadíska atkvæðatáknrófið]].
==Sögubrot==
Samkvæmt munnlegri söguhefð Ojibva bjuggu forfeður þeirra um aldaraðir umhverfis mynni Saint Lawrence-fljóts á svæðum sem nú tilheyra New Brunswick og suðausturhluta Quebec.&lt;ref&gt; Roy, Loriene. [https://www.everyculture.com/multi/Le-Pa/Ojibwa.html#google_vignette &quot;Ojibwa&quot;.] Countries and Their Cultures.&lt;/ref&gt; Samkvæmt þessum sögum fóru forfeður þeirra að flytjast vesturyfir lengra inn í landið einhvern tímann á tímabilinu frá 6. til 10. aldar. Engar fornleifafundir hafa fundist sem benda til þessa.

Til að skilja samfélög frumbyggja reyndu Evrópumenn að aðskilja hópa og gefa þeim nöfn og það er sennilegt að samskipti við  Evrópumenn hafi gert að Ojibvar fóru að  telja sig sem hluta af sameiginlegri menningu.&lt;ref&gt; Anthony, David. The Horse, the Wheel and Language, Princeton University Press, 2007, bls. 102&lt;/ref&gt;

Fyrsta ritaða heimildin þar sem minnst er á Ojibva er að finna í skýrslu [[Jesúítareglan|jesúíta]] frá árinu 1640 um trúboð þeirra í [[Nýja Frakkland|Nýja Frakklandi]]. Vinsamleg samskipti hófust fljótlega við franska kaupmenn og gegnum þau samskipti eignuðust Ojibvar [[Skotvopn|skotvopn]] og foru að versla með loðskinn í skiptum fyrir evrópskar vörur. Með aðgang að skotvopnum náðu þeir yfirhöndinni gagnvart hefðbundnum óvinum sínum, [[Lakota]]- og Meskwaki-fólkinu, sem bjuggu vestan og sunnan við þá.

Loðskinnaverslu við Evrópska kaupmenn hafði djúpstæð áhrif á líf Ojibva-fólksins. Í upphafi stunduðu þeir skiptiverslun á loðskinnum af dýrum sem þeir höfðu veitt fyrir franskar vörur. Frá miðri 17. öld urðu þeir í auknum mæli milliliðir milli evrópskra kaupmanna og frumbyggjasamfélaga fyrir vestan búsetusvæði sín. Þegar franskir loðskinnakaupmenn fóru að færa sig vestur á bóginn og Englendingar stofnuðu Hudson's Bay Company við [[James-flói|James]]- og [[Hudsonflói|Hudson-flóa]] flóru allmargir Ojibva-menn að sækja til nýrra svæða, að fyrstu í verslunar- eða veiðferðir, en síðar með fast búsetu. Það Ojibva-fólk sem fluttu norður og vestur inn á hefðbundin [[Krí]]-svæði mynduðu oft blönduð samfélög við þá. 

Undir lok 18. aldar réðu Ojibva-menn yfir nær öllu því svæði sem nú er [[Michigan]], norðurhluta [[Wisconsin]] og [[Minnesota |Minnesota]] í Bandaríkjunum. Þeir höfðu einnig yfirráð yfir norðurströndum Miklavatns og Húronvatns kanadamegin og allt vestur að Turtle-fjöllum í Norður-Dakóta.

[[Mynd:Nouvelle-France map-nn2.svg|thumb|alt=Nýlenduyfirráð í Norður-Ameríku um 1755|Nýlenduyfirráð í Norður-Ameríku um 1755]]
Að hluta til vegna langvarandi viðskipta og samvinnu tóku Ojibar þátt í bandalagi við Frakka gegn Bretlandi og nýlendubúum þeirra í stríðinu [[Sjö ára stríðið|1756 to 1763]].&lt;ref&gt; Gevinson, Alan. [https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/which-native-american-tribes-allied-themselves-with-the-french/  &quot;Which Native American Tribes Allied Themselves with the French?&quot;.] teachinghistory.org.&lt;/ref&gt; Eftir ósigurinn árið 1763 neyddist Frakkland til að láta Bretlandi eftir nánast öll nýlendusvæði sín í Norður-Ameríku, bæði landsvæðinn í Kanada og austan [[Mississippifljót|Mississippi]]-fljóts. Hins vegar gengu Ojibvar í lið með Bretum gegn Bandaríkjunum í stríðinu 1812. Þeir vonuðu að sigur Breta mundi stoppa innfluttning bandarískra landnema á yfirráðasvæðum þeirra en svo varð ekki. Eftir stríðið ætlaði ríkisstjórn Bandaríkjanna að neyða allt Ojibva-fólk í Bandaríkjunum að flytja til Minnesota, vestan Mississippi-fljóts. Ojibvar snérust harkalega gegn þessu og til vopnaðra átaka kom.&lt;ref&gt; Clifton, James A. (1987). [https://search.library.wisc.edu/digital/AE2BIEZNFLUATN8P/pages/ATTOOXSSSDOGHI9B &quot;Wisconsin Death March: Explaining the Extremes in Old Northwest Indian Removal&quot;.] Transactions of the Wisconsin Academy of Sciences, Arts and Letters. 5: 1–40.&lt;/ref&gt;

[[Mynd:Anishinaabewaki.jpg|thumb| Verndarsvæði (Indian Reservations/Reserves) Ojibva og náskildra þjóðflokka í Norður-Ameríku. Einnig borgir þar sem margir þeirra búa.]] Með sívaxandi innfluttningi Evrópskra innflytjenda urðu mjög árekstrar og átök um nýtingu auðlinda. Til að reyna að leysa úr þessum árekstrum voru gerðir fjölmargir samningar við Ojibva og aðra frumbyggja, bæði í Bandaríkjunum og í Kanada. Stjórnvöld í Bandaríkjunum og Kanada litu á land sem verðmæti sem hægt væri að kaupa, eiga og selja að vild. Evrópsku innflytjendurnir og yfirvöld í Bandaríkjunum og Kanada töldu að með þessum samningum hefðu Ojibvar selt eða afhent eignarrétt yfir viðkomandi landsvæði. Fljótlega kom í ljós að þessar hugmyndir um eignarétt á landi stanguðust á við hugmyndir Ojibva, eins og hjá öðrum frumbyggjum, um samnýtingu auðlinda. Í hugmynda og menningarheimi þeirra var ekki hægt að eiga land, ekki frekar en andrúmsloftið eða vatnið, það væri sameiginleg auðlind. Þegar samningaviðræðurnar fóru fram gátu Ojibvar ekki ímyndað sér að þeir væru að selja landsvæði eða einkaeignarrétt til þess, þeir töldu sig vera að opna fyrir sameiginleg not auðlindanna. Í mörgum tilfellum vekja aðstæðurnar í kringum þessa samninga enn efasemdir um lögmæti þeirra. Um þetta hafa staðið miklar deilur og réttarhöld langt fram á 20. öld.&lt;ref&gt;John Borrows (2026). [https://www.cambridge.org/core/journals/canadian-journal-of-law-and-jurisprudence/article/anishinaabe-treaties-and-the-rule-of-law/CAE0160F37ED330AAC639B26BE912745 Anishinaabe Treaties and the Rule of Law.] Canadian Journal of Law &amp; Jurisprudence. 2026;39(1):32-67. doi:10.1017/cjlj.2026.10069&lt;/ref&gt;
Meðlimir í Ojibva-þjóðflokknum voru smám saman hraktir frá hefðbundnum heimkynnum sínum við Vötnin miklu með þessum samningum, en sérlega vegna ákvaðanna stjórnvalda um brottflutning. Á 19. öld, sérstaklega eftir 1854 bæði í Bandaríkjunum og Kanada, voru sett ýmis alríkislög sem neyddu frumbyggja til að flytjast á sérstök verndarsvæði (sem heitir Indian reservations í Bandaríkjunum en Indian Reserves í Kanada).  Aðalástæðan var að innlima land og auðlindir í efnahagskerfi innflytjenda en einnig til aukinnar aðlögunar frumbyggja að samfélagi og menningu evrópska meirihlutans og þar með fráhvarfi frá hefðbundnum atvinnuháttum. Verndarsvæðin voru í fyrstu úthlutuð sem sameign viðkomandi þjóðflokks en frá 9. áratugi 19. aldar var þeim í auknum mæli skipt upp í minni svæði sem voru úthlutuð til einstaklinga og ætlunin var að gera þá að bændum. Á verndarsvæðum Ojibva-fólks var mest af því landi sem þeim var úthlutað grýtt, mýrlent eða þéttvaxið skógi, og veðurfarið setti skorður fyrir því hvað var hægt að rækta á stuttu vaxtarskeiði. Þar sem barrskógarnir á norðurslóðum hentuðu illa fyrir landbúnað misstu margir eða seldu það svæði sem þeim hafði verið úthlutað til timburfyrirtækja í eigu hvítra manna, en með því minnkaði verulega heildarsvæðið sem þjóðflokkurinn hafði yfirráð yfir.&lt;ref&gt;[ https://www.apmreports.org/episode/2019/11/01/uprooted-the-1950s-plan-to-erase-indian-country Uprooted: The 1950s plan to erase Indian Country]. Americal Public Media, 2019. APMReports&lt;/ref&gt; Þegar möguleikar á hefðbundnum sjálfsþurftarbúskap skruppu mjög saman, urðu Ojibvar háðir launavinnu . Þar sem sparnaður er ekki mögulegur í sjálfsþurftarbúskap og fjárhæðirnar fyrir landsvæðin voru lágar, fóru laun og aðrar tekjurnar beint í nauðsynjar og nægðu varla fyrir framfærslu. Flestir Ojibvar á verndarsvæðunum bjuggu við sára fátækt, og urðu háðir opinberum stuðningi til að framfleyta sér.
Í bæði Bandaríkjunum og Kanada voru sérstakir heimavistarskólar fyrir frumbyggjabörn rekinn frá því snemma á 19.öld og fram á sjöunda áratug 20. aldar með þeim tilgangi að þvinga fram aðlögun frumbyggja að amerísku eða kanadísku samfélagi.&lt;ref&gt; Giulia Marchiò(2022). [https://www.humanrightspulse.com/mastercontentblog/cultural-assimilation-of-native-americans Cultural Assimilation Of Native Americans]. Human Rights Pulse&lt;/ref&gt; Í Bandaríkjunum voru þessir skólar reknir af ríkinu (Indian Boarding Schools) en í Kanada af ýmsum kristnum kirkjum (Indian residential school system). Börn frumbyggja voru tekin frá heimilum sínum og fjölskyldum í þeim tilgangi að þau aðlöguðust ríkjandi menningu að fullu. Mörg þessara barna létust af völdum illrar meðferðar og vanrækslu og sneru aldrei aftur heim.&lt;ref&gt; Melissa Mejia (2021). [https://www.theindigenousfoundation.org/articles/us-residential-schools The U.S. history of Native American Boarding Schools.] The Indigenous Foundation&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Miller, J.R. (2017). Residential Schools and Reconciliation: Canada Confronts its History. University of Toronto Press. ISBN 978-1-4875-0218-8.&lt;/ref&gt; Frumbyggjar í Bandaríkjunum fengu ekki fullan ríkisborgararétt fyrr en 1924 og í Kanada 1947.
Fátækt og mikið atvinnuleysi á verndarsvæðunum hefur leitt til þess að margir Ojibva einstaklingar hafa flutt í borgir og aðra þéttbýliskjarna eins og Minneapolis, Milwaukee og Chicago. 

[[Mynd:JingleDress.jpg|thumb|Ungir þátttakendur í Pow Wow 2007]] Frá 1960 fór afstaða til frumbyggja mjög að breytast í Bandaríkjunum og Kanada og þá einnig réttindabarátta þeirra. Það hefur leitt til að sjálfsmynd, lagaleg staða og vegsemd þessara þjóðflokka hefur vaxið mjög. Meðal Ojibwe-fólks hefur þetta leitt til endurvakningar á menningarhefðum og hátíðum og sérstaklega í sterku átaki við að auka kunnáttu og notkun á tungumáli þjóðarinnar.&lt;ref&gt; Loriene Roy (2008)[https://www.everyculture.com/multi/Le-Pa/Ojibwa.html Ojibwa] Countries and their Cultures&lt;/ref&gt;
==Ojibva og Nýja Ísland==
Árið 1875 veitti Kanadíska ríkisstjórnin [[ísland|íslenskum]] landnemum rétt til sjálfstjórnarsvæðis (Reserve) í Interlake-héraði í [[Manitoba]] sem var nefnt [[Nýja Ísland]]. Þetta landsvæði hafði verið hefðbundið land- og veiðisvæði Krí og Ojíbva-þjóðanna og hafði verið lofað þeim sem verndarsvæði. Koma Íslendinganna skapaði í byrjun spennu og landflótta þeirra frumbyggja sem þegar bjuggu og veiddu á svæðinu. &lt;ref&gt;Ryan Eyford (2016). White Settler Reserve. New Iceland and the Colonization of the Canadian West.  University of British Columbia Press. Bls 45-47. ISBN: 780774831581&lt;/ref&gt;

Þegar Íslenskir innflytjendur fóru að flytja til vesturstrandar [[Winnipegvatn|Winnepegvatns]] bjuggu Ojíbvar-menn við syðri helming vatnsins en þeim hafði fækkað mjög vegna sjúkdóma sem Evrópskir innflytjendur til Norður-Ameríku báru með sér. Yfirvöld í Kanada voru þá að þvinga frumbyggja til að flytja til svo nefndra verndarsvæða og samhliða að vinna að innfluttningi hvítra manna inn á hefðbundin svæði frumbyggja.&lt;ref&gt;Anne Brydon (2001), „Dreams and Claims: Icelandic -Aboriginal Interactions in the Manitoba Interlake,“ Bls. 174–179. Journal of Canadian Studies. 2001. Volume 37, Number 1 https://doi.org/10.3138/jcs.37.1.24&lt;/ref&gt;

Á þessum tíma var mikið kappsmál kandískra yfirvalda að vinna að innfluttningi hvítra Evrópskra innflytjenda til þess hluta Kanada, sem frumbyggjar höfðu einkum haft til umráða áður, meðal annars til að tryggja að Bandríkin helguðu sér ekki þessi svæði.&lt;ref&gt; Valerie Knowles: Strangers at Our Gates. Canadian Immigration and Immigration Policy 1540–1997. Dundurn, Toronto 1997, ISBN 1-55002-269-5, Bls. 17–46&lt;/ref&gt; Stefna stjórnvalda í Kanada um hverjir væru æskilegir innflytjendur frá Evrópu var sú sama og í Bandaríkjunum; fólk frá [[Skandinavía|Skandinavíu]] og [[Þýskaland|Norður-Þýskalandi]] var talið skylt Engilsöxum og hæfa þess vegna köldu loftslagi Kanada og Íslendingar fengu að fljóta með.&lt;ref&gt;Ryan Eyford (2016). White Settler Reserve: New Iceland and the Colonization of the Canadian West. University of British Columbia Press. ISBN 9780774831581&lt;/ref&gt;

Frumbyggjar, bæði Krí og Ojibva, björguðu mörgum íslenskum fjölskyldum frá hungri á fyrstu árum landnámsins með því að kenna þeim hvernig ætti að veiða villibráð og fisk og komast af snjóþungu og köldu veturna í Kanada og eins hina hörðu bólusóttarfaraldra á árunum 1876–1877.&lt;ref&gt;Hildur Sigurbergsdóttir (2025). [https://skemman.is/bitstream/1946/49525/1/Hildur%20Sigurbergsdóttir%20-%20BA%20lokaritgerð.pdf  Birnir, úlfar og Indjánar.]  Áhrif hugarheims Vesturfara á samskipti þeirra við Fyrstu þjóðir Kanada. Háskóli Íslands.&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
&lt;references/&gt;
==Ítarefni==
* Michael Grasa (2026). [https://www.academia.edu/170294320/Reconstructing_a_Lost_Built_Landscape_of_the_Keweenaw_Peninsula_Stone_Structures_Ojibwe_Oral_History_and_the_Fragmented_Archaeological_Record_of_Lake_Superior Reconstructing a Lost Built Landscape of the Keweenaw Peninsula: Stone Structures, Ojibwe Oral History, and the Fragmented Archaeological Record of Lake Superior]. Independent Research Working Paper
* Dory Nason (2016).[https://www.academia.edu/77369359/My_Grandfathers_Knocking_Sticks_Ojibwe_Life_and_Labor_on_the_Reservation_Brenda_Child  My Grandfather's Knocking Sticks: Ojibwe Life and Labor on the Reservation]. University of British Columbia.
* Brenda J. Child (2012). Holding Our World Together: Ojibwe Women and the Survival of the Community. Viking. ISBN 0670023248
* William W. Warren (1984). History of the Ojibway People. Minnesota Historical Society Press. ISBN: 087351162X
* Mary Annette Pember (2025). Medicine River: A Story of Survival and the Legacy of Indian Boarding Schools. Pantheon Books. ISBN: 0553387316
* Ryan Eyford (2016). White Settler Reserve. New Iceland and the Colonization of the Canadian West. University of British Columbia Press. ISBN: 780774831581

[[Flokkur:Saga Kanada]]
[[Flokkur:Saga Bandaríkjanna]]
[[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]]</text>
      <sha1>jx9apqo0hk2jx6yxyoizeo5nungyepc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981945</id>
      <parentid>1981859</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:51:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Akigka færði [[Ojibva]] á [[Ojibvar]]</comment>
      <origin>1981859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33325" sha1="jx9apqo0hk2jx6yxyoizeo5nungyepc" xml:space="preserve">[[Mynd:Ojibwe Language Map.png|thumb|alt=Svæði Ojibva um 1800|Svæði Ojibva um 1800]]
[[Mynd:George Catlin - Sha-có-pay, The Six, Chief of the Plains Ojibwa - Google Art Project.jpg|thumb|alt=Sha-có-pay,, Ojibva höðingi. Málverk eftir George Catlin 1833|Sha-có-pay,, Ojibva höðingi. Málverk eftir George Catlin 1833]]
'''Ojibva''' eða '''Chippewa''' er þjóðflokkur frumbyggja Norður-Ameríku. Þeir eru nú taldir vera þriðji stærsti þjóðflokkur frumbyggja [[Kanada]] og [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. Í Kanada er talið að þeir séu um 175.000&lt;ref&gt;[ https://www.britannica.com/topic/Ojibwe  Ojibwe&quot;]. The Canadian Encyclopedia.Sótt 29. september 2026&lt;/ref&gt; og í Bandaríkjunum um 130.000&lt;ref&gt;[ https://theworlddata.com/ojibwa-chippewa-tribe/ Ojibwa Chippewa Tribe 2025 | Population Statistics &amp; Facts]. The World Data. Sótt 29. september 2026&lt;/ref&gt; Þeir hafa einnig verið nefndir ''Ojibweg'', ''Ojibway'' og ''Anishinaabe-Ojibwe'' og tilheyra stærri menningarhópi er nefnist ''Anishinaabeg'' (ᐊᓂᔑᓈᐯ) og hafa margt sameiginlegt í hefðum með nágrannaþjóðflokknum [[Krí]]. Þeir búa einkum einkum í norður- og vesturhluta [[Ontaríó|Ontario]] og austurhluta [[Manitoba]] og eru náskildir Saulteaux, Nipissing og Oji-Cree. Þeir tala mismunandi anishinaabemowin-mállýskur, sem er eitt af um tuttugu [[Algonkvísk tungumál|algonkvískum tungumálum]].
Sögulegt heimaland þeirra, sem þeir nefna ''Ojibwewaki'' (ᐅᒋᐺᐗᑭ) &lt;ref&gt;Jelsing, Kaden Mark (2023).[ https://open.library.ubc.ca/media/stream/pdf/24/1.0432745/4  Sovereign Futures: Indigenous and Settler Prophecies in Two Nineteenth-Century American 'Northwests' ]. University of British Columbia. Bls. 57.&lt;/ref&gt;, náði yfir stórt svæði norðan við [[Vötnin miklu]], annars vegar allt austur að [[Saint Lawrence-fljót|Saint Lawrence-fljóti]] og hins vegar vestur af um skóglendið allt [[Slétturnar miklu|Sléttunum miklu]]. Á hefðbundnum búsetusvæðum sínum á skógarsvæðum í austurhluta álfunnar gegndi Ojibva-fólkið lykilhlutverki í [[Loðskinn|loðskinnaverslun]].
===Orðsifjar===
Orðið Ojibva (einnig Ojibwe) mun vera dregið af orðinu ''Outchibou'', en [[Frakkland|franskir]] versluarmenn á 17. öld kölluðu fólk sem bjó þar sem [[Miklavatn (Norður-Ameríka)|Miklavatn]], [[Michiganvatn]] og [[Húron-vatn|Húronvatn]] mætast. Nafnið sögðu þeir koma frá nágranna frumbyggum. Evrópskir landkönnuðir og kaupmenn notuðu svo nafnið Ojibva yfir frumbyggja norðan við Vötnin miklu. Enskumælandi kaupmenn og innflytjendur umsnéru seinna orðinu í framburði í „Chippewa“.&lt;ref&gt;[https://batchewana.ca/our-story/history/ &quot;Batchewana – History&quot;.] Batchewana First Nation&lt;/ref&gt;. Það heiti hefur verið algengast í Bandaríkjunum, þótt bæði heitin séu notuð í báðum löndunum. Sjálft kallar fólkið sig ''Anishinaabe'' (ᐊᓂᔑᓇᐯ ), sem þýðir „hið upprunalega fólk“, og það nafn er notað í auknum mæli í Kanada. Uppruni heitisins „Outchibou  - Ojibwa“ er óljós, en ýmsar skýringar hafa verið settar fram, meðal annars: að orðið komu úr ''ojiibwabwe'', sem þýðir „þeir sem svíða þar til skinnið dregst saman,“ og vísar til þess að saumar á [[Mokkasínur|mokkasínum]] voru þurrkaðir yfir eldi til að gera þá vatnshelda;&lt;ref&gt;Warren, William W. (1984) [1885]. History of the Ojibway People. Minnesota Historical Society Press. bls. 36. ISBN 0-87351-162-X.&lt;/ref&gt;
Önnur skýring er að orðið komið úr ''ozhibii'oweg'', „þeir sem skrásetja sýnir sínar,“ og vísar til myndleturs og myndtáknanna sem notuð voru við helgiathafnir.&lt;ref&gt;Erdrich, Louise (2020). Books and Islands in Ojibwe Country: Traveling Through the Land of My Ancestors. Harper Perennial. ISBN 006230996X&lt;/ref&gt;
==Menningarbrot==
[[Mynd:Image from page 148 of &quot;Bulletin&quot; (1901).jpg|thumb| Ojibva wigwam, klætt með birkiberki. Ljósmynd frá 1901]] 
[[Mynd:OjIBWE BIRCH BARK CANOE 1910 mINNESOTA.jpg|thumb|alt=Ojibva-kanó, ljósmynd frá 1910|Ojibva-kanó, ljósmynd frá 1910]]
Áður en samskipti við Evrópubúa hafði áhrif á lifnaðarhætti Ojibva einkenndist menning þeirra mjög af því að þeir voru [[Veiðimenn og safnarar|veiðimenn og safnarar]]. Þeir höfðu fastari búsetu en aðrir sambærilegir frumbyggjar, bústaðir þeirra voru að mestu kúptar byggingar, nefndir [[Wigwam|wigwam]], þar sem viðargrind er þakin dýrahúðum eða birkiberki. Bústaðurinn gat einnig verið keilulaga, stengur bundnar saman að ofan og einnig þaktar dýrahúðum eða birkiberki.&lt;ref&gt; Peter Nabokov , Robert Easton  (1989). Native American Architecture. Oxford University Press. ISBN 0195037812&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/research-starters/architecture/native-american-architecture-northeast/  Native American Architecture – Northeast] EBSCO Information Services, 2923&lt;/ref&gt; Berkinum var flett af trénu og skorinn í rétt form og saumuð saman með mjóum grenirótum. Allur fatnaður Ojibva-frumbyggjanna var gerður úr skinnum. [[Hreindýr|Hreindýra]]-, [[Hjartardýr|hjartar]]- og [[Elgur|elgskinn]] voru notuð bæði í karla og kvenfatnað og einnig í skófatnað, mokkasínur. Á veturna bættust við yfirhafnir úr loðfeldi. Ojibvar voru mjög færtir í bátasmíði og bjuggu til [[Kanó|kanóa]] úr birkiberki sem hentuðu einstaklega vel aðstæðunum á vötnum og ám á svæði þeirra að sumarlagi. Kanóarnir voru léttir og auðvelt var að bera þá á milli vatna. En í snjóþungu vetrarlagi þurfti að nota snjóþrúgur og sleða.
Nú á dögum býr meirihluti fólksins í nútímalegu húsnæði, en wigwam eru enn notaðir á nokkrum stöðum og við hátíðir og helgiathafnir.
[[Mynd:Ojibwe woman tapping for sugar maple syrup.jpg|thumb|Ojibva kona að tappa hlyntré á safa. Ljósmynd frá 1908.]] [[Mynd:Wild rice harvesting 19th century.jpg|thumb|Teikning frá 1853 af Ojibva-konum við uppskeru á villigrjónum.]] Fyrir utan að vera veiðimenn stunduðu Ojibva-fólkið einnig ræktun ýmissa tegunda af [[Maís|maís]] og [[Grasker|graskera]] og annar jurta, auk þess að safna ''manoomin'' (villihrísgrjón) til matar. Á vorin töppuðu þeir hlynsafa úr trjánum og unnu síðar [[Hlynsíróp|hlynsíróp]] úr því. Það krafðist mikillar vinnu að safna og vinna hlynsafa og síróp og ekki síst að safna villigrjónum og þess vegna var það oftast unnið í stærri hópum. Hlynsírópið var algengt í matargerð, en villigrjón voru undirstöðufæða þar sem var auðvelt að safna því. Þúsundir manna komu oft saman þar sem umfangsmiklar veiðar með spjótum og netum á ferskvatnsfiski voru stundaðar við norðanvert Miklavatnið. Þessar samkomur höfðu mikla þýðingu fyrir félagslíf og samskipti, ekki síst milli kynja.
===Stjórnun===
[[Mynd:Chief Buffalo's Petition 1849 originally of birch bark.jpg|right|thumb| Þetta er afrit af upphaflegri mynd á birkiberki. Ojibva-höfðinginn Kechwaishk ásamt sex öðrum höfðingjum sendu árið 1849 ákæru- og kröfuskrif til forseta Bandaríkjanna vegna svikinna loforða sem gefin voru við samningana 1837 og 1842. Ættflokkar höfðingjana eru táknaðir með tótemtáknum sínum – frá vinstri grani, vatnamaður, bjarndýr, og þrír merðir,– undir forystu trönunnar. Línurnar frá hjarta og auga hvers tótems að hjarta og auga trönunnar tákna að þau séu öll sammála; og lína liggur frá auga trönunnar að vötnunum miklu sem sjást á „kortinu“í vinstra horni.]]
Ojibva-fólkið skiptist í sjálfstæða hópa sem höfðu að mestu sameiginlega menningu og hefðir. Hver hópur hafði sinn eigin höfðingja og veiðisvæði og og dvöldust í minni fjölskylduhópum á veturna en mynduðu stærri hópa síðla vors eða snemma sumars. Sögulega var ættflokkurinn&lt;ref&gt;Úr [https://mannfraedi.vefbok.forlagid.is/?id=32&amp;char=æ Mannfræði fyrir byrjendur] Ættflokkur: „(enska: clan) Útvíkkuð útgáfa af ættkvísl eða samansafni ættkvísla. Ekki er hægt að rekja skyldleika með óyggjandi hætti en gert er ráð fyrir að fólk af sama ættflokki eigi sameiginlegan forföður/formóður.„&lt;/ref&gt; einn mikilvægasti grunnur samfélagsins sem að mörgu leiti réði stöðu einstaklingsins. Ættflokkarnir aðgreindust með táknum sem kallast [[Tótem|tótem]] og eru til dæmis kennd við dýr og tengjast við goðsögulegan uppruna ættflokksins.  Orðið tótem sem er notað í fjölmörgum tungumálum kemur úr máli Ojibva-fólksins, ''doodem''. Þeir sem voru taldir innan hvers ættflokks voru álitin fjölskyldumeðlimir og hjónabönd innan ættflokksins voru þess vegna bönnuð.&lt;ref&gt; Billard, Jules B. (1989). &quot;N. Scott Momaday &quot;I am Alive ...&quot;&quot;. The World of the American Indian, A volume in the Story of Man Library. Washington, D.C.: National Geographic Society. p. 13. ISBN 0-87044-799-8.&lt;/ref&gt; Ojibva-fólkið skiptist í yfir 20 ættflokka og totemdýr, þar á meðal trana, örn, björn, elgur, mörður, gaupa, úlfur, himbrimi, grani, gæs, rjúpa og hrafn. Mismunandi ættflokkar þóttu fara best með ólíka þætti í samfélaginu; til dæmis komu höfðingjar oft úr ættflokkum himbrimans eða trönunnar, en stríðsmenn komu jafnan úr ættflokkum bjarnarins, marðarins, gaupunnar og úlfsins.

Börn teldust til ættflokks í karllegg, það er að þau fæddust inn í ættflokk föðursins. Þetta gerði að börn Ojibva-kvenna og Evrópskra feðra voru utan ættflokkakerfisins og þar með utanveltu. Þessi börn sem voru fjölmörg mynduðu síðar kanadíska þjóðflokkinn [[Métis]].&lt;ref&gt;Goswami, Manash (2018) [https://www.researchgate.net/publication/326655380_Totemism_and_Tribes_A_Study_of_the_Concept_and_Practice Totemism and Tribes: A Study of the Concept and Practice] North Eastern Hill University&lt;/ref&gt;

Ojibva þjóðflokkurinn hafði enga sameiginlega höfðingja, hins vegar voru höfðingar innan hvers hóps. Hefðbundin forysta þjóðflokksins byggðist samstöðu fremur en einræðislegri stjórn, þar sem höfðingjar (sem eru nefndir ''ogimaag'') voru fremur talsmenn vilja fólksins en stjórnendur. Vegsemd og virðing og val til forystu byggði mjög á gjafmildi. Grundvöllur menningarinnar  og samfélagsins byggðust á samspili, þar sem skipti á gjöfum gegndu mjög mikilvægu félagslegu hlutverki. Gagnkvæmt samband og skuldbinding um gagnkvæma aðstoð var innsiglað með gjafaskiptum. 
Þar sem að höfðingjar ættflokkana voru leiðtogar en ekki stjórnendur þurftu þeir að ráðfærðu sig við samfélagið þegar stærri ákvarðanir voru teknar. Það var heldur ekkert miðstýrt vald höfðingja yfir þjóðflokknum. Þessi valddreifing þótti yfirvöldum Bandaríkjanna, Breta og síðar Kanada afar  ruglingsleg; þau vildu gera samninga við „höfðingja“ eða „konunga“ sem gætu stýrt og haft vald yfir heilum þjóðflokkum – fyrirkomulag sem var einfaldlega ekki til í menningu Ojibva.

Hlutverk ættflokkahöfðingjanna breyttist talsvert þegar verslun með loðskinn varð mikilvægur þáttur í lífsafkomunni, bæði að gera samninga viðkaupmenn og einnig við samstarf við aðra hópa um veiðisvæði.&lt;ref&gt;Cary Miller (2010). Ogimaag: Anishinaabeg leadership, 1760-1845. University of Nebraska Press. ISBN: 9780803295254&lt;/ref&gt;
===Trú og heimsmynd===
[[Mynd:Meda songs, 1851.jpg|thumb|Myndræn nótnaskrift Ojibva. Afskrift af upprunalegri nótnaskrift á birkifjöl; safnað um 1820 á svæðinu norðan við Miklavatn.]] 
[[Mynd:Ojibwa dance.jpg|thumb|Snjóþrúgudansinn, forn hefð Ojibva-fólksins sem dansaður var við fyrstu snjókomu hvers árs. Málverk eftir George Catlin, 1835.]]
Hefðbundin trúarhefð og heimsmynd Ojibva-fólksins býr hvorki yfir formlegri forystu né skipulegum trúarstofnunum en einkennist frekar af miklum fjölbreytileika. Helgisiðir skiptu Ojibva-fólkið miklu máli þar sem andar leiddu það í gegnum lífið. Plötur úr birkiberki voru skrifaðar með myndleturstáknum til að miðla þekkingu og höfðu mikilvægt hlutverk við helgiathafnir.&lt;ref&gt; Wub-e-ke-niew: We have the right to exist: A translation of aboriginal indigenous thought. The first book ever published from an Ahnishinahbæótjibway perspective. Black Thistle Press, New York 1995.&lt;/ref&gt;

Kjarninn í andlegu lífi Ojibva var náttúrutrú, öll dýr, tré og steinar höfðu anda eða krafta sem þurfti að sinna. Mikilvægur þáttur í veröldinni eru máttugar andaverur sem eru kallaðar ''manitouk''. Þær birtast í ýmsum myndum og eiga hver um sig misjöfn samskipti við menn. Farsællt líf byggir á því að hafa öðlast stuðning máttugra ''manitouk''-anda.&lt;ref&gt;Lawrence W. Gross (2002) [https://www.academia.edu/34639198/Unifying_Concept_of_Anishinaabe_Religion Bimaadiziwin, or the “Good Life,” as a Unifying Concept of Anishinaabe Religion.] American Indian Culture and Research Journal 26:1 (2002) 15–32 &lt;/ref&gt; Með því að  gangast undir svokallaðar sýnileitir leita einstaklingar í þjóðflokknum oeftir vitjunum og mynda þannig tengsl við tiltekinn ''manitou'' sem verður verndarvættur og leiðbeinandi þeirra. Allt fram á 20. öld gekk nánast hver einasti karlmaður af Ojibva-ættum í gegnum slíka sýnileit þegar hann náði [[Kynþroski|kynþroska]].&lt;ref&gt; Dan Merkur (2002) [https://www.researchgate.net/publication/227157830_The_Ojibwa_Vision_Quest The Ojibwa Vision Quest]. Journal of Applied Psychoanalytic Studies 4(2):149-170 DOI:10.1023/A:1015588819899&lt;/ref&gt; Þeir sem eru taldir búa yfir krafti frá ''manitou''-öndunum, annast lækningar og sjá fyrir hvar veiðidýrin eru og aðrar sýnir.  

[[Mynd:Mide scroll.jpg|thumb|Myndskreytingu á birkiberki notuð við helgiathafnir í Midewiwin-félaginu, merking hennar er aðeins kunn þeim sem eru innvígðir.]] ''Midewiwin'' (ᒥᑌᐧᐃᐧᐃ), sem er þekkt á ensku sem „''Grand Medicine Society''“ (''Hið mikla lækningafélag''), hefur gegnt miklu hlutverki við að þróa og varðveita lækningahefð og andlega kunnáttu. Það sér um röð vígslugjörða og lækningaathafna, auk þess sem það miðlar þekkingu á lækningajurtum, siðferðilegu líferni og andlegum kenningum. Samkvæmt sögulegri hefð Ojibva var félagið stofnað af ''Kitchi Manitou'' (sem einnig kallast andinn mikli) á tímum neyðar fyrir óralöngu.&lt;ref&gt;Angel, Michael (2002). Preserving the Sacred: Historical Perspectives on the Ojibwa Midewiwin. Winnipeg: University of Manitoba Press.&lt;/ref&gt; Elstu rituðu heimildir um Midewiwin, í skrifum evrópskra landkönnuða, kaupmanna og landnema eru frá lokum 17. aldar. Þessir Evrópumenn lýstu Midewiwin sem lokuðu og leynifélagi, sennilega vegna þess að þeir skildu ekki eðli félagsins eða  að þeir voru ekki velkomið að taka þátt í athöfnum þess. Sumir sagnfræðingar hafa túlkað þetta sem vísbendingu um að Midewiwin hafi orðið til á þessum tíma sem viðbrögð við þrýstingi frá kristnum trúboðum. Rnnsóknir með kolefni-14 aðferðinni sýna hisvegar fram á að grafhýsi og og aðrir munir sem tengd hafa verið við Midewiwin-félagið séu 800 til 1000 ára gömul. &lt;ref&gt; David A. Robertson, Eva M. MacDonald og Martin S. Cooper (1997).  [https://ontarioarchaeology.org/wp-content/uploads/oa064-02_robertson.pdf Among Marshes and Gneiss Mounds: The Archaeology of La Vase Island]. Ontario Archaeology&lt;/ref&gt;

Bæði kandísk og bandarísk yfirvöld reyndu langt fram á 20. öld að banna eða takmarka starfsemi Midewiwin sem leiddi til hnignunar í starfi, en frá sjöunda áratugi 20. aldar hefur mikil endurvakning átt sér stað, knúin áfram af hreyfingum sem starfa að því að endurvekja frumbyggjamenningu. Í dag hefur starfsemi Midewiwin rorðið aðgengilegri fyrir almenning, meðal annars gegnum nútíma tækni.&lt;ref&gt; Michael Angel (2002). Preserving the Sacred: Historical Perspectives on the Ojibwa Midewiwin. University of Manitoba Press. ISBN 9780887551734&lt;/ref&gt;

Kristnir trúboðar höfðu sig mjög frammi meðal Ojibva-fólksins á 19. öld og stofnuðu kirkjur og skóla víða í byggðum þeirra  og síðar á svo kölluðum verndarsvæðum. Ekki má vanmeta áhrif trúboða á andlegt líf Ojibva, enda tóku margir upp kristni – þó ekki væri nema til að forðast frekari ónæði af trúboðum. Meðal annars er sennilegt að skilgreiningin á Kitchi Manitou („hinn mikli andi“) sem æðsti mátturinn í andlegu lífi Ojibva-fólksins, hafi í raun orðið til sem  samrunni hefðbundinna trúarviðhorfa og hugmynda kristinna trúboða

===Tungumál===
[[Mynd: Ojibwe map pre-contact.svg|thumb| Anishinaabemowin mállýskur um 1800.]]
Tungumál Ojibva-fólks er í raun nokkrar ólíkar en náskyldar [[Mállýska|mállýskur]] af því tungumáli sem það kallar anishinaabemowin (ᐊᓂᔑᓈᐯᒧᐎᓐ), og er fumbyggjamál af ætt algonkvískra tungumála. Líkt og mörg uppruna tungumál Norður-Ameríku er það [[fjölsamsett tungumál|fjölsamsett]] (enska: ''polysynthetic languages''), [[Viðskeytamál|viðskeytamál]] (enska: ''agglutinating'') sem nýtir viðskeyti í upphafi eða og enda til að sýna form- og merkingarmun og við orðmyndun&lt;ref&gt; Guðmundur Erlingsson (2001). [https://ait.arnastofnun.is/grein.php?id=956 Mál og málgerðir]. Málsgreinar, Árnastofnun&lt;/ref&gt; . Nafnorð skiptast í tvo flokka, eða „kyn“, en byggja ekki á andstæðum karlkyns og kvenkyns heldur milli ''lifandi'' og ''ólifandi''. Nafnorð sem tákna lifandi verur flokkast yfirleitt sem lifandi, en þau sem tákna líflausa hluti flokkast sem ólifandi; þetta er þó ekki algild regla þar sem hún byggist á menningarlegum skilningi á því hvort hlutur búi yfir „anda“ eða ekki (almennt gildir að ef hlutur hreyfist, þá býr hann yfir „anda“).&lt;ref&gt; Kate Riccomini (2019). [https://www.academia.edu/73251940/The_Syntax_and_Semantics_of_the_Ojibwe_Verbal_Domain  The Syntax and Semantics of the Ojibwe Verbal Domain]. University of Ottawa&lt;/ref&gt;
 
Þótt ojibva-málið hafi að nokkur tökuorð úr ensku, frönsku og krímáli, hefur það tekið lítið af orðum úr öðrum tungumálum, heldur eru búin til orð yfir ný hugtök út frá þeim orðaforða sem fyrir er. 
Nú er það næst mest talaða tungumál frumbyggja í Kanada (á eftir Krí) og það þriðja stærsta í allri Norður-Ameríku (á eftir Navahóa og Krí).

====Ritmál====
Það er ekkert staðlað ritkerfi til fyrir allar mállýskur ojibva-málsins. Mismunandi mállýskur hafa aðlagað latneska stafrófið að málinu á ýmsan hátt, oftast út frá enskum eða frönskum framburði og stafsetningarvenjum.&lt;ref&gt; Walker, Willard. 1996. &quot;Native writing systems.&quot; Ives Goddard, ed., The Handbook of North American Indians, Volume 17. Languages, 158–184. Washington, D.C.: The Smithsonian Institution. ISBN 0-16-048774-9.&lt;/ref&gt; Einnig nota allmargir Ojibva í Kanada [[Kanadískt atkvæðatáknróf|kanadíska atkvæðatáknrófið]].
==Sögubrot==
Samkvæmt munnlegri söguhefð Ojibva bjuggu forfeður þeirra um aldaraðir umhverfis mynni Saint Lawrence-fljóts á svæðum sem nú tilheyra New Brunswick og suðausturhluta Quebec.&lt;ref&gt; Roy, Loriene. [https://www.everyculture.com/multi/Le-Pa/Ojibwa.html#google_vignette &quot;Ojibwa&quot;.] Countries and Their Cultures.&lt;/ref&gt; Samkvæmt þessum sögum fóru forfeður þeirra að flytjast vesturyfir lengra inn í landið einhvern tímann á tímabilinu frá 6. til 10. aldar. Engar fornleifafundir hafa fundist sem benda til þessa.

Til að skilja samfélög frumbyggja reyndu Evrópumenn að aðskilja hópa og gefa þeim nöfn og það er sennilegt að samskipti við  Evrópumenn hafi gert að Ojibvar fóru að  telja sig sem hluta af sameiginlegri menningu.&lt;ref&gt; Anthony, David. The Horse, the Wheel and Language, Princeton University Press, 2007, bls. 102&lt;/ref&gt;

Fyrsta ritaða heimildin þar sem minnst er á Ojibva er að finna í skýrslu [[Jesúítareglan|jesúíta]] frá árinu 1640 um trúboð þeirra í [[Nýja Frakkland|Nýja Frakklandi]]. Vinsamleg samskipti hófust fljótlega við franska kaupmenn og gegnum þau samskipti eignuðust Ojibvar [[Skotvopn|skotvopn]] og foru að versla með loðskinn í skiptum fyrir evrópskar vörur. Með aðgang að skotvopnum náðu þeir yfirhöndinni gagnvart hefðbundnum óvinum sínum, [[Lakota]]- og Meskwaki-fólkinu, sem bjuggu vestan og sunnan við þá.

Loðskinnaverslu við Evrópska kaupmenn hafði djúpstæð áhrif á líf Ojibva-fólksins. Í upphafi stunduðu þeir skiptiverslun á loðskinnum af dýrum sem þeir höfðu veitt fyrir franskar vörur. Frá miðri 17. öld urðu þeir í auknum mæli milliliðir milli evrópskra kaupmanna og frumbyggjasamfélaga fyrir vestan búsetusvæði sín. Þegar franskir loðskinnakaupmenn fóru að færa sig vestur á bóginn og Englendingar stofnuðu Hudson's Bay Company við [[James-flói|James]]- og [[Hudsonflói|Hudson-flóa]] flóru allmargir Ojibva-menn að sækja til nýrra svæða, að fyrstu í verslunar- eða veiðferðir, en síðar með fast búsetu. Það Ojibva-fólk sem fluttu norður og vestur inn á hefðbundin [[Krí]]-svæði mynduðu oft blönduð samfélög við þá. 

Undir lok 18. aldar réðu Ojibva-menn yfir nær öllu því svæði sem nú er [[Michigan]], norðurhluta [[Wisconsin]] og [[Minnesota |Minnesota]] í Bandaríkjunum. Þeir höfðu einnig yfirráð yfir norðurströndum Miklavatns og Húronvatns kanadamegin og allt vestur að Turtle-fjöllum í Norður-Dakóta.

[[Mynd:Nouvelle-France map-nn2.svg|thumb|alt=Nýlenduyfirráð í Norður-Ameríku um 1755|Nýlenduyfirráð í Norður-Ameríku um 1755]]
Að hluta til vegna langvarandi viðskipta og samvinnu tóku Ojibar þátt í bandalagi við Frakka gegn Bretlandi og nýlendubúum þeirra í stríðinu [[Sjö ára stríðið|1756 to 1763]].&lt;ref&gt; Gevinson, Alan. [https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/which-native-american-tribes-allied-themselves-with-the-french/  &quot;Which Native American Tribes Allied Themselves with the French?&quot;.] teachinghistory.org.&lt;/ref&gt; Eftir ósigurinn árið 1763 neyddist Frakkland til að láta Bretlandi eftir nánast öll nýlendusvæði sín í Norður-Ameríku, bæði landsvæðinn í Kanada og austan [[Mississippifljót|Mississippi]]-fljóts. Hins vegar gengu Ojibvar í lið með Bretum gegn Bandaríkjunum í stríðinu 1812. Þeir vonuðu að sigur Breta mundi stoppa innfluttning bandarískra landnema á yfirráðasvæðum þeirra en svo varð ekki. Eftir stríðið ætlaði ríkisstjórn Bandaríkjanna að neyða allt Ojibva-fólk í Bandaríkjunum að flytja til Minnesota, vestan Mississippi-fljóts. Ojibvar snérust harkalega gegn þessu og til vopnaðra átaka kom.&lt;ref&gt; Clifton, James A. (1987). [https://search.library.wisc.edu/digital/AE2BIEZNFLUATN8P/pages/ATTOOXSSSDOGHI9B &quot;Wisconsin Death March: Explaining the Extremes in Old Northwest Indian Removal&quot;.] Transactions of the Wisconsin Academy of Sciences, Arts and Letters. 5: 1–40.&lt;/ref&gt;

[[Mynd:Anishinaabewaki.jpg|thumb| Verndarsvæði (Indian Reservations/Reserves) Ojibva og náskildra þjóðflokka í Norður-Ameríku. Einnig borgir þar sem margir þeirra búa.]] Með sívaxandi innfluttningi Evrópskra innflytjenda urðu mjög árekstrar og átök um nýtingu auðlinda. Til að reyna að leysa úr þessum árekstrum voru gerðir fjölmargir samningar við Ojibva og aðra frumbyggja, bæði í Bandaríkjunum og í Kanada. Stjórnvöld í Bandaríkjunum og Kanada litu á land sem verðmæti sem hægt væri að kaupa, eiga og selja að vild. Evrópsku innflytjendurnir og yfirvöld í Bandaríkjunum og Kanada töldu að með þessum samningum hefðu Ojibvar selt eða afhent eignarrétt yfir viðkomandi landsvæði. Fljótlega kom í ljós að þessar hugmyndir um eignarétt á landi stanguðust á við hugmyndir Ojibva, eins og hjá öðrum frumbyggjum, um samnýtingu auðlinda. Í hugmynda og menningarheimi þeirra var ekki hægt að eiga land, ekki frekar en andrúmsloftið eða vatnið, það væri sameiginleg auðlind. Þegar samningaviðræðurnar fóru fram gátu Ojibvar ekki ímyndað sér að þeir væru að selja landsvæði eða einkaeignarrétt til þess, þeir töldu sig vera að opna fyrir sameiginleg not auðlindanna. Í mörgum tilfellum vekja aðstæðurnar í kringum þessa samninga enn efasemdir um lögmæti þeirra. Um þetta hafa staðið miklar deilur og réttarhöld langt fram á 20. öld.&lt;ref&gt;John Borrows (2026). [https://www.cambridge.org/core/journals/canadian-journal-of-law-and-jurisprudence/article/anishinaabe-treaties-and-the-rule-of-law/CAE0160F37ED330AAC639B26BE912745 Anishinaabe Treaties and the Rule of Law.] Canadian Journal of Law &amp; Jurisprudence. 2026;39(1):32-67. doi:10.1017/cjlj.2026.10069&lt;/ref&gt;
Meðlimir í Ojibva-þjóðflokknum voru smám saman hraktir frá hefðbundnum heimkynnum sínum við Vötnin miklu með þessum samningum, en sérlega vegna ákvaðanna stjórnvalda um brottflutning. Á 19. öld, sérstaklega eftir 1854 bæði í Bandaríkjunum og Kanada, voru sett ýmis alríkislög sem neyddu frumbyggja til að flytjast á sérstök verndarsvæði (sem heitir Indian reservations í Bandaríkjunum en Indian Reserves í Kanada).  Aðalástæðan var að innlima land og auðlindir í efnahagskerfi innflytjenda en einnig til aukinnar aðlögunar frumbyggja að samfélagi og menningu evrópska meirihlutans og þar með fráhvarfi frá hefðbundnum atvinnuháttum. Verndarsvæðin voru í fyrstu úthlutuð sem sameign viðkomandi þjóðflokks en frá 9. áratugi 19. aldar var þeim í auknum mæli skipt upp í minni svæði sem voru úthlutuð til einstaklinga og ætlunin var að gera þá að bændum. Á verndarsvæðum Ojibva-fólks var mest af því landi sem þeim var úthlutað grýtt, mýrlent eða þéttvaxið skógi, og veðurfarið setti skorður fyrir því hvað var hægt að rækta á stuttu vaxtarskeiði. Þar sem barrskógarnir á norðurslóðum hentuðu illa fyrir landbúnað misstu margir eða seldu það svæði sem þeim hafði verið úthlutað til timburfyrirtækja í eigu hvítra manna, en með því minnkaði verulega heildarsvæðið sem þjóðflokkurinn hafði yfirráð yfir.&lt;ref&gt;[ https://www.apmreports.org/episode/2019/11/01/uprooted-the-1950s-plan-to-erase-indian-country Uprooted: The 1950s plan to erase Indian Country]. Americal Public Media, 2019. APMReports&lt;/ref&gt; Þegar möguleikar á hefðbundnum sjálfsþurftarbúskap skruppu mjög saman, urðu Ojibvar háðir launavinnu . Þar sem sparnaður er ekki mögulegur í sjálfsþurftarbúskap og fjárhæðirnar fyrir landsvæðin voru lágar, fóru laun og aðrar tekjurnar beint í nauðsynjar og nægðu varla fyrir framfærslu. Flestir Ojibvar á verndarsvæðunum bjuggu við sára fátækt, og urðu háðir opinberum stuðningi til að framfleyta sér.
Í bæði Bandaríkjunum og Kanada voru sérstakir heimavistarskólar fyrir frumbyggjabörn rekinn frá því snemma á 19.öld og fram á sjöunda áratug 20. aldar með þeim tilgangi að þvinga fram aðlögun frumbyggja að amerísku eða kanadísku samfélagi.&lt;ref&gt; Giulia Marchiò(2022). [https://www.humanrightspulse.com/mastercontentblog/cultural-assimilation-of-native-americans Cultural Assimilation Of Native Americans]. Human Rights Pulse&lt;/ref&gt; Í Bandaríkjunum voru þessir skólar reknir af ríkinu (Indian Boarding Schools) en í Kanada af ýmsum kristnum kirkjum (Indian residential school system). Börn frumbyggja voru tekin frá heimilum sínum og fjölskyldum í þeim tilgangi að þau aðlöguðust ríkjandi menningu að fullu. Mörg þessara barna létust af völdum illrar meðferðar og vanrækslu og sneru aldrei aftur heim.&lt;ref&gt; Melissa Mejia (2021). [https://www.theindigenousfoundation.org/articles/us-residential-schools The U.S. history of Native American Boarding Schools.] The Indigenous Foundation&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Miller, J.R. (2017). Residential Schools and Reconciliation: Canada Confronts its History. University of Toronto Press. ISBN 978-1-4875-0218-8.&lt;/ref&gt; Frumbyggjar í Bandaríkjunum fengu ekki fullan ríkisborgararétt fyrr en 1924 og í Kanada 1947.
Fátækt og mikið atvinnuleysi á verndarsvæðunum hefur leitt til þess að margir Ojibva einstaklingar hafa flutt í borgir og aðra þéttbýliskjarna eins og Minneapolis, Milwaukee og Chicago. 

[[Mynd:JingleDress.jpg|thumb|Ungir þátttakendur í Pow Wow 2007]] Frá 1960 fór afstaða til frumbyggja mjög að breytast í Bandaríkjunum og Kanada og þá einnig réttindabarátta þeirra. Það hefur leitt til að sjálfsmynd, lagaleg staða og vegsemd þessara þjóðflokka hefur vaxið mjög. Meðal Ojibwe-fólks hefur þetta leitt til endurvakningar á menningarhefðum og hátíðum og sérstaklega í sterku átaki við að auka kunnáttu og notkun á tungumáli þjóðarinnar.&lt;ref&gt; Loriene Roy (2008)[https://www.everyculture.com/multi/Le-Pa/Ojibwa.html Ojibwa] Countries and their Cultures&lt;/ref&gt;
==Ojibva og Nýja Ísland==
Árið 1875 veitti Kanadíska ríkisstjórnin [[ísland|íslenskum]] landnemum rétt til sjálfstjórnarsvæðis (Reserve) í Interlake-héraði í [[Manitoba]] sem var nefnt [[Nýja Ísland]]. Þetta landsvæði hafði verið hefðbundið land- og veiðisvæði Krí og Ojíbva-þjóðanna og hafði verið lofað þeim sem verndarsvæði. Koma Íslendinganna skapaði í byrjun spennu og landflótta þeirra frumbyggja sem þegar bjuggu og veiddu á svæðinu. &lt;ref&gt;Ryan Eyford (2016). White Settler Reserve. New Iceland and the Colonization of the Canadian West.  University of British Columbia Press. Bls 45-47. ISBN: 780774831581&lt;/ref&gt;

Þegar Íslenskir innflytjendur fóru að flytja til vesturstrandar [[Winnipegvatn|Winnepegvatns]] bjuggu Ojíbvar-menn við syðri helming vatnsins en þeim hafði fækkað mjög vegna sjúkdóma sem Evrópskir innflytjendur til Norður-Ameríku báru með sér. Yfirvöld í Kanada voru þá að þvinga frumbyggja til að flytja til svo nefndra verndarsvæða og samhliða að vinna að innfluttningi hvítra manna inn á hefðbundin svæði frumbyggja.&lt;ref&gt;Anne Brydon (2001), „Dreams and Claims: Icelandic -Aboriginal Interactions in the Manitoba Interlake,“ Bls. 174–179. Journal of Canadian Studies. 2001. Volume 37, Number 1 https://doi.org/10.3138/jcs.37.1.24&lt;/ref&gt;

Á þessum tíma var mikið kappsmál kandískra yfirvalda að vinna að innfluttningi hvítra Evrópskra innflytjenda til þess hluta Kanada, sem frumbyggjar höfðu einkum haft til umráða áður, meðal annars til að tryggja að Bandríkin helguðu sér ekki þessi svæði.&lt;ref&gt; Valerie Knowles: Strangers at Our Gates. Canadian Immigration and Immigration Policy 1540–1997. Dundurn, Toronto 1997, ISBN 1-55002-269-5, Bls. 17–46&lt;/ref&gt; Stefna stjórnvalda í Kanada um hverjir væru æskilegir innflytjendur frá Evrópu var sú sama og í Bandaríkjunum; fólk frá [[Skandinavía|Skandinavíu]] og [[Þýskaland|Norður-Þýskalandi]] var talið skylt Engilsöxum og hæfa þess vegna köldu loftslagi Kanada og Íslendingar fengu að fljóta með.&lt;ref&gt;Ryan Eyford (2016). White Settler Reserve: New Iceland and the Colonization of the Canadian West. University of British Columbia Press. ISBN 9780774831581&lt;/ref&gt;

Frumbyggjar, bæði Krí og Ojibva, björguðu mörgum íslenskum fjölskyldum frá hungri á fyrstu árum landnámsins með því að kenna þeim hvernig ætti að veiða villibráð og fisk og komast af snjóþungu og köldu veturna í Kanada og eins hina hörðu bólusóttarfaraldra á árunum 1876–1877.&lt;ref&gt;Hildur Sigurbergsdóttir (2025). [https://skemman.is/bitstream/1946/49525/1/Hildur%20Sigurbergsdóttir%20-%20BA%20lokaritgerð.pdf  Birnir, úlfar og Indjánar.]  Áhrif hugarheims Vesturfara á samskipti þeirra við Fyrstu þjóðir Kanada. Háskóli Íslands.&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
&lt;references/&gt;
==Ítarefni==
* Michael Grasa (2026). [https://www.academia.edu/170294320/Reconstructing_a_Lost_Built_Landscape_of_the_Keweenaw_Peninsula_Stone_Structures_Ojibwe_Oral_History_and_the_Fragmented_Archaeological_Record_of_Lake_Superior Reconstructing a Lost Built Landscape of the Keweenaw Peninsula: Stone Structures, Ojibwe Oral History, and the Fragmented Archaeological Record of Lake Superior]. Independent Research Working Paper
* Dory Nason (2016).[https://www.academia.edu/77369359/My_Grandfathers_Knocking_Sticks_Ojibwe_Life_and_Labor_on_the_Reservation_Brenda_Child  My Grandfather's Knocking Sticks: Ojibwe Life and Labor on the Reservation]. University of British Columbia.
* Brenda J. Child (2012). Holding Our World Together: Ojibwe Women and the Survival of the Community. Viking. ISBN 0670023248
* William W. Warren (1984). History of the Ojibway People. Minnesota Historical Society Press. ISBN: 087351162X
* Mary Annette Pember (2025). Medicine River: A Story of Survival and the Legacy of Indian Boarding Schools. Pantheon Books. ISBN: 0553387316
* Ryan Eyford (2016). White Settler Reserve. New Iceland and the Colonization of the Canadian West. University of British Columbia Press. ISBN: 780774831581

[[Flokkur:Saga Kanada]]
[[Flokkur:Saga Bandaríkjanna]]
[[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]]</text>
      <sha1>jx9apqo0hk2jx6yxyoizeo5nungyepc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981947</id>
      <parentid>1981945</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:52:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1981947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33326" sha1="sqqsretu6azpt0p4uv9trzfq9uxmfv5" xml:space="preserve">[[Mynd:Ojibwe Language Map.png|thumb|alt=Svæði Ojibva um 1800|Svæði Ojibva um 1800]]
[[Mynd:George Catlin - Sha-có-pay, The Six, Chief of the Plains Ojibwa - Google Art Project.jpg|thumb|alt=Sha-có-pay,, Ojibva höðingi. Málverk eftir George Catlin 1833|Sha-có-pay,, Ojibva höðingi. Málverk eftir George Catlin 1833]]
'''Ojibvar''' eða '''Chippewa''' er þjóðflokkur frumbyggja Norður-Ameríku. Þeir eru nú taldir vera þriðji stærsti þjóðflokkur frumbyggja [[Kanada]] og [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. Í Kanada er talið að þeir séu um 175.000&lt;ref&gt;[ https://www.britannica.com/topic/Ojibwe  Ojibwe&quot;]. The Canadian Encyclopedia.Sótt 29. september 2026&lt;/ref&gt; og í Bandaríkjunum um 130.000&lt;ref&gt;[ https://theworlddata.com/ojibwa-chippewa-tribe/ Ojibwa Chippewa Tribe 2025 | Population Statistics &amp; Facts]. The World Data. Sótt 29. september 2026&lt;/ref&gt; Þeir hafa einnig verið nefndir ''Ojibweg'', ''Ojibway'' og ''Anishinaabe-Ojibwe'' og tilheyra stærri menningarhópi er nefnist ''Anishinaabeg'' (ᐊᓂᔑᓈᐯ) og hafa margt sameiginlegt í hefðum með nágrannaþjóðflokknum [[Krí]]. Þeir búa einkum einkum í norður- og vesturhluta [[Ontaríó|Ontario]] og austurhluta [[Manitoba]] og eru náskildir Saulteaux, Nipissing og Oji-Cree. Þeir tala mismunandi anishinaabemowin-mállýskur, sem er eitt af um tuttugu [[Algonkvísk tungumál|algonkvískum tungumálum]].
Sögulegt heimaland þeirra, sem þeir nefna ''Ojibwewaki'' (ᐅᒋᐺᐗᑭ) &lt;ref&gt;Jelsing, Kaden Mark (2023).[ https://open.library.ubc.ca/media/stream/pdf/24/1.0432745/4  Sovereign Futures: Indigenous and Settler Prophecies in Two Nineteenth-Century American 'Northwests' ]. University of British Columbia. Bls. 57.&lt;/ref&gt;, náði yfir stórt svæði norðan við [[Vötnin miklu]], annars vegar allt austur að [[Saint Lawrence-fljót|Saint Lawrence-fljóti]] og hins vegar vestur af um skóglendið allt [[Slétturnar miklu|Sléttunum miklu]]. Á hefðbundnum búsetusvæðum sínum á skógarsvæðum í austurhluta álfunnar gegndi Ojibva-fólkið lykilhlutverki í [[Loðskinn|loðskinnaverslun]].
===Orðsifjar===
Orðið Ojibva (einnig Ojibwe) mun vera dregið af orðinu ''Outchibou'', en [[Frakkland|franskir]] versluarmenn á 17. öld kölluðu fólk sem bjó þar sem [[Miklavatn (Norður-Ameríka)|Miklavatn]], [[Michiganvatn]] og [[Húron-vatn|Húronvatn]] mætast. Nafnið sögðu þeir koma frá nágranna frumbyggum. Evrópskir landkönnuðir og kaupmenn notuðu svo nafnið Ojibva yfir frumbyggja norðan við Vötnin miklu. Enskumælandi kaupmenn og innflytjendur umsnéru seinna orðinu í framburði í „Chippewa“.&lt;ref&gt;[https://batchewana.ca/our-story/history/ &quot;Batchewana – History&quot;.] Batchewana First Nation&lt;/ref&gt;. Það heiti hefur verið algengast í Bandaríkjunum, þótt bæði heitin séu notuð í báðum löndunum. Sjálft kallar fólkið sig ''Anishinaabe'' (ᐊᓂᔑᓇᐯ ), sem þýðir „hið upprunalega fólk“, og það nafn er notað í auknum mæli í Kanada. Uppruni heitisins „Outchibou  - Ojibwa“ er óljós, en ýmsar skýringar hafa verið settar fram, meðal annars: að orðið komu úr ''ojiibwabwe'', sem þýðir „þeir sem svíða þar til skinnið dregst saman,“ og vísar til þess að saumar á [[Mokkasínur|mokkasínum]] voru þurrkaðir yfir eldi til að gera þá vatnshelda;&lt;ref&gt;Warren, William W. (1984) [1885]. History of the Ojibway People. Minnesota Historical Society Press. bls. 36. ISBN 0-87351-162-X.&lt;/ref&gt;
Önnur skýring er að orðið komið úr ''ozhibii'oweg'', „þeir sem skrásetja sýnir sínar,“ og vísar til myndleturs og myndtáknanna sem notuð voru við helgiathafnir.&lt;ref&gt;Erdrich, Louise (2020). Books and Islands in Ojibwe Country: Traveling Through the Land of My Ancestors. Harper Perennial. ISBN 006230996X&lt;/ref&gt;
==Menningarbrot==
[[Mynd:Image from page 148 of &quot;Bulletin&quot; (1901).jpg|thumb| Ojibva wigwam, klætt með birkiberki. Ljósmynd frá 1901]] 
[[Mynd:OjIBWE BIRCH BARK CANOE 1910 mINNESOTA.jpg|thumb|alt=Ojibva-kanó, ljósmynd frá 1910|Ojibva-kanó, ljósmynd frá 1910]]
Áður en samskipti við Evrópubúa hafði áhrif á lifnaðarhætti Ojibva einkenndist menning þeirra mjög af því að þeir voru [[Veiðimenn og safnarar|veiðimenn og safnarar]]. Þeir höfðu fastari búsetu en aðrir sambærilegir frumbyggjar, bústaðir þeirra voru að mestu kúptar byggingar, nefndir [[Wigwam|wigwam]], þar sem viðargrind er þakin dýrahúðum eða birkiberki. Bústaðurinn gat einnig verið keilulaga, stengur bundnar saman að ofan og einnig þaktar dýrahúðum eða birkiberki.&lt;ref&gt; Peter Nabokov , Robert Easton  (1989). Native American Architecture. Oxford University Press. ISBN 0195037812&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.ebsco.com/research-starters/architecture/native-american-architecture-northeast/  Native American Architecture – Northeast] EBSCO Information Services, 2923&lt;/ref&gt; Berkinum var flett af trénu og skorinn í rétt form og saumuð saman með mjóum grenirótum. Allur fatnaður Ojibva-frumbyggjanna var gerður úr skinnum. [[Hreindýr|Hreindýra]]-, [[Hjartardýr|hjartar]]- og [[Elgur|elgskinn]] voru notuð bæði í karla og kvenfatnað og einnig í skófatnað, mokkasínur. Á veturna bættust við yfirhafnir úr loðfeldi. Ojibvar voru mjög færtir í bátasmíði og bjuggu til [[Kanó|kanóa]] úr birkiberki sem hentuðu einstaklega vel aðstæðunum á vötnum og ám á svæði þeirra að sumarlagi. Kanóarnir voru léttir og auðvelt var að bera þá á milli vatna. En í snjóþungu vetrarlagi þurfti að nota snjóþrúgur og sleða.
Nú á dögum býr meirihluti fólksins í nútímalegu húsnæði, en wigwam eru enn notaðir á nokkrum stöðum og við hátíðir og helgiathafnir.
[[Mynd:Ojibwe woman tapping for sugar maple syrup.jpg|thumb|Ojibva kona að tappa hlyntré á safa. Ljósmynd frá 1908.]] [[Mynd:Wild rice harvesting 19th century.jpg|thumb|Teikning frá 1853 af Ojibva-konum við uppskeru á villigrjónum.]] Fyrir utan að vera veiðimenn stunduðu Ojibva-fólkið einnig ræktun ýmissa tegunda af [[Maís|maís]] og [[Grasker|graskera]] og annar jurta, auk þess að safna ''manoomin'' (villihrísgrjón) til matar. Á vorin töppuðu þeir hlynsafa úr trjánum og unnu síðar [[Hlynsíróp|hlynsíróp]] úr því. Það krafðist mikillar vinnu að safna og vinna hlynsafa og síróp og ekki síst að safna villigrjónum og þess vegna var það oftast unnið í stærri hópum. Hlynsírópið var algengt í matargerð, en villigrjón voru undirstöðufæða þar sem var auðvelt að safna því. Þúsundir manna komu oft saman þar sem umfangsmiklar veiðar með spjótum og netum á ferskvatnsfiski voru stundaðar við norðanvert Miklavatnið. Þessar samkomur höfðu mikla þýðingu fyrir félagslíf og samskipti, ekki síst milli kynja.
===Stjórnun===
[[Mynd:Chief Buffalo's Petition 1849 originally of birch bark.jpg|right|thumb| Þetta er afrit af upphaflegri mynd á birkiberki. Ojibva-höfðinginn Kechwaishk ásamt sex öðrum höfðingjum sendu árið 1849 ákæru- og kröfuskrif til forseta Bandaríkjanna vegna svikinna loforða sem gefin voru við samningana 1837 og 1842. Ættflokkar höfðingjana eru táknaðir með tótemtáknum sínum – frá vinstri grani, vatnamaður, bjarndýr, og þrír merðir,– undir forystu trönunnar. Línurnar frá hjarta og auga hvers tótems að hjarta og auga trönunnar tákna að þau séu öll sammála; og lína liggur frá auga trönunnar að vötnunum miklu sem sjást á „kortinu“í vinstra horni.]]
Ojibva-fólkið skiptist í sjálfstæða hópa sem höfðu að mestu sameiginlega menningu og hefðir. Hver hópur hafði sinn eigin höfðingja og veiðisvæði og og dvöldust í minni fjölskylduhópum á veturna en mynduðu stærri hópa síðla vors eða snemma sumars. Sögulega var ættflokkurinn&lt;ref&gt;Úr [https://mannfraedi.vefbok.forlagid.is/?id=32&amp;char=æ Mannfræði fyrir byrjendur] Ættflokkur: „(enska: clan) Útvíkkuð útgáfa af ættkvísl eða samansafni ættkvísla. Ekki er hægt að rekja skyldleika með óyggjandi hætti en gert er ráð fyrir að fólk af sama ættflokki eigi sameiginlegan forföður/formóður.„&lt;/ref&gt; einn mikilvægasti grunnur samfélagsins sem að mörgu leiti réði stöðu einstaklingsins. Ættflokkarnir aðgreindust með táknum sem kallast [[Tótem|tótem]] og eru til dæmis kennd við dýr og tengjast við goðsögulegan uppruna ættflokksins.  Orðið tótem sem er notað í fjölmörgum tungumálum kemur úr máli Ojibva-fólksins, ''doodem''. Þeir sem voru taldir innan hvers ættflokks voru álitin fjölskyldumeðlimir og hjónabönd innan ættflokksins voru þess vegna bönnuð.&lt;ref&gt; Billard, Jules B. (1989). &quot;N. Scott Momaday &quot;I am Alive ...&quot;&quot;. The World of the American Indian, A volume in the Story of Man Library. Washington, D.C.: National Geographic Society. p. 13. ISBN 0-87044-799-8.&lt;/ref&gt; Ojibva-fólkið skiptist í yfir 20 ættflokka og totemdýr, þar á meðal trana, örn, björn, elgur, mörður, gaupa, úlfur, himbrimi, grani, gæs, rjúpa og hrafn. Mismunandi ættflokkar þóttu fara best með ólíka þætti í samfélaginu; til dæmis komu höfðingjar oft úr ættflokkum himbrimans eða trönunnar, en stríðsmenn komu jafnan úr ættflokkum bjarnarins, marðarins, gaupunnar og úlfsins.

Börn teldust til ættflokks í karllegg, það er að þau fæddust inn í ættflokk föðursins. Þetta gerði að börn Ojibva-kvenna og Evrópskra feðra voru utan ættflokkakerfisins og þar með utanveltu. Þessi börn sem voru fjölmörg mynduðu síðar kanadíska þjóðflokkinn [[Métis]].&lt;ref&gt;Goswami, Manash (2018) [https://www.researchgate.net/publication/326655380_Totemism_and_Tribes_A_Study_of_the_Concept_and_Practice Totemism and Tribes: A Study of the Concept and Practice] North Eastern Hill University&lt;/ref&gt;

Ojibva þjóðflokkurinn hafði enga sameiginlega höfðingja, hins vegar voru höfðingar innan hvers hóps. Hefðbundin forysta þjóðflokksins byggðist samstöðu fremur en einræðislegri stjórn, þar sem höfðingjar (sem eru nefndir ''ogimaag'') voru fremur talsmenn vilja fólksins en stjórnendur. Vegsemd og virðing og val til forystu byggði mjög á gjafmildi. Grundvöllur menningarinnar  og samfélagsins byggðust á samspili, þar sem skipti á gjöfum gegndu mjög mikilvægu félagslegu hlutverki. Gagnkvæmt samband og skuldbinding um gagnkvæma aðstoð var innsiglað með gjafaskiptum. 
Þar sem að höfðingjar ættflokkana voru leiðtogar en ekki stjórnendur þurftu þeir að ráðfærðu sig við samfélagið þegar stærri ákvarðanir voru teknar. Það var heldur ekkert miðstýrt vald höfðingja yfir þjóðflokknum. Þessi valddreifing þótti yfirvöldum Bandaríkjanna, Breta og síðar Kanada afar  ruglingsleg; þau vildu gera samninga við „höfðingja“ eða „konunga“ sem gætu stýrt og haft vald yfir heilum þjóðflokkum – fyrirkomulag sem var einfaldlega ekki til í menningu Ojibva.

Hlutverk ættflokkahöfðingjanna breyttist talsvert þegar verslun með loðskinn varð mikilvægur þáttur í lífsafkomunni, bæði að gera samninga viðkaupmenn og einnig við samstarf við aðra hópa um veiðisvæði.&lt;ref&gt;Cary Miller (2010). Ogimaag: Anishinaabeg leadership, 1760-1845. University of Nebraska Press. ISBN: 9780803295254&lt;/ref&gt;
===Trú og heimsmynd===
[[Mynd:Meda songs, 1851.jpg|thumb|Myndræn nótnaskrift Ojibva. Afskrift af upprunalegri nótnaskrift á birkifjöl; safnað um 1820 á svæðinu norðan við Miklavatn.]] 
[[Mynd:Ojibwa dance.jpg|thumb|Snjóþrúgudansinn, forn hefð Ojibva-fólksins sem dansaður var við fyrstu snjókomu hvers árs. Málverk eftir George Catlin, 1835.]]
Hefðbundin trúarhefð og heimsmynd Ojibva-fólksins býr hvorki yfir formlegri forystu né skipulegum trúarstofnunum en einkennist frekar af miklum fjölbreytileika. Helgisiðir skiptu Ojibva-fólkið miklu máli þar sem andar leiddu það í gegnum lífið. Plötur úr birkiberki voru skrifaðar með myndleturstáknum til að miðla þekkingu og höfðu mikilvægt hlutverk við helgiathafnir.&lt;ref&gt; Wub-e-ke-niew: We have the right to exist: A translation of aboriginal indigenous thought. The first book ever published from an Ahnishinahbæótjibway perspective. Black Thistle Press, New York 1995.&lt;/ref&gt;

Kjarninn í andlegu lífi Ojibva var náttúrutrú, öll dýr, tré og steinar höfðu anda eða krafta sem þurfti að sinna. Mikilvægur þáttur í veröldinni eru máttugar andaverur sem eru kallaðar ''manitouk''. Þær birtast í ýmsum myndum og eiga hver um sig misjöfn samskipti við menn. Farsællt líf byggir á því að hafa öðlast stuðning máttugra ''manitouk''-anda.&lt;ref&gt;Lawrence W. Gross (2002) [https://www.academia.edu/34639198/Unifying_Concept_of_Anishinaabe_Religion Bimaadiziwin, or the “Good Life,” as a Unifying Concept of Anishinaabe Religion.] American Indian Culture and Research Journal 26:1 (2002) 15–32 &lt;/ref&gt; Með því að  gangast undir svokallaðar sýnileitir leita einstaklingar í þjóðflokknum oeftir vitjunum og mynda þannig tengsl við tiltekinn ''manitou'' sem verður verndarvættur og leiðbeinandi þeirra. Allt fram á 20. öld gekk nánast hver einasti karlmaður af Ojibva-ættum í gegnum slíka sýnileit þegar hann náði [[Kynþroski|kynþroska]].&lt;ref&gt; Dan Merkur (2002) [https://www.researchgate.net/publication/227157830_The_Ojibwa_Vision_Quest The Ojibwa Vision Quest]. Journal of Applied Psychoanalytic Studies 4(2):149-170 DOI:10.1023/A:1015588819899&lt;/ref&gt; Þeir sem eru taldir búa yfir krafti frá ''manitou''-öndunum, annast lækningar og sjá fyrir hvar veiðidýrin eru og aðrar sýnir.  

[[Mynd:Mide scroll.jpg|thumb|Myndskreytingu á birkiberki notuð við helgiathafnir í Midewiwin-félaginu, merking hennar er aðeins kunn þeim sem eru innvígðir.]] ''Midewiwin'' (ᒥᑌᐧᐃᐧᐃ), sem er þekkt á ensku sem „''Grand Medicine Society''“ (''Hið mikla lækningafélag''), hefur gegnt miklu hlutverki við að þróa og varðveita lækningahefð og andlega kunnáttu. Það sér um röð vígslugjörða og lækningaathafna, auk þess sem það miðlar þekkingu á lækningajurtum, siðferðilegu líferni og andlegum kenningum. Samkvæmt sögulegri hefð Ojibva var félagið stofnað af ''Kitchi Manitou'' (sem einnig kallast andinn mikli) á tímum neyðar fyrir óralöngu.&lt;ref&gt;Angel, Michael (2002). Preserving the Sacred: Historical Perspectives on the Ojibwa Midewiwin. Winnipeg: University of Manitoba Press.&lt;/ref&gt; Elstu rituðu heimildir um Midewiwin, í skrifum evrópskra landkönnuða, kaupmanna og landnema eru frá lokum 17. aldar. Þessir Evrópumenn lýstu Midewiwin sem lokuðu og leynifélagi, sennilega vegna þess að þeir skildu ekki eðli félagsins eða  að þeir voru ekki velkomið að taka þátt í athöfnum þess. Sumir sagnfræðingar hafa túlkað þetta sem vísbendingu um að Midewiwin hafi orðið til á þessum tíma sem viðbrögð við þrýstingi frá kristnum trúboðum. Rnnsóknir með kolefni-14 aðferðinni sýna hisvegar fram á að grafhýsi og og aðrir munir sem tengd hafa verið við Midewiwin-félagið séu 800 til 1000 ára gömul. &lt;ref&gt; David A. Robertson, Eva M. MacDonald og Martin S. Cooper (1997).  [https://ontarioarchaeology.org/wp-content/uploads/oa064-02_robertson.pdf Among Marshes and Gneiss Mounds: The Archaeology of La Vase Island]. Ontario Archaeology&lt;/ref&gt;

Bæði kandísk og bandarísk yfirvöld reyndu langt fram á 20. öld að banna eða takmarka starfsemi Midewiwin sem leiddi til hnignunar í starfi, en frá sjöunda áratugi 20. aldar hefur mikil endurvakning átt sér stað, knúin áfram af hreyfingum sem starfa að því að endurvekja frumbyggjamenningu. Í dag hefur starfsemi Midewiwin rorðið aðgengilegri fyrir almenning, meðal annars gegnum nútíma tækni.&lt;ref&gt; Michael Angel (2002). Preserving the Sacred: Historical Perspectives on the Ojibwa Midewiwin. University of Manitoba Press. ISBN 9780887551734&lt;/ref&gt;

Kristnir trúboðar höfðu sig mjög frammi meðal Ojibva-fólksins á 19. öld og stofnuðu kirkjur og skóla víða í byggðum þeirra  og síðar á svo kölluðum verndarsvæðum. Ekki má vanmeta áhrif trúboða á andlegt líf Ojibva, enda tóku margir upp kristni – þó ekki væri nema til að forðast frekari ónæði af trúboðum. Meðal annars er sennilegt að skilgreiningin á Kitchi Manitou („hinn mikli andi“) sem æðsti mátturinn í andlegu lífi Ojibva-fólksins, hafi í raun orðið til sem  samrunni hefðbundinna trúarviðhorfa og hugmynda kristinna trúboða

===Tungumál===
[[Mynd: Ojibwe map pre-contact.svg|thumb| Anishinaabemowin mállýskur um 1800.]]
Tungumál Ojibva-fólks er í raun nokkrar ólíkar en náskyldar [[Mállýska|mállýskur]] af því tungumáli sem það kallar anishinaabemowin (ᐊᓂᔑᓈᐯᒧᐎᓐ), og er fumbyggjamál af ætt algonkvískra tungumála. Líkt og mörg uppruna tungumál Norður-Ameríku er það [[fjölsamsett tungumál|fjölsamsett]] (enska: ''polysynthetic languages''), [[Viðskeytamál|viðskeytamál]] (enska: ''agglutinating'') sem nýtir viðskeyti í upphafi eða og enda til að sýna form- og merkingarmun og við orðmyndun&lt;ref&gt; Guðmundur Erlingsson (2001). [https://ait.arnastofnun.is/grein.php?id=956 Mál og málgerðir]. Málsgreinar, Árnastofnun&lt;/ref&gt; . Nafnorð skiptast í tvo flokka, eða „kyn“, en byggja ekki á andstæðum karlkyns og kvenkyns heldur milli ''lifandi'' og ''ólifandi''. Nafnorð sem tákna lifandi verur flokkast yfirleitt sem lifandi, en þau sem tákna líflausa hluti flokkast sem ólifandi; þetta er þó ekki algild regla þar sem hún byggist á menningarlegum skilningi á því hvort hlutur búi yfir „anda“ eða ekki (almennt gildir að ef hlutur hreyfist, þá býr hann yfir „anda“).&lt;ref&gt; Kate Riccomini (2019). [https://www.academia.edu/73251940/The_Syntax_and_Semantics_of_the_Ojibwe_Verbal_Domain  The Syntax and Semantics of the Ojibwe Verbal Domain]. University of Ottawa&lt;/ref&gt;
 
Þótt ojibva-málið hafi að nokkur tökuorð úr ensku, frönsku og krímáli, hefur það tekið lítið af orðum úr öðrum tungumálum, heldur eru búin til orð yfir ný hugtök út frá þeim orðaforða sem fyrir er. 
Nú er það næst mest talaða tungumál frumbyggja í Kanada (á eftir Krí) og það þriðja stærsta í allri Norður-Ameríku (á eftir Navahóa og Krí).

====Ritmál====
Það er ekkert staðlað ritkerfi til fyrir allar mállýskur ojibva-málsins. Mismunandi mállýskur hafa aðlagað latneska stafrófið að málinu á ýmsan hátt, oftast út frá enskum eða frönskum framburði og stafsetningarvenjum.&lt;ref&gt; Walker, Willard. 1996. &quot;Native writing systems.&quot; Ives Goddard, ed., The Handbook of North American Indians, Volume 17. Languages, 158–184. Washington, D.C.: The Smithsonian Institution. ISBN 0-16-048774-9.&lt;/ref&gt; Einnig nota allmargir Ojibva í Kanada [[Kanadískt atkvæðatáknróf|kanadíska atkvæðatáknrófið]].
==Sögubrot==
Samkvæmt munnlegri söguhefð Ojibva bjuggu forfeður þeirra um aldaraðir umhverfis mynni Saint Lawrence-fljóts á svæðum sem nú tilheyra New Brunswick og suðausturhluta Quebec.&lt;ref&gt; Roy, Loriene. [https://www.everyculture.com/multi/Le-Pa/Ojibwa.html#google_vignette &quot;Ojibwa&quot;.] Countries and Their Cultures.&lt;/ref&gt; Samkvæmt þessum sögum fóru forfeður þeirra að flytjast vesturyfir lengra inn í landið einhvern tímann á tímabilinu frá 6. til 10. aldar. Engar fornleifafundir hafa fundist sem benda til þessa.

Til að skilja samfélög frumbyggja reyndu Evrópumenn að aðskilja hópa og gefa þeim nöfn og það er sennilegt að samskipti við  Evrópumenn hafi gert að Ojibvar fóru að  telja sig sem hluta af sameiginlegri menningu.&lt;ref&gt; Anthony, David. The Horse, the Wheel and Language, Princeton University Press, 2007, bls. 102&lt;/ref&gt;

Fyrsta ritaða heimildin þar sem minnst er á Ojibva er að finna í skýrslu [[Jesúítareglan|jesúíta]] frá árinu 1640 um trúboð þeirra í [[Nýja Frakkland|Nýja Frakklandi]]. Vinsamleg samskipti hófust fljótlega við franska kaupmenn og gegnum þau samskipti eignuðust Ojibvar [[Skotvopn|skotvopn]] og foru að versla með loðskinn í skiptum fyrir evrópskar vörur. Með aðgang að skotvopnum náðu þeir yfirhöndinni gagnvart hefðbundnum óvinum sínum, [[Lakota]]- og Meskwaki-fólkinu, sem bjuggu vestan og sunnan við þá.

Loðskinnaverslu við Evrópska kaupmenn hafði djúpstæð áhrif á líf Ojibva-fólksins. Í upphafi stunduðu þeir skiptiverslun á loðskinnum af dýrum sem þeir höfðu veitt fyrir franskar vörur. Frá miðri 17. öld urðu þeir í auknum mæli milliliðir milli evrópskra kaupmanna og frumbyggjasamfélaga fyrir vestan búsetusvæði sín. Þegar franskir loðskinnakaupmenn fóru að færa sig vestur á bóginn og Englendingar stofnuðu Hudson's Bay Company við [[James-flói|James]]- og [[Hudsonflói|Hudson-flóa]] flóru allmargir Ojibva-menn að sækja til nýrra svæða, að fyrstu í verslunar- eða veiðferðir, en síðar með fast búsetu. Það Ojibva-fólk sem fluttu norður og vestur inn á hefðbundin [[Krí]]-svæði mynduðu oft blönduð samfélög við þá. 

Undir lok 18. aldar réðu Ojibva-menn yfir nær öllu því svæði sem nú er [[Michigan]], norðurhluta [[Wisconsin]] og [[Minnesota |Minnesota]] í Bandaríkjunum. Þeir höfðu einnig yfirráð yfir norðurströndum Miklavatns og Húronvatns kanadamegin og allt vestur að Turtle-fjöllum í Norður-Dakóta.

[[Mynd:Nouvelle-France map-nn2.svg|thumb|alt=Nýlenduyfirráð í Norður-Ameríku um 1755|Nýlenduyfirráð í Norður-Ameríku um 1755]]
Að hluta til vegna langvarandi viðskipta og samvinnu tóku Ojibar þátt í bandalagi við Frakka gegn Bretlandi og nýlendubúum þeirra í stríðinu [[Sjö ára stríðið|1756 to 1763]].&lt;ref&gt; Gevinson, Alan. [https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/which-native-american-tribes-allied-themselves-with-the-french/  &quot;Which Native American Tribes Allied Themselves with the French?&quot;.] teachinghistory.org.&lt;/ref&gt; Eftir ósigurinn árið 1763 neyddist Frakkland til að láta Bretlandi eftir nánast öll nýlendusvæði sín í Norður-Ameríku, bæði landsvæðinn í Kanada og austan [[Mississippifljót|Mississippi]]-fljóts. Hins vegar gengu Ojibvar í lið með Bretum gegn Bandaríkjunum í stríðinu 1812. Þeir vonuðu að sigur Breta mundi stoppa innfluttning bandarískra landnema á yfirráðasvæðum þeirra en svo varð ekki. Eftir stríðið ætlaði ríkisstjórn Bandaríkjanna að neyða allt Ojibva-fólk í Bandaríkjunum að flytja til Minnesota, vestan Mississippi-fljóts. Ojibvar snérust harkalega gegn þessu og til vopnaðra átaka kom.&lt;ref&gt; Clifton, James A. (1987). [https://search.library.wisc.edu/digital/AE2BIEZNFLUATN8P/pages/ATTOOXSSSDOGHI9B &quot;Wisconsin Death March: Explaining the Extremes in Old Northwest Indian Removal&quot;.] Transactions of the Wisconsin Academy of Sciences, Arts and Letters. 5: 1–40.&lt;/ref&gt;

[[Mynd:Anishinaabewaki.jpg|thumb| Verndarsvæði (Indian Reservations/Reserves) Ojibva og náskildra þjóðflokka í Norður-Ameríku. Einnig borgir þar sem margir þeirra búa.]] Með sívaxandi innfluttningi Evrópskra innflytjenda urðu mjög árekstrar og átök um nýtingu auðlinda. Til að reyna að leysa úr þessum árekstrum voru gerðir fjölmargir samningar við Ojibva og aðra frumbyggja, bæði í Bandaríkjunum og í Kanada. Stjórnvöld í Bandaríkjunum og Kanada litu á land sem verðmæti sem hægt væri að kaupa, eiga og selja að vild. Evrópsku innflytjendurnir og yfirvöld í Bandaríkjunum og Kanada töldu að með þessum samningum hefðu Ojibvar selt eða afhent eignarrétt yfir viðkomandi landsvæði. Fljótlega kom í ljós að þessar hugmyndir um eignarétt á landi stanguðust á við hugmyndir Ojibva, eins og hjá öðrum frumbyggjum, um samnýtingu auðlinda. Í hugmynda og menningarheimi þeirra var ekki hægt að eiga land, ekki frekar en andrúmsloftið eða vatnið, það væri sameiginleg auðlind. Þegar samningaviðræðurnar fóru fram gátu Ojibvar ekki ímyndað sér að þeir væru að selja landsvæði eða einkaeignarrétt til þess, þeir töldu sig vera að opna fyrir sameiginleg not auðlindanna. Í mörgum tilfellum vekja aðstæðurnar í kringum þessa samninga enn efasemdir um lögmæti þeirra. Um þetta hafa staðið miklar deilur og réttarhöld langt fram á 20. öld.&lt;ref&gt;John Borrows (2026). [https://www.cambridge.org/core/journals/canadian-journal-of-law-and-jurisprudence/article/anishinaabe-treaties-and-the-rule-of-law/CAE0160F37ED330AAC639B26BE912745 Anishinaabe Treaties and the Rule of Law.] Canadian Journal of Law &amp; Jurisprudence. 2026;39(1):32-67. doi:10.1017/cjlj.2026.10069&lt;/ref&gt;
Meðlimir í Ojibva-þjóðflokknum voru smám saman hraktir frá hefðbundnum heimkynnum sínum við Vötnin miklu með þessum samningum, en sérlega vegna ákvaðanna stjórnvalda um brottflutning. Á 19. öld, sérstaklega eftir 1854 bæði í Bandaríkjunum og Kanada, voru sett ýmis alríkislög sem neyddu frumbyggja til að flytjast á sérstök verndarsvæði (sem heitir Indian reservations í Bandaríkjunum en Indian Reserves í Kanada).  Aðalástæðan var að innlima land og auðlindir í efnahagskerfi innflytjenda en einnig til aukinnar aðlögunar frumbyggja að samfélagi og menningu evrópska meirihlutans og þar með fráhvarfi frá hefðbundnum atvinnuháttum. Verndarsvæðin voru í fyrstu úthlutuð sem sameign viðkomandi þjóðflokks en frá 9. áratugi 19. aldar var þeim í auknum mæli skipt upp í minni svæði sem voru úthlutuð til einstaklinga og ætlunin var að gera þá að bændum. Á verndarsvæðum Ojibva-fólks var mest af því landi sem þeim var úthlutað grýtt, mýrlent eða þéttvaxið skógi, og veðurfarið setti skorður fyrir því hvað var hægt að rækta á stuttu vaxtarskeiði. Þar sem barrskógarnir á norðurslóðum hentuðu illa fyrir landbúnað misstu margir eða seldu það svæði sem þeim hafði verið úthlutað til timburfyrirtækja í eigu hvítra manna, en með því minnkaði verulega heildarsvæðið sem þjóðflokkurinn hafði yfirráð yfir.&lt;ref&gt;[ https://www.apmreports.org/episode/2019/11/01/uprooted-the-1950s-plan-to-erase-indian-country Uprooted: The 1950s plan to erase Indian Country]. Americal Public Media, 2019. APMReports&lt;/ref&gt; Þegar möguleikar á hefðbundnum sjálfsþurftarbúskap skruppu mjög saman, urðu Ojibvar háðir launavinnu . Þar sem sparnaður er ekki mögulegur í sjálfsþurftarbúskap og fjárhæðirnar fyrir landsvæðin voru lágar, fóru laun og aðrar tekjurnar beint í nauðsynjar og nægðu varla fyrir framfærslu. Flestir Ojibvar á verndarsvæðunum bjuggu við sára fátækt, og urðu háðir opinberum stuðningi til að framfleyta sér.
Í bæði Bandaríkjunum og Kanada voru sérstakir heimavistarskólar fyrir frumbyggjabörn rekinn frá því snemma á 19.öld og fram á sjöunda áratug 20. aldar með þeim tilgangi að þvinga fram aðlögun frumbyggja að amerísku eða kanadísku samfélagi.&lt;ref&gt; Giulia Marchiò(2022). [https://www.humanrightspulse.com/mastercontentblog/cultural-assimilation-of-native-americans Cultural Assimilation Of Native Americans]. Human Rights Pulse&lt;/ref&gt; Í Bandaríkjunum voru þessir skólar reknir af ríkinu (Indian Boarding Schools) en í Kanada af ýmsum kristnum kirkjum (Indian residential school system). Börn frumbyggja voru tekin frá heimilum sínum og fjölskyldum í þeim tilgangi að þau aðlöguðust ríkjandi menningu að fullu. Mörg þessara barna létust af völdum illrar meðferðar og vanrækslu og sneru aldrei aftur heim.&lt;ref&gt; Melissa Mejia (2021). [https://www.theindigenousfoundation.org/articles/us-residential-schools The U.S. history of Native American Boarding Schools.] The Indigenous Foundation&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Miller, J.R. (2017). Residential Schools and Reconciliation: Canada Confronts its History. University of Toronto Press. ISBN 978-1-4875-0218-8.&lt;/ref&gt; Frumbyggjar í Bandaríkjunum fengu ekki fullan ríkisborgararétt fyrr en 1924 og í Kanada 1947.
Fátækt og mikið atvinnuleysi á verndarsvæðunum hefur leitt til þess að margir Ojibva einstaklingar hafa flutt í borgir og aðra þéttbýliskjarna eins og Minneapolis, Milwaukee og Chicago. 

[[Mynd:JingleDress.jpg|thumb|Ungir þátttakendur í Pow Wow 2007]] Frá 1960 fór afstaða til frumbyggja mjög að breytast í Bandaríkjunum og Kanada og þá einnig réttindabarátta þeirra. Það hefur leitt til að sjálfsmynd, lagaleg staða og vegsemd þessara þjóðflokka hefur vaxið mjög. Meðal Ojibwe-fólks hefur þetta leitt til endurvakningar á menningarhefðum og hátíðum og sérstaklega í sterku átaki við að auka kunnáttu og notkun á tungumáli þjóðarinnar.&lt;ref&gt; Loriene Roy (2008)[https://www.everyculture.com/multi/Le-Pa/Ojibwa.html Ojibwa] Countries and their Cultures&lt;/ref&gt;
==Ojibva og Nýja Ísland==
Árið 1875 veitti Kanadíska ríkisstjórnin [[ísland|íslenskum]] landnemum rétt til sjálfstjórnarsvæðis (Reserve) í Interlake-héraði í [[Manitoba]] sem var nefnt [[Nýja Ísland]]. Þetta landsvæði hafði verið hefðbundið land- og veiðisvæði Krí og Ojíbva-þjóðanna og hafði verið lofað þeim sem verndarsvæði. Koma Íslendinganna skapaði í byrjun spennu og landflótta þeirra frumbyggja sem þegar bjuggu og veiddu á svæðinu. &lt;ref&gt;Ryan Eyford (2016). White Settler Reserve. New Iceland and the Colonization of the Canadian West.  University of British Columbia Press. Bls 45-47. ISBN: 780774831581&lt;/ref&gt;

Þegar Íslenskir innflytjendur fóru að flytja til vesturstrandar [[Winnipegvatn|Winnepegvatns]] bjuggu Ojíbvar-menn við syðri helming vatnsins en þeim hafði fækkað mjög vegna sjúkdóma sem Evrópskir innflytjendur til Norður-Ameríku báru með sér. Yfirvöld í Kanada voru þá að þvinga frumbyggja til að flytja til svo nefndra verndarsvæða og samhliða að vinna að innfluttningi hvítra manna inn á hefðbundin svæði frumbyggja.&lt;ref&gt;Anne Brydon (2001), „Dreams and Claims: Icelandic -Aboriginal Interactions in the Manitoba Interlake,“ Bls. 174–179. Journal of Canadian Studies. 2001. Volume 37, Number 1 https://doi.org/10.3138/jcs.37.1.24&lt;/ref&gt;

Á þessum tíma var mikið kappsmál kandískra yfirvalda að vinna að innfluttningi hvítra Evrópskra innflytjenda til þess hluta Kanada, sem frumbyggjar höfðu einkum haft til umráða áður, meðal annars til að tryggja að Bandríkin helguðu sér ekki þessi svæði.&lt;ref&gt; Valerie Knowles: Strangers at Our Gates. Canadian Immigration and Immigration Policy 1540–1997. Dundurn, Toronto 1997, ISBN 1-55002-269-5, Bls. 17–46&lt;/ref&gt; Stefna stjórnvalda í Kanada um hverjir væru æskilegir innflytjendur frá Evrópu var sú sama og í Bandaríkjunum; fólk frá [[Skandinavía|Skandinavíu]] og [[Þýskaland|Norður-Þýskalandi]] var talið skylt Engilsöxum og hæfa þess vegna köldu loftslagi Kanada og Íslendingar fengu að fljóta með.&lt;ref&gt;Ryan Eyford (2016). White Settler Reserve: New Iceland and the Colonization of the Canadian West. University of British Columbia Press. ISBN 9780774831581&lt;/ref&gt;

Frumbyggjar, bæði Krí og Ojibva, björguðu mörgum íslenskum fjölskyldum frá hungri á fyrstu árum landnámsins með því að kenna þeim hvernig ætti að veiða villibráð og fisk og komast af snjóþungu og köldu veturna í Kanada og eins hina hörðu bólusóttarfaraldra á árunum 1876–1877.&lt;ref&gt;Hildur Sigurbergsdóttir (2025). [https://skemman.is/bitstream/1946/49525/1/Hildur%20Sigurbergsdóttir%20-%20BA%20lokaritgerð.pdf  Birnir, úlfar og Indjánar.]  Áhrif hugarheims Vesturfara á samskipti þeirra við Fyrstu þjóðir Kanada. Háskóli Íslands.&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
&lt;references/&gt;
==Ítarefni==
* Michael Grasa (2026). [https://www.academia.edu/170294320/Reconstructing_a_Lost_Built_Landscape_of_the_Keweenaw_Peninsula_Stone_Structures_Ojibwe_Oral_History_and_the_Fragmented_Archaeological_Record_of_Lake_Superior Reconstructing a Lost Built Landscape of the Keweenaw Peninsula: Stone Structures, Ojibwe Oral History, and the Fragmented Archaeological Record of Lake Superior]. Independent Research Working Paper
* Dory Nason (2016).[https://www.academia.edu/77369359/My_Grandfathers_Knocking_Sticks_Ojibwe_Life_and_Labor_on_the_Reservation_Brenda_Child  My Grandfather's Knocking Sticks: Ojibwe Life and Labor on the Reservation]. University of British Columbia.
* Brenda J. Child (2012). Holding Our World Together: Ojibwe Women and the Survival of the Community. Viking. ISBN 0670023248
* William W. Warren (1984). History of the Ojibway People. Minnesota Historical Society Press. ISBN: 087351162X
* Mary Annette Pember (2025). Medicine River: A Story of Survival and the Legacy of Indian Boarding Schools. Pantheon Books. ISBN: 0553387316
* Ryan Eyford (2016). White Settler Reserve. New Iceland and the Colonization of the Canadian West. University of British Columbia Press. ISBN: 780774831581

[[Flokkur:Saga Kanada]]
[[Flokkur:Saga Bandaríkjanna]]
[[Flokkur:Frumbyggjaþjóðir Norður-Ameríku]]</text>
      <sha1>sqqsretu6azpt0p4uv9trzfq9uxmfv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Spjall:Objibva</title>
    <ns>1</ns>
    <id>193078</id>
    <revision>
      <id>1981856</id>
      <timestamp>2026-10-05T14:34:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Masae</username>
        <id>538</id>
      </contributor>
      <comment>Nýr hluti: /* Taka burt síðu */</comment>
      <origin>1981856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="242" sha1="3f4c49c63behpape1hilm0luqxtypcc" xml:space="preserve">== Taka burt síðu ==
Því miður hafði ég sett ranga fyrirsögn á þessa grein það rétta er [[Ojibva]]. Ég get ekki tekið þessa síðu burtu [[Notandi:Masae|Masae]] ([[Notandaspjall:Masae|spjall]]) 5. október 2026 kl. 14:34 (UTC)</text>
      <sha1>3f4c49c63behpape1hilm0luqxtypcc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981864</id>
      <parentid>1981856</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Taka burt síðu */ Svar</comment>
      <origin>1981864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="449" sha1="in9v58d0nfjvbqgpnpd41n1rhw6tasa" xml:space="preserve">== Taka burt síðu ==
Því miður hafði ég sett ranga fyrirsögn á þessa grein það rétta er [[Ojibva]]. Ég get ekki tekið þessa síðu burtu [[Notandi:Masae|Masae]] ([[Notandaspjall:Masae|spjall]]) 5. október 2026 kl. 14:34 (UTC)

:Ein tillaga: hvað með að flytja hana á Ojibjvar (et. Ojibvi) - úr því orðið býður upp á svoleiðis? [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 5. október 2026 kl. 14:46 (UTC)</text>
      <sha1>in9v58d0nfjvbqgpnpd41n1rhw6tasa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981865</id>
      <parentid>1981864</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1981865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="448" sha1="64dast0vbdw8up58zgth3zoem048obm" xml:space="preserve">== Taka burt síðu ==
Því miður hafði ég sett ranga fyrirsögn á þessa grein það rétta er [[Ojibva]]. Ég get ekki tekið þessa síðu burtu [[Notandi:Masae|Masae]] ([[Notandaspjall:Masae|spjall]]) 5. október 2026 kl. 14:34 (UTC)

:Ein tillaga: hvað með að flytja hana á Ojibvar (et. Ojibvi) - úr því orðið býður upp á svoleiðis? [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 5. október 2026 kl. 14:46 (UTC)</text>
      <sha1>64dast0vbdw8up58zgth3zoem048obm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981879</id>
      <parentid>1981865</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:58:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Masae</username>
        <id>538</id>
      </contributor>
      <comment>/* Taka burt síðu */ Svar</comment>
      <origin>1981879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="627" sha1="fudeum5r5pz37qi43k7uuwjbbjm6rfo" xml:space="preserve">== Taka burt síðu ==
Því miður hafði ég sett ranga fyrirsögn á þessa grein það rétta er [[Ojibva]]. Ég get ekki tekið þessa síðu burtu [[Notandi:Masae|Masae]] ([[Notandaspjall:Masae|spjall]]) 5. október 2026 kl. 14:34 (UTC)

:Ein tillaga: hvað með að flytja hana á Ojibvar (et. Ojibvi) - úr því orðið býður upp á svoleiðis? [[Notandi:Akigka|Akigka]] ([[Notandaspjall:Akigka|spjall]]) 5. október 2026 kl. 14:46 (UTC)
::Ojibvar hljómar vel, en athugaðu að það eru nú tvær greinar með sama innihaldi [[Notandi:Masae|Masae]] ([[Notandaspjall:Masae|spjall]]) 5. október 2026 kl. 16:58 (UTC)</text>
      <sha1>fudeum5r5pz37qi43k7uuwjbbjm6rfo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Snið:Lið KÞ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>193079</id>
    <revision>
      <id>1981871</id>
      <timestamp>2026-10-05T15:06:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nipas2</username>
        <id>54688</id>
      </contributor>
      <comment>Bjó til síðu með „[[Knattspyrnufélagið Þróttur|KÞ]]&lt;noinclude&gt; [[Flokkur:liðasnið|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;“</comment>
      <origin>1981871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="dinm2iy8crojk27ttuaw9d9t82iil8c" xml:space="preserve">[[Knattspyrnufélagið Þróttur|KÞ]]&lt;noinclude&gt;
[[Flokkur:liðasnið|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dinm2iy8crojk27ttuaw9d9t82iil8c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Snið:Lið Smári</title>
    <ns>10</ns>
    <id>193080</id>
    <revision>
      <id>1981875</id>
      <timestamp>2026-10-05T15:44:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nipas2</username>
        <id>54688</id>
      </contributor>
      <comment>Bjó til síðu með „[[Knattspyrnufélagið Smári|Smári]]&lt;noinclude&gt; [[Flokkur:liðasnið|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;“</comment>
      <origin>1981875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="nazarukjh31a7sgo1ag77gahcvs1ven" xml:space="preserve">[[Knattspyrnufélagið Smári|Smári]]&lt;noinclude&gt;
[[Flokkur:liðasnið|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nazarukjh31a7sgo1ag77gahcvs1ven</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Moriarty prófessor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193081</id>
    <revision>
      <id>1981886</id>
      <timestamp>2026-10-05T19:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <comment>Bjó til síðu með „{{Sögupersóna  |nafn_persónu=Moriarty prófessor  |sería=[[Sherlock Holmes]]  |mynd= The Adventure of the Final Problem 03.jpg  |alt=Myndlýsing eftir Sidney Paget úr fyrstu útgáfu ''Lokaþáttar''.  |fyrirsögn=Myndlýsing eftir Sidney Paget úr fyrstu útgáfu ''Lokaþáttar''.  |frumraun= ''[[Lokaþáttur|The Final Problem]]'' (1893)  |frumraun_íslensk = ''[[Afrek Sherlock Holmes]]'' (1948)  |útgefandi=   |skapari=[[Arthur Conan Doyle]]  |fullt_nafn= J...“</comment>
      <origin>1981886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6634" sha1="e89wivatfs3xbw1lfn7lukaacgnk4vd" xml:space="preserve">{{Sögupersóna
 |nafn_persónu=Moriarty prófessor
 |sería=[[Sherlock Holmes]]
 |mynd= The Adventure of the Final Problem 03.jpg
 |alt=Myndlýsing eftir Sidney Paget úr fyrstu útgáfu ''Lokaþáttar''.
 |fyrirsögn=Myndlýsing eftir Sidney Paget úr fyrstu útgáfu ''Lokaþáttar''.
 |frumraun= ''[[Lokaþáttur|The Final Problem]]'' (1893)
 |frumraun_íslensk = ''[[Afrek Sherlock Holmes]]'' (1948)
 |útgefandi= 
 |skapari=[[Arthur Conan Doyle]]
 |fullt_nafn= James Moriarty
 |þjóðerni = Breskur
 |ættingjar=Einn eða tveir bræður&lt;ref name=Starrett&gt;{{cite book |last=Starrett |first=Vincent |author-link=Vincent Starrett |title=221B: Studies in Sherlock Holmes |edition=Reprinted |publisher=Pickle Partners Publishing |year=2016 |isbn=978-1-78720-133-0 |url=https://books.google.com/books?id=91hODQAAQBAJ&amp;q=Moriarty+third+brother}}&lt;/ref&gt;
 | starf = Stærðfræðiprófessor (áður)&lt;br /&gt;Glæpaforingi
}}
'''James Moriarty [[prófessor]]''' er sögupersóna og glæpaforingi sem birtist í sögum [[Arthur Conan Doyle|Sir Arthurs Conan Doyle]] sem andstæðingur einkaspæjarans [[Sherlock Holmes]]. Conan Doyle skapaði Moriarty aðallega í því skyni að drepa Holmes og binda enda á sögurnar um hann. Moriarty birtist fyrst í smásögunni „[[Lokaþáttur|Lokaþætti]]“, sem var gefin út í ''[[The Strand Magazine]]'' í desember 1893. Hann leikur einnig hlutverk í ''[[Dalur óttans|Dal óttans]]'', síðustu skáldsögunni um Sherlock Holmes, en birtist þar ekki í eigin persónu. Holmes minnist á Moriarty í fimm öðrum sögum: „[[Auða húsið|Auða húsinu]]“, „[[Húsameistarinn frá Norwood|Húsameistaranum frá Norwood]]“, „[[Hvarf knattspyrnugarpsins|Hvarfi knattspyrnugarpsins]]“, „[[The Adventure of the Illustrious Client]]“ og „[[His Last Bow]]“.

Moriarty er leiðtogi alþjóðlegs glæpahrings sem beitir gáfum sínum til að leggja glæpamönnum til áætlanir og stundum vernd gegn laganna vörðum í skiptum fyrir þjónustufé eða hluta af ávinningi þeirra. Holmes líkir Moriarty við könguló í miðjum vef sínum og kallar hann „[[Napóleon]] á sviði glæpanna“, sem var viðurnefni sem rannsóknarlögreglumaður hjá [[Scotland Yard]] hafði gefið glæpaforingjanum [[Adam Worth]], sem var ein fyrirmynd Conan Doyle að persónunni. Þótt Moriarty birtist aðeins í tveimur af sögum Conan Doyle hafa síðari uppstillingar og kvikmyndaútgáfur gjarnan veitt honum aukið hlutverk og gert hann að erkióvini Sherlock Holmes.

==Persónulýsing==
Moriarty er miskunnarlaus glæpamaður, eins og sést þegar hann hótar Holmes: „Nægi snilli yðar til að tortíma mér, skuluð þér og tortímast.“&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Doyle |first=Conan |date=1894 |title=The Adventure of the Final Problem |url=https://books.google.com/books?id=ft05AQAAMAAJ&amp;q=%22clever+enough+to+bring+destruction+upon+me%22&amp;pg=PA104 |magazine=McClure's Magazine |location=Astor Place, New York |publisher=J.&amp;nbsp;J. Little and Co. |volume=2 |access-date=11 October 2016 |page=104}}&lt;/ref&gt; Holmes lýsir Moriarty sem voldugum glæpameistara sem geti framið hvaða voðaverk sem honum sýnist án þess að samviskan þjaki hann. Í „Lokaþætti“ kemur fram að Moriarty taki ekki beinan þátt í glæpunum sem hann fremur, heldur skipuleggi hann og leggi á ráðin þannig að glæpir skjólstæðinga sinna heppnist. Það eru einkum miklar gáfur Morarty sem geri hann svo hættulegan:

{{Tilvitnun2|Hann er hámenntaður visindamaður, gæddur frábærri stærðfræðigáfu [...] Hann virtist eiga glæsilega framtíð, en hann hafði illar fýsnir að erfðum tekið, því blóð glæpamannsins rann í æðum hans. Í stað þess að gáfur hans og menntun yrðu þeim fýsnum sterkari, urðu þær til að gera hann enn hættulegri, hugvitssamari og slungnari á því sviði. [...] Hann er Napoleon á sviði glæpanna, Watson. Hann hefur skipulagt og lagt á ráðin um flest þau afbrot, sem enn eru óskýrð í þessari borg og framin hafa verið í seinni tíð.&lt;ref&gt;{{Cite book|pp=141–142|title=Afrek Sherlock Holmes 2|series=Sherlock Holmes|author=Arthur Conan Doyle|translator=Hermann Þórðarson|chapter=Lokaþáttur|year=1982|publisher=Sögusafn heimilanna|place=Reykjavík|Orig-date= 1893|volume=6}}&lt;/ref&gt;}}

Moriarty virðir gáfur Holmes og segir: „Viðureignin við yður hefur orðið til þess að ég ber virðingu fyrir hæfileikum yðar, og ég mun harma það mjög, ef þér neyðið mig til örþrifaráða.“ Hann skipar undirsátum sínum engu að síður margsinnis að koma Holmes fyrir kattarnef. Hann sýnir mikinn skapofsa og reiðist mjög þegar áætlunum hans er hnekkt. Þegar Moriarty veitir Holmes eftirför á lestarstöð  ryðst hann í gegnum mannþröng og patar og kallar án þess að skeyta um hvort hann veki á sér athygli.

Conan Doyle skapaði Moriarty gagngert með það í hyggju að drepa Holmes.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Teller of Tales: The Life of Arthur Conan Doyle |first=Daniel |last=Stashower |year=1999 |isbn=978-0805050745 |page=[https://archive.org/details/telleroftaleslif00stas/page/149 149] |url=https://archive.org/details/telleroftaleslif00stas/page/149 |location=New York |publisher=Holt}}&lt;/ref&gt; Líkt og titillinn gaf til kynna átti „Lokaþáttur“ að vera síðasta sagan um Holmes. Doyle vildi þó að Holmes dæi dýrðardauða með því að sigrast á glæpamanni sem væri svo voldugur og hættulegur að öll frekari ævintýri yrðu eins og smámál í samanburði. Sögunni lýkur því þannig að Holmes og Moriarty hrapa báðir niður [[Reichenbach-foss]]inn í Sviss eftir lokauppgjör þeirra á milli.

Á endanum leiddu vinsældir Holmes og fjárhagsörðugleikar Doyle hins vegar til þess að Doyle hóf að skrifa sögur um Holmes að nýju. Í næstu sögu um Holmes lét Doyle koma í ljós að Holmes hefði lifað af viðureign sína við glæpameistarann en Moriarty sjálfur var ekki lífgaður við á sama máta. Í ''[[Dalur óttans|Dal óttans]]'', síðustu skáldsögu Doyle um Holmes, birtist Moriarty á ný í hlutverki glæpaforingja en tekið er fram að sagan gerist á undan „Lokaþætti“.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Case Book: Doyle vs. Holmes |url=https://www.pbs.org/wgbh/mystery/essays/doylevholmes.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20010210224012/http://www.pbs.org/wgbh/mystery/essays/doylevholmes.html |url-status=dead |archive-date=10 February 2001 |first=Ron |last=Miller |publisher=PBS}}&lt;/ref&gt;

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;
{{stubbur|bókmenntir}}
[[Flokkur:Persónur í sögunum um Sherlock Holmes]]</text>
      <sha1>e89wivatfs3xbw1lfn7lukaacgnk4vd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981893</id>
      <parentid>1981886</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:57:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1981893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6614" sha1="4ieh0zmn8s4t17srpq8d28g9xe4wff6" xml:space="preserve">{{Sögupersóna
 |nafn_persónu=Moriarty prófessor
 |sería=[[Sherlock Holmes]]
 |mynd= The Adventure of the Final Problem 03.jpg
 |alt=Myndlýsing eftir Sidney Paget úr fyrstu útgáfu ''Lokaþáttar''.
 |fyrirsögn=Myndlýsing eftir Sidney Paget úr fyrstu útgáfu ''Lokaþáttar''.
 |frumraun= ''[[Lokaþáttur|The Final Problem]]'' (1893)
 |frumraun_íslensk = ''[[Afrek Sherlock Holmes]]'' (1948)
 |útgefandi= 
 |skapari=[[Arthur Conan Doyle]]
 |fullt_nafn= James Moriarty
 |þjóðerni = Breskur
 |ættingjar=Einn eða tveir bræður&lt;ref name=Starrett&gt;{{cite book |last=Starrett |first=Vincent |author-link=Vincent Starrett |title=221B: Studies in Sherlock Holmes|publisher=Pickle Partners Publishing |year=2016 |isbn=978-1-78720-133-0 |url=https://books.google.com/books?id=91hODQAAQBAJ&amp;q=Moriarty+third+brother}}&lt;/ref&gt;
 | starf = Stærðfræðiprófessor (áður)&lt;br /&gt;Glæpaforingi
}}
'''James Moriarty [[prófessor]]''' er sögupersóna og glæpaforingi sem birtist í sögum [[Arthur Conan Doyle|Sir Arthurs Conan Doyle]] sem andstæðingur einkaspæjarans [[Sherlock Holmes]]. Conan Doyle skapaði Moriarty aðallega í því skyni að drepa Holmes og binda enda á sögurnar um hann. Moriarty birtist fyrst í smásögunni „[[Lokaþáttur|Lokaþætti]]“, sem var gefin út í ''[[The Strand Magazine]]'' í desember 1893. Hann leikur einnig hlutverk í ''[[Dalur óttans|Dal óttans]]'', síðustu skáldsögunni um Sherlock Holmes, en birtist þar ekki í eigin persónu. Holmes minnist á Moriarty í fimm öðrum sögum: „[[Auða húsið|Auða húsinu]]“, „[[Húsameistarinn frá Norwood|Húsameistaranum frá Norwood]]“, „[[Hvarf knattspyrnugarpsins|Hvarfi knattspyrnugarpsins]]“, „[[The Adventure of the Illustrious Client]]“ og „[[His Last Bow]]“.

Moriarty er leiðtogi alþjóðlegs glæpahrings sem beitir gáfum sínum til að leggja glæpamönnum til áætlanir og stundum vernd gegn laganna vörðum í skiptum fyrir þjónustufé eða hluta af ávinningi þeirra. Holmes líkir Moriarty við könguló í miðjum vef sínum og kallar hann „[[Napóleon]] á sviði glæpanna“, sem var viðurnefni sem rannsóknarlögreglumaður hjá [[Scotland Yard]] hafði gefið glæpaforingjanum [[Adam Worth]], sem var ein fyrirmynd Conan Doyle að persónunni. Þótt Moriarty birtist aðeins í tveimur af sögum Conan Doyle hafa síðari uppstillingar og kvikmyndaútgáfur gjarnan veitt honum aukið hlutverk og gert hann að erkióvini Sherlock Holmes.

==Persónulýsing==
Moriarty er miskunnarlaus glæpamaður, eins og sést þegar hann hótar Holmes: „Nægi snilli yðar til að tortíma mér, skuluð þér og tortímast.“&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Doyle |first=Conan |date=1894 |title=The Adventure of the Final Problem |url=https://books.google.com/books?id=ft05AQAAMAAJ&amp;q=%22clever+enough+to+bring+destruction+upon+me%22&amp;pg=PA104 |magazine=McClure's Magazine |location=Astor Place, New York |publisher=J.&amp;nbsp;J. Little and Co. |volume=2 |access-date=11 October 2016 |page=104}}&lt;/ref&gt; Holmes lýsir Moriarty sem voldugum glæpameistara sem geti framið hvaða voðaverk sem honum sýnist án þess að samviskan þjaki hann. Í „Lokaþætti“ kemur fram að Moriarty taki ekki beinan þátt í glæpunum sem hann fremur, heldur skipuleggi hann og leggi á ráðin þannig að glæpir skjólstæðinga sinna heppnist. Það eru einkum miklar gáfur Morarty sem geri hann svo hættulegan:

{{Tilvitnun2|Hann er hámenntaður visindamaður, gæddur frábærri stærðfræðigáfu [...] Hann virtist eiga glæsilega framtíð, en hann hafði illar fýsnir að erfðum tekið, því blóð glæpamannsins rann í æðum hans. Í stað þess að gáfur hans og menntun yrðu þeim fýsnum sterkari, urðu þær til að gera hann enn hættulegri, hugvitssamari og slungnari á því sviði. [...] Hann er Napoleon á sviði glæpanna, Watson. Hann hefur skipulagt og lagt á ráðin um flest þau afbrot, sem enn eru óskýrð í þessari borg og framin hafa verið í seinni tíð.&lt;ref&gt;{{Cite book|pp=141–142|title=Afrek Sherlock Holmes 2|series=Sherlock Holmes|author=Arthur Conan Doyle|translator=Hermann Þórðarson|chapter=Lokaþáttur|year=1982|publisher=Sögusafn heimilanna|place=Reykjavík|Orig-date= 1893|volume=6}}&lt;/ref&gt;}}

Moriarty virðir gáfur Holmes og segir: „Viðureignin við yður hefur orðið til þess að ég ber virðingu fyrir hæfileikum yðar, og ég mun harma það mjög, ef þér neyðið mig til örþrifaráða.“ Hann skipar undirsátum sínum engu að síður margsinnis að koma Holmes fyrir kattarnef. Hann sýnir mikinn skapofsa og reiðist mjög þegar áætlunum hans er hnekkt. Þegar Moriarty veitir Holmes eftirför á lestarstöð  ryðst hann í gegnum mannþröng og patar og kallar án þess að skeyta um hvort hann veki á sér athygli.

Conan Doyle skapaði Moriarty gagngert með það í hyggju að drepa Holmes.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Teller of Tales: The Life of Arthur Conan Doyle |first=Daniel |last=Stashower |year=1999 |isbn=978-0805050745 |page=[https://archive.org/details/telleroftaleslif00stas/page/149 149] |url=https://archive.org/details/telleroftaleslif00stas/page/149 |location=New York |publisher=Holt}}&lt;/ref&gt; Líkt og titillinn gaf til kynna átti „Lokaþáttur“ að vera síðasta sagan um Holmes. Doyle vildi þó að Holmes dæi dýrðardauða með því að sigrast á glæpamanni sem væri svo voldugur og hættulegur að öll frekari ævintýri yrðu eins og smámál í samanburði. Sögunni lýkur því þannig að Holmes og Moriarty hrapa báðir niður [[Reichenbach-foss]]inn í Sviss eftir lokauppgjör þeirra á milli.

Á endanum leiddu vinsældir Holmes og fjárhagsörðugleikar Doyle hins vegar til þess að Doyle hóf að skrifa sögur um Holmes að nýju. Í næstu sögu um Holmes lét Doyle koma í ljós að Holmes hefði lifað af viðureign sína við glæpameistarann en Moriarty sjálfur var ekki lífgaður við á sama máta. Í ''[[Dalur óttans|Dal óttans]]'', síðustu skáldsögu Doyle um Holmes, birtist Moriarty á ný í hlutverki glæpaforingja en tekið er fram að sagan gerist á undan „Lokaþætti“.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Case Book: Doyle vs. Holmes |url=https://www.pbs.org/wgbh/mystery/essays/doylevholmes.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20010210224012/http://www.pbs.org/wgbh/mystery/essays/doylevholmes.html |url-status=dead |archive-date=10 February 2001 |first=Ron |last=Miller |publisher=PBS}}&lt;/ref&gt;

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;
{{stubbur|bókmenntir}}
[[Flokkur:Persónur í sögunum um Sherlock Holmes]]</text>
      <sha1>4ieh0zmn8s4t17srpq8d28g9xe4wff6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981894</id>
      <parentid>1981893</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Persónulýsing */</comment>
      <origin>1981894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6615" sha1="9325qsxlxkxme1zm3b4swe16nmi8c40" xml:space="preserve">{{Sögupersóna
 |nafn_persónu=Moriarty prófessor
 |sería=[[Sherlock Holmes]]
 |mynd= The Adventure of the Final Problem 03.jpg
 |alt=Myndlýsing eftir Sidney Paget úr fyrstu útgáfu ''Lokaþáttar''.
 |fyrirsögn=Myndlýsing eftir Sidney Paget úr fyrstu útgáfu ''Lokaþáttar''.
 |frumraun= ''[[Lokaþáttur|The Final Problem]]'' (1893)
 |frumraun_íslensk = ''[[Afrek Sherlock Holmes]]'' (1948)
 |útgefandi= 
 |skapari=[[Arthur Conan Doyle]]
 |fullt_nafn= James Moriarty
 |þjóðerni = Breskur
 |ættingjar=Einn eða tveir bræður&lt;ref name=Starrett&gt;{{cite book |last=Starrett |first=Vincent |author-link=Vincent Starrett |title=221B: Studies in Sherlock Holmes|publisher=Pickle Partners Publishing |year=2016 |isbn=978-1-78720-133-0 |url=https://books.google.com/books?id=91hODQAAQBAJ&amp;q=Moriarty+third+brother}}&lt;/ref&gt;
 | starf = Stærðfræðiprófessor (áður)&lt;br /&gt;Glæpaforingi
}}
'''James Moriarty [[prófessor]]''' er sögupersóna og glæpaforingi sem birtist í sögum [[Arthur Conan Doyle|Sir Arthurs Conan Doyle]] sem andstæðingur einkaspæjarans [[Sherlock Holmes]]. Conan Doyle skapaði Moriarty aðallega í því skyni að drepa Holmes og binda enda á sögurnar um hann. Moriarty birtist fyrst í smásögunni „[[Lokaþáttur|Lokaþætti]]“, sem var gefin út í ''[[The Strand Magazine]]'' í desember 1893. Hann leikur einnig hlutverk í ''[[Dalur óttans|Dal óttans]]'', síðustu skáldsögunni um Sherlock Holmes, en birtist þar ekki í eigin persónu. Holmes minnist á Moriarty í fimm öðrum sögum: „[[Auða húsið|Auða húsinu]]“, „[[Húsameistarinn frá Norwood|Húsameistaranum frá Norwood]]“, „[[Hvarf knattspyrnugarpsins|Hvarfi knattspyrnugarpsins]]“, „[[The Adventure of the Illustrious Client]]“ og „[[His Last Bow]]“.

Moriarty er leiðtogi alþjóðlegs glæpahrings sem beitir gáfum sínum til að leggja glæpamönnum til áætlanir og stundum vernd gegn laganna vörðum í skiptum fyrir þjónustufé eða hluta af ávinningi þeirra. Holmes líkir Moriarty við könguló í miðjum vef sínum og kallar hann „[[Napóleon]] á sviði glæpanna“, sem var viðurnefni sem rannsóknarlögreglumaður hjá [[Scotland Yard]] hafði gefið glæpaforingjanum [[Adam Worth]], sem var ein fyrirmynd Conan Doyle að persónunni. Þótt Moriarty birtist aðeins í tveimur af sögum Conan Doyle hafa síðari uppstillingar og kvikmyndaútgáfur gjarnan veitt honum aukið hlutverk og gert hann að erkióvini Sherlock Holmes.

==Persónulýsing==
Moriarty er miskunnarlaus glæpamaður, eins og sést þegar hann hótar Holmes: „Nægi snilli yðar til að tortíma mér, skuluð þér og tortímast.“&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Doyle |first=Conan |date=1894 |title=The Adventure of the Final Problem |url=https://books.google.com/books?id=ft05AQAAMAAJ&amp;q=%22clever+enough+to+bring+destruction+upon+me%22&amp;pg=PA104 |magazine=McClure's Magazine |location=Astor Place, New York |publisher=J.&amp;nbsp;J. Little and Co. |volume=2 |access-date=11 October 2016 |page=104}}&lt;/ref&gt; Holmes lýsir Moriarty sem voldugum glæpameistara sem geti framið hvaða voðaverk sem honum sýnist án þess að samviskan þjaki hann. Í „Lokaþætti“ kemur fram að Moriarty taki ekki beinan þátt í glæpunum sem hann fremur, heldur skipuleggi hann og leggi á ráðin þannig að glæpir skjólstæðinga sinna heppnist. Það eru einkum miklar gáfur Moriarty sem geri hann svo hættulegan:

{{Tilvitnun2|Hann er hámenntaður visindamaður, gæddur frábærri stærðfræðigáfu [...] Hann virtist eiga glæsilega framtíð, en hann hafði illar fýsnir að erfðum tekið, því blóð glæpamannsins rann í æðum hans. Í stað þess að gáfur hans og menntun yrðu þeim fýsnum sterkari, urðu þær til að gera hann enn hættulegri, hugvitssamari og slungnari á því sviði. [...] Hann er Napoleon á sviði glæpanna, Watson. Hann hefur skipulagt og lagt á ráðin um flest þau afbrot, sem enn eru óskýrð í þessari borg og framin hafa verið í seinni tíð.&lt;ref&gt;{{Cite book|pp=141–142|title=Afrek Sherlock Holmes 2|series=Sherlock Holmes|author=Arthur Conan Doyle|translator=Hermann Þórðarson|chapter=Lokaþáttur|year=1982|publisher=Sögusafn heimilanna|place=Reykjavík|Orig-date= 1893|volume=6}}&lt;/ref&gt;}}

Moriarty virðir gáfur Holmes og segir: „Viðureignin við yður hefur orðið til þess að ég ber virðingu fyrir hæfileikum yðar, og ég mun harma það mjög, ef þér neyðið mig til örþrifaráða.“ Hann skipar undirsátum sínum engu að síður margsinnis að koma Holmes fyrir kattarnef. Hann sýnir mikinn skapofsa og reiðist mjög þegar áætlunum hans er hnekkt. Þegar Moriarty veitir Holmes eftirför á lestarstöð  ryðst hann í gegnum mannþröng og patar og kallar án þess að skeyta um hvort hann veki á sér athygli.

Conan Doyle skapaði Moriarty gagngert með það í hyggju að drepa Holmes.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Teller of Tales: The Life of Arthur Conan Doyle |first=Daniel |last=Stashower |year=1999 |isbn=978-0805050745 |page=[https://archive.org/details/telleroftaleslif00stas/page/149 149] |url=https://archive.org/details/telleroftaleslif00stas/page/149 |location=New York |publisher=Holt}}&lt;/ref&gt; Líkt og titillinn gaf til kynna átti „Lokaþáttur“ að vera síðasta sagan um Holmes. Doyle vildi þó að Holmes dæi dýrðardauða með því að sigrast á glæpamanni sem væri svo voldugur og hættulegur að öll frekari ævintýri yrðu eins og smámál í samanburði. Sögunni lýkur því þannig að Holmes og Moriarty hrapa báðir niður [[Reichenbach-foss]]inn í Sviss eftir lokauppgjör þeirra á milli.

Á endanum leiddu vinsældir Holmes og fjárhagsörðugleikar Doyle hins vegar til þess að Doyle hóf að skrifa sögur um Holmes að nýju. Í næstu sögu um Holmes lét Doyle koma í ljós að Holmes hefði lifað af viðureign sína við glæpameistarann en Moriarty sjálfur var ekki lífgaður við á sama máta. Í ''[[Dalur óttans|Dal óttans]]'', síðustu skáldsögu Doyle um Holmes, birtist Moriarty á ný í hlutverki glæpaforingja en tekið er fram að sagan gerist á undan „Lokaþætti“.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Case Book: Doyle vs. Holmes |url=https://www.pbs.org/wgbh/mystery/essays/doylevholmes.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20010210224012/http://www.pbs.org/wgbh/mystery/essays/doylevholmes.html |url-status=dead |archive-date=10 February 2001 |first=Ron |last=Miller |publisher=PBS}}&lt;/ref&gt;

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;
{{stubbur|bókmenntir}}
[[Flokkur:Persónur í sögunum um Sherlock Holmes]]</text>
      <sha1>9325qsxlxkxme1zm3b4swe16nmi8c40</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>James Moriarty</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193082</id>
    <redirect title="Moriarty prófessor" />
    <revision>
      <id>1981887</id>
      <timestamp>2026-10-05T19:52:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <comment>Tilvísun á [[Moriarty prófessor]]</comment>
      <origin>1981887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="tpoxmko2hvl4j9xn37gog6chweb3d3c" xml:space="preserve">#TILVÍSUN[[Moriarty prófessor]]</text>
      <sha1>tpoxmko2hvl4j9xn37gog6chweb3d3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flokkur:Persónur í sögunum um Sherlock Holmes</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193083</id>
    <revision>
      <id>1981888</id>
      <timestamp>2026-10-05T19:53:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <comment>Bjó til síðu með „[[Flokkur:Skáldsagnapersónur|Sherlock Holmes]] [[Flokkur:Sherlock Holmes]]“</comment>
      <origin>1981888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="kzq1m4sq061zht51dc5ax0wiaip0s3b" xml:space="preserve">[[Flokkur:Skáldsagnapersónur|Sherlock Holmes]]
[[Flokkur:Sherlock Holmes]]</text>
      <sha1>kzq1m4sq061zht51dc5ax0wiaip0s3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Prófessor Moriarty</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193084</id>
    <redirect title="Moriarty prófessor" />
    <revision>
      <id>1981892</id>
      <timestamp>2026-10-05T19:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <comment>Tilvísun á [[Moriarty prófessor]]</comment>
      <origin>1981892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="tpoxmko2hvl4j9xn37gog6chweb3d3c" xml:space="preserve">#TILVÍSUN[[Moriarty prófessor]]</text>
      <sha1>tpoxmko2hvl4j9xn37gog6chweb3d3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Spjall:Moriarty prófessor</title>
    <ns>1</ns>
    <id>193085</id>
    <revision>
      <id>1981895</id>
      <timestamp>2026-10-05T19:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <comment>Bjó til síðu með „{{Þýðing |titill=Professor Moriarty |tungumál=en |id=1373356085 }}“</comment>
      <origin>1981895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="12t8jg4j0tzx3wsiaixx1dhgrm9p68y" xml:space="preserve">{{Þýðing
|titill=Professor Moriarty
|tungumál=en
|id=1373356085
}}</text>
      <sha1>12t8jg4j0tzx3wsiaixx1dhgrm9p68y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Besta deild kvenna í knattspyrnu 2025</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193086</id>
    <revision>
      <id>1981903</id>
      <timestamp>2026-10-05T23:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nipas2</username>
        <id>54688</id>
      </contributor>
      <comment>Bjó til síðu með „{{Íþróttadeild  | nafn = Besta deild kvenna 2025 | mynd =  | ár =  '''2025''' | Meistarar =  '''{{Lið Breiðablik}}''' | fallið lið =  '''{{Lið Tindastóll}}'''&lt;br/&gt;'''{{Lið FHL}}''' | spilaðir leikir =  '''''' | mörk skoruð =   (. m/leik) | markahæstur =  '''23 mörk'''&lt;br&gt;[[Berglind Björg Þorvaldsdóttir]] ({{Lið Breiðablik}}) | haldið hreinu =   | stærsti heimasigur = {{Lið Breiðablik}} 9-2 {{Lið Þór/KA}} | stærsti útisigur = {{Lið FH...“</comment>
      <origin>1981903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14761" sha1="i7iu0xnbfjy2ie15lif3exervlc2zs1" xml:space="preserve">{{Íþróttadeild 
| nafn = Besta deild kvenna 2025
| mynd = 
| ár =  '''2025'''
| Meistarar =  '''{{Lið Breiðablik}}'''
| fallið lið =  '''{{Lið Tindastóll}}'''&lt;br/&gt;'''{{Lið FHL}}'''
| spilaðir leikir =  ''''''
| mörk skoruð =   (. m/leik)
| markahæstur =  '''23 mörk'''&lt;br&gt;[[Berglind Björg Þorvaldsdóttir]] ({{Lið Breiðablik}})
| haldið hreinu =  
| stærsti heimasigur = {{Lið Breiðablik}} 9-2 {{Lið Þór/KA}}
| stærsti útisigur = {{Lið FHL}} 1-5 {{Lið Breiðablik}}&lt;br&gt;{{Lið Tindastóll}} 1-5 {{Lið Breiðablik}}
| tímabil =  [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] - [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2026|2026]] 
|}}
Árið '''2025''' var '''Íslandsmótið í knattspyrnu kvenna''' haldið í 54. sinn.

{{clear}}
==Liðin==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! width=120| Lið
! | Bær
! | Leikvangur
! | Þjálfari og aðstoðarþjálfari (aðs)
! width=220| Staðan [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2024|2024]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Breiðablik}}
| [[Kópavogur]]
| [[Kópavogsvöllur]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Nik Anthony Chamberlain]]
| Meistara 2024
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið FH}}
| [[Hafnarfjörður]]
| [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Guðni Eiríksson]], [[Hlynur Svan Eiríksson]]
| 6. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|FHL]]
| [[Fellabær]]
| [[SÚN-völlurinn]], [[Fjarðabyggðarhöllin]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Björgvin Karl Gunnarsson]], [[Ljubisa Radovanovic]]
| 1. sæti í [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2024#Stigatafla|Lengjudeild]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Fram}}
| [[Reykjavík]]
| [[Framvöllur|Lambhagavöllurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Óskar Smári Haraldsson]]
| 2. sæti í [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2024#Stigatafla|Lengjudeild]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Stjarnan}}
| [[Garðabær]]
| [[Stjörnuvöllur|Samsung völlurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Jóhannes Karl Sigursteinsson]]
| 7. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Tindastóll}}
| [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]]
| [[Sauðárkróksvöllur]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Halldór Jón Sigurðsson]], [[Konráð Freyr Sigurðsson]]
| 8. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Valur}}
| [[Reykjavík]]
| [[Valsvöllur|N1-Völlurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Matthías Guðmundsson]], [[Jóhannes Karl Sigursteinsson]]
| 2. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;| [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur R.]]
| [[Reykjavík]]
| [[Víkingsvöllur]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Jón Páll Pálmason]], [[Einar Guðnason]]
| 3. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Þór/KA}}
| [[Akureyri]]
| [[Boginn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Jóhann Hilmar Hreiðarsson]]
| 4. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;| [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]]
| [[Reykjavík]]
| [[AVIS völlurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Ólafur Helgi Kristjánsson]]
| 5. sæti
|}

== Staðan í deildinni ==
=== Stigatafla ===
''Staðan eftir 18. umferð, 20. september 2025''.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Besta deild kvenna 2025|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=190372&amp;banner-tab=matches-and-results&amp;toggle=rounds|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=5. october 2026  2026}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30| Sæti
!width=25|
!width=130|Félag
!width=30|L
!width=30|U
!width=30|J
!width=30|T
!width=30|Sk
!width=30|Fe
!width=30|Mm
!width=30|Stig
!width=300|Athugasemdir
|-style=&quot;background:#87CEFA;&quot;
|1||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Breiðablik|1}}&quot;| ||'''[[Breiðablik UBK|Breiðablik]]'''
||18||16||1||1||77||15||62||'''49'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|'''Forkeppni í [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2025#Efri hluti|efri hluta]]'''
|-style=&quot;background:#87CEFA;&quot;
|2||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|FH|1}}&quot;| ||'''[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]]'''
||18||12||2||4||44||21||23||'''38'''
|-style=&quot;background:#87CEFA;&quot;
|3||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Þróttur R.|1}}&quot;| ||'''[[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]]'''
||18||11||3||4||34||22||12||'''36'''
|-style=&quot;background:#87CEFA;&quot;
|4||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Valur|1}}&quot;| ||'''[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]]'''
||18||8||3||7||30||27||3||'''27'''
|-style=&quot;background:#87CEFA;&quot;
|5||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Víkingur R.|1}}&quot;| ||'''[[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur R.]]'''
||18||8||1||9||40||39||1||'''25'''
|-style=&quot;background:#87CEFA;&quot;
|6||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Stjarnan|1}}&quot;| ||'''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]'''
||18||8||1||9||31||36||-5||'''25'''
|- style=&quot;background:#FFCCCC;&quot;
|7||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Þór/KA|1}}&quot;| ||'''[[Þór/KA|Þór]]/[[Þór/KA|KA]]'''
||18||7||0||11||31||41||-10||'''21'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot;| '''Forkeppni í [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2025#Neðri hluti|neðri hluta]]'''
|- style=&quot;background:#FFCCCC;&quot;
|8||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Fram|1}}&quot;| ||'''[[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]]'''
||18||7||0||11||24||43||-19||'''21'''
|- style=&quot;background:#FFCCCC;&quot;
|9||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Tindastóll|1}}&quot;| ||'''[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]]'''
||18||5||2||11||22||44||-22||'''17'''
|- style=&quot;background:#FFCCCC;&quot;
|10||| ||'''[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|FHL]]'''
||18||1||1||16||11||56||-46||'''4'''
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur, Stig = virkir punktar''.&lt;/small&gt;

=== Töfluyfirlit ===
''Heimaliðið er vinstra megin''.
{| align=&quot;center&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
!align=&quot;left&quot;|Besta deild 2025!!Bre!!&amp;nbsp;FH&amp;nbsp;!!FHL!!Fra!!Stj!!Tin!!Val!!Vík!!Þ/K!!Þró
|- |list2 =
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Breiðablik}}
||'''XXX'''||2-1||6-0||7-1||6-1||5-0||4-0||4-0||9-2||3-1
|- style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;2
|align=&quot;left&quot;|{{Lið FH}}
||2-1||'''XXX'''||3-1||3-1||2-1||5-1||1-2||1-2||5-3||3-0
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið FHL}}
||1-5||0-2||'''XXX'''||3-2||0-3||1-4||0-2||0-4||2-5||0-4
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Fram}}
||1-6||0-2||0-2||'''XXX'''||3-1||1-0||1-0||2-5||1-3||1-3
|-
|align=&quot;left&quot; |{{Lið Stjarnan}}
||0-3||2-2||1-0||3-1||'''XXX'''||3-0||1-0||2-6||4-1||2-0
|- style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Tindastóll}}
||1-5||0-4||1-0||1-0||1-2||'''XXX'''||2-2||1-5||2-0||1-1
|-
|align=&quot;left&quot; |{{Lið Valur}}
||0-3||0-0||2-1||1-2||4-2||6-2||'''XXX'''||1-1||3-0||1-3
|- style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot; |{{Lið Víkingur R.}}
||2-4||1-4||4-0||1-2||2-1||1-4||3-2||'''XXX'''||1-4||0-1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Þór/KA}}
||0-2||0-3||4-0||1-2||1-0||2-1||1-2||4-1||'''XXX'''||0-1
|- style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Þróttur R.}}
||2-2||4-1||2-2||3-1||4-2||1-0||0-2||2-1||2-0||'''XXX'''
|}

== Efri hluti ==
=== Stigatafla ===
''Staðan eftir 23. umferð, 18. október 2025''.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Besta deild kvenna 2025 - efri hluti|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=190360&amp;banner-tab=matches-and-results&amp;toggle=results|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=5. october 2026  2026}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30| Sæti
!width=25|
!width=130|Félag
!width=30|L
!width=30|U
!width=30|J
!width=30|T
!width=30|Sk
!width=30|Fe
!width=30|Mm
!width=30|Stig
! |Athugasemdir
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|1||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Breiðablik|1}}&quot;| ||'''[[Breiðablik UBK|Breiðablik]]'''
||23||18||2||3||87||25||62||'''56'''
|align=&quot;center&quot; |'''Forkeppni Meistaradeildar Evrópu'''
|-style=&quot;background:#EAFFEA;&quot;
|2||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|FH|1}}&quot;| ||'''[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]]'''
||23||15||3||5||58||30||28||'''48'''
|align=&quot;center&quot; |'''Þátttakendur Meistaradeildar Evrópu undankeppni'''
|-
|3||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Þróttur R.|1}}&quot;| ||[[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]]
||23||15||3||5||42||30||12||'''48'''
|-
|4||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Stjarnan|1}}&quot;| ||[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]
||23||10||2||11||40||44||-4||'''32'''
|-
|5||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Víkingur R.|1}}&quot;| ||[[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur R.]]
||23||9||2||12||50||49||1||'''29'''
|-
|6||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Valur|1}}&quot;| ||[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]]
||23||8||5||10||33||36||-3||'''29'''
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur, Stig = virkir punktar''.&lt;/small&gt;

=== Töfluyfirlit ===
''Heimaliðið er vinstra megin''.
{| align=&quot;center&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
!align=&quot;left&quot;|Efri hluti 2025!!Bre!!&amp;nbsp;FH&amp;nbsp;!!Stj!!Val!!Vík!!Þró
|- |list2 =
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Breiðablik}}
||'''XXX'''||3-2||1-2||—||3-2||—
|- style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið FH}}
||—||'''XXX'''||—||1-1||3-2||4-0
|-
|align=&quot;left&quot; |{{Lið Stjarnan}}
||—||3-4||'''XXX'''||—||—||0-1
|- style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot; |{{Lið Valur}}
||1-1||—||1-3||'''XXX'''||—||—
|-
|align=&quot;left&quot; |{{Lið Víkingur R.}}
||—||—||1-1||3-0||'''XXX'''||—
|- style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Þróttur R.}}
||3-2||—||—||1-0||3-2||'''XXX'''
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: — = ekki spilað''.&lt;/small&gt;.

== Neðri hluti ==
=== Stigatafla ===
''Staðan eftir 21. umferð, 11. október 2025''.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Besta deild kvenna 2025 - neðri hluti|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=190355&amp;banner-tab=matches-and-results&amp;toggle=rounds|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=5. october 2026  2026}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30| Sæti
!width=25|
!width=130|Félag
!width=30|L
!width=30|U
!width=30|J
!width=30|T
!width=30|Sk
!width=30|Fe
!width=30|Mm
!width=30|Stig
! |Athugasemdir
|-
|1||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Þór/KA|1}}&quot;| ||[[Þór/KA|Þór]]/[[Þór/KA|KA]]
||21||9||1||11||38||44||-6||'''28'''
|-
|2||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Fram|1}}&quot;| ||[[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]]
||21||8||2||11||32||47||-15||'''26'''
|- style=&quot;background:#FFCCCC;&quot;
|3||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Tindastóll|1}}&quot;| ||'''[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]]'''
||21||6||3||12||30||52||-22||'''21'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;| '''Fall í [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2026|Lengjudeild]]'''
|- style=&quot;background:#FFCCCC;&quot;
|4||| ||'''[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|FHL]]'''
||21||1||1||19||15||68||-53||'''4'''
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur, Stig = virkir punktar''.&lt;/small&gt;

=== Töfluyfirlit ===
''Heimaliðið er vinstra megin''.
{| align=&quot;center&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
!align=&quot;left&quot;|Neðri hluti 2025!!FHL!!Fra!!Tin!!Þ/K
|- |list2 =
|align=&quot;left&quot;|{{Lið FHL}}
||'''XXX'''||—||—||2-3
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Fram}}
||4-0||'''XXX'''||3-3||—
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Tindastóll}}
||5-2||—||'''XXX'''||—
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Þór/KA}}
||—||1-1||3-0||'''XXX'''
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: — = ekki spilað''.&lt;/small&gt;.

== Markahæstu leikmenn ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30|Sæti
! |Nafn
! |Félag
! |Mörk 
! |Leikir
! |Mö und
! |Le und
! |Mö úrs
! |Le úrs
|-style=&quot;background:#FFD700;&quot;
| '''1'''
| '''[[Berglind Björg Þorvaldsdóttir]]'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mar Rubio Garcia|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=19298|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=6. october 2026}}&lt;/ref&gt;
| {{Lið Breiðablik}}
| 23
| 22
| 20
| 17
| 3
| 5
|-style=&quot;background:#C0C0C0;&quot;
| '''2'''
| '''[[Birta Georgsdóttir]]'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Birta Georgsdóttir|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=51853|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=6. october 2026}}&lt;/ref&gt;
| {{Lið Breiðablik}}
| 15
| 17
| 15
| 17
| 0
| 0
|-style=&quot;background:#C0C0C0;&quot;
| '''2'''
| '''[[Sandra María Jessen]]'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sandra María Jessen|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=5527|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=5. september 2026}}&lt;/ref&gt;
| {{Lið Þór/KA}}
| 15
| 18
| 10
| 14
| 5
| 4
|-style=&quot;background:#CD7F32;&quot;
| '''3'''
| '''[[Samantha Rose Smith]]'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Samantha Rose Smith|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=86157|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=5. september 2026}}&lt;/ref&gt;
| {{Lið Breiðablik}}
| 12
| 23
| 10
| 18
| 2
| 5
|-style=&quot;background:#CD7F32;&quot;
| '''3'''
| '''[[Úlfa Dís Kreye Úlfarsdóttir]]'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Úlfa Dís Kreye Úlfarsdóttir|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=54251|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=5. september 2026}}&lt;/ref&gt;
| {{Lið Breiðablik}}
| 12
| 22
| 9
| 17
| 3
| 5
|-
| '''4'''
| [[Murielle Tiernan]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Murielle Tiernan|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=79915|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=5. september 2026}}&lt;/ref&gt;
| {{Lið Fram}}
| 11
| 21
| 10
| 18
| 1
| 3
|-
| '''3'''
| [[Agla María Albertsdóttir]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Agla María Albertsdóttir|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=38462|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=5. september 2026}}&lt;/ref&gt;
| {{Lið Breiðablik}}
| 10
| 18
| 10
| 18
| 0
| 0
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: Mö und = mörk skoruð í undankeppninni, Le und = undankeppnisleikir, Mö úrs = mörk skoruð í úrslitaleiknum, Le úrs = úrslitaleikirnir.''&lt;/small&gt;

== Fróðleikur ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; mArgin: 0 auto;&quot;
|-
!Sigurvegari Besta deildin 2025
|-
|-
|[[Mynd:Breidablik.png|100px|Breiðablik]]&lt;br/&gt;'''[[Breiðablik]]'''&lt;br/&gt;'''20. Titill'''
|}
{{Leiktímabil í knattspyrnu kvenna}}
{{röð
| listi = [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild]]
| fyrir = [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2024|Besta&amp;nbsp;deild&amp;nbsp;kvenna&amp;nbsp;2024]]
| eftir = [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2026|2026]]
}}

== Heimild ==
{{reflist|2}}

{{Knattspyrna á Íslandi 2025}}
[[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]]
[[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]]</text>
      <sha1>i7iu0xnbfjy2ie15lif3exervlc2zs1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981904</id>
      <parentid>1981903</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T23:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nipas2</username>
        <id>54688</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Liðin */</comment>
      <origin>1981904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14775" sha1="0810jy287na9rfeqn0t4d2iu18tf9s0" xml:space="preserve">{{Íþróttadeild 
| nafn = Besta deild kvenna 2025
| mynd = 
| ár =  '''2025'''
| Meistarar =  '''{{Lið Breiðablik}}'''
| fallið lið =  '''{{Lið Tindastóll}}'''&lt;br/&gt;'''{{Lið FHL}}'''
| spilaðir leikir =  ''''''
| mörk skoruð =   (. m/leik)
| markahæstur =  '''23 mörk'''&lt;br&gt;[[Berglind Björg Þorvaldsdóttir]] ({{Lið Breiðablik}})
| haldið hreinu =  
| stærsti heimasigur = {{Lið Breiðablik}} 9-2 {{Lið Þór/KA}}
| stærsti útisigur = {{Lið FHL}} 1-5 {{Lið Breiðablik}}&lt;br&gt;{{Lið Tindastóll}} 1-5 {{Lið Breiðablik}}
| tímabil =  [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] - [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2026|2026]] 
|}}
Árið '''2025''' var '''Íslandsmótið í knattspyrnu kvenna''' haldið í 54. sinn.

{{clear}}
==Liðin==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! width=120| Lið
! | Bær
! | Leikvangur
! | Þjálfari og aðstoðarþjálfari (aðs)
! width=220| Staðan [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2024|2024]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Breiðablik}}
| [[Kópavogur]]
| [[Kópavogsvöllur]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Nik Anthony Chamberlain]]
| Meistara 2024
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið FH}}
| [[Hafnarfjörður]]
| [[Kaplakriki|Kaplakrikavöllur]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Guðni Eiríksson]], [[Hlynur Svan Eiríksson]]
| 6. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|FHL]]
| [[Fellabær]]
| [[SÚN-völlurinn]], [[Fjarðabyggðarhöllin]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Björgvin Karl Gunnarsson]], [[Ljubisa Radovanovic]]
| 1. sæti í [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2024#Stigatafla|Lengjudeild]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Fram}}
| [[Reykjavík]]
| [[Framvöllur Úlfarsárdal|Lambhagavöllurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Óskar Smári Haraldsson]]
| 2. sæti í [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2024#Stigatafla|Lengjudeild]]
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Stjarnan}}
| [[Garðabær]]
| [[Stjörnuvöllur|Samsung völlurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Jóhannes Karl Sigursteinsson]]
| 7. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Tindastóll}}
| [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]]
| [[Sauðárkróksvöllur]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Halldór Jón Sigurðsson]], [[Konráð Freyr Sigurðsson]]
| 8. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Valur}}
| [[Reykjavík]]
| [[Valsvöllur|N1-Völlurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Matthías Guðmundsson]], [[Jóhannes Karl Sigursteinsson]]
| 2. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;| [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur R.]]
| [[Reykjavík]]
| [[Víkingsvöllur]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Jón Páll Pálmason]], [[Einar Guðnason]]
| 3. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;|{{Lið Þór/KA}}
| [[Akureyri]]
| [[Boginn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Jóhann Hilmar Hreiðarsson]]
| 4. sæti
|-
|style=&quot;text-align: left;&quot;| [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]]
| [[Reykjavík]]
| [[AVIS völlurinn]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Ólafur Helgi Kristjánsson]]
| 5. sæti
|}

== Staðan í deildinni ==
=== Stigatafla ===
''Staðan eftir 18. umferð, 20. september 2025''.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Besta deild kvenna 2025|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=190372&amp;banner-tab=matches-and-results&amp;toggle=rounds|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=5. october 2026  2026}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30| Sæti
!width=25|
!width=130|Félag
!width=30|L
!width=30|U
!width=30|J
!width=30|T
!width=30|Sk
!width=30|Fe
!width=30|Mm
!width=30|Stig
!width=300|Athugasemdir
|-style=&quot;background:#87CEFA;&quot;
|1||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Breiðablik|1}}&quot;| ||'''[[Breiðablik UBK|Breiðablik]]'''
||18||16||1||1||77||15||62||'''49'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|'''Forkeppni í [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2025#Efri hluti|efri hluta]]'''
|-style=&quot;background:#87CEFA;&quot;
|2||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|FH|1}}&quot;| ||'''[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]]'''
||18||12||2||4||44||21||23||'''38'''
|-style=&quot;background:#87CEFA;&quot;
|3||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Þróttur R.|1}}&quot;| ||'''[[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]]'''
||18||11||3||4||34||22||12||'''36'''
|-style=&quot;background:#87CEFA;&quot;
|4||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Valur|1}}&quot;| ||'''[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]]'''
||18||8||3||7||30||27||3||'''27'''
|-style=&quot;background:#87CEFA;&quot;
|5||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Víkingur R.|1}}&quot;| ||'''[[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur R.]]'''
||18||8||1||9||40||39||1||'''25'''
|-style=&quot;background:#87CEFA;&quot;
|6||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Stjarnan|1}}&quot;| ||'''[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]'''
||18||8||1||9||31||36||-5||'''25'''
|- style=&quot;background:#FFCCCC;&quot;
|7||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Þór/KA|1}}&quot;| ||'''[[Þór/KA|Þór]]/[[Þór/KA|KA]]'''
||18||7||0||11||31||41||-10||'''21'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot;| '''Forkeppni í [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2025#Neðri hluti|neðri hluta]]'''
|- style=&quot;background:#FFCCCC;&quot;
|8||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Fram|1}}&quot;| ||'''[[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]]'''
||18||7||0||11||24||43||-19||'''21'''
|- style=&quot;background:#FFCCCC;&quot;
|9||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Tindastóll|1}}&quot;| ||'''[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]]'''
||18||5||2||11||22||44||-22||'''17'''
|- style=&quot;background:#FFCCCC;&quot;
|10||| ||'''[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|FHL]]'''
||18||1||1||16||11||56||-46||'''4'''
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur, Stig = virkir punktar''.&lt;/small&gt;

=== Töfluyfirlit ===
''Heimaliðið er vinstra megin''.
{| align=&quot;center&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
!align=&quot;left&quot;|Besta deild 2025!!Bre!!&amp;nbsp;FH&amp;nbsp;!!FHL!!Fra!!Stj!!Tin!!Val!!Vík!!Þ/K!!Þró
|- |list2 =
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Breiðablik}}
||'''XXX'''||2-1||6-0||7-1||6-1||5-0||4-0||4-0||9-2||3-1
|- style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;2
|align=&quot;left&quot;|{{Lið FH}}
||2-1||'''XXX'''||3-1||3-1||2-1||5-1||1-2||1-2||5-3||3-0
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið FHL}}
||1-5||0-2||'''XXX'''||3-2||0-3||1-4||0-2||0-4||2-5||0-4
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Fram}}
||1-6||0-2||0-2||'''XXX'''||3-1||1-0||1-0||2-5||1-3||1-3
|-
|align=&quot;left&quot; |{{Lið Stjarnan}}
||0-3||2-2||1-0||3-1||'''XXX'''||3-0||1-0||2-6||4-1||2-0
|- style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Tindastóll}}
||1-5||0-4||1-0||1-0||1-2||'''XXX'''||2-2||1-5||2-0||1-1
|-
|align=&quot;left&quot; |{{Lið Valur}}
||0-3||0-0||2-1||1-2||4-2||6-2||'''XXX'''||1-1||3-0||1-3
|- style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot; |{{Lið Víkingur R.}}
||2-4||1-4||4-0||1-2||2-1||1-4||3-2||'''XXX'''||1-4||0-1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Þór/KA}}
||0-2||0-3||4-0||1-2||1-0||2-1||1-2||4-1||'''XXX'''||0-1
|- style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Þróttur R.}}
||2-2||4-1||2-2||3-1||4-2||1-0||0-2||2-1||2-0||'''XXX'''
|}

== Efri hluti ==
=== Stigatafla ===
''Staðan eftir 23. umferð, 18. október 2025''.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Besta deild kvenna 2025 - efri hluti|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=190360&amp;banner-tab=matches-and-results&amp;toggle=results|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=5. october 2026  2026}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30| Sæti
!width=25|
!width=130|Félag
!width=30|L
!width=30|U
!width=30|J
!width=30|T
!width=30|Sk
!width=30|Fe
!width=30|Mm
!width=30|Stig
! |Athugasemdir
|-style=&quot;background:#D0F0C0;&quot;
|1||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Breiðablik|1}}&quot;| ||'''[[Breiðablik UBK|Breiðablik]]'''
||23||18||2||3||87||25||62||'''56'''
|align=&quot;center&quot; |'''Forkeppni Meistaradeildar Evrópu'''
|-style=&quot;background:#EAFFEA;&quot;
|2||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|FH|1}}&quot;| ||'''[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]]'''
||23||15||3||5||58||30||28||'''48'''
|align=&quot;center&quot; |'''Þátttakendur Meistaradeildar Evrópu undankeppni'''
|-
|3||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Þróttur R.|1}}&quot;| ||[[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur R.]]
||23||15||3||5||42||30||12||'''48'''
|-
|4||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Stjarnan|1}}&quot;| ||[[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]]
||23||10||2||11||40||44||-4||'''32'''
|-
|5||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Víkingur R.|1}}&quot;| ||[[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur R.]]
||23||9||2||12||50||49||1||'''29'''
|-
|6||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Valur|1}}&quot;| ||[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]]
||23||8||5||10||33||36||-3||'''29'''
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur, Stig = virkir punktar''.&lt;/small&gt;

=== Töfluyfirlit ===
''Heimaliðið er vinstra megin''.
{| align=&quot;center&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
!align=&quot;left&quot;|Efri hluti 2025!!Bre!!&amp;nbsp;FH&amp;nbsp;!!Stj!!Val!!Vík!!Þró
|- |list2 =
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Breiðablik}}
||'''XXX'''||3-2||1-2||—||3-2||—
|- style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið FH}}
||—||'''XXX'''||—||1-1||3-2||4-0
|-
|align=&quot;left&quot; |{{Lið Stjarnan}}
||—||3-4||'''XXX'''||—||—||0-1
|- style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot; |{{Lið Valur}}
||1-1||—||1-3||'''XXX'''||—||—
|-
|align=&quot;left&quot; |{{Lið Víkingur R.}}
||—||—||1-1||3-0||'''XXX'''||—
|- style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Þróttur R.}}
||3-2||—||—||1-0||3-2||'''XXX'''
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: — = ekki spilað''.&lt;/small&gt;.

== Neðri hluti ==
=== Stigatafla ===
''Staðan eftir 21. umferð, 11. október 2025''.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Besta deild kvenna 2025 - neðri hluti|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=190355&amp;banner-tab=matches-and-results&amp;toggle=rounds|website=www.ksi.is|publisher=Knattspyrnusamband Íslands|accessdate=5. october 2026  2026}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30| Sæti
!width=25|
!width=130|Félag
!width=30|L
!width=30|U
!width=30|J
!width=30|T
!width=30|Sk
!width=30|Fe
!width=30|Mm
!width=30|Stig
! |Athugasemdir
|-
|1||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Þór/KA|1}}&quot;| ||[[Þór/KA|Þór]]/[[Þór/KA|KA]]
||21||9||1||11||38||44||-6||'''28'''
|-
|2||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Fram|1}}&quot;| ||[[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]]
||21||8||2||11||32||47||-15||'''26'''
|- style=&quot;background:#FFCCCC;&quot;
|3||style=&quot;background:#{{Fótboltalitur|Tindastóll|1}}&quot;| ||'''[[Ungmennafélagið Tindastóll|Tindastóll]]'''
||21||6||3||12||30||52||-22||'''21'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;| '''Fall í [[Lengjudeild kvenna í knattspyrnu 2026|Lengjudeild]]'''
|- style=&quot;background:#FFCCCC;&quot;
|4||| ||'''[[Knattspyrnufélag Fjarðabyggðar|FHL]]'''
||21||1||1||19||15||68||-53||'''4'''
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur, Stig = virkir punktar''.&lt;/small&gt;

=== Töfluyfirlit ===
''Heimaliðið er vinstra megin''.
{| align=&quot;center&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
!align=&quot;left&quot;|Neðri hluti 2025!!FHL!!Fra!!Tin!!Þ/K
|- |list2 =
|align=&quot;left&quot;|{{Lið FHL}}
||'''XXX'''||—||—||2-3
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Fram}}
||4-0||'''XXX'''||3-3||—
|-
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Tindastóll}}
||5-2||—||'''XXX'''||—
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
|align=&quot;left&quot;|{{Lið Þór/KA}}
||—||1-1||3-0||'''XXX'''
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: — = ekki spilað''.&lt;/small&gt;.

== Markahæstu leikmenn ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=30|Sæti
! |Nafn
! |Félag
! |Mörk 
! |Leikir
! |Mö und
! |Le und
! |Mö úrs
! |Le úrs
|-style=&quot;background:#FFD700;&quot;
| '''1'''
| '''[[Berglind Björg Þorvaldsdóttir]]'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mar Rubio Garcia|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=19298|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=6. october 2026}}&lt;/ref&gt;
| {{Lið Breiðablik}}
| 23
| 22
| 20
| 17
| 3
| 5
|-style=&quot;background:#C0C0C0;&quot;
| '''2'''
| '''[[Birta Georgsdóttir]]'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Birta Georgsdóttir|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=51853|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=6. october 2026}}&lt;/ref&gt;
| {{Lið Breiðablik}}
| 15
| 17
| 15
| 17
| 0
| 0
|-style=&quot;background:#C0C0C0;&quot;
| '''2'''
| '''[[Sandra María Jessen]]'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sandra María Jessen|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=5527|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=5. september 2026}}&lt;/ref&gt;
| {{Lið Þór/KA}}
| 15
| 18
| 10
| 14
| 5
| 4
|-style=&quot;background:#CD7F32;&quot;
| '''3'''
| '''[[Samantha Rose Smith]]'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Samantha Rose Smith|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=86157|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=5. september 2026}}&lt;/ref&gt;
| {{Lið Breiðablik}}
| 12
| 23
| 10
| 18
| 2
| 5
|-style=&quot;background:#CD7F32;&quot;
| '''3'''
| '''[[Úlfa Dís Kreye Úlfarsdóttir]]'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Úlfa Dís Kreye Úlfarsdóttir|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=54251|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=5. september 2026}}&lt;/ref&gt;
| {{Lið Breiðablik}}
| 12
| 22
| 9
| 17
| 3
| 5
|-
| '''4'''
| [[Murielle Tiernan]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Murielle Tiernan|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=79915|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=5. september 2026}}&lt;/ref&gt;
| {{Lið Fram}}
| 11
| 21
| 10
| 18
| 1
| 3
|-
| '''3'''
| [[Agla María Albertsdóttir]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Agla María Albertsdóttir|url=https://www.ksi.is/leikmenn/leikmadur?id=38462|website=www.ksi.is|publisher=KSÍ|accessdate=5. september 2026}}&lt;/ref&gt;
| {{Lið Breiðablik}}
| 10
| 18
| 10
| 18
| 0
| 0
|}
&lt;small&gt; ''Útskýringar: Mö und = mörk skoruð í undankeppninni, Le und = undankeppnisleikir, Mö úrs = mörk skoruð í úrslitaleiknum, Le úrs = úrslitaleikirnir.''&lt;/small&gt;

== Fróðleikur ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; mArgin: 0 auto;&quot;
|-
!Sigurvegari Besta deildin 2025
|-
|-
|[[Mynd:Breidablik.png|100px|Breiðablik]]&lt;br/&gt;'''[[Breiðablik]]'''&lt;br/&gt;'''20. Titill'''
|}
{{Leiktímabil í knattspyrnu kvenna}}
{{röð
| listi = [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild]]
| fyrir = [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2024|Besta&amp;nbsp;deild&amp;nbsp;kvenna&amp;nbsp;2024]]
| eftir = [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2026|2026]]
}}

== Heimild ==
{{reflist|2}}

{{Knattspyrna á Íslandi 2025}}
[[Flokkur:1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi]]
[[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]]</text>
      <sha1>0810jy287na9rfeqn0t4d2iu18tf9s0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ojibwe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193087</id>
    <redirect title="Ojibva" />
    <revision>
      <id>1981917</id>
      <timestamp>2026-10-06T06:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Masae</username>
        <id>538</id>
      </contributor>
      <comment>Tilvísun</comment>
      <origin>1981917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20" sha1="d3vaz8o0mct8i5du8vbmfx9vqnoqpwi" xml:space="preserve">#TILVÍSUN[[Ojibva]]</text>
      <sha1>d3vaz8o0mct8i5du8vbmfx9vqnoqpwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vísindaleg flokkun</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193088</id>
    <redirect title="Flokkunarkerfi lífvera" />
    <revision>
      <id>1981929</id>
      <timestamp>2026-10-06T08:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>Akigka færði [[Vísindaleg flokkun]] á [[Flokkunarkerfi lífvera]]: íðorðabankinn</comment>
      <origin>1981929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="ev4nlxmz815qt5ivtq4sefsookaq617" xml:space="preserve">#tilvísun [[Flokkunarkerfi lífvera]]</text>
      <sha1>ev4nlxmz815qt5ivtq4sefsookaq617</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981939</id>
      <parentid>1981929</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>Fjarlægði endurbeiningu á [[Flokkunarkerfi lífvera]]</comment>
      <origin>1981939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="n2wl5awnc5yscfgk4cdpj2k7aodtv8q" xml:space="preserve">[[Flokkunarkerfi lífvera]]</text>
      <sha1>n2wl5awnc5yscfgk4cdpj2k7aodtv8q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981940</id>
      <parentid>1981939</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T09:39:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>Tilvísun á [[Flokkunarkerfi lífvera]]</comment>
      <origin>1981940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="0riwfboii2d92gjgwk55bqegnm1l25l" xml:space="preserve">#tilvísun[[Flokkunarkerfi lífvera]]</text>
      <sha1>0riwfboii2d92gjgwk55bqegnm1l25l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Snið:Lið Grindavík/Njarðvík</title>
    <ns>10</ns>
    <id>193089</id>
    <revision>
      <id>1981930</id>
      <timestamp>2026-10-06T09:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nipas2</username>
        <id>54688</id>
      </contributor>
      <comment>Bjó til síðu með „[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík/Njarðvík]]&lt;noinclude&gt; [[Flokkur:liðasnið|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;“</comment>
      <origin>1981930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="m5b9kk0l725plbpcnkt5nm2cco4tvl8" xml:space="preserve">[[Ungmennafélag Grindavíkur|Grindavík/Njarðvík]]&lt;noinclude&gt;
[[Flokkur:liðasnið|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m5b9kk0l725plbpcnkt5nm2cco4tvl8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Uppsaladómkirkja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193090</id>
    <redirect title="Dómkirkjan í Uppsölum" />
    <revision>
      <id>1981933</id>
      <timestamp>2026-10-06T09:08:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <comment>Tilvísun á [[Dómkirkjan í Uppsölum]]</comment>
      <origin>1981933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="stoxhzop77s1v1xqd1ry6gskf20k1kb" xml:space="preserve">#TILVÍSUN[[Dómkirkjan í Uppsölum]]</text>
      <sha1>stoxhzop77s1v1xqd1ry6gskf20k1kb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ojibva</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193091</id>
    <redirect title="Ojibvar" />
    <revision>
      <id>1981946</id>
      <timestamp>2026-10-06T09:51:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>Akigka færði [[Ojibva]] á [[Ojibvar]]</comment>
      <origin>1981946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="2e9oibdzkk3uyz8kh6yjo18fhdyrh8p" xml:space="preserve">#tilvísun [[Ojibvar]]</text>
      <sha1>2e9oibdzkk3uyz8kh6yjo18fhdyrh8p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Loes Kouwenhoven</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193092</id>
    <revision>
      <id>1981956</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:03:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alvaldi</username>
        <id>71791</id>
      </contributor>
      <comment>Bjó til síðu með „{{Persóna | nafn           = Loes Kouwenhoven | mynd           = &lt;!-- aðeins skráarnafn --&gt; | mynd_alt       =  | mynd_texti     =  | fæðingarnafn   =  | fæðingardagur  = 1947 | fæðingarstaður = Delft, Holland | þjóðerni       =  | skóli          = Konunglegi Listaháskólinn í [[Haag]] | önnur_nöfn     =  | starf          = Myndlistarkennari | ár             =  | þekkt_fyrir    =  | þekktustu_verk =  }} '''Loes Kouwenhoven''' (fædd 1947) er h...“</comment>
      <origin>1981956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1575" sha1="i6r7jw4nn7vq0zs9aan3bexdy1eotfk" xml:space="preserve">{{Persóna
| nafn           = Loes Kouwenhoven
| mynd           = &lt;!-- aðeins skráarnafn --&gt;
| mynd_alt       = 
| mynd_texti     = 
| fæðingarnafn   = 
| fæðingardagur  = 1947
| fæðingarstaður = Delft, Holland
| þjóðerni       = 
| skóli          = Konunglegi Listaháskólinn í [[Haag]]
| önnur_nöfn     = 
| starf          = Myndlistarkennari
| ár             = 
| þekkt_fyrir    = 
| þekktustu_verk = 
}}
'''Loes Kouwenhoven''' (fædd 1947) er hollensk myndlistakona.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Hemd van het Lijf: Loes Kouwenhoven |url=https://www.delftopzondag.nl/nieuws/algemeen/94375/hemd-van-het-lijf-loes-kouwenhoven |access-date=2026-10-06 |work=Delft op zondag |language=nl-NL}}&lt;/ref&gt; Hún er fædd og alin upp í [[Deft]] í [[Holland]]i og stundaði nám við Konunglega Listaháskólann í [[Haag]].&lt;ref&gt;{{cite news |title=Loes sýnir í Ráðhúsinu |url=https://timarit.is/page/3016969?iabr=on#page/n19/mode/1up/ |access-date=6. október 2026 |work=[[Bæjarins besta]] |date=8. maí 1991 |page=4 |language=Icelandic|via=[[Tímarit.is]]}}&lt;/ref&gt; Loes hefur komið margoft til Íslands og haldið hér sýningar á verkum sínum.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Málverkasýning í Ráðhúsinu í Bolungarvík |url=https://timarit.is/page/3393849?iabr=on#page/n35/mode/1up/ |access-date=6. október 2026 |work=[[Morgunblaðið]] |date=12. apríl 2001 |page=36 |language=Icelandic|via=[[Tímarit.is]]}}&lt;/ref&gt;

==Tilvísanir==
{{reflist}}

==Tenglar==
*[http://www.loeskouwenhoven.nl Vefsíða]

{{stubbur}}

{{f|1947}}
[[Flokkur:Hollenskir myndlistarmenn]]</text>
      <sha1>i6r7jw4nn7vq0zs9aan3bexdy1eotfk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stour (Suffolk)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193093</id>
    <revision>
      <id>1981959</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>Bjó til síðu með „[[Mynd:River_Stour_winter_sunset_cropped.jpg|thumb|Stour við Manningtree í Essex.]] '''Stour''' er [[á (landslagsþáttur)|á]] sem myndar hluta af landamærunum milli ensku sýslnanna [[Essex]] og [[Suffolk]]. Upptök hennar eru í austurhluta [[Cambridgeshire]] þaðan sem hún rennur austan við [[Haverhill]], gegnum þorpin [[Cavendish]], [[Sudbury]], [[Bures]], [[Nayland]], [[Stratford St Mary]] og [[Dedham]]. Sjávarfalla verður vart í ánni rétt áðu...“</comment>
      <origin>1981959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1202" sha1="2mnr3q3exfk6yxbdz3drxx266419zl4" xml:space="preserve">[[Mynd:River_Stour_winter_sunset_cropped.jpg|thumb|Stour við Manningtree í Essex.]]
'''Stour''' er [[á (landslagsþáttur)|á]] sem myndar hluta af landamærunum milli ensku sýslnanna [[Essex]] og [[Suffolk]]. Upptök hennar eru í austurhluta [[Cambridgeshire]] þaðan sem hún rennur austan við [[Haverhill]], gegnum þorpin [[Cavendish]], [[Sudbury]], [[Bures]], [[Nayland]], [[Stratford St Mary]] og [[Dedham]]. Sjávarfalla verður vart í ánni rétt áður en hún kemur að [[Manningtree]]. Hún rennur út í [[Norðursjór|Norðursjó]] við [[Harwich]]. 

Ofan við Manningtree er landslagið í kringum ána skilgreint sem [[þjóðarlandslag]]. Þekktir breskir listmálararar á borð við [[John Constable]] og [[Thomas Gainsborough]] hafa gert myndir af því.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dedhamvalesociety.org.uk/pages/55-artists |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819211612/https://www.dedhamvalesociety.org.uk/pages/55-artists |archive-date=19 August 2022 |url-status=live |title=Artists |publisher=Dedham Vale Society |year=2021}}&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
{{reflist}}
[[Flokkur:Ár á Bretlandi]]
[[Flokkur:Essex]]
[[Flokkur:Suffolk]]
[[Flokkur:Cambridgeshire]]</text>
      <sha1>2mnr3q3exfk6yxbdz3drxx266419zl4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981960</id>
      <parentid>1981959</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:10:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Akigka færði [[Stour]] á [[Stour (Suffolk)]]</comment>
      <origin>1981959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1202" sha1="2mnr3q3exfk6yxbdz3drxx266419zl4" xml:space="preserve">[[Mynd:River_Stour_winter_sunset_cropped.jpg|thumb|Stour við Manningtree í Essex.]]
'''Stour''' er [[á (landslagsþáttur)|á]] sem myndar hluta af landamærunum milli ensku sýslnanna [[Essex]] og [[Suffolk]]. Upptök hennar eru í austurhluta [[Cambridgeshire]] þaðan sem hún rennur austan við [[Haverhill]], gegnum þorpin [[Cavendish]], [[Sudbury]], [[Bures]], [[Nayland]], [[Stratford St Mary]] og [[Dedham]]. Sjávarfalla verður vart í ánni rétt áður en hún kemur að [[Manningtree]]. Hún rennur út í [[Norðursjór|Norðursjó]] við [[Harwich]]. 

Ofan við Manningtree er landslagið í kringum ána skilgreint sem [[þjóðarlandslag]]. Þekktir breskir listmálararar á borð við [[John Constable]] og [[Thomas Gainsborough]] hafa gert myndir af því.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dedhamvalesociety.org.uk/pages/55-artists |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819211612/https://www.dedhamvalesociety.org.uk/pages/55-artists |archive-date=19 August 2022 |url-status=live |title=Artists |publisher=Dedham Vale Society |year=2021}}&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
{{reflist}}
[[Flokkur:Ár á Bretlandi]]
[[Flokkur:Essex]]
[[Flokkur:Suffolk]]
[[Flokkur:Cambridgeshire]]</text>
      <sha1>2mnr3q3exfk6yxbdz3drxx266419zl4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stour</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193094</id>
    <redirect title="Stour (Suffolk)" />
    <revision>
      <id>1981961</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:10:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>Akigka færði [[Stour]] á [[Stour (Suffolk)]]</comment>
      <origin>1981961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="k8iax0cqhzwa6l3y5fsl433i7o2s9ey" xml:space="preserve">#tilvísun [[Stour (Suffolk)]]</text>
      <sha1>k8iax0cqhzwa6l3y5fsl433i7o2s9ey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anne Applebaum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193095</id>
    <revision>
      <id>1981963</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:29:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salvor</username>
        <id>70</id>
      </contributor>
      <comment>Búið til með því að þýða síðuna „[[:en:Special:Redirect/revision/1378297466|Anne Applebaum]]“</comment>
      <origin>1981963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34640" sha1="ol1e8whsvw0xxyx6c1687ytl7h0gj5s" xml:space="preserve">
{{Persóna
| nafn               = Anne Applebaum
| viðskeyti          = {{Post-nominals|country=GBR|FRSL|size=100%}}
| mynd               = MS241015 304 (cropped).jpg
| mynd_texti         = Applebaum in 2024
| fæðingarnafn       = Anne Elizabeth Applebaum
| fæðingardagur      = {{Birth date and age|1964|7|25}}&lt;ref name=&quot;Interview&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.citypaper.ee/interview_with_anne_applebaum/ |title=Interview with Anne Applebaum |last=Petrone |first=Justine |work=City Paper |publisher=Baltic News Ltd |access-date=October 3, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720124829/http://www.citypaper.ee/interview_with_anne_applebaum/ |archive-date=July 20, 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| fæðingarstaður     = Washington, D.C., U.S.
| dánardagur         = 
| dánarstaður        = 
| ríkisfang          = {{hlist|United States|Poland
}}
| menntun            = {{Plainlist|
* [[Yale University]] ([[Bachelor of Arts|BA]])
* [[London School of Economics]] ([[MSc]])
* [[St Antony's College, Oxford]]
}}
| þekkt_fyrir        = Writing on [[Soviet Union]] and its [[Warsaw Pact|satellite countries]]
| maki               = {{Marriage|[[Radosław Sikorski]]|June 27, 1992}}
| börn               = 2
| verðlaun           = [[Pulitzer Prize for General Nonfiction]]
| vefsíða            = {{Official URL}}
}}
'''Anne Elizabeth Applebaum'''&lt;ref name=&quot;NYT1992&quot;&gt;{{Cite news |date=June 28, 1992 |title=Weddings: Anne Applebaum, Radek Sikorski |url=https://www.nytimes.com/1992/06/28/style/weddings-anne-applebaum-radek-sikorski.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112145013/https://www.nytimes.com/1992/06/28/style/weddings-anne-applebaum-radek-sikorski.html |archive-date=January 12, 2021 |access-date=February 14, 2017 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; (fædd 25. júlí 1964) er bandarískur blaðamaður, sagnfræðingur og  álitsgjafi um utanríkismálastefnu. Hún hefur skrifað mikið um  sögu kommúnisma og þróun borgaralegs samfélags í Mið- og Austur-Evrópu. Hún varð [[Pólland|pólskur]] ríkisborgari árið 2013 og er gift Radosław Sikorski, utanríkisráðherra Póllands.&lt;ref name=&quot;DR20260927&quot;&gt;{{Cite news |last=Nielsen |first=Søren |date=September 27, 2026 |title=Amerikansk topanalytiker i interview med DR: USA's drømme om Grønland lever videre |url=https://www.dr.dk/nyheder/udland/amerikansk-topanalytiker-i-interview-med-dr-usa-s-droemme-om-groenland-lever-videre |access-date=September 27, 2026 |publisher=[[DR (broadcaster)|DR]] |language=da}}&lt;/ref&gt;

Applebaum hefur starfað fyrir  tímaritin The Economist og The Spectator&lt;ref name=&quot;Cohen20200712&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Nick |date=July 12, 2020 |title=Anne Applebaum: how my old friends paved the way for Trump and Brexit |url=https://www.theguardian.com/books/2020/jul/12/anne-applebaum-how-my-old-friends-paved-the-way-for-trump-and-brexit |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804051705/https://www.theguardian.com/books/2020/jul/12/anne-applebaum-how-my-old-friends-paved-the-way-for-trump-and-brexit |archive-date=August 4, 2020 |access-date=August 4, 2020 |work=The Observer |location=London}}&lt;/ref&gt; og var  í ritstjórn  tímaritsins The ''[[The Washington Post|Washington Post]]'' frá 2002 til 2006.&lt;ref name=&quot;Anne Applebaum&quot;&gt;{{Cite news |title=Anne Applebaum |url=https://www.washingtonpost.com/people/anne-applebaum/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610003544/https://www.washingtonpost.com/people/anne-applebaum/ |archive-date=June 10, 2019 |access-date=April 20, 2017 |work=The Washington Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Árið 2004 vann hún Pulitzer-verðlaunin fyrir sannsögulegar bókmenntir  fyrir  ritverk sitt Gulag: A History.&lt;ref name=&quot;NYT20040405&quot;&gt;{{Cite news |date=April 5, 2004 |title='The Known World' Wins Pulitzer Prize for Fiction |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/ref/arts/05pulitzers-arts.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170818010516/http://www.nytimes.com/ref/arts/05pulitzers-arts.html |archive-date=August 18, 2017 |access-date=March 2, 2020 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Hún er starfar og skrifar  fyrir The Atlantic&lt;ref name=&quot;Atlantic2019115&quot;&gt;{{Cite news |date=November 15, 2019 |title=Press Release: Anne Applebaum Joins The Atlantic as Staff Writer |url=https://www.theatlantic.com/press-releases/archive/2019/11/anne-applebaum-joins-atlantic-staff-writer/602083/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128143003/https://www.theatlantic.com/press-releases/archive/2019/11/anne-applebaum-joins-atlantic-staff-writer/602083/ |archive-date=November 28, 2020 |access-date=March 2, 2020 |work=The Atlantic}}&lt;/ref&gt; og er félagi við SNF Agora Institute og School of Advanced International Studies við Johns Hopkins háskólann.&lt;ref name=&quot;snfagora.jhu.edu&quot;&gt;{{Cite web|url=https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|title=Anne Applebaum: Stavros Niarchos Foundation SNF Agora Institute at Johns Hopkins|website=snfagora.jhu.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128220936/https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|archive-date=November 28, 2019|access-date=April 13, 2020}}&lt;/ref&gt;

Applebaum gefur einnig út  fréttabréfið Open Letters.&lt;ref name=&quot;DR20260927&quot; /&gt;

== Menntun ==
Applebaum  nam sovéska sögu undir Wolfgang Leonhard haustið 1982 við  Yale háskólann.&lt;ref name=&quot;IC&quot;&gt;{{Cite book|title=Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944–1956|last=Applebaum|first=Anne|date=2012|publisher=Doubleday|isbn=9780385515696|location=New York USA|page=282,508}}&lt;/ref&gt; Sumarið 1985 var hún  í [[Sankti Pétursborg|Leningrad]] í Sovétríkjunum (nú Sankti Pétursborg í Rússlandi) en það er reynsla sem hún segir að hafi hjálpað til við að móta skoðanir sínar.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Anne |first=Applebaum |title=Russia and the Great Forgetting |url=https://www.commentarymagazine.com/articles/russia-great-forgetting/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601223629/https://www.commentarymagazine.com/articles/russia-great-forgetting/ |archive-date=June 1, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=[[Commentary (magazine)|Commentary]]}}&lt;/ref&gt;

Applebaum lauk BA-próf frá Yale árið 1986 í sögu og bókmenntum.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.literaturfestival.com/archive/participants/authors/2014/anne-applebaum?set_language=en|title=Anne Applebaum – internationales literaturfestival berlin|website=Literaturfestival.com|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302031208/http://www.literaturfestival.com/archive/participants/authors/2014/anne-applebaum?set_language=en|archive-date=March 2, 2017|access-date=April 3, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IC&quot; /&gt; Hún fékk tveggja ára Marshall námsstyrk  við [[London School of Economics]] og lauk þaðan meistaragráðu í [[Alþjóðasamskipti|alþjóðasamskiptum]] (1987).&lt;ref name=&quot;NYT_wdg&quot;&gt;{{Cite news |date=December 8, 1991 |title=Anne E. Applebaum to Wed in June |url=https://www.nytimes.com/1991/12/08/style/anne-e-applebaum-to-wed-in-june.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219062732/http://www.nytimes.com/1991/12/08/style/anne-e-applebaum-to-wed-in-june.html |archive-date=February 19, 2018 |access-date=April 23, 2008 |work=[[The New York Times]] |quote=... is a summa cum laude graduate of Yale University, where she was elected to Phi Beta Kappa.}}&lt;/ref&gt; Hún stundaði einnig nám við St Antony's College, Oxford, áður en hún varð blaðamaður fyrir The Economist og flutti til [[Varsjá]], Póllands, árið 1988.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordna.org/amer-alumni-authors-march-2018|title=Anne Applebaum|publisher=University of Oxford|archive-url=https://web.archive.org/web/20250326044704/https://www.oxfordna.org/amer-alumni-authors-march-2018|archive-date=March 26, 2025|access-date=2 April 2025|quote=As a celebration of our alumni, each month we will highlight a new book written by one of Oxford's North American-based alumni. For March 2018, our author is Anne Applebaum (St Antony's College, 1986).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wash-Bio&quot;&gt;{{Cite news |title=Anne Applebaum |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/opinions/biographies/anne-applebaum.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102539/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/opinions/biographies/anne-applebaum.html |archive-date=March 4, 2016 |access-date=October 3, 2009 |work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;

Applebaum fór til Berlínar í nóvember 1989 til að skrifa fréttir um fall Berlínarmúrsins.&lt;ref name=&quot;FP_2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2020/08/15/the-tragic-romance-of-the-middle-aged-western-liberal/|title=The Tragic Romance of the Nostalgic Western Liberal|last=Ivan Krastev|authorlink=Ivan Krastev|date=August 15, 2020|publisher=Foreign Policy|access-date=November 15, 2022}}&lt;/ref&gt;

== Ferill ==
Applebaum skrifaði mikið um  [[Fall Berlínarmúrsins]]  og fall kommúnismans sem blaðamaður hjá  The Economist og The Independent. Árið 1991 sneri hún aftur til Englands til að vinna fyrir The Economist; hún var síðar ráðin sem erlendur ritstjóri og síðar aðstoðarritstjóri tímaritsins The Spectator, og síðar pólitískur ritstjóri  Evening Standard.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ninedotsprize.org/board_members/anne-applebaum/|title=Anne Applebaum|website=The Nine Dots Prize|language=en-GB|access-date=September 1, 2022}}&lt;/ref&gt; Árið 1994 gaf hún út sína fyrstu bók, Between East and West: Across the Borderlands of Europe og er það ferðasögu sem lýsir uppgangi þjóðernishyggju í nýju ríkjum fyrrum Sovétríkjanna.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.washingtontimes.com/news/2017/jul/23/book-review-between-east-and-west-across-the-borde/|title=Book Review: 'Between East and West: Across the Borderlands of Europe'|last=Hopley|first=Claire|date=July 23, 2017|website=The Washington Times|language=en-US|access-date=September 1, 2022}}&lt;/ref&gt; Árið 2001 tók hún viðtal við [[Tony Blair]] forsætisráðherra.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=March 19, 2001 |title=I am still normal |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/4722273/I-am-still-normal.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180623001052/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/4722273/I-am-still-normal.html |archive-date=June 23, 2018 |access-date=September 27, 2021 |work=The Telegraph}}&lt;/ref&gt; Hún skrifaði einnig fræðiritið  Gulag: A History (2003), um fangabúðir Sovétríkjanna og fékk  Pulitzer-verðlaunin árið 2004.&lt;ref name=&quot;NYT20040405&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Idaho&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archives.mtexpress.com/index2.php?ID=2005102224&amp;var_Year=2004&amp;var_Month=11&amp;var_Day=17|title=From concentration camps to cotton|date=March 25, 2005|website=Idaho Mountain express and guide.|publisher=Express publishing inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621170913/http://archives.mtexpress.com/index2.php?ID=2005102224&amp;var_Year=2004&amp;var_Month=11&amp;var_Day=17|archive-date=June 21, 2018|access-date=October 3, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pulitzer.org/works/2004-General-Nonfiction|title=The 2004 Pulitzer Prize Winners General Nonfiction|archive-url=https://web.archive.org/web/20091002161041/http://www.pulitzer.org/works/2004-General-Nonfiction|archive-date=October 2, 2009|access-date=October 3, 2009}}&lt;/ref&gt; 

Applebaum hefur verið í ritstjórn The ''Washington Post'', og var dálkahöfundur dagblaðsins í 17 ár.&lt;ref name=&quot;Anne Applebaum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Atlantic2019115&quot; /&gt; Auk þess var hún aðstoðarfélagi við American Enterprise Institute, íhaldssama hugmyndafræðistofu.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Leonard |first=Brooke |date=May 8, 2008 |title=Turning Abkhazia into a War |url=http://www.nationalinterest.org/Article.aspx?id=17660 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113214131/http://www.nationalinterest.org/Article.aspx?id=17660 |archive-date=January 13, 2009 |access-date=December 31, 2008 |work=[[National Interest]] |location=New York City}}&lt;/ref&gt;

Önnur bók  hennar um sagnfræðilegt efni , Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944-56, var gefin út árið 2012 . Frá 2011 til 2016 stofnaði hún og stýrði Transitions Forum við Legatum Institute, alþjóðlegu hugmynda- og menntastofnun með höfuðstöðvar í London. Meðal annarra verkefna stýrði hún tveggja ára verkefni sem rannsakaði samband lýðræðis og vöxt í Brasilíu, Indlandi og Suður-Afríku;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.li.com/programmes/democracy-works|title=Democracy Works|website=li.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190128191107/https://www.li.com/programmes/democracy-works|archive-date=January 28, 2019|access-date=April 17, 2017}}&lt;/ref&gt; stofnaði Framtíð Sýrlands&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/preparing-for-a-syrian-transition_ghani_lockhart_november-2012.pdf?sfvrsn=0|title=Preparing for a Syrian Transition: Lessons from the Past, Thinking for the Future|last=Ghani|first=Ashraf|last2=Lockhart|first2=Clare|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202033109/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/preparing-for-a-syrian-transition_ghani_lockhart_november-2012.pdf?sfvrsn=0|archive-date=December 2, 2020|access-date=May 24, 2025}}&lt;/ref&gt; og Framtíð Írans&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.li.com/programmes/the-future-of-iran|title=The Future of Iran|website=li.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418081945/http://www.li.com/programmes/the-future-of-iran|archive-date=April 18, 2017|access-date=April 17, 2017}}&lt;/ref&gt; verkefni um stofnunarbreytingar í þessum löndum; og lét gera ritgerðasafn um spillingu í Georgíu,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/georgia_transitions_a4_2014web.pdf?sfvrsn=0|title=Revolutionary Tactics: Insights from Police and Justice Reform in Georgia|last=Pomerantsev|first=Peter|last2=Robertson|first2=Geoffrey|date=June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120100320/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/georgia_transitions_a4_2014web.pdf?sfvrsn=0|archive-date=November 20, 2020|access-date=April 17, 2017|last3=Ratković|first3=Jovan|last4=Applebaum|first4=Anne}}&lt;/ref&gt; Moldóvu,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/moldova-the-failing-champion-of-european-integration-a4.pdf?sfvrsn=0|title=Moldova: The Failing Champion of European Integration|last=Soloviev|first=Vladimir|date=July 2014|others=Translated and edited by Olga Khvostunova|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107171958/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/moldova-the-failing-champion-of-european-integration-a4.pdf?sfvrsn=0|archive-date=November 7, 2020|access-date=April 17, 2017}}&lt;/ref&gt; og Úkraínu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/ukraine_imr_a4_web.pdf?sfvrsn=0|title=Looting Ukraine: How East and West Teamed up to Steal a Country|last=Bullough|first=Oliver|date=July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117224328/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/ukraine_imr_a4_web.pdf?sfvrsn=0|archive-date=November 17, 2020|access-date=April 17, 2017}}&lt;/ref&gt;

Applebaum varð kennari 2016 við  London School of Economics (LSE) í  [[:en:London_School_of_Economics#LSE_Institute_of_Global_Affairs|Institute for Global Affairs]] og þar starfrækti hún verkefnið  Arena þar sem fjallað var um upplýsingafölsun og áróður á 21 öld.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lse.ac.uk/iga/people/home.aspx|title=People|publisher=London School of Economics|language=en-GB|access-date=April 13, 2020}}{{Dead link|date=February 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; Árið 2019, flutti hún það verkefni til  t SNF Agora Institute við Johns Hopkins University.&lt;ref name=&quot;snfagora.jhu.edu2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|title=Anne Applebaum: Stavros Niarchos Foundation SNF Agora Institute at Johns Hopkins|website=snfagora.jhu.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128220936/https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|archive-date=November 28, 2019|access-date=April 13, 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Árið 2017 gaf hún út þriðju sögulega bók sína, Red Famine: Stalin's War on Ukraine, a history of the [[Hungursneyðin í Sovét-Úkraínu|Holodomor]] (the 1932-33 human-made hungur in Soviet Ukraine). Bókin vann Lionel Gelber verðlaunin&lt;ref name=&quot;Gelber2018&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.newswire.ca/news-releases/anne-applebaums-red-famine-wins-the-2018-lionel-gelber-prize-676698163.html|title=Anne Applebaum's Red Famine Wins the 2018 Lionel Gelber Prize|last=Prize|first=The Lionel Gelber|website=newswire.ca|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804175330/https://www.newswire.ca/news-releases/anne-applebaums-red-famine-wins-the-2018-lionel-gelber-prize-676698163.html|archive-date=August 4, 2020|access-date=April 13, 2020}}&lt;/ref&gt; og Duff Cooper verðlaunin,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.theduffcooperprize.org/past-duff-cooper-prize-winners|title=Past Winners of The Duff Cooper Prize – The Duff Cooper Prize|website=theduffcooperprize.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190912231809/http://www.theduffcooperprize.org/past-duff-cooper-prize-winners|archive-date=September 12, 2019|access-date=April 13, 2020}}&lt;/ref&gt; 

Í nóvember 2019 tilkynnti The Atlantic að Applebaum  myndi  frá janúar 2020 verða í hópi blaðamanna þar&lt;ref name=&quot;Atlantic2019115&quot; /&gt; Hún var  á lista Prospect árið 2020 yfir 50 bestu hugsuði fyrir [[Covid-19 faraldurinn|COVID-19 tímabil]].

Í júlí 2020 kom út  bókin hennar ''Twilight of Democracy: The Seductive Lure of Authoritarianism''. Bókin er sambland af endurminningum og pólitískri greiningu. Bókn  var á vinsældalistaistum tímaritsins ''[[Der Spiegel]]''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lehmanns.de/listing/2280-spiegel-bestseller-sachbuch-hardcover-nr-13-2021|title=Spiegel Bestseller: Sachbuch / Hardcover (Nr. 13/2021) – versandkostenfrei online kaufen – Lehmanns.de|website=lehmanns.de|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927145701/https://www.lehmanns.de/listing/2280-spiegel-bestseller-sachbuch-hardcover-nr-13-2021|archive-date=September 27, 2021|access-date=September 27, 2021}}&lt;/ref&gt; og &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwATo&quot;&gt;The New York Times&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Combined Print &amp; E-Book Nonfiction – Best Sellers – Books – August 9, 2020 – The New York Times |url=https://www.nytimes.com/books/best-sellers/2020/08/09/combined-print-and-e-book-nonfiction/ |access-date=September 27, 2021 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Í júlí 2020 var Applebaum ein af 153 sem skrifuðu undir  &quot;Harper's Letter&quot; (einnig þekkt sem &quot;A Letter on Justice and Open Debate&quot;); en það skjal  lýsti áhyggjum af því að &quot;frjálst flæði upplýsinga og hugmynda, lífblóð frjálslyndis samfélags, væri á hverjum degi að verða  takmarkaðra.&quot;


Applebaum er meðlimur í  hugveitunni Council on Foreign Relations.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cfr.org/about/membership/roster.html|title=Membership Roster – Council on Foreign Relations|website=Cfr.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140727040345/http://www.cfr.org/about/membership/roster.html|archive-date=July 27, 2014|access-date=April 3, 2017}}&lt;/ref&gt; Hún er í stjórn National Endowment for Democracy and Renew Democracy Initiative.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ned.org/about/board-of-directors/|title=Board of Directors – NATIONAL ENDOWMENT FOR DEMOCRACY|website=Ned.org|language=en-US|access-date=March 28, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Boot |first=Max |date=April 25, 2018 |title=The political center is fighting back |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/the-political-center-is-fighting-back/2018/04/25/6170f646-489b-11e8-827e-190efaf1f1ee_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508152332/https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/the-political-center-is-fighting-back/2018/04/25/6170f646-489b-11e8-827e-190efaf1f1ee_story.html |archive-date=May 8, 2019 |access-date=April 23, 2019 |work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt; Hún er einnig í ritstjórn tímaritsins The American Interest&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.the-american-interest.com/masthead/|title=Editorial board|publisher=The American Interest|access-date=April 3, 2017}}&lt;/ref&gt; og Journal of Democracy.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.journalofdemocracy.org/about/masthead/|title=Masthead|website=Journal of Democracy|language=en-US|access-date=2025-08-12}}&lt;/ref&gt; Hún var  í  stjórn Institute for War and Peace Reporting.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iwpr.net/about|title=About IWPR {{!}} Institute for War and Peace Reporting|date=December 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206145719/https://iwpr.net/about|archive-date=December 6, 2014|access-date=January 17, 2020}}&lt;/ref&gt; Auk þess var hún aðstoðarfélagi við Center for European Policy Analysis (CEPA), þar sem hún leiddi verkefni sem miðaði að því að berjast gegn rússneskri upplýsingafölsun í Mið- og Austur-Evrópu (CEE).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cepa.org/anne-aplebaum|title=Anne Applebaum {{!}} CEPA|date=April 9, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160409230453/http://cepa.org/anne-aplebaum|archive-date=April 9, 2016|access-date=February 25, 2020}}&lt;/ref&gt;

=== Sovétríkin og Rússland ===
Applebaum hefur í skrifum sínum verið gagnrýnin  á Rússland og stjórn Pútíns&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitzpatrick |first=Sheila |author-link=Sheila Fitzpatrick |date=August 25, 2017 |title=Red Famine by Anne Applebaum review – did Stalin deliberately let Ukraine starve? |url=https://www.theguardian.com/books/2017/aug/25/red-famine-stalins-war-on-ukraine-anne-applebaum-review?CMP=share_btn_fb |access-date=August 25, 2017 |work=[[The Guardian]] |quote=For scholars, the most interesting part of the book will be the two excellent historiographical chapters in which she teases out the political and scholarly impulses tending to minimise the famine in Soviet times ('The Cover-Up') and does the same for post-Soviet Ukrainian exploitation of the issue ('The Holodomor in History and Memory')}}&lt;/ref&gt; og fall [[Fall Berlínarmúrsins]] árið 1989  var upphafspunktur alls sem Applebaum gerði á næstu þremur áratugum.&lt;ref name=&quot;FP_2020&quot; /&gt; 

Árið  2000 lýsti Applebaum tengslum milli hins þá nýkjörna forseta Rússlands [[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]]; fyrrum leiðtoga Sovétríkjanna [[Júríj Andropov|Yuri Andropov]]; og fyrrum leyniþjónustunnar [[KGB]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Anne |first=Applebaum |date=April 10, 2000 |title=Secret Agent Man |url=http://www.weeklystandard.com/secret-agent-man/article/12293 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829140652/http://www.weeklystandard.com/secret-agent-man/article/12293 |archive-date=August 29, 2017 |access-date=April 3, 2017 |work=Weekly Standard}}&lt;/ref&gt;Árið  2008 hóf hún að tala um Pútínisma sem andlýðræðislega hugmyndafræði en á þessum tíma var Putin af flestum talinn pragmatisti hliðhollur Vesturlöndum.

Applebaum hefur gagnrýnt aðgerðir Vesturlanda í tengslum við innrás Rússa í Úkraníu og haldið fram að Bandaríkin og bandamenn þeirra ættu ekki að gera spilltu rússnesku ríki kleift að raska jafnvægi í Evrópu .&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=March 5, 2014 |title=Russia's Western enablers |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/anne-applebaum-russias-western-enablers/2014/03/05/bcba2a88-a4a6-11e3-8466-d34c451760b9_story.html |work=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt;  

Árið 2014, skrifaði hún umfjöllun um bók Karen Dawisha ''Putin's Kleptocracy'' fyrir  ''The New York Review of Books''; í þeirri umfjöllum spyr hún hvort að mikilvægasta saga seinustu tuttugu ára hafi ekki verið brostið lýðræði og uppgangur nýrrar tegundar rússneskrar valdboðsstefnu. Hún lýsir goðsögninni um rússneska niðurlægingu og  færir rök fyrir að  [[Atlantshafsbandalagið|NATO]] og útþensla  Evrópusambandsins skilað miklum árangri.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=October 17, 2014 |title=The myth of Russian humiliation |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/anne-applebaum-nato-pays-a-heavy-price-for-giving-russia-too-much-credita-true-achievement-under-threat/2014/10/17/5b3a6f2a-5617-11e4-809b-8cc0a295c773_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601232220/https://www.washingtonpost.com/opinions/anne-applebaum-nato-pays-a-heavy-price-for-giving-russia-too-much-credita-true-achievement-under-threat/2014/10/17/5b3a6f2a-5617-11e4-809b-8cc0a295c773_story.html |archive-date=June 1, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;  Í júlí 2016 fyrir bandarísku forsetakosningarnar skrifaði hún um tengsl milli [[Donald Trump]] og Rússlands;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=July 21, 2016 |title=How a Trump presidency could destabilize Europe |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/how-a-trump-presidency-could-destabilize-europe/2016/07/21/9ec38a20-4f75-11e6-a422-83ab49ed5e6a_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602205423/https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/how-a-trump-presidency-could-destabilize-europe/2016/07/21/9ec38a20-4f75-11e6-a422-83ab49ed5e6a_story.html |archive-date=June 2, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; hún skrifaði að stuðningur Rússlands við Trump væri hluti af stærri rússnesku pólitísku markmiði sem gengi út á að valda glundroða á Vesturlöndum.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |last2=Lucas |first2=Edward |date=May 6, 2016 |title=The danger of Russian disinformation |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/the-danger-of-russian-disinformation/2016/05/06/b31d9718-12d5-11e6-8967-7ac733c56f12_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190513090510/https://www.washingtonpost.com/opinions/the-danger-of-russian-disinformation/2016/05/06/b31d9718-12d5-11e6-8967-7ac733c56f12_story.html |archive-date=May 13, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; Í desember 2019, skrifaði hún í ''The Atlantic að á 21. öld verði einnig að berjast við nýtt fyrirbæri, hægri sinnaða menntamenn sem nú væru mjög gagnrýnir á eigin samfélög og sem hefðu byrjar að viðra sig upp við hægrisinnaða einræðisherra sem hefðu óbeit á Ameríku.'' &quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2019/12/false-romance-russia/603433/|title=The False Romance of Russia|last=Applebaum|first=Anne|date=December 12, 2019|website=The Atlantic|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912204854/https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2019/12/false-romance-russia/603433/|archive-date=September 12, 2021|access-date=September 27, 2021}}&lt;/ref&gt;

=== Mið-Evrópa ===
Applebaum hefur skrifað um sögu Mið- og Austur-Evrópu, einkum Póllands. Í lok bókarinnar Iron Curtain heldur hún því fram að endurreisn borgaralegs samfélags væri mikilvægasta og erfiðasta áskorun fyrir ríkin í Mið-Evrópu; í annarri ritgerð hélt hún því fram að þráhyggja nútíma einræðis um  kúgun borgaralegs samfélags sé komin frá [[Vladímír Lenín|Vladimir Lenín]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Applebaum |first=Anne |date=October 19, 2015 |title=The Leninist Roots of Civil Society Repression |url=https://muse.jhu.edu/article/595919 |journal=Journal of Democracy |volume=26 |issue=4 |pages=21–27 |doi=10.1353/jod.2015.0068 |issn=1086-3214 |s2cid=146420524 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Hún hefur skrifað ritgerðir um pólska kvikmyndagerðarmanninn [[Andrzej Wajda]]; tvíhliða hernámi nasista og Sovétríkjanna í Mið-Evrópu; og hvers vegna það er ónákvæmt að skilgreina Austur-Evrópíu sem eina heild.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.prospectmagazine.co.uk/magazine/does-eastern-europe-still-exist|title=Does Eastern Europe still exist?|last=Anne|first=Applebaum|website=Prospect Magazine|language=en-US|access-date=April 11, 2017}}&lt;/ref&gt; 

=== Upplýsingafölsun, áróður og falsfréttir ===
Applebaum hefur skrifað um rússneska rógsherferð gegn henni árið 2014 á tíma þar sem hún skrifaði mikið um innlimun Krímsskaga í Rússland.  Hún hefur gagnrýnt hvernig samfélagsmiðlar hafa grafið undan lýðræðisumræðu um allan heim.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=December 10, 2015 |title=Mark Zuckerberg should spend $45&amp;nbsp;billion on undoing Facebook's damage to democracies |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/mark-zuckerberg-could-spend-45-billion-on-undoing-facebooks-damage/2015/12/10/4b7d1ba0-9e91-11e5-a3c5-c77f2cc5a43c_story.html |access-date=April 11, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; 

=== Þjóðernishyggja ===
Í mars 2016, í kosningabaráttu Bandaríkjanna 2016, skrifaði Applebaum grein fyrir The ''Washington Post'' með titlinum: &quot;Er þetta endir Vesturlanda eins og við þekkjum þau?&quot;; Í greinninni er því haldið fram að aðeins þurfi tvær eða þrjár kosningar sem fara illa til að NATO líði undir lok, Evrópusambandið leysist upp og ef til vill endalokum hins frjalslynda heimsskipunar.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=March 4, 2016 |title=Is this the end of the West as we know it? |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/donald-trump-and-the-end-of-nato/2016/03/04/e8c4b9ca-e146-11e5-8d98-4b3d9215ade1_story.html |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; Applebaum studdi [[Hillary Clinton]] til  forseta í júlí 2016 vegna þess að hún lítur á Trump sem &quot;mann sem virðist ætlaður að eyðileggja þau bandalög sem varðveita alþjóðlegan frið og bandaríska völd&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=July 28, 2016 |title=Why we need a President Clinton |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/why-we-need-a-president-clinton/2016/07/28/aaa40e76-54ef-11e6-bbf5-957ad17b4385_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416081448/https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/why-we-need-a-president-clinton/2016/07/28/aaa40e76-54ef-11e6-bbf5-957ad17b4385_story.html |archive-date=April 16, 2019 |access-date=January 16, 2019 |work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;

Applebaum skrifaði grein í  ''Washington Post'' í mars 2016  sem leiddi til þess að svissneska fréttablaðið ''Tages-Anzeiger'' og þýska fréttatímaritið  ''[[Der Spiegel]]'' tóku viðtöl við hana. Þessar greinar birtust í desember  2016&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cassidy |first=Alan |last2=Loser |first2=Philipp |date=December 27, 2016 |title=Ähnlich wie in den 1930er-Jahren |url=http://www.tagesanzeiger.ch/ausland/amerika/es-liegt-etwas-aehnliches-in-der-luft-wie-in-den-1930erjahren/story/27519272 |access-date=April 3, 2017 |work=Tages-Anzeiger |language=de |issn=1422-9994}}&lt;/ref&gt; og janúår 2017.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Scheuermann |first=Christoph |last2=Repinski |first2=Gordon |date=January 20, 2017 |title=Historian Anne Applebaum on Trump: 'Protest Is Insufficient' |url=http://www.spiegel.de/international/world/anne-applebaum-interview-about-president-donald-trump-a-1130988.html |access-date=April 20, 2017 |work=Der Spiegel}}&lt;/ref&gt; Hún skrifaði að alþjóðlegar popúlistahreyfingar kölluðu þá mjög hægri sinnaðar hreyfingar og öfgahreyfingar lengst til hægri ekki íhaldshreyfingar eins og það hugstak var venjulega skilið. Hún skrifaði að popúlistahreyfingar í Evrópu deildu hugmyndum, hugmyndafræði, vinum og stofnendum og reyndu að taka yfir nútíma stofnanir með valdi til að  fara  aftur í tímann. Applebaum hefur lagt áherslu á hættu á nýrri alþjóðlegri þjóðernishyggju þar sem slíkar hreyfingar sameinast eins og hreyfingin  [[Lög og réttlæti|Law and Justice]] í Póllandi,  [[Lega Nord|Northern League]] í Ítalíu og Freedom Party í Austurríki.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Anne |first=Applebaum |date=January 15, 2019 |title=The anti-Europeans have a plan for crippling the European Union |url=https://www.washingtonpost.com/gdpr-consent/?destination=%2fopinions%2fglobal-opinions%2fthe-anti-europeans-have-a-plan-for-crippling-the-european-union%2f2019%2f01%2f13%2fd8af6ab0-15ed-11e9-b6ad-9cfd62dbb0a8_story.html%3f |work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;

== Úrval af útgáfum ==

* ''Between East and West: Across the Borderlands of Europe'', Pantheon, (1994), reprinted by Random House, 1995; Penguin, 2015; and Anchor, 2017, {{ISBN|0679421505}}
* ''Gulag: A History'', Doubleday, (2003), 677 pages, {{ISBN|0-7679-0056-1}}; paperback, Bantam Dell, 2004, 736 pages, {{ISBN|1-4000-3409-4}}
* ''Gulag Voices : An Anthology'', Yale University Press, (2011), 224 pages, {{ISBN|9780300177831}}; hardback
* ''Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe, 1944–1956'', Allen Lane, (2012), 614 pages, {{ISBN|978-0-713-99868-9}} / Doubleday {{ISBN|978-0-385-51569-6}}
* ''From a Polish Country House Kitchen'' with Danielle Crittenden, Chronicle Books, (2012), 288 pages, {{ISBN|1-452-11055-7}}; hardback
* ''Red Famine: Stalin's War on Ukraine,'' Penguin Randomhouse, (2017)&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.penguinrandomhouse.com/books/236713/red-famine-by-anne-applebaum/9780385538855/|title=Red Famine by Anne Applebaum {{!}} PenguinRandomHouse.com|language=en-US|access-date=April 20, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421091616/http://www.penguinrandomhouse.com/books/236713/red-famine-by-anne-applebaum/9780385538855/|archive-date=April 21, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* ''Twilight of Democracy: The Seductive Lure of Authoritarianism'', Doubleday, (2020), 224 pages, {{ISBN|978-0385545808}}; hardback
* ''Wybór'' (Choice), Agora, (2021), 320 pages, {{ISBN|978-8326838255}}; hardback
* ''Autocracy, Inc.: The Dictators Who Want to Run the World'', Doubleday, (2024), 224 pages, {{ISBN|978-0385549936}}; hardback
[[Flokkur:Fólk fætt árið 1964]]
[[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]]</text>
      <sha1>ol1e8whsvw0xxyx6c1687ytl7h0gj5s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981964</id>
      <parentid>1981963</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:34:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salvor</username>
        <id>70</id>
      </contributor>
      <comment>laga í persóna sniðinu</comment>
      <origin>1981964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34642" sha1="93tcwk4pwbl0a9dyec7plom81jy3036" xml:space="preserve">
{{Persóna
| nafn               = Anne Applebaum
| viðskeyti          = {{Post-nominals|country=GBR|FRSL|size=100%}}
| mynd               = MS241015 304 (cropped).jpg
| mynd_texti         = Applebaum árið 2024
| fæðingarnafn       = Anne Elizabeth Applebaum
| fæðingardagur      = {{Birth date and age|1964|7|25}}&lt;ref name=&quot;Interview&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.citypaper.ee/interview_with_anne_applebaum/ |title=Interview with Anne Applebaum |last=Petrone |first=Justine |work=City Paper |publisher=Baltic News Ltd |access-date=October 3, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720124829/http://www.citypaper.ee/interview_with_anne_applebaum/ |archive-date=July 20, 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| fæðingarstaður     = Washington, D.C., U.S.
| dánardagur         = 
| dánarstaður        = 
| ríkisfang          = {{hlist|United States|Poland
}}
| menntun            = {{Plainlist|
* [[Yale University]] ([[Bachelor of Arts|BA]])
* [[London School of Economics]] ([[MSc]])
* [[St Antony's College, Oxford]]
}}
| þekkt_fyrir        = Ritsmíðar um  [[Sovétríkin]] og [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]]
| maki               = {{Marriage|[[Radosław Sikorski]]|June 27, 1992}}
| börn               = 2
| verðlaun           = [[Pulitzer Prize for General Nonfiction]]
| vefsíða            = {{Official URL}}
}}
'''Anne Elizabeth Applebaum'''&lt;ref name=&quot;NYT1992&quot;&gt;{{Cite news |date=June 28, 1992 |title=Weddings: Anne Applebaum, Radek Sikorski |url=https://www.nytimes.com/1992/06/28/style/weddings-anne-applebaum-radek-sikorski.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112145013/https://www.nytimes.com/1992/06/28/style/weddings-anne-applebaum-radek-sikorski.html |archive-date=January 12, 2021 |access-date=February 14, 2017 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; (fædd 25. júlí 1964) er bandarískur blaðamaður, sagnfræðingur og  álitsgjafi um utanríkismálastefnu. Hún hefur skrifað mikið um  sögu kommúnisma og þróun borgaralegs samfélags í Mið- og Austur-Evrópu. Hún varð [[Pólland|pólskur]] ríkisborgari árið 2013 og er gift Radosław Sikorski, utanríkisráðherra Póllands.&lt;ref name=&quot;DR20260927&quot;&gt;{{Cite news |last=Nielsen |first=Søren |date=September 27, 2026 |title=Amerikansk topanalytiker i interview med DR: USA's drømme om Grønland lever videre |url=https://www.dr.dk/nyheder/udland/amerikansk-topanalytiker-i-interview-med-dr-usa-s-droemme-om-groenland-lever-videre |access-date=September 27, 2026 |publisher=[[DR (broadcaster)|DR]] |language=da}}&lt;/ref&gt;

Applebaum hefur starfað fyrir  tímaritin The Economist og The Spectator&lt;ref name=&quot;Cohen20200712&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Nick |date=July 12, 2020 |title=Anne Applebaum: how my old friends paved the way for Trump and Brexit |url=https://www.theguardian.com/books/2020/jul/12/anne-applebaum-how-my-old-friends-paved-the-way-for-trump-and-brexit |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804051705/https://www.theguardian.com/books/2020/jul/12/anne-applebaum-how-my-old-friends-paved-the-way-for-trump-and-brexit |archive-date=August 4, 2020 |access-date=August 4, 2020 |work=The Observer |location=London}}&lt;/ref&gt; og var  í ritstjórn  tímaritsins The ''[[The Washington Post|Washington Post]]'' frá 2002 til 2006.&lt;ref name=&quot;Anne Applebaum&quot;&gt;{{Cite news |title=Anne Applebaum |url=https://www.washingtonpost.com/people/anne-applebaum/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610003544/https://www.washingtonpost.com/people/anne-applebaum/ |archive-date=June 10, 2019 |access-date=April 20, 2017 |work=The Washington Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Árið 2004 vann hún Pulitzer-verðlaunin fyrir sannsögulegar bókmenntir  fyrir  ritverk sitt Gulag: A History.&lt;ref name=&quot;NYT20040405&quot;&gt;{{Cite news |date=April 5, 2004 |title='The Known World' Wins Pulitzer Prize for Fiction |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/ref/arts/05pulitzers-arts.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170818010516/http://www.nytimes.com/ref/arts/05pulitzers-arts.html |archive-date=August 18, 2017 |access-date=March 2, 2020 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Hún er starfar og skrifar  fyrir The Atlantic&lt;ref name=&quot;Atlantic2019115&quot;&gt;{{Cite news |date=November 15, 2019 |title=Press Release: Anne Applebaum Joins The Atlantic as Staff Writer |url=https://www.theatlantic.com/press-releases/archive/2019/11/anne-applebaum-joins-atlantic-staff-writer/602083/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128143003/https://www.theatlantic.com/press-releases/archive/2019/11/anne-applebaum-joins-atlantic-staff-writer/602083/ |archive-date=November 28, 2020 |access-date=March 2, 2020 |work=The Atlantic}}&lt;/ref&gt; og er félagi við SNF Agora Institute og School of Advanced International Studies við Johns Hopkins háskólann.&lt;ref name=&quot;snfagora.jhu.edu&quot;&gt;{{Cite web|url=https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|title=Anne Applebaum: Stavros Niarchos Foundation SNF Agora Institute at Johns Hopkins|website=snfagora.jhu.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128220936/https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|archive-date=November 28, 2019|access-date=April 13, 2020}}&lt;/ref&gt;

Applebaum gefur einnig út  fréttabréfið Open Letters.&lt;ref name=&quot;DR20260927&quot; /&gt;

== Menntun ==
Applebaum  nam sovéska sögu undir Wolfgang Leonhard haustið 1982 við  Yale háskólann.&lt;ref name=&quot;IC&quot;&gt;{{Cite book|title=Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944–1956|last=Applebaum|first=Anne|date=2012|publisher=Doubleday|isbn=9780385515696|location=New York USA|page=282,508}}&lt;/ref&gt; Sumarið 1985 var hún  í [[Sankti Pétursborg|Leningrad]] í Sovétríkjunum (nú Sankti Pétursborg í Rússlandi) en það er reynsla sem hún segir að hafi hjálpað til við að móta skoðanir sínar.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Anne |first=Applebaum |title=Russia and the Great Forgetting |url=https://www.commentarymagazine.com/articles/russia-great-forgetting/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601223629/https://www.commentarymagazine.com/articles/russia-great-forgetting/ |archive-date=June 1, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=[[Commentary (magazine)|Commentary]]}}&lt;/ref&gt;

Applebaum lauk BA-próf frá Yale árið 1986 í sögu og bókmenntum.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.literaturfestival.com/archive/participants/authors/2014/anne-applebaum?set_language=en|title=Anne Applebaum – internationales literaturfestival berlin|website=Literaturfestival.com|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302031208/http://www.literaturfestival.com/archive/participants/authors/2014/anne-applebaum?set_language=en|archive-date=March 2, 2017|access-date=April 3, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IC&quot; /&gt; Hún fékk tveggja ára Marshall námsstyrk  við [[London School of Economics]] og lauk þaðan meistaragráðu í [[Alþjóðasamskipti|alþjóðasamskiptum]] (1987).&lt;ref name=&quot;NYT_wdg&quot;&gt;{{Cite news |date=December 8, 1991 |title=Anne E. Applebaum to Wed in June |url=https://www.nytimes.com/1991/12/08/style/anne-e-applebaum-to-wed-in-june.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219062732/http://www.nytimes.com/1991/12/08/style/anne-e-applebaum-to-wed-in-june.html |archive-date=February 19, 2018 |access-date=April 23, 2008 |work=[[The New York Times]] |quote=... is a summa cum laude graduate of Yale University, where she was elected to Phi Beta Kappa.}}&lt;/ref&gt; Hún stundaði einnig nám við St Antony's College, Oxford, áður en hún varð blaðamaður fyrir The Economist og flutti til [[Varsjá]], Póllands, árið 1988.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordna.org/amer-alumni-authors-march-2018|title=Anne Applebaum|publisher=University of Oxford|archive-url=https://web.archive.org/web/20250326044704/https://www.oxfordna.org/amer-alumni-authors-march-2018|archive-date=March 26, 2025|access-date=2 April 2025|quote=As a celebration of our alumni, each month we will highlight a new book written by one of Oxford's North American-based alumni. For March 2018, our author is Anne Applebaum (St Antony's College, 1986).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wash-Bio&quot;&gt;{{Cite news |title=Anne Applebaum |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/opinions/biographies/anne-applebaum.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102539/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/opinions/biographies/anne-applebaum.html |archive-date=March 4, 2016 |access-date=October 3, 2009 |work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;

Applebaum fór til Berlínar í nóvember 1989 til að skrifa fréttir um fall Berlínarmúrsins.&lt;ref name=&quot;FP_2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2020/08/15/the-tragic-romance-of-the-middle-aged-western-liberal/|title=The Tragic Romance of the Nostalgic Western Liberal|last=Ivan Krastev|authorlink=Ivan Krastev|date=August 15, 2020|publisher=Foreign Policy|access-date=November 15, 2022}}&lt;/ref&gt;

== Ferill ==
Applebaum skrifaði mikið um  [[Fall Berlínarmúrsins]]  og fall kommúnismans sem blaðamaður hjá  The Economist og The Independent. Árið 1991 sneri hún aftur til Englands til að vinna fyrir The Economist; hún var síðar ráðin sem erlendur ritstjóri og síðar aðstoðarritstjóri tímaritsins The Spectator, og síðar pólitískur ritstjóri  Evening Standard.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ninedotsprize.org/board_members/anne-applebaum/|title=Anne Applebaum|website=The Nine Dots Prize|language=en-GB|access-date=September 1, 2022}}&lt;/ref&gt; Árið 1994 gaf hún út sína fyrstu bók, Between East and West: Across the Borderlands of Europe og er það ferðasögu sem lýsir uppgangi þjóðernishyggju í nýju ríkjum fyrrum Sovétríkjanna.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.washingtontimes.com/news/2017/jul/23/book-review-between-east-and-west-across-the-borde/|title=Book Review: 'Between East and West: Across the Borderlands of Europe'|last=Hopley|first=Claire|date=July 23, 2017|website=The Washington Times|language=en-US|access-date=September 1, 2022}}&lt;/ref&gt; Árið 2001 tók hún viðtal við [[Tony Blair]] forsætisráðherra.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=March 19, 2001 |title=I am still normal |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/4722273/I-am-still-normal.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180623001052/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/4722273/I-am-still-normal.html |archive-date=June 23, 2018 |access-date=September 27, 2021 |work=The Telegraph}}&lt;/ref&gt; Hún skrifaði einnig fræðiritið  Gulag: A History (2003), um fangabúðir Sovétríkjanna og fékk  Pulitzer-verðlaunin árið 2004.&lt;ref name=&quot;NYT20040405&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Idaho&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archives.mtexpress.com/index2.php?ID=2005102224&amp;var_Year=2004&amp;var_Month=11&amp;var_Day=17|title=From concentration camps to cotton|date=March 25, 2005|website=Idaho Mountain express and guide.|publisher=Express publishing inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621170913/http://archives.mtexpress.com/index2.php?ID=2005102224&amp;var_Year=2004&amp;var_Month=11&amp;var_Day=17|archive-date=June 21, 2018|access-date=October 3, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pulitzer.org/works/2004-General-Nonfiction|title=The 2004 Pulitzer Prize Winners General Nonfiction|archive-url=https://web.archive.org/web/20091002161041/http://www.pulitzer.org/works/2004-General-Nonfiction|archive-date=October 2, 2009|access-date=October 3, 2009}}&lt;/ref&gt; 

Applebaum hefur verið í ritstjórn The ''Washington Post'', og var dálkahöfundur dagblaðsins í 17 ár.&lt;ref name=&quot;Anne Applebaum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Atlantic2019115&quot; /&gt; Auk þess var hún aðstoðarfélagi við American Enterprise Institute, íhaldssama hugmyndafræðistofu.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Leonard |first=Brooke |date=May 8, 2008 |title=Turning Abkhazia into a War |url=http://www.nationalinterest.org/Article.aspx?id=17660 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113214131/http://www.nationalinterest.org/Article.aspx?id=17660 |archive-date=January 13, 2009 |access-date=December 31, 2008 |work=[[National Interest]] |location=New York City}}&lt;/ref&gt;

Önnur bók  hennar um sagnfræðilegt efni , Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944-56, var gefin út árið 2012 . Frá 2011 til 2016 stofnaði hún og stýrði Transitions Forum við Legatum Institute, alþjóðlegu hugmynda- og menntastofnun með höfuðstöðvar í London. Meðal annarra verkefna stýrði hún tveggja ára verkefni sem rannsakaði samband lýðræðis og vöxt í Brasilíu, Indlandi og Suður-Afríku;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.li.com/programmes/democracy-works|title=Democracy Works|website=li.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190128191107/https://www.li.com/programmes/democracy-works|archive-date=January 28, 2019|access-date=April 17, 2017}}&lt;/ref&gt; stofnaði Framtíð Sýrlands&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/preparing-for-a-syrian-transition_ghani_lockhart_november-2012.pdf?sfvrsn=0|title=Preparing for a Syrian Transition: Lessons from the Past, Thinking for the Future|last=Ghani|first=Ashraf|last2=Lockhart|first2=Clare|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202033109/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/preparing-for-a-syrian-transition_ghani_lockhart_november-2012.pdf?sfvrsn=0|archive-date=December 2, 2020|access-date=May 24, 2025}}&lt;/ref&gt; og Framtíð Írans&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.li.com/programmes/the-future-of-iran|title=The Future of Iran|website=li.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418081945/http://www.li.com/programmes/the-future-of-iran|archive-date=April 18, 2017|access-date=April 17, 2017}}&lt;/ref&gt; verkefni um stofnunarbreytingar í þessum löndum; og lét gera ritgerðasafn um spillingu í Georgíu,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/georgia_transitions_a4_2014web.pdf?sfvrsn=0|title=Revolutionary Tactics: Insights from Police and Justice Reform in Georgia|last=Pomerantsev|first=Peter|last2=Robertson|first2=Geoffrey|date=June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120100320/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/georgia_transitions_a4_2014web.pdf?sfvrsn=0|archive-date=November 20, 2020|access-date=April 17, 2017|last3=Ratković|first3=Jovan|last4=Applebaum|first4=Anne}}&lt;/ref&gt; Moldóvu,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/moldova-the-failing-champion-of-european-integration-a4.pdf?sfvrsn=0|title=Moldova: The Failing Champion of European Integration|last=Soloviev|first=Vladimir|date=July 2014|others=Translated and edited by Olga Khvostunova|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107171958/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/moldova-the-failing-champion-of-european-integration-a4.pdf?sfvrsn=0|archive-date=November 7, 2020|access-date=April 17, 2017}}&lt;/ref&gt; og Úkraínu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/ukraine_imr_a4_web.pdf?sfvrsn=0|title=Looting Ukraine: How East and West Teamed up to Steal a Country|last=Bullough|first=Oliver|date=July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117224328/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/ukraine_imr_a4_web.pdf?sfvrsn=0|archive-date=November 17, 2020|access-date=April 17, 2017}}&lt;/ref&gt;

Applebaum varð kennari 2016 við  London School of Economics (LSE) í  [[:en:London_School_of_Economics#LSE_Institute_of_Global_Affairs|Institute for Global Affairs]] og þar starfrækti hún verkefnið  Arena þar sem fjallað var um upplýsingafölsun og áróður á 21 öld.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lse.ac.uk/iga/people/home.aspx|title=People|publisher=London School of Economics|language=en-GB|access-date=April 13, 2020}}{{Dead link|date=February 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; Árið 2019, flutti hún það verkefni til  t SNF Agora Institute við Johns Hopkins University.&lt;ref name=&quot;snfagora.jhu.edu2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|title=Anne Applebaum: Stavros Niarchos Foundation SNF Agora Institute at Johns Hopkins|website=snfagora.jhu.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128220936/https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|archive-date=November 28, 2019|access-date=April 13, 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Árið 2017 gaf hún út þriðju sögulega bók sína, Red Famine: Stalin's War on Ukraine, a history of the [[Hungursneyðin í Sovét-Úkraínu|Holodomor]] (the 1932-33 human-made hungur in Soviet Ukraine). Bókin vann Lionel Gelber verðlaunin&lt;ref name=&quot;Gelber2018&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.newswire.ca/news-releases/anne-applebaums-red-famine-wins-the-2018-lionel-gelber-prize-676698163.html|title=Anne Applebaum's Red Famine Wins the 2018 Lionel Gelber Prize|last=Prize|first=The Lionel Gelber|website=newswire.ca|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804175330/https://www.newswire.ca/news-releases/anne-applebaums-red-famine-wins-the-2018-lionel-gelber-prize-676698163.html|archive-date=August 4, 2020|access-date=April 13, 2020}}&lt;/ref&gt; og Duff Cooper verðlaunin,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.theduffcooperprize.org/past-duff-cooper-prize-winners|title=Past Winners of The Duff Cooper Prize – The Duff Cooper Prize|website=theduffcooperprize.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190912231809/http://www.theduffcooperprize.org/past-duff-cooper-prize-winners|archive-date=September 12, 2019|access-date=April 13, 2020}}&lt;/ref&gt; 

Í nóvember 2019 tilkynnti The Atlantic að Applebaum  myndi  frá janúar 2020 verða í hópi blaðamanna þar&lt;ref name=&quot;Atlantic2019115&quot; /&gt; Hún var  á lista Prospect árið 2020 yfir 50 bestu hugsuði fyrir [[Covid-19 faraldurinn|COVID-19 tímabil]].

Í júlí 2020 kom út  bókin hennar ''Twilight of Democracy: The Seductive Lure of Authoritarianism''. Bókin er sambland af endurminningum og pólitískri greiningu. Bókn  var á vinsældalistaistum tímaritsins ''[[Der Spiegel]]''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lehmanns.de/listing/2280-spiegel-bestseller-sachbuch-hardcover-nr-13-2021|title=Spiegel Bestseller: Sachbuch / Hardcover (Nr. 13/2021) – versandkostenfrei online kaufen – Lehmanns.de|website=lehmanns.de|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927145701/https://www.lehmanns.de/listing/2280-spiegel-bestseller-sachbuch-hardcover-nr-13-2021|archive-date=September 27, 2021|access-date=September 27, 2021}}&lt;/ref&gt; og &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwATo&quot;&gt;The New York Times&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Combined Print &amp; E-Book Nonfiction – Best Sellers – Books – August 9, 2020 – The New York Times |url=https://www.nytimes.com/books/best-sellers/2020/08/09/combined-print-and-e-book-nonfiction/ |access-date=September 27, 2021 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Í júlí 2020 var Applebaum ein af 153 sem skrifuðu undir  &quot;Harper's Letter&quot; (einnig þekkt sem &quot;A Letter on Justice and Open Debate&quot;); en það skjal  lýsti áhyggjum af því að &quot;frjálst flæði upplýsinga og hugmynda, lífblóð frjálslyndis samfélags, væri á hverjum degi að verða  takmarkaðra.&quot;


Applebaum er meðlimur í  hugveitunni Council on Foreign Relations.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cfr.org/about/membership/roster.html|title=Membership Roster – Council on Foreign Relations|website=Cfr.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140727040345/http://www.cfr.org/about/membership/roster.html|archive-date=July 27, 2014|access-date=April 3, 2017}}&lt;/ref&gt; Hún er í stjórn National Endowment for Democracy and Renew Democracy Initiative.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ned.org/about/board-of-directors/|title=Board of Directors – NATIONAL ENDOWMENT FOR DEMOCRACY|website=Ned.org|language=en-US|access-date=March 28, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Boot |first=Max |date=April 25, 2018 |title=The political center is fighting back |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/the-political-center-is-fighting-back/2018/04/25/6170f646-489b-11e8-827e-190efaf1f1ee_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508152332/https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/the-political-center-is-fighting-back/2018/04/25/6170f646-489b-11e8-827e-190efaf1f1ee_story.html |archive-date=May 8, 2019 |access-date=April 23, 2019 |work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt; Hún er einnig í ritstjórn tímaritsins The American Interest&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.the-american-interest.com/masthead/|title=Editorial board|publisher=The American Interest|access-date=April 3, 2017}}&lt;/ref&gt; og Journal of Democracy.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.journalofdemocracy.org/about/masthead/|title=Masthead|website=Journal of Democracy|language=en-US|access-date=2025-08-12}}&lt;/ref&gt; Hún var  í  stjórn Institute for War and Peace Reporting.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iwpr.net/about|title=About IWPR {{!}} Institute for War and Peace Reporting|date=December 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206145719/https://iwpr.net/about|archive-date=December 6, 2014|access-date=January 17, 2020}}&lt;/ref&gt; Auk þess var hún aðstoðarfélagi við Center for European Policy Analysis (CEPA), þar sem hún leiddi verkefni sem miðaði að því að berjast gegn rússneskri upplýsingafölsun í Mið- og Austur-Evrópu (CEE).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cepa.org/anne-aplebaum|title=Anne Applebaum {{!}} CEPA|date=April 9, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160409230453/http://cepa.org/anne-aplebaum|archive-date=April 9, 2016|access-date=February 25, 2020}}&lt;/ref&gt;

=== Sovétríkin og Rússland ===
Applebaum hefur í skrifum sínum verið gagnrýnin  á Rússland og stjórn Pútíns&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitzpatrick |first=Sheila |author-link=Sheila Fitzpatrick |date=August 25, 2017 |title=Red Famine by Anne Applebaum review – did Stalin deliberately let Ukraine starve? |url=https://www.theguardian.com/books/2017/aug/25/red-famine-stalins-war-on-ukraine-anne-applebaum-review?CMP=share_btn_fb |access-date=August 25, 2017 |work=[[The Guardian]] |quote=For scholars, the most interesting part of the book will be the two excellent historiographical chapters in which she teases out the political and scholarly impulses tending to minimise the famine in Soviet times ('The Cover-Up') and does the same for post-Soviet Ukrainian exploitation of the issue ('The Holodomor in History and Memory')}}&lt;/ref&gt; og fall [[Fall Berlínarmúrsins]] árið 1989  var upphafspunktur alls sem Applebaum gerði á næstu þremur áratugum.&lt;ref name=&quot;FP_2020&quot; /&gt; 

Árið  2000 lýsti Applebaum tengslum milli hins þá nýkjörna forseta Rússlands [[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]]; fyrrum leiðtoga Sovétríkjanna [[Júríj Andropov|Yuri Andropov]]; og fyrrum leyniþjónustunnar [[KGB]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Anne |first=Applebaum |date=April 10, 2000 |title=Secret Agent Man |url=http://www.weeklystandard.com/secret-agent-man/article/12293 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829140652/http://www.weeklystandard.com/secret-agent-man/article/12293 |archive-date=August 29, 2017 |access-date=April 3, 2017 |work=Weekly Standard}}&lt;/ref&gt;Árið  2008 hóf hún að tala um Pútínisma sem andlýðræðislega hugmyndafræði en á þessum tíma var Putin af flestum talinn pragmatisti hliðhollur Vesturlöndum.

Applebaum hefur gagnrýnt aðgerðir Vesturlanda í tengslum við innrás Rússa í Úkraníu og haldið fram að Bandaríkin og bandamenn þeirra ættu ekki að gera spilltu rússnesku ríki kleift að raska jafnvægi í Evrópu .&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=March 5, 2014 |title=Russia's Western enablers |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/anne-applebaum-russias-western-enablers/2014/03/05/bcba2a88-a4a6-11e3-8466-d34c451760b9_story.html |work=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt;  

Árið 2014, skrifaði hún umfjöllun um bók Karen Dawisha ''Putin's Kleptocracy'' fyrir  ''The New York Review of Books''; í þeirri umfjöllum spyr hún hvort að mikilvægasta saga seinustu tuttugu ára hafi ekki verið brostið lýðræði og uppgangur nýrrar tegundar rússneskrar valdboðsstefnu. Hún lýsir goðsögninni um rússneska niðurlægingu og  færir rök fyrir að  [[Atlantshafsbandalagið|NATO]] og útþensla  Evrópusambandsins skilað miklum árangri.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=October 17, 2014 |title=The myth of Russian humiliation |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/anne-applebaum-nato-pays-a-heavy-price-for-giving-russia-too-much-credita-true-achievement-under-threat/2014/10/17/5b3a6f2a-5617-11e4-809b-8cc0a295c773_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601232220/https://www.washingtonpost.com/opinions/anne-applebaum-nato-pays-a-heavy-price-for-giving-russia-too-much-credita-true-achievement-under-threat/2014/10/17/5b3a6f2a-5617-11e4-809b-8cc0a295c773_story.html |archive-date=June 1, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;  Í júlí 2016 fyrir bandarísku forsetakosningarnar skrifaði hún um tengsl milli [[Donald Trump]] og Rússlands;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=July 21, 2016 |title=How a Trump presidency could destabilize Europe |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/how-a-trump-presidency-could-destabilize-europe/2016/07/21/9ec38a20-4f75-11e6-a422-83ab49ed5e6a_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602205423/https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/how-a-trump-presidency-could-destabilize-europe/2016/07/21/9ec38a20-4f75-11e6-a422-83ab49ed5e6a_story.html |archive-date=June 2, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; hún skrifaði að stuðningur Rússlands við Trump væri hluti af stærri rússnesku pólitísku markmiði sem gengi út á að valda glundroða á Vesturlöndum.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |last2=Lucas |first2=Edward |date=May 6, 2016 |title=The danger of Russian disinformation |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/the-danger-of-russian-disinformation/2016/05/06/b31d9718-12d5-11e6-8967-7ac733c56f12_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190513090510/https://www.washingtonpost.com/opinions/the-danger-of-russian-disinformation/2016/05/06/b31d9718-12d5-11e6-8967-7ac733c56f12_story.html |archive-date=May 13, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; Í desember 2019, skrifaði hún í ''The Atlantic að á 21. öld verði einnig að berjast við nýtt fyrirbæri, hægri sinnaða menntamenn sem nú væru mjög gagnrýnir á eigin samfélög og sem hefðu byrjar að viðra sig upp við hægrisinnaða einræðisherra sem hefðu óbeit á Ameríku.'' &quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2019/12/false-romance-russia/603433/|title=The False Romance of Russia|last=Applebaum|first=Anne|date=December 12, 2019|website=The Atlantic|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912204854/https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2019/12/false-romance-russia/603433/|archive-date=September 12, 2021|access-date=September 27, 2021}}&lt;/ref&gt;

=== Mið-Evrópa ===
Applebaum hefur skrifað um sögu Mið- og Austur-Evrópu, einkum Póllands. Í lok bókarinnar Iron Curtain heldur hún því fram að endurreisn borgaralegs samfélags væri mikilvægasta og erfiðasta áskorun fyrir ríkin í Mið-Evrópu; í annarri ritgerð hélt hún því fram að þráhyggja nútíma einræðis um  kúgun borgaralegs samfélags sé komin frá [[Vladímír Lenín|Vladimir Lenín]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Applebaum |first=Anne |date=October 19, 2015 |title=The Leninist Roots of Civil Society Repression |url=https://muse.jhu.edu/article/595919 |journal=Journal of Democracy |volume=26 |issue=4 |pages=21–27 |doi=10.1353/jod.2015.0068 |issn=1086-3214 |s2cid=146420524 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Hún hefur skrifað ritgerðir um pólska kvikmyndagerðarmanninn [[Andrzej Wajda]]; tvíhliða hernámi nasista og Sovétríkjanna í Mið-Evrópu; og hvers vegna það er ónákvæmt að skilgreina Austur-Evrópíu sem eina heild.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.prospectmagazine.co.uk/magazine/does-eastern-europe-still-exist|title=Does Eastern Europe still exist?|last=Anne|first=Applebaum|website=Prospect Magazine|language=en-US|access-date=April 11, 2017}}&lt;/ref&gt; 

=== Upplýsingafölsun, áróður og falsfréttir ===
Applebaum hefur skrifað um rússneska rógsherferð gegn henni árið 2014 á tíma þar sem hún skrifaði mikið um innlimun Krímsskaga í Rússland.  Hún hefur gagnrýnt hvernig samfélagsmiðlar hafa grafið undan lýðræðisumræðu um allan heim.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=December 10, 2015 |title=Mark Zuckerberg should spend $45&amp;nbsp;billion on undoing Facebook's damage to democracies |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/mark-zuckerberg-could-spend-45-billion-on-undoing-facebooks-damage/2015/12/10/4b7d1ba0-9e91-11e5-a3c5-c77f2cc5a43c_story.html |access-date=April 11, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; 

=== Þjóðernishyggja ===
Í mars 2016, í kosningabaráttu Bandaríkjanna 2016, skrifaði Applebaum grein fyrir The ''Washington Post'' með titlinum: &quot;Er þetta endir Vesturlanda eins og við þekkjum þau?&quot;; Í greinninni er því haldið fram að aðeins þurfi tvær eða þrjár kosningar sem fara illa til að NATO líði undir lok, Evrópusambandið leysist upp og ef til vill endalokum hins frjalslynda heimsskipunar.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=March 4, 2016 |title=Is this the end of the West as we know it? |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/donald-trump-and-the-end-of-nato/2016/03/04/e8c4b9ca-e146-11e5-8d98-4b3d9215ade1_story.html |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; Applebaum studdi [[Hillary Clinton]] til  forseta í júlí 2016 vegna þess að hún lítur á Trump sem &quot;mann sem virðist ætlaður að eyðileggja þau bandalög sem varðveita alþjóðlegan frið og bandaríska völd&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=July 28, 2016 |title=Why we need a President Clinton |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/why-we-need-a-president-clinton/2016/07/28/aaa40e76-54ef-11e6-bbf5-957ad17b4385_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416081448/https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/why-we-need-a-president-clinton/2016/07/28/aaa40e76-54ef-11e6-bbf5-957ad17b4385_story.html |archive-date=April 16, 2019 |access-date=January 16, 2019 |work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;

Applebaum skrifaði grein í  ''Washington Post'' í mars 2016  sem leiddi til þess að svissneska fréttablaðið ''Tages-Anzeiger'' og þýska fréttatímaritið  ''[[Der Spiegel]]'' tóku viðtöl við hana. Þessar greinar birtust í desember  2016&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cassidy |first=Alan |last2=Loser |first2=Philipp |date=December 27, 2016 |title=Ähnlich wie in den 1930er-Jahren |url=http://www.tagesanzeiger.ch/ausland/amerika/es-liegt-etwas-aehnliches-in-der-luft-wie-in-den-1930erjahren/story/27519272 |access-date=April 3, 2017 |work=Tages-Anzeiger |language=de |issn=1422-9994}}&lt;/ref&gt; og janúår 2017.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Scheuermann |first=Christoph |last2=Repinski |first2=Gordon |date=January 20, 2017 |title=Historian Anne Applebaum on Trump: 'Protest Is Insufficient' |url=http://www.spiegel.de/international/world/anne-applebaum-interview-about-president-donald-trump-a-1130988.html |access-date=April 20, 2017 |work=Der Spiegel}}&lt;/ref&gt; Hún skrifaði að alþjóðlegar popúlistahreyfingar kölluðu þá mjög hægri sinnaðar hreyfingar og öfgahreyfingar lengst til hægri ekki íhaldshreyfingar eins og það hugstak var venjulega skilið. Hún skrifaði að popúlistahreyfingar í Evrópu deildu hugmyndum, hugmyndafræði, vinum og stofnendum og reyndu að taka yfir nútíma stofnanir með valdi til að  fara  aftur í tímann. Applebaum hefur lagt áherslu á hættu á nýrri alþjóðlegri þjóðernishyggju þar sem slíkar hreyfingar sameinast eins og hreyfingin  [[Lög og réttlæti|Law and Justice]] í Póllandi,  [[Lega Nord|Northern League]] í Ítalíu og Freedom Party í Austurríki.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Anne |first=Applebaum |date=January 15, 2019 |title=The anti-Europeans have a plan for crippling the European Union |url=https://www.washingtonpost.com/gdpr-consent/?destination=%2fopinions%2fglobal-opinions%2fthe-anti-europeans-have-a-plan-for-crippling-the-european-union%2f2019%2f01%2f13%2fd8af6ab0-15ed-11e9-b6ad-9cfd62dbb0a8_story.html%3f |work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;

== Úrval af útgáfum ==

* ''Between East and West: Across the Borderlands of Europe'', Pantheon, (1994), reprinted by Random House, 1995; Penguin, 2015; and Anchor, 2017, {{ISBN|0679421505}}
* ''Gulag: A History'', Doubleday, (2003), 677 pages, {{ISBN|0-7679-0056-1}}; paperback, Bantam Dell, 2004, 736 pages, {{ISBN|1-4000-3409-4}}
* ''Gulag Voices : An Anthology'', Yale University Press, (2011), 224 pages, {{ISBN|9780300177831}}; hardback
* ''Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe, 1944–1956'', Allen Lane, (2012), 614 pages, {{ISBN|978-0-713-99868-9}} / Doubleday {{ISBN|978-0-385-51569-6}}
* ''From a Polish Country House Kitchen'' with Danielle Crittenden, Chronicle Books, (2012), 288 pages, {{ISBN|1-452-11055-7}}; hardback
* ''Red Famine: Stalin's War on Ukraine,'' Penguin Randomhouse, (2017)&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.penguinrandomhouse.com/books/236713/red-famine-by-anne-applebaum/9780385538855/|title=Red Famine by Anne Applebaum {{!}} PenguinRandomHouse.com|language=en-US|access-date=April 20, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421091616/http://www.penguinrandomhouse.com/books/236713/red-famine-by-anne-applebaum/9780385538855/|archive-date=April 21, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* ''Twilight of Democracy: The Seductive Lure of Authoritarianism'', Doubleday, (2020), 224 pages, {{ISBN|978-0385545808}}; hardback
* ''Wybór'' (Choice), Agora, (2021), 320 pages, {{ISBN|978-8326838255}}; hardback
* ''Autocracy, Inc.: The Dictators Who Want to Run the World'', Doubleday, (2024), 224 pages, {{ISBN|978-0385549936}}; hardback
[[Flokkur:Fólk fætt árið 1964]]
[[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]]</text>
      <sha1>93tcwk4pwbl0a9dyec7plom81jy3036</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981965</id>
      <parentid>1981964</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:35:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salvor</username>
        <id>70</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1981965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34574" sha1="slbisk4f9gnzfq1galxr6mwbbelr82v" xml:space="preserve">
{{Persóna
| nafn               = Anne Applebaum

| mynd               = MS241015 304 (cropped).jpg
| mynd_texti         = Applebaum árið 2024
| fæðingarnafn       = Anne Elizabeth Applebaum
| fæðingardagur      = {{Birth date and age|1964|7|25}}&lt;ref name=&quot;Interview&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.citypaper.ee/interview_with_anne_applebaum/ |title=Interview with Anne Applebaum |last=Petrone |first=Justine |work=City Paper |publisher=Baltic News Ltd |access-date=October 3, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720124829/http://www.citypaper.ee/interview_with_anne_applebaum/ |archive-date=July 20, 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| fæðingarstaður     = Washington, D.C., U.S.
| dánardagur         = 
| dánarstaður        = 
| ríkisfang          = {{hlist|United States|Poland
}}
| menntun            = {{Plainlist|
* [[Yale University]] ([[Bachelor of Arts|BA]])
* [[London School of Economics]] ([[MSc]])
* [[St Antony's College, Oxford]]
}}
| þekkt_fyrir        = Ritsmíðar um  [[Sovétríkin]] og [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]]
| maki               = {{Marriage|[[Radosław Sikorski]]|June 27, 1992}}
| börn               = 2
| verðlaun           = [[Pulitzer Prize for General Nonfiction]]
| vefsíða            = {{Official URL}}
}}
'''Anne Elizabeth Applebaum'''&lt;ref name=&quot;NYT1992&quot;&gt;{{Cite news |date=June 28, 1992 |title=Weddings: Anne Applebaum, Radek Sikorski |url=https://www.nytimes.com/1992/06/28/style/weddings-anne-applebaum-radek-sikorski.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112145013/https://www.nytimes.com/1992/06/28/style/weddings-anne-applebaum-radek-sikorski.html |archive-date=January 12, 2021 |access-date=February 14, 2017 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; (fædd 25. júlí 1964) er bandarískur blaðamaður, sagnfræðingur og  álitsgjafi um utanríkismálastefnu. Hún hefur skrifað mikið um  sögu kommúnisma og þróun borgaralegs samfélags í Mið- og Austur-Evrópu. Hún varð [[Pólland|pólskur]] ríkisborgari árið 2013 og er gift Radosław Sikorski, utanríkisráðherra Póllands.&lt;ref name=&quot;DR20260927&quot;&gt;{{Cite news |last=Nielsen |first=Søren |date=September 27, 2026 |title=Amerikansk topanalytiker i interview med DR: USA's drømme om Grønland lever videre |url=https://www.dr.dk/nyheder/udland/amerikansk-topanalytiker-i-interview-med-dr-usa-s-droemme-om-groenland-lever-videre |access-date=September 27, 2026 |publisher=[[DR (broadcaster)|DR]] |language=da}}&lt;/ref&gt;

Applebaum hefur starfað fyrir  tímaritin The Economist og The Spectator&lt;ref name=&quot;Cohen20200712&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Nick |date=July 12, 2020 |title=Anne Applebaum: how my old friends paved the way for Trump and Brexit |url=https://www.theguardian.com/books/2020/jul/12/anne-applebaum-how-my-old-friends-paved-the-way-for-trump-and-brexit |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804051705/https://www.theguardian.com/books/2020/jul/12/anne-applebaum-how-my-old-friends-paved-the-way-for-trump-and-brexit |archive-date=August 4, 2020 |access-date=August 4, 2020 |work=The Observer |location=London}}&lt;/ref&gt; og var  í ritstjórn  tímaritsins The ''[[The Washington Post|Washington Post]]'' frá 2002 til 2006.&lt;ref name=&quot;Anne Applebaum&quot;&gt;{{Cite news |title=Anne Applebaum |url=https://www.washingtonpost.com/people/anne-applebaum/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610003544/https://www.washingtonpost.com/people/anne-applebaum/ |archive-date=June 10, 2019 |access-date=April 20, 2017 |work=The Washington Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Árið 2004 vann hún Pulitzer-verðlaunin fyrir sannsögulegar bókmenntir  fyrir  ritverk sitt Gulag: A History.&lt;ref name=&quot;NYT20040405&quot;&gt;{{Cite news |date=April 5, 2004 |title='The Known World' Wins Pulitzer Prize for Fiction |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/ref/arts/05pulitzers-arts.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170818010516/http://www.nytimes.com/ref/arts/05pulitzers-arts.html |archive-date=August 18, 2017 |access-date=March 2, 2020 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Hún er starfar og skrifar  fyrir The Atlantic&lt;ref name=&quot;Atlantic2019115&quot;&gt;{{Cite news |date=November 15, 2019 |title=Press Release: Anne Applebaum Joins The Atlantic as Staff Writer |url=https://www.theatlantic.com/press-releases/archive/2019/11/anne-applebaum-joins-atlantic-staff-writer/602083/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128143003/https://www.theatlantic.com/press-releases/archive/2019/11/anne-applebaum-joins-atlantic-staff-writer/602083/ |archive-date=November 28, 2020 |access-date=March 2, 2020 |work=The Atlantic}}&lt;/ref&gt; og er félagi við SNF Agora Institute og School of Advanced International Studies við Johns Hopkins háskólann.&lt;ref name=&quot;snfagora.jhu.edu&quot;&gt;{{Cite web|url=https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|title=Anne Applebaum: Stavros Niarchos Foundation SNF Agora Institute at Johns Hopkins|website=snfagora.jhu.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128220936/https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|archive-date=November 28, 2019|access-date=April 13, 2020}}&lt;/ref&gt;

Applebaum gefur einnig út  fréttabréfið Open Letters.&lt;ref name=&quot;DR20260927&quot; /&gt;

== Menntun ==
Applebaum  nam sovéska sögu undir Wolfgang Leonhard haustið 1982 við  Yale háskólann.&lt;ref name=&quot;IC&quot;&gt;{{Cite book|title=Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944–1956|last=Applebaum|first=Anne|date=2012|publisher=Doubleday|isbn=9780385515696|location=New York USA|page=282,508}}&lt;/ref&gt; Sumarið 1985 var hún  í [[Sankti Pétursborg|Leningrad]] í Sovétríkjunum (nú Sankti Pétursborg í Rússlandi) en það er reynsla sem hún segir að hafi hjálpað til við að móta skoðanir sínar.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Anne |first=Applebaum |title=Russia and the Great Forgetting |url=https://www.commentarymagazine.com/articles/russia-great-forgetting/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601223629/https://www.commentarymagazine.com/articles/russia-great-forgetting/ |archive-date=June 1, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=[[Commentary (magazine)|Commentary]]}}&lt;/ref&gt;

Applebaum lauk BA-próf frá Yale árið 1986 í sögu og bókmenntum.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.literaturfestival.com/archive/participants/authors/2014/anne-applebaum?set_language=en|title=Anne Applebaum – internationales literaturfestival berlin|website=Literaturfestival.com|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302031208/http://www.literaturfestival.com/archive/participants/authors/2014/anne-applebaum?set_language=en|archive-date=March 2, 2017|access-date=April 3, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IC&quot; /&gt; Hún fékk tveggja ára Marshall námsstyrk  við [[London School of Economics]] og lauk þaðan meistaragráðu í [[Alþjóðasamskipti|alþjóðasamskiptum]] (1987).&lt;ref name=&quot;NYT_wdg&quot;&gt;{{Cite news |date=December 8, 1991 |title=Anne E. Applebaum to Wed in June |url=https://www.nytimes.com/1991/12/08/style/anne-e-applebaum-to-wed-in-june.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219062732/http://www.nytimes.com/1991/12/08/style/anne-e-applebaum-to-wed-in-june.html |archive-date=February 19, 2018 |access-date=April 23, 2008 |work=[[The New York Times]] |quote=... is a summa cum laude graduate of Yale University, where she was elected to Phi Beta Kappa.}}&lt;/ref&gt; Hún stundaði einnig nám við St Antony's College, Oxford, áður en hún varð blaðamaður fyrir The Economist og flutti til [[Varsjá]], Póllands, árið 1988.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordna.org/amer-alumni-authors-march-2018|title=Anne Applebaum|publisher=University of Oxford|archive-url=https://web.archive.org/web/20250326044704/https://www.oxfordna.org/amer-alumni-authors-march-2018|archive-date=March 26, 2025|access-date=2 April 2025|quote=As a celebration of our alumni, each month we will highlight a new book written by one of Oxford's North American-based alumni. For March 2018, our author is Anne Applebaum (St Antony's College, 1986).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wash-Bio&quot;&gt;{{Cite news |title=Anne Applebaum |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/opinions/biographies/anne-applebaum.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102539/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/opinions/biographies/anne-applebaum.html |archive-date=March 4, 2016 |access-date=October 3, 2009 |work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;

Applebaum fór til Berlínar í nóvember 1989 til að skrifa fréttir um fall Berlínarmúrsins.&lt;ref name=&quot;FP_2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2020/08/15/the-tragic-romance-of-the-middle-aged-western-liberal/|title=The Tragic Romance of the Nostalgic Western Liberal|last=Ivan Krastev|authorlink=Ivan Krastev|date=August 15, 2020|publisher=Foreign Policy|access-date=November 15, 2022}}&lt;/ref&gt;

== Ferill ==
Applebaum skrifaði mikið um  [[Fall Berlínarmúrsins]]  og fall kommúnismans sem blaðamaður hjá  The Economist og The Independent. Árið 1991 sneri hún aftur til Englands til að vinna fyrir The Economist; hún var síðar ráðin sem erlendur ritstjóri og síðar aðstoðarritstjóri tímaritsins The Spectator, og síðar pólitískur ritstjóri  Evening Standard.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ninedotsprize.org/board_members/anne-applebaum/|title=Anne Applebaum|website=The Nine Dots Prize|language=en-GB|access-date=September 1, 2022}}&lt;/ref&gt; Árið 1994 gaf hún út sína fyrstu bók, Between East and West: Across the Borderlands of Europe og er það ferðasögu sem lýsir uppgangi þjóðernishyggju í nýju ríkjum fyrrum Sovétríkjanna.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.washingtontimes.com/news/2017/jul/23/book-review-between-east-and-west-across-the-borde/|title=Book Review: 'Between East and West: Across the Borderlands of Europe'|last=Hopley|first=Claire|date=July 23, 2017|website=The Washington Times|language=en-US|access-date=September 1, 2022}}&lt;/ref&gt; Árið 2001 tók hún viðtal við [[Tony Blair]] forsætisráðherra.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=March 19, 2001 |title=I am still normal |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/4722273/I-am-still-normal.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180623001052/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/4722273/I-am-still-normal.html |archive-date=June 23, 2018 |access-date=September 27, 2021 |work=The Telegraph}}&lt;/ref&gt; Hún skrifaði einnig fræðiritið  Gulag: A History (2003), um fangabúðir Sovétríkjanna og fékk  Pulitzer-verðlaunin árið 2004.&lt;ref name=&quot;NYT20040405&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Idaho&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archives.mtexpress.com/index2.php?ID=2005102224&amp;var_Year=2004&amp;var_Month=11&amp;var_Day=17|title=From concentration camps to cotton|date=March 25, 2005|website=Idaho Mountain express and guide.|publisher=Express publishing inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621170913/http://archives.mtexpress.com/index2.php?ID=2005102224&amp;var_Year=2004&amp;var_Month=11&amp;var_Day=17|archive-date=June 21, 2018|access-date=October 3, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pulitzer.org/works/2004-General-Nonfiction|title=The 2004 Pulitzer Prize Winners General Nonfiction|archive-url=https://web.archive.org/web/20091002161041/http://www.pulitzer.org/works/2004-General-Nonfiction|archive-date=October 2, 2009|access-date=October 3, 2009}}&lt;/ref&gt; 

Applebaum hefur verið í ritstjórn The ''Washington Post'', og var dálkahöfundur dagblaðsins í 17 ár.&lt;ref name=&quot;Anne Applebaum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Atlantic2019115&quot; /&gt; Auk þess var hún aðstoðarfélagi við American Enterprise Institute, íhaldssama hugmyndafræðistofu.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Leonard |first=Brooke |date=May 8, 2008 |title=Turning Abkhazia into a War |url=http://www.nationalinterest.org/Article.aspx?id=17660 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113214131/http://www.nationalinterest.org/Article.aspx?id=17660 |archive-date=January 13, 2009 |access-date=December 31, 2008 |work=[[National Interest]] |location=New York City}}&lt;/ref&gt;

Önnur bók  hennar um sagnfræðilegt efni , Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944-56, var gefin út árið 2012 . Frá 2011 til 2016 stofnaði hún og stýrði Transitions Forum við Legatum Institute, alþjóðlegu hugmynda- og menntastofnun með höfuðstöðvar í London. Meðal annarra verkefna stýrði hún tveggja ára verkefni sem rannsakaði samband lýðræðis og vöxt í Brasilíu, Indlandi og Suður-Afríku;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.li.com/programmes/democracy-works|title=Democracy Works|website=li.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190128191107/https://www.li.com/programmes/democracy-works|archive-date=January 28, 2019|access-date=April 17, 2017}}&lt;/ref&gt; stofnaði Framtíð Sýrlands&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/preparing-for-a-syrian-transition_ghani_lockhart_november-2012.pdf?sfvrsn=0|title=Preparing for a Syrian Transition: Lessons from the Past, Thinking for the Future|last=Ghani|first=Ashraf|last2=Lockhart|first2=Clare|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202033109/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/preparing-for-a-syrian-transition_ghani_lockhart_november-2012.pdf?sfvrsn=0|archive-date=December 2, 2020|access-date=May 24, 2025}}&lt;/ref&gt; og Framtíð Írans&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.li.com/programmes/the-future-of-iran|title=The Future of Iran|website=li.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418081945/http://www.li.com/programmes/the-future-of-iran|archive-date=April 18, 2017|access-date=April 17, 2017}}&lt;/ref&gt; verkefni um stofnunarbreytingar í þessum löndum; og lét gera ritgerðasafn um spillingu í Georgíu,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/georgia_transitions_a4_2014web.pdf?sfvrsn=0|title=Revolutionary Tactics: Insights from Police and Justice Reform in Georgia|last=Pomerantsev|first=Peter|last2=Robertson|first2=Geoffrey|date=June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120100320/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/georgia_transitions_a4_2014web.pdf?sfvrsn=0|archive-date=November 20, 2020|access-date=April 17, 2017|last3=Ratković|first3=Jovan|last4=Applebaum|first4=Anne}}&lt;/ref&gt; Moldóvu,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/moldova-the-failing-champion-of-european-integration-a4.pdf?sfvrsn=0|title=Moldova: The Failing Champion of European Integration|last=Soloviev|first=Vladimir|date=July 2014|others=Translated and edited by Olga Khvostunova|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107171958/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/moldova-the-failing-champion-of-european-integration-a4.pdf?sfvrsn=0|archive-date=November 7, 2020|access-date=April 17, 2017}}&lt;/ref&gt; og Úkraínu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/ukraine_imr_a4_web.pdf?sfvrsn=0|title=Looting Ukraine: How East and West Teamed up to Steal a Country|last=Bullough|first=Oliver|date=July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117224328/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/ukraine_imr_a4_web.pdf?sfvrsn=0|archive-date=November 17, 2020|access-date=April 17, 2017}}&lt;/ref&gt;

Applebaum varð kennari 2016 við  London School of Economics (LSE) í  [[:en:London_School_of_Economics#LSE_Institute_of_Global_Affairs|Institute for Global Affairs]] og þar starfrækti hún verkefnið  Arena þar sem fjallað var um upplýsingafölsun og áróður á 21 öld.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lse.ac.uk/iga/people/home.aspx|title=People|publisher=London School of Economics|language=en-GB|access-date=April 13, 2020}}{{Dead link|date=February 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; Árið 2019, flutti hún það verkefni til  t SNF Agora Institute við Johns Hopkins University.&lt;ref name=&quot;snfagora.jhu.edu2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|title=Anne Applebaum: Stavros Niarchos Foundation SNF Agora Institute at Johns Hopkins|website=snfagora.jhu.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128220936/https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|archive-date=November 28, 2019|access-date=April 13, 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Árið 2017 gaf hún út þriðju sögulega bók sína, Red Famine: Stalin's War on Ukraine, a history of the [[Hungursneyðin í Sovét-Úkraínu|Holodomor]] (the 1932-33 human-made hungur in Soviet Ukraine). Bókin vann Lionel Gelber verðlaunin&lt;ref name=&quot;Gelber2018&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.newswire.ca/news-releases/anne-applebaums-red-famine-wins-the-2018-lionel-gelber-prize-676698163.html|title=Anne Applebaum's Red Famine Wins the 2018 Lionel Gelber Prize|last=Prize|first=The Lionel Gelber|website=newswire.ca|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804175330/https://www.newswire.ca/news-releases/anne-applebaums-red-famine-wins-the-2018-lionel-gelber-prize-676698163.html|archive-date=August 4, 2020|access-date=April 13, 2020}}&lt;/ref&gt; og Duff Cooper verðlaunin,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.theduffcooperprize.org/past-duff-cooper-prize-winners|title=Past Winners of The Duff Cooper Prize – The Duff Cooper Prize|website=theduffcooperprize.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190912231809/http://www.theduffcooperprize.org/past-duff-cooper-prize-winners|archive-date=September 12, 2019|access-date=April 13, 2020}}&lt;/ref&gt; 

Í nóvember 2019 tilkynnti The Atlantic að Applebaum  myndi  frá janúar 2020 verða í hópi blaðamanna þar&lt;ref name=&quot;Atlantic2019115&quot; /&gt; Hún var  á lista Prospect árið 2020 yfir 50 bestu hugsuði fyrir [[Covid-19 faraldurinn|COVID-19 tímabil]].

Í júlí 2020 kom út  bókin hennar ''Twilight of Democracy: The Seductive Lure of Authoritarianism''. Bókin er sambland af endurminningum og pólitískri greiningu. Bókn  var á vinsældalistaistum tímaritsins ''[[Der Spiegel]]''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lehmanns.de/listing/2280-spiegel-bestseller-sachbuch-hardcover-nr-13-2021|title=Spiegel Bestseller: Sachbuch / Hardcover (Nr. 13/2021) – versandkostenfrei online kaufen – Lehmanns.de|website=lehmanns.de|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927145701/https://www.lehmanns.de/listing/2280-spiegel-bestseller-sachbuch-hardcover-nr-13-2021|archive-date=September 27, 2021|access-date=September 27, 2021}}&lt;/ref&gt; og &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwATo&quot;&gt;The New York Times&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Combined Print &amp; E-Book Nonfiction – Best Sellers – Books – August 9, 2020 – The New York Times |url=https://www.nytimes.com/books/best-sellers/2020/08/09/combined-print-and-e-book-nonfiction/ |access-date=September 27, 2021 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Í júlí 2020 var Applebaum ein af 153 sem skrifuðu undir  &quot;Harper's Letter&quot; (einnig þekkt sem &quot;A Letter on Justice and Open Debate&quot;); en það skjal  lýsti áhyggjum af því að &quot;frjálst flæði upplýsinga og hugmynda, lífblóð frjálslyndis samfélags, væri á hverjum degi að verða  takmarkaðra.&quot;


Applebaum er meðlimur í  hugveitunni Council on Foreign Relations.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cfr.org/about/membership/roster.html|title=Membership Roster – Council on Foreign Relations|website=Cfr.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140727040345/http://www.cfr.org/about/membership/roster.html|archive-date=July 27, 2014|access-date=April 3, 2017}}&lt;/ref&gt; Hún er í stjórn National Endowment for Democracy and Renew Democracy Initiative.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ned.org/about/board-of-directors/|title=Board of Directors – NATIONAL ENDOWMENT FOR DEMOCRACY|website=Ned.org|language=en-US|access-date=March 28, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Boot |first=Max |date=April 25, 2018 |title=The political center is fighting back |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/the-political-center-is-fighting-back/2018/04/25/6170f646-489b-11e8-827e-190efaf1f1ee_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508152332/https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/the-political-center-is-fighting-back/2018/04/25/6170f646-489b-11e8-827e-190efaf1f1ee_story.html |archive-date=May 8, 2019 |access-date=April 23, 2019 |work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt; Hún er einnig í ritstjórn tímaritsins The American Interest&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.the-american-interest.com/masthead/|title=Editorial board|publisher=The American Interest|access-date=April 3, 2017}}&lt;/ref&gt; og Journal of Democracy.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.journalofdemocracy.org/about/masthead/|title=Masthead|website=Journal of Democracy|language=en-US|access-date=2025-08-12}}&lt;/ref&gt; Hún var  í  stjórn Institute for War and Peace Reporting.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iwpr.net/about|title=About IWPR {{!}} Institute for War and Peace Reporting|date=December 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206145719/https://iwpr.net/about|archive-date=December 6, 2014|access-date=January 17, 2020}}&lt;/ref&gt; Auk þess var hún aðstoðarfélagi við Center for European Policy Analysis (CEPA), þar sem hún leiddi verkefni sem miðaði að því að berjast gegn rússneskri upplýsingafölsun í Mið- og Austur-Evrópu (CEE).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cepa.org/anne-aplebaum|title=Anne Applebaum {{!}} CEPA|date=April 9, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160409230453/http://cepa.org/anne-aplebaum|archive-date=April 9, 2016|access-date=February 25, 2020}}&lt;/ref&gt;

=== Sovétríkin og Rússland ===
Applebaum hefur í skrifum sínum verið gagnrýnin  á Rússland og stjórn Pútíns&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitzpatrick |first=Sheila |author-link=Sheila Fitzpatrick |date=August 25, 2017 |title=Red Famine by Anne Applebaum review – did Stalin deliberately let Ukraine starve? |url=https://www.theguardian.com/books/2017/aug/25/red-famine-stalins-war-on-ukraine-anne-applebaum-review?CMP=share_btn_fb |access-date=August 25, 2017 |work=[[The Guardian]] |quote=For scholars, the most interesting part of the book will be the two excellent historiographical chapters in which she teases out the political and scholarly impulses tending to minimise the famine in Soviet times ('The Cover-Up') and does the same for post-Soviet Ukrainian exploitation of the issue ('The Holodomor in History and Memory')}}&lt;/ref&gt; og fall [[Fall Berlínarmúrsins]] árið 1989  var upphafspunktur alls sem Applebaum gerði á næstu þremur áratugum.&lt;ref name=&quot;FP_2020&quot; /&gt; 

Árið  2000 lýsti Applebaum tengslum milli hins þá nýkjörna forseta Rússlands [[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]]; fyrrum leiðtoga Sovétríkjanna [[Júríj Andropov|Yuri Andropov]]; og fyrrum leyniþjónustunnar [[KGB]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Anne |first=Applebaum |date=April 10, 2000 |title=Secret Agent Man |url=http://www.weeklystandard.com/secret-agent-man/article/12293 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829140652/http://www.weeklystandard.com/secret-agent-man/article/12293 |archive-date=August 29, 2017 |access-date=April 3, 2017 |work=Weekly Standard}}&lt;/ref&gt;Árið  2008 hóf hún að tala um Pútínisma sem andlýðræðislega hugmyndafræði en á þessum tíma var Putin af flestum talinn pragmatisti hliðhollur Vesturlöndum.

Applebaum hefur gagnrýnt aðgerðir Vesturlanda í tengslum við innrás Rússa í Úkraníu og haldið fram að Bandaríkin og bandamenn þeirra ættu ekki að gera spilltu rússnesku ríki kleift að raska jafnvægi í Evrópu .&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=March 5, 2014 |title=Russia's Western enablers |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/anne-applebaum-russias-western-enablers/2014/03/05/bcba2a88-a4a6-11e3-8466-d34c451760b9_story.html |work=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt;  

Árið 2014, skrifaði hún umfjöllun um bók Karen Dawisha ''Putin's Kleptocracy'' fyrir  ''The New York Review of Books''; í þeirri umfjöllum spyr hún hvort að mikilvægasta saga seinustu tuttugu ára hafi ekki verið brostið lýðræði og uppgangur nýrrar tegundar rússneskrar valdboðsstefnu. Hún lýsir goðsögninni um rússneska niðurlægingu og  færir rök fyrir að  [[Atlantshafsbandalagið|NATO]] og útþensla  Evrópusambandsins skilað miklum árangri.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=October 17, 2014 |title=The myth of Russian humiliation |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/anne-applebaum-nato-pays-a-heavy-price-for-giving-russia-too-much-credita-true-achievement-under-threat/2014/10/17/5b3a6f2a-5617-11e4-809b-8cc0a295c773_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601232220/https://www.washingtonpost.com/opinions/anne-applebaum-nato-pays-a-heavy-price-for-giving-russia-too-much-credita-true-achievement-under-threat/2014/10/17/5b3a6f2a-5617-11e4-809b-8cc0a295c773_story.html |archive-date=June 1, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;  Í júlí 2016 fyrir bandarísku forsetakosningarnar skrifaði hún um tengsl milli [[Donald Trump]] og Rússlands;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=July 21, 2016 |title=How a Trump presidency could destabilize Europe |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/how-a-trump-presidency-could-destabilize-europe/2016/07/21/9ec38a20-4f75-11e6-a422-83ab49ed5e6a_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602205423/https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/how-a-trump-presidency-could-destabilize-europe/2016/07/21/9ec38a20-4f75-11e6-a422-83ab49ed5e6a_story.html |archive-date=June 2, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; hún skrifaði að stuðningur Rússlands við Trump væri hluti af stærri rússnesku pólitísku markmiði sem gengi út á að valda glundroða á Vesturlöndum.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |last2=Lucas |first2=Edward |date=May 6, 2016 |title=The danger of Russian disinformation |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/the-danger-of-russian-disinformation/2016/05/06/b31d9718-12d5-11e6-8967-7ac733c56f12_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190513090510/https://www.washingtonpost.com/opinions/the-danger-of-russian-disinformation/2016/05/06/b31d9718-12d5-11e6-8967-7ac733c56f12_story.html |archive-date=May 13, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; Í desember 2019, skrifaði hún í ''The Atlantic að á 21. öld verði einnig að berjast við nýtt fyrirbæri, hægri sinnaða menntamenn sem nú væru mjög gagnrýnir á eigin samfélög og sem hefðu byrjar að viðra sig upp við hægrisinnaða einræðisherra sem hefðu óbeit á Ameríku.'' &quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2019/12/false-romance-russia/603433/|title=The False Romance of Russia|last=Applebaum|first=Anne|date=December 12, 2019|website=The Atlantic|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912204854/https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2019/12/false-romance-russia/603433/|archive-date=September 12, 2021|access-date=September 27, 2021}}&lt;/ref&gt;

=== Mið-Evrópa ===
Applebaum hefur skrifað um sögu Mið- og Austur-Evrópu, einkum Póllands. Í lok bókarinnar Iron Curtain heldur hún því fram að endurreisn borgaralegs samfélags væri mikilvægasta og erfiðasta áskorun fyrir ríkin í Mið-Evrópu; í annarri ritgerð hélt hún því fram að þráhyggja nútíma einræðis um  kúgun borgaralegs samfélags sé komin frá [[Vladímír Lenín|Vladimir Lenín]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Applebaum |first=Anne |date=October 19, 2015 |title=The Leninist Roots of Civil Society Repression |url=https://muse.jhu.edu/article/595919 |journal=Journal of Democracy |volume=26 |issue=4 |pages=21–27 |doi=10.1353/jod.2015.0068 |issn=1086-3214 |s2cid=146420524 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Hún hefur skrifað ritgerðir um pólska kvikmyndagerðarmanninn [[Andrzej Wajda]]; tvíhliða hernámi nasista og Sovétríkjanna í Mið-Evrópu; og hvers vegna það er ónákvæmt að skilgreina Austur-Evrópíu sem eina heild.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.prospectmagazine.co.uk/magazine/does-eastern-europe-still-exist|title=Does Eastern Europe still exist?|last=Anne|first=Applebaum|website=Prospect Magazine|language=en-US|access-date=April 11, 2017}}&lt;/ref&gt; 

=== Upplýsingafölsun, áróður og falsfréttir ===
Applebaum hefur skrifað um rússneska rógsherferð gegn henni árið 2014 á tíma þar sem hún skrifaði mikið um innlimun Krímsskaga í Rússland.  Hún hefur gagnrýnt hvernig samfélagsmiðlar hafa grafið undan lýðræðisumræðu um allan heim.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=December 10, 2015 |title=Mark Zuckerberg should spend $45&amp;nbsp;billion on undoing Facebook's damage to democracies |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/mark-zuckerberg-could-spend-45-billion-on-undoing-facebooks-damage/2015/12/10/4b7d1ba0-9e91-11e5-a3c5-c77f2cc5a43c_story.html |access-date=April 11, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; 

=== Þjóðernishyggja ===
Í mars 2016, í kosningabaráttu Bandaríkjanna 2016, skrifaði Applebaum grein fyrir The ''Washington Post'' með titlinum: &quot;Er þetta endir Vesturlanda eins og við þekkjum þau?&quot;; Í greinninni er því haldið fram að aðeins þurfi tvær eða þrjár kosningar sem fara illa til að NATO líði undir lok, Evrópusambandið leysist upp og ef til vill endalokum hins frjalslynda heimsskipunar.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=March 4, 2016 |title=Is this the end of the West as we know it? |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/donald-trump-and-the-end-of-nato/2016/03/04/e8c4b9ca-e146-11e5-8d98-4b3d9215ade1_story.html |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; Applebaum studdi [[Hillary Clinton]] til  forseta í júlí 2016 vegna þess að hún lítur á Trump sem &quot;mann sem virðist ætlaður að eyðileggja þau bandalög sem varðveita alþjóðlegan frið og bandaríska völd&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=July 28, 2016 |title=Why we need a President Clinton |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/why-we-need-a-president-clinton/2016/07/28/aaa40e76-54ef-11e6-bbf5-957ad17b4385_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416081448/https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/why-we-need-a-president-clinton/2016/07/28/aaa40e76-54ef-11e6-bbf5-957ad17b4385_story.html |archive-date=April 16, 2019 |access-date=January 16, 2019 |work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;

Applebaum skrifaði grein í  ''Washington Post'' í mars 2016  sem leiddi til þess að svissneska fréttablaðið ''Tages-Anzeiger'' og þýska fréttatímaritið  ''[[Der Spiegel]]'' tóku viðtöl við hana. Þessar greinar birtust í desember  2016&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cassidy |first=Alan |last2=Loser |first2=Philipp |date=December 27, 2016 |title=Ähnlich wie in den 1930er-Jahren |url=http://www.tagesanzeiger.ch/ausland/amerika/es-liegt-etwas-aehnliches-in-der-luft-wie-in-den-1930erjahren/story/27519272 |access-date=April 3, 2017 |work=Tages-Anzeiger |language=de |issn=1422-9994}}&lt;/ref&gt; og janúår 2017.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Scheuermann |first=Christoph |last2=Repinski |first2=Gordon |date=January 20, 2017 |title=Historian Anne Applebaum on Trump: 'Protest Is Insufficient' |url=http://www.spiegel.de/international/world/anne-applebaum-interview-about-president-donald-trump-a-1130988.html |access-date=April 20, 2017 |work=Der Spiegel}}&lt;/ref&gt; Hún skrifaði að alþjóðlegar popúlistahreyfingar kölluðu þá mjög hægri sinnaðar hreyfingar og öfgahreyfingar lengst til hægri ekki íhaldshreyfingar eins og það hugstak var venjulega skilið. Hún skrifaði að popúlistahreyfingar í Evrópu deildu hugmyndum, hugmyndafræði, vinum og stofnendum og reyndu að taka yfir nútíma stofnanir með valdi til að  fara  aftur í tímann. Applebaum hefur lagt áherslu á hættu á nýrri alþjóðlegri þjóðernishyggju þar sem slíkar hreyfingar sameinast eins og hreyfingin  [[Lög og réttlæti|Law and Justice]] í Póllandi,  [[Lega Nord|Northern League]] í Ítalíu og Freedom Party í Austurríki.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Anne |first=Applebaum |date=January 15, 2019 |title=The anti-Europeans have a plan for crippling the European Union |url=https://www.washingtonpost.com/gdpr-consent/?destination=%2fopinions%2fglobal-opinions%2fthe-anti-europeans-have-a-plan-for-crippling-the-european-union%2f2019%2f01%2f13%2fd8af6ab0-15ed-11e9-b6ad-9cfd62dbb0a8_story.html%3f |work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;

== Úrval af útgáfum ==

* ''Between East and West: Across the Borderlands of Europe'', Pantheon, (1994), reprinted by Random House, 1995; Penguin, 2015; and Anchor, 2017, {{ISBN|0679421505}}
* ''Gulag: A History'', Doubleday, (2003), 677 pages, {{ISBN|0-7679-0056-1}}; paperback, Bantam Dell, 2004, 736 pages, {{ISBN|1-4000-3409-4}}
* ''Gulag Voices : An Anthology'', Yale University Press, (2011), 224 pages, {{ISBN|9780300177831}}; hardback
* ''Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe, 1944–1956'', Allen Lane, (2012), 614 pages, {{ISBN|978-0-713-99868-9}} / Doubleday {{ISBN|978-0-385-51569-6}}
* ''From a Polish Country House Kitchen'' with Danielle Crittenden, Chronicle Books, (2012), 288 pages, {{ISBN|1-452-11055-7}}; hardback
* ''Red Famine: Stalin's War on Ukraine,'' Penguin Randomhouse, (2017)&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.penguinrandomhouse.com/books/236713/red-famine-by-anne-applebaum/9780385538855/|title=Red Famine by Anne Applebaum {{!}} PenguinRandomHouse.com|language=en-US|access-date=April 20, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421091616/http://www.penguinrandomhouse.com/books/236713/red-famine-by-anne-applebaum/9780385538855/|archive-date=April 21, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* ''Twilight of Democracy: The Seductive Lure of Authoritarianism'', Doubleday, (2020), 224 pages, {{ISBN|978-0385545808}}; hardback
* ''Wybór'' (Choice), Agora, (2021), 320 pages, {{ISBN|978-8326838255}}; hardback
* ''Autocracy, Inc.: The Dictators Who Want to Run the World'', Doubleday, (2024), 224 pages, {{ISBN|978-0385549936}}; hardback
[[Flokkur:Fólk fætt árið 1964]]
[[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]]</text>
      <sha1>slbisk4f9gnzfq1galxr6mwbbelr82v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981966</id>
      <parentid>1981965</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salvor</username>
        <id>70</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1981966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34592" sha1="2sqbhl18ixrksdmiah5xnu1upsvfyhr" xml:space="preserve">
{{Persóna
| nafn               = Anne Applebaum

| mynd               = MS241015 304 (cropped).jpg
| mynd_texti         = Applebaum árið 2024
| fæðingarnafn       = Anne Elizabeth Applebaum
| fæðingardagur      = {{Birth date and age|1964|7|25}}&lt;ref name=&quot;Interview&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.citypaper.ee/interview_with_anne_applebaum/ |title=Interview with Anne Applebaum |last=Petrone |first=Justine |work=City Paper |publisher=Baltic News Ltd |access-date=October 3, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720124829/http://www.citypaper.ee/interview_with_anne_applebaum/ |archive-date=July 20, 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| fæðingarstaður     = Washington, D.C., U.S.
| dánardagur         = 
| dánarstaður        = 
| ríkisfang          = {{hlist|United States|Poland
}}
| menntun            = {{Plainlist|
* [[Yale University]] ([[Bachelor of Arts|BA]])
* [[London School of Economics]] ([[MSc]])
* [[St Antony's College, Oxford]]
}}
| þekkt_fyrir        = Ritsmíðar um  [[Sovétríkin]] og [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]]
| maki               = {{Marriage|[[Radosław Sikorski]]|June 27, 1992}}
| börn               = 2
| verðlaun           = [[Pulitzer Prize for General Nonfiction]]
| vefsíða            = {{Official URL}}
}}
'''Anne Elizabeth Applebaum'''&lt;ref name=&quot;NYT1992&quot;&gt;{{Cite news |date=June 28, 1992 |title=Weddings: Anne Applebaum, Radek Sikorski |url=https://www.nytimes.com/1992/06/28/style/weddings-anne-applebaum-radek-sikorski.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112145013/https://www.nytimes.com/1992/06/28/style/weddings-anne-applebaum-radek-sikorski.html |archive-date=January 12, 2021 |access-date=February 14, 2017 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; (fædd 25. júlí 1964) er bandarískur blaðamaður, sagnfræðingur og  álitsgjafi um utanríkismálastefnu. Hún hefur skrifað mikið um  sögu kommúnisma og þróun borgaralegs samfélags í Mið- og Austur-Evrópu. Hún varð [[Pólland|pólskur]] ríkisborgari árið 2013 og er gift Radosław Sikorski, utanríkisráðherra Póllands.&lt;ref name=&quot;DR20260927&quot;&gt;{{Cite news |last=Nielsen |first=Søren |date=September 27, 2026 |title=Amerikansk topanalytiker i interview med DR: USA's drømme om Grønland lever videre |url=https://www.dr.dk/nyheder/udland/amerikansk-topanalytiker-i-interview-med-dr-usa-s-droemme-om-groenland-lever-videre |access-date=September 27, 2026 |publisher=[[DR (broadcaster)|DR]] |language=da}}&lt;/ref&gt;

Applebaum hefur starfað fyrir  tímaritin The Economist og The Spectator&lt;ref name=&quot;Cohen20200712&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Nick |date=July 12, 2020 |title=Anne Applebaum: how my old friends paved the way for Trump and Brexit |url=https://www.theguardian.com/books/2020/jul/12/anne-applebaum-how-my-old-friends-paved-the-way-for-trump-and-brexit |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804051705/https://www.theguardian.com/books/2020/jul/12/anne-applebaum-how-my-old-friends-paved-the-way-for-trump-and-brexit |archive-date=August 4, 2020 |access-date=August 4, 2020 |work=The Observer |location=London}}&lt;/ref&gt; og var  í ritstjórn  tímaritsins The ''[[The Washington Post|Washington Post]]'' frá 2002 til 2006.&lt;ref name=&quot;Anne Applebaum&quot;&gt;{{Cite news |title=Anne Applebaum |url=https://www.washingtonpost.com/people/anne-applebaum/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610003544/https://www.washingtonpost.com/people/anne-applebaum/ |archive-date=June 10, 2019 |access-date=April 20, 2017 |work=The Washington Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Árið 2004 vann hún Pulitzer-verðlaunin fyrir sannsögulegar bókmenntir  fyrir  ritverk sitt Gulag: A History.&lt;ref name=&quot;NYT20040405&quot;&gt;{{Cite news |date=April 5, 2004 |title='The Known World' Wins Pulitzer Prize for Fiction |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/ref/arts/05pulitzers-arts.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170818010516/http://www.nytimes.com/ref/arts/05pulitzers-arts.html |archive-date=August 18, 2017 |access-date=March 2, 2020 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Hún er starfar og skrifar  fyrir The Atlantic&lt;ref name=&quot;Atlantic2019115&quot;&gt;{{Cite news |date=November 15, 2019 |title=Press Release: Anne Applebaum Joins The Atlantic as Staff Writer |url=https://www.theatlantic.com/press-releases/archive/2019/11/anne-applebaum-joins-atlantic-staff-writer/602083/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128143003/https://www.theatlantic.com/press-releases/archive/2019/11/anne-applebaum-joins-atlantic-staff-writer/602083/ |archive-date=November 28, 2020 |access-date=March 2, 2020 |work=The Atlantic}}&lt;/ref&gt; og er félagi við SNF Agora Institute og School of Advanced International Studies við Johns Hopkins háskólann.&lt;ref name=&quot;snfagora.jhu.edu&quot;&gt;{{Cite web|url=https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|title=Anne Applebaum: Stavros Niarchos Foundation SNF Agora Institute at Johns Hopkins|website=snfagora.jhu.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128220936/https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|archive-date=November 28, 2019|access-date=April 13, 2020}}&lt;/ref&gt;

Applebaum gefur einnig út  fréttabréfið Open Letters.&lt;ref name=&quot;DR20260927&quot; /&gt;

== Menntun ==
Applebaum  nam sovéska sögu undir Wolfgang Leonhard haustið 1982 við  Yale háskólann.&lt;ref name=&quot;IC&quot;&gt;{{Cite book|title=Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944–1956|last=Applebaum|first=Anne|date=2012|publisher=Doubleday|isbn=9780385515696|location=New York USA|page=282,508}}&lt;/ref&gt; Sumarið 1985 var hún  í [[Sankti Pétursborg|Leningrad]] í Sovétríkjunum (nú Sankti Pétursborg í Rússlandi) en það er reynsla sem hún segir að hafi hjálpað til við að móta skoðanir sínar.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Anne |first=Applebaum |title=Russia and the Great Forgetting |url=https://www.commentarymagazine.com/articles/russia-great-forgetting/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601223629/https://www.commentarymagazine.com/articles/russia-great-forgetting/ |archive-date=June 1, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=[[Commentary (magazine)|Commentary]]}}&lt;/ref&gt;

Applebaum lauk BA-próf frá Yale árið 1986 í sögu og bókmenntum.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.literaturfestival.com/archive/participants/authors/2014/anne-applebaum?set_language=en|title=Anne Applebaum – internationales literaturfestival berlin|website=Literaturfestival.com|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302031208/http://www.literaturfestival.com/archive/participants/authors/2014/anne-applebaum?set_language=en|archive-date=March 2, 2017|access-date=April 3, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IC&quot; /&gt; Hún fékk tveggja ára Marshall námsstyrk  við [[London School of Economics]] og lauk þaðan meistaragráðu í [[Alþjóðasamskipti|alþjóðasamskiptum]] (1987).&lt;ref name=&quot;NYT_wdg&quot;&gt;{{Cite news |date=December 8, 1991 |title=Anne E. Applebaum to Wed in June |url=https://www.nytimes.com/1991/12/08/style/anne-e-applebaum-to-wed-in-june.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219062732/http://www.nytimes.com/1991/12/08/style/anne-e-applebaum-to-wed-in-june.html |archive-date=February 19, 2018 |access-date=April 23, 2008 |work=[[The New York Times]] |quote=... is a summa cum laude graduate of Yale University, where she was elected to Phi Beta Kappa.}}&lt;/ref&gt; Hún stundaði einnig nám við St Antony's College, Oxford, áður en hún varð blaðamaður fyrir The Economist og flutti til [[Varsjá]], Póllands, árið 1988.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordna.org/amer-alumni-authors-march-2018|title=Anne Applebaum|publisher=University of Oxford|archive-url=https://web.archive.org/web/20250326044704/https://www.oxfordna.org/amer-alumni-authors-march-2018|archive-date=March 26, 2025|access-date=2 April 2025|quote=As a celebration of our alumni, each month we will highlight a new book written by one of Oxford's North American-based alumni. For March 2018, our author is Anne Applebaum (St Antony's College, 1986).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wash-Bio&quot;&gt;{{Cite news |title=Anne Applebaum |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/opinions/biographies/anne-applebaum.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102539/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/opinions/biographies/anne-applebaum.html |archive-date=March 4, 2016 |access-date=October 3, 2009 |work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;

Applebaum fór til Berlínar í nóvember 1989 til að skrifa fréttir um fall Berlínarmúrsins.&lt;ref name=&quot;FP_2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2020/08/15/the-tragic-romance-of-the-middle-aged-western-liberal/|title=The Tragic Romance of the Nostalgic Western Liberal|last=Ivan Krastev|authorlink=Ivan Krastev|date=August 15, 2020|publisher=Foreign Policy|access-date=November 15, 2022}}&lt;/ref&gt;

== Ferill ==
Applebaum skrifaði mikið um  [[Fall Berlínarmúrsins]]  og fall kommúnismans sem blaðamaður hjá  The Economist og The Independent. Árið 1991 sneri hún aftur til Englands til að vinna fyrir The Economist; hún var síðar ráðin sem erlendur ritstjóri og síðar aðstoðarritstjóri tímaritsins The Spectator, og síðar pólitískur ritstjóri  Evening Standard.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ninedotsprize.org/board_members/anne-applebaum/|title=Anne Applebaum|website=The Nine Dots Prize|language=en-GB|access-date=September 1, 2022}}&lt;/ref&gt; Árið 1994 gaf hún út sína fyrstu bók, Between East and West: Across the Borderlands of Europe og er það ferðasögu sem lýsir uppgangi þjóðernishyggju í nýju ríkjum fyrrum Sovétríkjanna.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.washingtontimes.com/news/2017/jul/23/book-review-between-east-and-west-across-the-borde/|title=Book Review: 'Between East and West: Across the Borderlands of Europe'|last=Hopley|first=Claire|date=July 23, 2017|website=The Washington Times|language=en-US|access-date=September 1, 2022}}&lt;/ref&gt; Árið 2001 tók hún viðtal við [[Tony Blair]] forsætisráðherra.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=March 19, 2001 |title=I am still normal |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/4722273/I-am-still-normal.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180623001052/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/4722273/I-am-still-normal.html |archive-date=June 23, 2018 |access-date=September 27, 2021 |work=The Telegraph}}&lt;/ref&gt; Hún skrifaði einnig fræðiritið  Gulag: A History (2003), um fangabúðir Sovétríkjanna og fékk  Pulitzer-verðlaunin árið 2004.&lt;ref name=&quot;NYT20040405&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Idaho&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archives.mtexpress.com/index2.php?ID=2005102224&amp;var_Year=2004&amp;var_Month=11&amp;var_Day=17|title=From concentration camps to cotton|date=March 25, 2005|website=Idaho Mountain express and guide.|publisher=Express publishing inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621170913/http://archives.mtexpress.com/index2.php?ID=2005102224&amp;var_Year=2004&amp;var_Month=11&amp;var_Day=17|archive-date=June 21, 2018|access-date=October 3, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pulitzer.org/works/2004-General-Nonfiction|title=The 2004 Pulitzer Prize Winners General Nonfiction|archive-url=https://web.archive.org/web/20091002161041/http://www.pulitzer.org/works/2004-General-Nonfiction|archive-date=October 2, 2009|access-date=October 3, 2009}}&lt;/ref&gt; 

Applebaum hefur verið í ritstjórn The ''Washington Post'', og var dálkahöfundur dagblaðsins í 17 ár.&lt;ref name=&quot;Anne Applebaum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Atlantic2019115&quot; /&gt; Auk þess var hún aðstoðarfélagi við American Enterprise Institute, íhaldssama hugmyndafræðistofu.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Leonard |first=Brooke |date=May 8, 2008 |title=Turning Abkhazia into a War |url=http://www.nationalinterest.org/Article.aspx?id=17660 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113214131/http://www.nationalinterest.org/Article.aspx?id=17660 |archive-date=January 13, 2009 |access-date=December 31, 2008 |work=[[National Interest]] |location=New York City}}&lt;/ref&gt;

Önnur bók  hennar um sagnfræðilegt efni , Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944-56, var gefin út árið 2012 . Frá 2011 til 2016 stofnaði hún og stýrði Transitions Forum við Legatum Institute, alþjóðlegu hugmynda- og menntastofnun með höfuðstöðvar í London. Meðal annarra verkefna stýrði hún tveggja ára verkefni sem rannsakaði samband lýðræðis og vöxt í Brasilíu, Indlandi og Suður-Afríku;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.li.com/programmes/democracy-works|title=Democracy Works|website=li.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190128191107/https://www.li.com/programmes/democracy-works|archive-date=January 28, 2019|access-date=April 17, 2017}}&lt;/ref&gt; stofnaði Framtíð Sýrlands&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/preparing-for-a-syrian-transition_ghani_lockhart_november-2012.pdf?sfvrsn=0|title=Preparing for a Syrian Transition: Lessons from the Past, Thinking for the Future|last=Ghani|first=Ashraf|last2=Lockhart|first2=Clare|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202033109/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/preparing-for-a-syrian-transition_ghani_lockhart_november-2012.pdf?sfvrsn=0|archive-date=December 2, 2020|access-date=May 24, 2025}}&lt;/ref&gt; og Framtíð Írans&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.li.com/programmes/the-future-of-iran|title=The Future of Iran|website=li.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418081945/http://www.li.com/programmes/the-future-of-iran|archive-date=April 18, 2017|access-date=April 17, 2017}}&lt;/ref&gt; verkefni um stofnunarbreytingar í þessum löndum; og lét gera ritgerðasafn um spillingu í Georgíu,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/georgia_transitions_a4_2014web.pdf?sfvrsn=0|title=Revolutionary Tactics: Insights from Police and Justice Reform in Georgia|last=Pomerantsev|first=Peter|last2=Robertson|first2=Geoffrey|date=June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120100320/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/georgia_transitions_a4_2014web.pdf?sfvrsn=0|archive-date=November 20, 2020|access-date=April 17, 2017|last3=Ratković|first3=Jovan|last4=Applebaum|first4=Anne}}&lt;/ref&gt; Moldóvu,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/moldova-the-failing-champion-of-european-integration-a4.pdf?sfvrsn=0|title=Moldova: The Failing Champion of European Integration|last=Soloviev|first=Vladimir|date=July 2014|others=Translated and edited by Olga Khvostunova|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107171958/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/moldova-the-failing-champion-of-european-integration-a4.pdf?sfvrsn=0|archive-date=November 7, 2020|access-date=April 17, 2017}}&lt;/ref&gt; og Úkraínu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/ukraine_imr_a4_web.pdf?sfvrsn=0|title=Looting Ukraine: How East and West Teamed up to Steal a Country|last=Bullough|first=Oliver|date=July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117224328/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/ukraine_imr_a4_web.pdf?sfvrsn=0|archive-date=November 17, 2020|access-date=April 17, 2017}}&lt;/ref&gt;

Applebaum varð kennari 2016 við  London School of Economics (LSE) í  [[:en:London_School_of_Economics#LSE_Institute_of_Global_Affairs|Institute for Global Affairs]] og þar starfrækti hún verkefnið  Arena þar sem fjallað var um upplýsingafölsun og áróður á 21 öld.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lse.ac.uk/iga/people/home.aspx|title=People|publisher=London School of Economics|language=en-GB|access-date=April 13, 2020}}{{Dead link|date=February 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; Árið 2019, flutti hún það verkefni til  t SNF Agora Institute við Johns Hopkins University.&lt;ref name=&quot;snfagora.jhu.edu2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|title=Anne Applebaum: Stavros Niarchos Foundation SNF Agora Institute at Johns Hopkins|website=snfagora.jhu.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128220936/https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|archive-date=November 28, 2019|access-date=April 13, 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Árið 2017 gaf hún út þriðju sögulega bók sína, Red Famine: Stalin's War on Ukraine, a history of the [[Hungursneyðin í Sovét-Úkraínu|Holodomor]] (the 1932-33 human-made hungur in Soviet Ukraine). Bókin vann Lionel Gelber verðlaunin&lt;ref name=&quot;Gelber2018&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.newswire.ca/news-releases/anne-applebaums-red-famine-wins-the-2018-lionel-gelber-prize-676698163.html|title=Anne Applebaum's Red Famine Wins the 2018 Lionel Gelber Prize|last=Prize|first=The Lionel Gelber|website=newswire.ca|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804175330/https://www.newswire.ca/news-releases/anne-applebaums-red-famine-wins-the-2018-lionel-gelber-prize-676698163.html|archive-date=August 4, 2020|access-date=April 13, 2020}}&lt;/ref&gt; og Duff Cooper verðlaunin,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.theduffcooperprize.org/past-duff-cooper-prize-winners|title=Past Winners of The Duff Cooper Prize – The Duff Cooper Prize|website=theduffcooperprize.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190912231809/http://www.theduffcooperprize.org/past-duff-cooper-prize-winners|archive-date=September 12, 2019|access-date=April 13, 2020}}&lt;/ref&gt; 

Í nóvember 2019 tilkynnti The Atlantic að Applebaum  myndi  frá janúar 2020 verða í hópi blaðamanna þar&lt;ref name=&quot;Atlantic2019115&quot; /&gt; Hún var  á lista Prospect árið 2020 yfir 50 bestu hugsuði fyrir [[Covid-19 faraldurinn|COVID-19 tímabil]].

Í júlí 2020 kom út  bókin hennar ''Twilight of Democracy: The Seductive Lure of Authoritarianism''. Bókin er sambland af endurminningum og pólitískri greiningu. Bókn  var á vinsældalistaistum tímaritsins ''[[Der Spiegel]]''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lehmanns.de/listing/2280-spiegel-bestseller-sachbuch-hardcover-nr-13-2021|title=Spiegel Bestseller: Sachbuch / Hardcover (Nr. 13/2021) – versandkostenfrei online kaufen – Lehmanns.de|website=lehmanns.de|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927145701/https://www.lehmanns.de/listing/2280-spiegel-bestseller-sachbuch-hardcover-nr-13-2021|archive-date=September 27, 2021|access-date=September 27, 2021}}&lt;/ref&gt; og &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwATo&quot;&gt;The New York Times&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Combined Print &amp; E-Book Nonfiction – Best Sellers – Books – August 9, 2020 – The New York Times |url=https://www.nytimes.com/books/best-sellers/2020/08/09/combined-print-and-e-book-nonfiction/ |access-date=September 27, 2021 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Í júlí 2020 var Applebaum ein af 153 sem skrifuðu undir  &quot;Harper's Letter&quot; (einnig þekkt sem &quot;A Letter on Justice and Open Debate&quot;); en það skjal  lýsti áhyggjum af því að &quot;frjálst flæði upplýsinga og hugmynda, lífblóð frjálslyndis samfélags, væri á hverjum degi að verða  takmarkaðra.&quot;


Applebaum er meðlimur í  hugveitunni Council on Foreign Relations.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cfr.org/about/membership/roster.html|title=Membership Roster – Council on Foreign Relations|website=Cfr.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140727040345/http://www.cfr.org/about/membership/roster.html|archive-date=July 27, 2014|access-date=April 3, 2017}}&lt;/ref&gt; Hún er í stjórn National Endowment for Democracy and Renew Democracy Initiative.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ned.org/about/board-of-directors/|title=Board of Directors – NATIONAL ENDOWMENT FOR DEMOCRACY|website=Ned.org|language=en-US|access-date=March 28, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Boot |first=Max |date=April 25, 2018 |title=The political center is fighting back |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/the-political-center-is-fighting-back/2018/04/25/6170f646-489b-11e8-827e-190efaf1f1ee_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508152332/https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/the-political-center-is-fighting-back/2018/04/25/6170f646-489b-11e8-827e-190efaf1f1ee_story.html |archive-date=May 8, 2019 |access-date=April 23, 2019 |work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt; Hún er einnig í ritstjórn tímaritsins The American Interest&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.the-american-interest.com/masthead/|title=Editorial board|publisher=The American Interest|access-date=April 3, 2017}}&lt;/ref&gt; og Journal of Democracy.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.journalofdemocracy.org/about/masthead/|title=Masthead|website=Journal of Democracy|language=en-US|access-date=2025-08-12}}&lt;/ref&gt; Hún var  í  stjórn Institute for War and Peace Reporting.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iwpr.net/about|title=About IWPR {{!}} Institute for War and Peace Reporting|date=December 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206145719/https://iwpr.net/about|archive-date=December 6, 2014|access-date=January 17, 2020}}&lt;/ref&gt; Auk þess var hún aðstoðarfélagi við Center for European Policy Analysis (CEPA), þar sem hún leiddi verkefni sem miðaði að því að berjast gegn rússneskri upplýsingafölsun í Mið- og Austur-Evrópu (CEE).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cepa.org/anne-aplebaum|title=Anne Applebaum {{!}} CEPA|date=April 9, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160409230453/http://cepa.org/anne-aplebaum|archive-date=April 9, 2016|access-date=February 25, 2020}}&lt;/ref&gt;

=== Sovétríkin og Rússland ===
Applebaum hefur í skrifum sínum verið gagnrýnin  á Rússland og stjórn Pútíns&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitzpatrick |first=Sheila |author-link=Sheila Fitzpatrick |date=August 25, 2017 |title=Red Famine by Anne Applebaum review – did Stalin deliberately let Ukraine starve? |url=https://www.theguardian.com/books/2017/aug/25/red-famine-stalins-war-on-ukraine-anne-applebaum-review?CMP=share_btn_fb |access-date=August 25, 2017 |work=[[The Guardian]] |quote=For scholars, the most interesting part of the book will be the two excellent historiographical chapters in which she teases out the political and scholarly impulses tending to minimise the famine in Soviet times ('The Cover-Up') and does the same for post-Soviet Ukrainian exploitation of the issue ('The Holodomor in History and Memory')}}&lt;/ref&gt; og fall [[Fall Berlínarmúrsins]] árið 1989  var upphafspunktur alls sem Applebaum gerði á næstu þremur áratugum.&lt;ref name=&quot;FP_2020&quot; /&gt; 

Árið  2000 lýsti Applebaum tengslum milli hins þá nýkjörna forseta Rússlands [[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]]; fyrrum leiðtoga Sovétríkjanna [[Júríj Andropov|Yuri Andropov]]; og fyrrum leyniþjónustunnar [[KGB]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Anne |first=Applebaum |date=April 10, 2000 |title=Secret Agent Man |url=http://www.weeklystandard.com/secret-agent-man/article/12293 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829140652/http://www.weeklystandard.com/secret-agent-man/article/12293 |archive-date=August 29, 2017 |access-date=April 3, 2017 |work=Weekly Standard}}&lt;/ref&gt;Árið  2008 hóf hún að tala um Pútínisma sem andlýðræðislega hugmyndafræði en á þessum tíma var Putin af flestum talinn pragmatisti hliðhollur Vesturlöndum.

Applebaum hefur gagnrýnt aðgerðir Vesturlanda í tengslum við innrás Rússa í Úkraníu og haldið fram að Bandaríkin og bandamenn þeirra ættu ekki að gera spilltu rússnesku ríki kleift að raska jafnvægi í Evrópu .&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=March 5, 2014 |title=Russia's Western enablers |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/anne-applebaum-russias-western-enablers/2014/03/05/bcba2a88-a4a6-11e3-8466-d34c451760b9_story.html |work=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt;  

Árið 2014, skrifaði hún umfjöllun um bók Karen Dawisha ''Putin's Kleptocracy'' fyrir  ''The New York Review of Books''; í þeirri umfjöllum spyr hún hvort að mikilvægasta saga seinustu tuttugu ára hafi ekki verið brostið lýðræði og uppgangur nýrrar tegundar rússneskrar valdboðsstefnu. Hún lýsir goðsögninni um rússneska niðurlægingu og  færir rök fyrir að  [[Atlantshafsbandalagið|NATO]] og útþensla  Evrópusambandsins skilað miklum árangri.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=October 17, 2014 |title=The myth of Russian humiliation |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/anne-applebaum-nato-pays-a-heavy-price-for-giving-russia-too-much-credita-true-achievement-under-threat/2014/10/17/5b3a6f2a-5617-11e4-809b-8cc0a295c773_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601232220/https://www.washingtonpost.com/opinions/anne-applebaum-nato-pays-a-heavy-price-for-giving-russia-too-much-credita-true-achievement-under-threat/2014/10/17/5b3a6f2a-5617-11e4-809b-8cc0a295c773_story.html |archive-date=June 1, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;  Í júlí 2016 fyrir bandarísku forsetakosningarnar skrifaði hún um tengsl milli [[Donald Trump]] og Rússlands;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=July 21, 2016 |title=How a Trump presidency could destabilize Europe |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/how-a-trump-presidency-could-destabilize-europe/2016/07/21/9ec38a20-4f75-11e6-a422-83ab49ed5e6a_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602205423/https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/how-a-trump-presidency-could-destabilize-europe/2016/07/21/9ec38a20-4f75-11e6-a422-83ab49ed5e6a_story.html |archive-date=June 2, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; hún skrifaði að stuðningur Rússlands við Trump væri hluti af stærri rússnesku pólitísku markmiði sem gengi út á að valda glundroða á Vesturlöndum.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |last2=Lucas |first2=Edward |date=May 6, 2016 |title=The danger of Russian disinformation |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/the-danger-of-russian-disinformation/2016/05/06/b31d9718-12d5-11e6-8967-7ac733c56f12_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190513090510/https://www.washingtonpost.com/opinions/the-danger-of-russian-disinformation/2016/05/06/b31d9718-12d5-11e6-8967-7ac733c56f12_story.html |archive-date=May 13, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; Í desember 2019, skrifaði hún í ''The Atlantic að á 21. öld verði einnig að berjast við nýtt fyrirbæri, hægri sinnaða menntamenn sem nú væru mjög gagnrýnir á eigin samfélög og sem hefðu byrjar að viðra sig upp við hægrisinnaða einræðisherra sem hefðu óbeit á Ameríku.'' &quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2019/12/false-romance-russia/603433/|title=The False Romance of Russia|last=Applebaum|first=Anne|date=December 12, 2019|website=The Atlantic|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912204854/https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2019/12/false-romance-russia/603433/|archive-date=September 12, 2021|access-date=September 27, 2021}}&lt;/ref&gt;

=== Mið-Evrópa ===
Applebaum hefur skrifað um sögu Mið- og Austur-Evrópu, einkum Póllands. Í lok bókarinnar Iron Curtain heldur hún því fram að endurreisn borgaralegs samfélags væri mikilvægasta og erfiðasta áskorun fyrir ríkin í Mið-Evrópu; í annarri ritgerð hélt hún því fram að þráhyggja nútíma einræðis um  kúgun borgaralegs samfélags sé komin frá [[Vladímír Lenín|Vladimir Lenín]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Applebaum |first=Anne |date=October 19, 2015 |title=The Leninist Roots of Civil Society Repression |url=https://muse.jhu.edu/article/595919 |journal=Journal of Democracy |volume=26 |issue=4 |pages=21–27 |doi=10.1353/jod.2015.0068 |issn=1086-3214 |s2cid=146420524 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Hún hefur skrifað ritgerðir um pólska kvikmyndagerðarmanninn [[Andrzej Wajda]]; tvíhliða hernámi nasista og Sovétríkjanna í Mið-Evrópu; og hvers vegna það er ónákvæmt að skilgreina Austur-Evrópíu sem eina heild.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.prospectmagazine.co.uk/magazine/does-eastern-europe-still-exist|title=Does Eastern Europe still exist?|last=Anne|first=Applebaum|website=Prospect Magazine|language=en-US|access-date=April 11, 2017}}&lt;/ref&gt; 

=== Upplýsingafölsun, áróður og falsfréttir ===
Applebaum hefur skrifað um rússneska rógsherferð gegn henni árið 2014 á tíma þar sem hún skrifaði mikið um innlimun Krímsskaga í Rússland.  Hún hefur gagnrýnt hvernig samfélagsmiðlar hafa grafið undan lýðræðisumræðu um allan heim.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=December 10, 2015 |title=Mark Zuckerberg should spend $45&amp;nbsp;billion on undoing Facebook's damage to democracies |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/mark-zuckerberg-could-spend-45-billion-on-undoing-facebooks-damage/2015/12/10/4b7d1ba0-9e91-11e5-a3c5-c77f2cc5a43c_story.html |access-date=April 11, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; 

=== Þjóðernishyggja ===
Í mars 2016, í kosningabaráttu Bandaríkjanna 2016, skrifaði Applebaum grein fyrir The ''Washington Post'' með titlinum: &quot;Er þetta endir Vesturlanda eins og við þekkjum þau?&quot;; Í greinninni er því haldið fram að aðeins þurfi tvær eða þrjár kosningar sem fara illa til að NATO líði undir lok, Evrópusambandið leysist upp og ef til vill endalokum hins frjalslynda heimsskipunar.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=March 4, 2016 |title=Is this the end of the West as we know it? |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/donald-trump-and-the-end-of-nato/2016/03/04/e8c4b9ca-e146-11e5-8d98-4b3d9215ade1_story.html |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; Applebaum studdi [[Hillary Clinton]] til  forseta í júlí 2016 vegna þess að hún lítur á Trump sem &quot;mann sem virðist ætlaður að eyðileggja þau bandalög sem varðveita alþjóðlegan frið og bandaríska völd&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=July 28, 2016 |title=Why we need a President Clinton |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/why-we-need-a-president-clinton/2016/07/28/aaa40e76-54ef-11e6-bbf5-957ad17b4385_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416081448/https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/why-we-need-a-president-clinton/2016/07/28/aaa40e76-54ef-11e6-bbf5-957ad17b4385_story.html |archive-date=April 16, 2019 |access-date=January 16, 2019 |work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;

Applebaum skrifaði grein í  ''Washington Post'' í mars 2016  sem leiddi til þess að svissneska fréttablaðið ''Tages-Anzeiger'' og þýska fréttatímaritið  ''[[Der Spiegel]]'' tóku viðtöl við hana. Þessar greinar birtust í desember  2016&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cassidy |first=Alan |last2=Loser |first2=Philipp |date=December 27, 2016 |title=Ähnlich wie in den 1930er-Jahren |url=http://www.tagesanzeiger.ch/ausland/amerika/es-liegt-etwas-aehnliches-in-der-luft-wie-in-den-1930erjahren/story/27519272 |access-date=April 3, 2017 |work=Tages-Anzeiger |language=de |issn=1422-9994}}&lt;/ref&gt; og janúår 2017.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Scheuermann |first=Christoph |last2=Repinski |first2=Gordon |date=January 20, 2017 |title=Historian Anne Applebaum on Trump: 'Protest Is Insufficient' |url=http://www.spiegel.de/international/world/anne-applebaum-interview-about-president-donald-trump-a-1130988.html |access-date=April 20, 2017 |work=Der Spiegel}}&lt;/ref&gt; Hún skrifaði að alþjóðlegar popúlistahreyfingar kölluðu þá mjög hægri sinnaðar hreyfingar og öfgahreyfingar lengst til hægri ekki íhaldshreyfingar eins og það hugstak var venjulega skilið. Hún skrifaði að popúlistahreyfingar í Evrópu deildu hugmyndum, hugmyndafræði, vinum og stofnendum og reyndu að taka yfir nútíma stofnanir með valdi til að  fara  aftur í tímann. Applebaum hefur lagt áherslu á hættu á nýrri alþjóðlegri þjóðernishyggju þar sem slíkar hreyfingar sameinast eins og hreyfingin  [[Lög og réttlæti|Law and Justice]] í Póllandi,  [[Lega Nord|Northern League]] í Ítalíu og Freedom Party í Austurríki.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Anne |first=Applebaum |date=January 15, 2019 |title=The anti-Europeans have a plan for crippling the European Union |url=https://www.washingtonpost.com/gdpr-consent/?destination=%2fopinions%2fglobal-opinions%2fthe-anti-europeans-have-a-plan-for-crippling-the-european-union%2f2019%2f01%2f13%2fd8af6ab0-15ed-11e9-b6ad-9cfd62dbb0a8_story.html%3f |work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;

== Úrval af útgáfum ==

* ''Between East and West: Across the Borderlands of Europe'', Pantheon, (1994), reprinted by Random House, 1995; Penguin, 2015; and Anchor, 2017, {{ISBN|0679421505}}
* ''Gulag: A History'', Doubleday, (2003), 677 pages, {{ISBN|0-7679-0056-1}}; paperback, Bantam Dell, 2004, 736 pages, {{ISBN|1-4000-3409-4}}
* ''Gulag Voices : An Anthology'', Yale University Press, (2011), 224 pages, {{ISBN|9780300177831}}; hardback
* ''Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe, 1944–1956'', Allen Lane, (2012), 614 pages, {{ISBN|978-0-713-99868-9}} / Doubleday {{ISBN|978-0-385-51569-6}}
* ''From a Polish Country House Kitchen'' with Danielle Crittenden, Chronicle Books, (2012), 288 pages, {{ISBN|1-452-11055-7}}; hardback
* ''Red Famine: Stalin's War on Ukraine,'' Penguin Randomhouse, (2017)&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.penguinrandomhouse.com/books/236713/red-famine-by-anne-applebaum/9780385538855/|title=Red Famine by Anne Applebaum {{!}} PenguinRandomHouse.com|language=en-US|access-date=April 20, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421091616/http://www.penguinrandomhouse.com/books/236713/red-famine-by-anne-applebaum/9780385538855/|archive-date=April 21, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* ''Twilight of Democracy: The Seductive Lure of Authoritarianism'', Doubleday, (2020), 224 pages, {{ISBN|978-0385545808}}; hardback
* ''Wybór'' (Choice), Agora, (2021), 320 pages, {{ISBN|978-8326838255}}; hardback
* ''Autocracy, Inc.: The Dictators Who Want to Run the World'', Doubleday, (2024), 224 pages, {{ISBN|978-0385549936}}; hardback
== Tilvísanir ==
[[Flokkur:Fólk fætt árið 1964]]
[[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]]</text>
      <sha1>2sqbhl18ixrksdmiah5xnu1upsvfyhr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1981967</id>
      <parentid>1981966</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salvor</username>
        <id>70</id>
      </contributor>
      <comment>bæta við heimild - Einræði hf</comment>
      <origin>1981967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34852" sha1="b0jmxdbvz3lekmpmi3owippjw2ro0pv" xml:space="preserve">
{{Persóna
| nafn               = Anne Applebaum

| mynd               = MS241015 304 (cropped).jpg
| mynd_texti         = Applebaum árið 2024
| fæðingarnafn       = Anne Elizabeth Applebaum
| fæðingardagur      = {{Birth date and age|1964|7|25}}&lt;ref name=&quot;Interview&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.citypaper.ee/interview_with_anne_applebaum/ |title=Interview with Anne Applebaum |last=Petrone |first=Justine |work=City Paper |publisher=Baltic News Ltd |access-date=October 3, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720124829/http://www.citypaper.ee/interview_with_anne_applebaum/ |archive-date=July 20, 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| fæðingarstaður     = Washington, D.C., U.S.
| dánardagur         = 
| dánarstaður        = 
| ríkisfang          = {{hlist|United States|Poland
}}
| menntun            = {{Plainlist|
* [[Yale University]] ([[Bachelor of Arts|BA]])
* [[London School of Economics]] ([[MSc]])
* [[St Antony's College, Oxford]]
}}
| þekkt_fyrir        = Ritsmíðar um  [[Sovétríkin]] og [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]]
| maki               = {{Marriage|[[Radosław Sikorski]]|June 27, 1992}}
| börn               = 2
| verðlaun           = [[Pulitzer Prize for General Nonfiction]]
| vefsíða            = {{Official URL}}
}}
'''Anne Elizabeth Applebaum'''&lt;ref name=&quot;NYT1992&quot;&gt;{{Cite news |date=June 28, 1992 |title=Weddings: Anne Applebaum, Radek Sikorski |url=https://www.nytimes.com/1992/06/28/style/weddings-anne-applebaum-radek-sikorski.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112145013/https://www.nytimes.com/1992/06/28/style/weddings-anne-applebaum-radek-sikorski.html |archive-date=January 12, 2021 |access-date=February 14, 2017 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; (fædd 25. júlí 1964) er bandarískur blaðamaður, sagnfræðingur og  álitsgjafi um utanríkismálastefnu. Hún hefur skrifað mikið um  sögu kommúnisma og þróun borgaralegs samfélags í Mið- og Austur-Evrópu. Hún varð [[Pólland|pólskur]] ríkisborgari árið 2013 og er gift Radosław Sikorski, utanríkisráðherra Póllands.&lt;ref name=&quot;DR20260927&quot;&gt;{{Cite news |last=Nielsen |first=Søren |date=September 27, 2026 |title=Amerikansk topanalytiker i interview med DR: USA's drømme om Grønland lever videre |url=https://www.dr.dk/nyheder/udland/amerikansk-topanalytiker-i-interview-med-dr-usa-s-droemme-om-groenland-lever-videre |access-date=September 27, 2026 |publisher=[[DR (broadcaster)|DR]] |language=da}}&lt;/ref&gt;

Applebaum hefur starfað fyrir  tímaritin The Economist og The Spectator&lt;ref name=&quot;Cohen20200712&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Nick |date=July 12, 2020 |title=Anne Applebaum: how my old friends paved the way for Trump and Brexit |url=https://www.theguardian.com/books/2020/jul/12/anne-applebaum-how-my-old-friends-paved-the-way-for-trump-and-brexit |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804051705/https://www.theguardian.com/books/2020/jul/12/anne-applebaum-how-my-old-friends-paved-the-way-for-trump-and-brexit |archive-date=August 4, 2020 |access-date=August 4, 2020 |work=The Observer |location=London}}&lt;/ref&gt; og var  í ritstjórn  tímaritsins The ''[[The Washington Post|Washington Post]]'' frá 2002 til 2006.&lt;ref name=&quot;Anne Applebaum&quot;&gt;{{Cite news |title=Anne Applebaum |url=https://www.washingtonpost.com/people/anne-applebaum/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610003544/https://www.washingtonpost.com/people/anne-applebaum/ |archive-date=June 10, 2019 |access-date=April 20, 2017 |work=The Washington Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Árið 2004 vann hún Pulitzer-verðlaunin fyrir sannsögulegar bókmenntir  fyrir  ritverk sitt Gulag: A History.&lt;ref name=&quot;NYT20040405&quot;&gt;{{Cite news |date=April 5, 2004 |title='The Known World' Wins Pulitzer Prize for Fiction |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/ref/arts/05pulitzers-arts.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170818010516/http://www.nytimes.com/ref/arts/05pulitzers-arts.html |archive-date=August 18, 2017 |access-date=March 2, 2020 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Hún er starfar og skrifar  fyrir The Atlantic&lt;ref name=&quot;Atlantic2019115&quot;&gt;{{Cite news |date=November 15, 2019 |title=Press Release: Anne Applebaum Joins The Atlantic as Staff Writer |url=https://www.theatlantic.com/press-releases/archive/2019/11/anne-applebaum-joins-atlantic-staff-writer/602083/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128143003/https://www.theatlantic.com/press-releases/archive/2019/11/anne-applebaum-joins-atlantic-staff-writer/602083/ |archive-date=November 28, 2020 |access-date=March 2, 2020 |work=The Atlantic}}&lt;/ref&gt; og er félagi við SNF Agora Institute og School of Advanced International Studies við Johns Hopkins háskólann.&lt;ref name=&quot;snfagora.jhu.edu&quot;&gt;{{Cite web|url=https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|title=Anne Applebaum: Stavros Niarchos Foundation SNF Agora Institute at Johns Hopkins|website=snfagora.jhu.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128220936/https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|archive-date=November 28, 2019|access-date=April 13, 2020}}&lt;/ref&gt;

Applebaum gefur einnig út  fréttabréfið Open Letters.&lt;ref name=&quot;DR20260927&quot; /&gt;

Bókin  '''Einræði hf.:einræðisherrarnir sem vilja stjórna heiminum''' kom út á íslensku árið 2026.&lt;ref&gt;Applebaum, A., Björn Bjarnason, &amp; Ugla  útgefandi. (2026). ''Einræði hf. : einræðisherrarnir sem vilja stjórna heiminum''. Ugla.&lt;/ref&gt;

== Menntun ==
Applebaum  nam sovéska sögu undir Wolfgang Leonhard haustið 1982 við  Yale háskólann.&lt;ref name=&quot;IC&quot;&gt;{{Cite book|title=Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944–1956|last=Applebaum|first=Anne|date=2012|publisher=Doubleday|isbn=9780385515696|location=New York USA|page=282,508}}&lt;/ref&gt; Sumarið 1985 var hún  í [[Sankti Pétursborg|Leningrad]] í Sovétríkjunum (nú Sankti Pétursborg í Rússlandi) en það er reynsla sem hún segir að hafi hjálpað til við að móta skoðanir sínar.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Anne |first=Applebaum |title=Russia and the Great Forgetting |url=https://www.commentarymagazine.com/articles/russia-great-forgetting/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601223629/https://www.commentarymagazine.com/articles/russia-great-forgetting/ |archive-date=June 1, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=[[Commentary (magazine)|Commentary]]}}&lt;/ref&gt;

Applebaum lauk BA-próf frá Yale árið 1986 í sögu og bókmenntum.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.literaturfestival.com/archive/participants/authors/2014/anne-applebaum?set_language=en|title=Anne Applebaum – internationales literaturfestival berlin|website=Literaturfestival.com|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302031208/http://www.literaturfestival.com/archive/participants/authors/2014/anne-applebaum?set_language=en|archive-date=March 2, 2017|access-date=April 3, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IC&quot; /&gt; Hún fékk tveggja ára Marshall námsstyrk  við [[London School of Economics]] og lauk þaðan meistaragráðu í [[Alþjóðasamskipti|alþjóðasamskiptum]] (1987).&lt;ref name=&quot;NYT_wdg&quot;&gt;{{Cite news |date=December 8, 1991 |title=Anne E. Applebaum to Wed in June |url=https://www.nytimes.com/1991/12/08/style/anne-e-applebaum-to-wed-in-june.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219062732/http://www.nytimes.com/1991/12/08/style/anne-e-applebaum-to-wed-in-june.html |archive-date=February 19, 2018 |access-date=April 23, 2008 |work=[[The New York Times]] |quote=... is a summa cum laude graduate of Yale University, where she was elected to Phi Beta Kappa.}}&lt;/ref&gt; Hún stundaði einnig nám við St Antony's College, Oxford, áður en hún varð blaðamaður fyrir The Economist og flutti til [[Varsjá]], Póllands, árið 1988.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordna.org/amer-alumni-authors-march-2018|title=Anne Applebaum|publisher=University of Oxford|archive-url=https://web.archive.org/web/20250326044704/https://www.oxfordna.org/amer-alumni-authors-march-2018|archive-date=March 26, 2025|access-date=2 April 2025|quote=As a celebration of our alumni, each month we will highlight a new book written by one of Oxford's North American-based alumni. For March 2018, our author is Anne Applebaum (St Antony's College, 1986).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wash-Bio&quot;&gt;{{Cite news |title=Anne Applebaum |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/opinions/biographies/anne-applebaum.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102539/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/opinions/biographies/anne-applebaum.html |archive-date=March 4, 2016 |access-date=October 3, 2009 |work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;

Applebaum fór til Berlínar í nóvember 1989 til að skrifa fréttir um fall Berlínarmúrsins.&lt;ref name=&quot;FP_2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2020/08/15/the-tragic-romance-of-the-middle-aged-western-liberal/|title=The Tragic Romance of the Nostalgic Western Liberal|last=Ivan Krastev|authorlink=Ivan Krastev|date=August 15, 2020|publisher=Foreign Policy|access-date=November 15, 2022}}&lt;/ref&gt;

== Ferill ==
Applebaum skrifaði mikið um  [[Fall Berlínarmúrsins]]  og fall kommúnismans sem blaðamaður hjá  The Economist og The Independent. Árið 1991 sneri hún aftur til Englands til að vinna fyrir The Economist; hún var síðar ráðin sem erlendur ritstjóri og síðar aðstoðarritstjóri tímaritsins The Spectator, og síðar pólitískur ritstjóri  Evening Standard.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ninedotsprize.org/board_members/anne-applebaum/|title=Anne Applebaum|website=The Nine Dots Prize|language=en-GB|access-date=September 1, 2022}}&lt;/ref&gt; Árið 1994 gaf hún út sína fyrstu bók, Between East and West: Across the Borderlands of Europe og er það ferðasögu sem lýsir uppgangi þjóðernishyggju í nýju ríkjum fyrrum Sovétríkjanna.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.washingtontimes.com/news/2017/jul/23/book-review-between-east-and-west-across-the-borde/|title=Book Review: 'Between East and West: Across the Borderlands of Europe'|last=Hopley|first=Claire|date=July 23, 2017|website=The Washington Times|language=en-US|access-date=September 1, 2022}}&lt;/ref&gt; Árið 2001 tók hún viðtal við [[Tony Blair]] forsætisráðherra.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=March 19, 2001 |title=I am still normal |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/4722273/I-am-still-normal.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180623001052/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/4722273/I-am-still-normal.html |archive-date=June 23, 2018 |access-date=September 27, 2021 |work=The Telegraph}}&lt;/ref&gt; Hún skrifaði einnig fræðiritið  Gulag: A History (2003), um fangabúðir Sovétríkjanna og fékk  Pulitzer-verðlaunin árið 2004.&lt;ref name=&quot;NYT20040405&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Idaho&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archives.mtexpress.com/index2.php?ID=2005102224&amp;var_Year=2004&amp;var_Month=11&amp;var_Day=17|title=From concentration camps to cotton|date=March 25, 2005|website=Idaho Mountain express and guide.|publisher=Express publishing inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621170913/http://archives.mtexpress.com/index2.php?ID=2005102224&amp;var_Year=2004&amp;var_Month=11&amp;var_Day=17|archive-date=June 21, 2018|access-date=October 3, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pulitzer.org/works/2004-General-Nonfiction|title=The 2004 Pulitzer Prize Winners General Nonfiction|archive-url=https://web.archive.org/web/20091002161041/http://www.pulitzer.org/works/2004-General-Nonfiction|archive-date=October 2, 2009|access-date=October 3, 2009}}&lt;/ref&gt; 

Applebaum hefur verið í ritstjórn The ''Washington Post'', og var dálkahöfundur dagblaðsins í 17 ár.&lt;ref name=&quot;Anne Applebaum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Atlantic2019115&quot; /&gt; Auk þess var hún aðstoðarfélagi við American Enterprise Institute, íhaldssama hugmyndafræðistofu.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Leonard |first=Brooke |date=May 8, 2008 |title=Turning Abkhazia into a War |url=http://www.nationalinterest.org/Article.aspx?id=17660 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113214131/http://www.nationalinterest.org/Article.aspx?id=17660 |archive-date=January 13, 2009 |access-date=December 31, 2008 |work=[[National Interest]] |location=New York City}}&lt;/ref&gt;

Önnur bók  hennar um sagnfræðilegt efni , Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944-56, var gefin út árið 2012 . Frá 2011 til 2016 stofnaði hún og stýrði Transitions Forum við Legatum Institute, alþjóðlegu hugmynda- og menntastofnun með höfuðstöðvar í London. Meðal annarra verkefna stýrði hún tveggja ára verkefni sem rannsakaði samband lýðræðis og vöxt í Brasilíu, Indlandi og Suður-Afríku;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.li.com/programmes/democracy-works|title=Democracy Works|website=li.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190128191107/https://www.li.com/programmes/democracy-works|archive-date=January 28, 2019|access-date=April 17, 2017}}&lt;/ref&gt; stofnaði Framtíð Sýrlands&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/preparing-for-a-syrian-transition_ghani_lockhart_november-2012.pdf?sfvrsn=0|title=Preparing for a Syrian Transition: Lessons from the Past, Thinking for the Future|last=Ghani|first=Ashraf|last2=Lockhart|first2=Clare|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202033109/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/preparing-for-a-syrian-transition_ghani_lockhart_november-2012.pdf?sfvrsn=0|archive-date=December 2, 2020|access-date=May 24, 2025}}&lt;/ref&gt; og Framtíð Írans&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.li.com/programmes/the-future-of-iran|title=The Future of Iran|website=li.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418081945/http://www.li.com/programmes/the-future-of-iran|archive-date=April 18, 2017|access-date=April 17, 2017}}&lt;/ref&gt; verkefni um stofnunarbreytingar í þessum löndum; og lét gera ritgerðasafn um spillingu í Georgíu,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/georgia_transitions_a4_2014web.pdf?sfvrsn=0|title=Revolutionary Tactics: Insights from Police and Justice Reform in Georgia|last=Pomerantsev|first=Peter|last2=Robertson|first2=Geoffrey|date=June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120100320/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/georgia_transitions_a4_2014web.pdf?sfvrsn=0|archive-date=November 20, 2020|access-date=April 17, 2017|last3=Ratković|first3=Jovan|last4=Applebaum|first4=Anne}}&lt;/ref&gt; Moldóvu,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/moldova-the-failing-champion-of-european-integration-a4.pdf?sfvrsn=0|title=Moldova: The Failing Champion of European Integration|last=Soloviev|first=Vladimir|date=July 2014|others=Translated and edited by Olga Khvostunova|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107171958/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/moldova-the-failing-champion-of-european-integration-a4.pdf?sfvrsn=0|archive-date=November 7, 2020|access-date=April 17, 2017}}&lt;/ref&gt; og Úkraínu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/ukraine_imr_a4_web.pdf?sfvrsn=0|title=Looting Ukraine: How East and West Teamed up to Steal a Country|last=Bullough|first=Oliver|date=July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117224328/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/ukraine_imr_a4_web.pdf?sfvrsn=0|archive-date=November 17, 2020|access-date=April 17, 2017}}&lt;/ref&gt;

Applebaum varð kennari 2016 við  London School of Economics (LSE) í  [[:en:London_School_of_Economics#LSE_Institute_of_Global_Affairs|Institute for Global Affairs]] og þar starfrækti hún verkefnið  Arena þar sem fjallað var um upplýsingafölsun og áróður á 21 öld.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lse.ac.uk/iga/people/home.aspx|title=People|publisher=London School of Economics|language=en-GB|access-date=April 13, 2020}}{{Dead link|date=February 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; Árið 2019, flutti hún það verkefni til  t SNF Agora Institute við Johns Hopkins University.&lt;ref name=&quot;snfagora.jhu.edu2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|title=Anne Applebaum: Stavros Niarchos Foundation SNF Agora Institute at Johns Hopkins|website=snfagora.jhu.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128220936/https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|archive-date=November 28, 2019|access-date=April 13, 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Árið 2017 gaf hún út þriðju sögulega bók sína, Red Famine: Stalin's War on Ukraine, a history of the [[Hungursneyðin í Sovét-Úkraínu|Holodomor]] (the 1932-33 human-made hungur in Soviet Ukraine). Bókin vann Lionel Gelber verðlaunin&lt;ref name=&quot;Gelber2018&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.newswire.ca/news-releases/anne-applebaums-red-famine-wins-the-2018-lionel-gelber-prize-676698163.html|title=Anne Applebaum's Red Famine Wins the 2018 Lionel Gelber Prize|last=Prize|first=The Lionel Gelber|website=newswire.ca|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804175330/https://www.newswire.ca/news-releases/anne-applebaums-red-famine-wins-the-2018-lionel-gelber-prize-676698163.html|archive-date=August 4, 2020|access-date=April 13, 2020}}&lt;/ref&gt; og Duff Cooper verðlaunin,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.theduffcooperprize.org/past-duff-cooper-prize-winners|title=Past Winners of The Duff Cooper Prize – The Duff Cooper Prize|website=theduffcooperprize.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190912231809/http://www.theduffcooperprize.org/past-duff-cooper-prize-winners|archive-date=September 12, 2019|access-date=April 13, 2020}}&lt;/ref&gt; 

Í nóvember 2019 tilkynnti The Atlantic að Applebaum  myndi  frá janúar 2020 verða í hópi blaðamanna þar&lt;ref name=&quot;Atlantic2019115&quot; /&gt; Hún var  á lista Prospect árið 2020 yfir 50 bestu hugsuði fyrir [[Covid-19 faraldurinn|COVID-19 tímabil]].

Í júlí 2020 kom út  bókin hennar ''Twilight of Democracy: The Seductive Lure of Authoritarianism''. Bókin er sambland af endurminningum og pólitískri greiningu. Bókn  var á vinsældalistaistum tímaritsins ''[[Der Spiegel]]''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lehmanns.de/listing/2280-spiegel-bestseller-sachbuch-hardcover-nr-13-2021|title=Spiegel Bestseller: Sachbuch / Hardcover (Nr. 13/2021) – versandkostenfrei online kaufen – Lehmanns.de|website=lehmanns.de|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927145701/https://www.lehmanns.de/listing/2280-spiegel-bestseller-sachbuch-hardcover-nr-13-2021|archive-date=September 27, 2021|access-date=September 27, 2021}}&lt;/ref&gt; og &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwATo&quot;&gt;The New York Times&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Combined Print &amp; E-Book Nonfiction – Best Sellers – Books – August 9, 2020 – The New York Times |url=https://www.nytimes.com/books/best-sellers/2020/08/09/combined-print-and-e-book-nonfiction/ |access-date=September 27, 2021 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Í júlí 2020 var Applebaum ein af 153 sem skrifuðu undir  &quot;Harper's Letter&quot; (einnig þekkt sem &quot;A Letter on Justice and Open Debate&quot;); en það skjal  lýsti áhyggjum af því að &quot;frjálst flæði upplýsinga og hugmynda, lífblóð frjálslyndis samfélags, væri á hverjum degi að verða  takmarkaðra.&quot;


Applebaum er meðlimur í  hugveitunni Council on Foreign Relations.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cfr.org/about/membership/roster.html|title=Membership Roster – Council on Foreign Relations|website=Cfr.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140727040345/http://www.cfr.org/about/membership/roster.html|archive-date=July 27, 2014|access-date=April 3, 2017}}&lt;/ref&gt; Hún er í stjórn National Endowment for Democracy and Renew Democracy Initiative.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ned.org/about/board-of-directors/|title=Board of Directors – NATIONAL ENDOWMENT FOR DEMOCRACY|website=Ned.org|language=en-US|access-date=March 28, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Boot |first=Max |date=April 25, 2018 |title=The political center is fighting back |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/the-political-center-is-fighting-back/2018/04/25/6170f646-489b-11e8-827e-190efaf1f1ee_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508152332/https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/the-political-center-is-fighting-back/2018/04/25/6170f646-489b-11e8-827e-190efaf1f1ee_story.html |archive-date=May 8, 2019 |access-date=April 23, 2019 |work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt; Hún er einnig í ritstjórn tímaritsins The American Interest&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.the-american-interest.com/masthead/|title=Editorial board|publisher=The American Interest|access-date=April 3, 2017}}&lt;/ref&gt; og Journal of Democracy.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.journalofdemocracy.org/about/masthead/|title=Masthead|website=Journal of Democracy|language=en-US|access-date=2025-08-12}}&lt;/ref&gt; Hún var  í  stjórn Institute for War and Peace Reporting.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iwpr.net/about|title=About IWPR {{!}} Institute for War and Peace Reporting|date=December 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206145719/https://iwpr.net/about|archive-date=December 6, 2014|access-date=January 17, 2020}}&lt;/ref&gt; Auk þess var hún aðstoðarfélagi við Center for European Policy Analysis (CEPA), þar sem hún leiddi verkefni sem miðaði að því að berjast gegn rússneskri upplýsingafölsun í Mið- og Austur-Evrópu (CEE).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cepa.org/anne-aplebaum|title=Anne Applebaum {{!}} CEPA|date=April 9, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160409230453/http://cepa.org/anne-aplebaum|archive-date=April 9, 2016|access-date=February 25, 2020}}&lt;/ref&gt;

=== Sovétríkin og Rússland ===
Applebaum hefur í skrifum sínum verið gagnrýnin  á Rússland og stjórn Pútíns&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitzpatrick |first=Sheila |author-link=Sheila Fitzpatrick |date=August 25, 2017 |title=Red Famine by Anne Applebaum review – did Stalin deliberately let Ukraine starve? |url=https://www.theguardian.com/books/2017/aug/25/red-famine-stalins-war-on-ukraine-anne-applebaum-review?CMP=share_btn_fb |access-date=August 25, 2017 |work=[[The Guardian]] |quote=For scholars, the most interesting part of the book will be the two excellent historiographical chapters in which she teases out the political and scholarly impulses tending to minimise the famine in Soviet times ('The Cover-Up') and does the same for post-Soviet Ukrainian exploitation of the issue ('The Holodomor in History and Memory')}}&lt;/ref&gt; og fall [[Fall Berlínarmúrsins]] árið 1989  var upphafspunktur alls sem Applebaum gerði á næstu þremur áratugum.&lt;ref name=&quot;FP_2020&quot; /&gt; 

Árið  2000 lýsti Applebaum tengslum milli hins þá nýkjörna forseta Rússlands [[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]]; fyrrum leiðtoga Sovétríkjanna [[Júríj Andropov|Yuri Andropov]]; og fyrrum leyniþjónustunnar [[KGB]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Anne |first=Applebaum |date=April 10, 2000 |title=Secret Agent Man |url=http://www.weeklystandard.com/secret-agent-man/article/12293 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829140652/http://www.weeklystandard.com/secret-agent-man/article/12293 |archive-date=August 29, 2017 |access-date=April 3, 2017 |work=Weekly Standard}}&lt;/ref&gt;Árið  2008 hóf hún að tala um Pútínisma sem andlýðræðislega hugmyndafræði en á þessum tíma var Putin af flestum talinn pragmatisti hliðhollur Vesturlöndum.

Applebaum hefur gagnrýnt aðgerðir Vesturlanda í tengslum við innrás Rússa í Úkraníu og haldið fram að Bandaríkin og bandamenn þeirra ættu ekki að gera spilltu rússnesku ríki kleift að raska jafnvægi í Evrópu .&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=March 5, 2014 |title=Russia's Western enablers |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/anne-applebaum-russias-western-enablers/2014/03/05/bcba2a88-a4a6-11e3-8466-d34c451760b9_story.html |work=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt;  

Árið 2014, skrifaði hún umfjöllun um bók Karen Dawisha ''Putin's Kleptocracy'' fyrir  ''The New York Review of Books''; í þeirri umfjöllum spyr hún hvort að mikilvægasta saga seinustu tuttugu ára hafi ekki verið brostið lýðræði og uppgangur nýrrar tegundar rússneskrar valdboðsstefnu. Hún lýsir goðsögninni um rússneska niðurlægingu og  færir rök fyrir að  [[Atlantshafsbandalagið|NATO]] og útþensla  Evrópusambandsins skilað miklum árangri.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=October 17, 2014 |title=The myth of Russian humiliation |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/anne-applebaum-nato-pays-a-heavy-price-for-giving-russia-too-much-credita-true-achievement-under-threat/2014/10/17/5b3a6f2a-5617-11e4-809b-8cc0a295c773_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601232220/https://www.washingtonpost.com/opinions/anne-applebaum-nato-pays-a-heavy-price-for-giving-russia-too-much-credita-true-achievement-under-threat/2014/10/17/5b3a6f2a-5617-11e4-809b-8cc0a295c773_story.html |archive-date=June 1, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;  Í júlí 2016 fyrir bandarísku forsetakosningarnar skrifaði hún um tengsl milli [[Donald Trump]] og Rússlands;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=July 21, 2016 |title=How a Trump presidency could destabilize Europe |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/how-a-trump-presidency-could-destabilize-europe/2016/07/21/9ec38a20-4f75-11e6-a422-83ab49ed5e6a_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602205423/https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/how-a-trump-presidency-could-destabilize-europe/2016/07/21/9ec38a20-4f75-11e6-a422-83ab49ed5e6a_story.html |archive-date=June 2, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; hún skrifaði að stuðningur Rússlands við Trump væri hluti af stærri rússnesku pólitísku markmiði sem gengi út á að valda glundroða á Vesturlöndum.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |last2=Lucas |first2=Edward |date=May 6, 2016 |title=The danger of Russian disinformation |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/the-danger-of-russian-disinformation/2016/05/06/b31d9718-12d5-11e6-8967-7ac733c56f12_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190513090510/https://www.washingtonpost.com/opinions/the-danger-of-russian-disinformation/2016/05/06/b31d9718-12d5-11e6-8967-7ac733c56f12_story.html |archive-date=May 13, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; Í desember 2019, skrifaði hún í ''The Atlantic að á 21. öld verði einnig að berjast við nýtt fyrirbæri, hægri sinnaða menntamenn sem nú væru mjög gagnrýnir á eigin samfélög og sem hefðu byrjar að viðra sig upp við hægrisinnaða einræðisherra sem hefðu óbeit á Ameríku.'' &quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2019/12/false-romance-russia/603433/|title=The False Romance of Russia|last=Applebaum|first=Anne|date=December 12, 2019|website=The Atlantic|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912204854/https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2019/12/false-romance-russia/603433/|archive-date=September 12, 2021|access-date=September 27, 2021}}&lt;/ref&gt;

=== Mið-Evrópa ===
Applebaum hefur skrifað um sögu Mið- og Austur-Evrópu, einkum Póllands. Í lok bókarinnar Iron Curtain heldur hún því fram að endurreisn borgaralegs samfélags væri mikilvægasta og erfiðasta áskorun fyrir ríkin í Mið-Evrópu; í annarri ritgerð hélt hún því fram að þráhyggja nútíma einræðis um  kúgun borgaralegs samfélags sé komin frá [[Vladímír Lenín|Vladimir Lenín]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Applebaum |first=Anne |date=October 19, 2015 |title=The Leninist Roots of Civil Society Repression |url=https://muse.jhu.edu/article/595919 |journal=Journal of Democracy |volume=26 |issue=4 |pages=21–27 |doi=10.1353/jod.2015.0068 |issn=1086-3214 |s2cid=146420524 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Hún hefur skrifað ritgerðir um pólska kvikmyndagerðarmanninn [[Andrzej Wajda]]; tvíhliða hernámi nasista og Sovétríkjanna í Mið-Evrópu; og hvers vegna það er ónákvæmt að skilgreina Austur-Evrópíu sem eina heild.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.prospectmagazine.co.uk/magazine/does-eastern-europe-still-exist|title=Does Eastern Europe still exist?|last=Anne|first=Applebaum|website=Prospect Magazine|language=en-US|access-date=April 11, 2017}}&lt;/ref&gt; 

=== Upplýsingafölsun, áróður og falsfréttir ===
Applebaum hefur skrifað um rússneska rógsherferð gegn henni árið 2014 á tíma þar sem hún skrifaði mikið um innlimun Krímsskaga í Rússland.  Hún hefur gagnrýnt hvernig samfélagsmiðlar hafa grafið undan lýðræðisumræðu um allan heim.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=December 10, 2015 |title=Mark Zuckerberg should spend $45&amp;nbsp;billion on undoing Facebook's damage to democracies |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/mark-zuckerberg-could-spend-45-billion-on-undoing-facebooks-damage/2015/12/10/4b7d1ba0-9e91-11e5-a3c5-c77f2cc5a43c_story.html |access-date=April 11, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; 

=== Þjóðernishyggja ===
Í mars 2016, í kosningabaráttu Bandaríkjanna 2016, skrifaði Applebaum grein fyrir The ''Washington Post'' með titlinum: &quot;Er þetta endir Vesturlanda eins og við þekkjum þau?&quot;; Í greinninni er því haldið fram að aðeins þurfi tvær eða þrjár kosningar sem fara illa til að NATO líði undir lok, Evrópusambandið leysist upp og ef til vill endalokum hins frjalslynda heimsskipunar.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=March 4, 2016 |title=Is this the end of the West as we know it? |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/donald-trump-and-the-end-of-nato/2016/03/04/e8c4b9ca-e146-11e5-8d98-4b3d9215ade1_story.html |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; Applebaum studdi [[Hillary Clinton]] til  forseta í júlí 2016 vegna þess að hún lítur á Trump sem &quot;mann sem virðist ætlaður að eyðileggja þau bandalög sem varðveita alþjóðlegan frið og bandaríska völd&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=July 28, 2016 |title=Why we need a President Clinton |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/why-we-need-a-president-clinton/2016/07/28/aaa40e76-54ef-11e6-bbf5-957ad17b4385_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416081448/https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/why-we-need-a-president-clinton/2016/07/28/aaa40e76-54ef-11e6-bbf5-957ad17b4385_story.html |archive-date=April 16, 2019 |access-date=January 16, 2019 |work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;

Applebaum skrifaði grein í  ''Washington Post'' í mars 2016  sem leiddi til þess að svissneska fréttablaðið ''Tages-Anzeiger'' og þýska fréttatímaritið  ''[[Der Spiegel]]'' tóku viðtöl við hana. Þessar greinar birtust í desember  2016&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cassidy |first=Alan |last2=Loser |first2=Philipp |date=December 27, 2016 |title=Ähnlich wie in den 1930er-Jahren |url=http://www.tagesanzeiger.ch/ausland/amerika/es-liegt-etwas-aehnliches-in-der-luft-wie-in-den-1930erjahren/story/27519272 |access-date=April 3, 2017 |work=Tages-Anzeiger |language=de |issn=1422-9994}}&lt;/ref&gt; og janúår 2017.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Scheuermann |first=Christoph |last2=Repinski |first2=Gordon |date=January 20, 2017 |title=Historian Anne Applebaum on Trump: 'Protest Is Insufficient' |url=http://www.spiegel.de/international/world/anne-applebaum-interview-about-president-donald-trump-a-1130988.html |access-date=April 20, 2017 |work=Der Spiegel}}&lt;/ref&gt; Hún skrifaði að alþjóðlegar popúlistahreyfingar kölluðu þá mjög hægri sinnaðar hreyfingar og öfgahreyfingar lengst til hægri ekki íhaldshreyfingar eins og það hugstak var venjulega skilið. Hún skrifaði að popúlistahreyfingar í Evrópu deildu hugmyndum, hugmyndafræði, vinum og stofnendum og reyndu að taka yfir nútíma stofnanir með valdi til að  fara  aftur í tímann. Applebaum hefur lagt áherslu á hættu á nýrri alþjóðlegri þjóðernishyggju þar sem slíkar hreyfingar sameinast eins og hreyfingin  [[Lög og réttlæti|Law and Justice]] í Póllandi,  [[Lega Nord|Northern League]] í Ítalíu og Freedom Party í Austurríki.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Anne |first=Applebaum |date=January 15, 2019 |title=The anti-Europeans have a plan for crippling the European Union |url=https://www.washingtonpost.com/gdpr-consent/?destination=%2fopinions%2fglobal-opinions%2fthe-anti-europeans-have-a-plan-for-crippling-the-european-union%2f2019%2f01%2f13%2fd8af6ab0-15ed-11e9-b6ad-9cfd62dbb0a8_story.html%3f |work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;

== Úrval af útgáfum ==

* ''Between East and West: Across the Borderlands of Europe'', Pantheon, (1994), reprinted by Random House, 1995; Penguin, 2015; and Anchor, 2017, {{ISBN|0679421505}}
* ''Gulag: A History'', Doubleday, (2003), 677 pages, {{ISBN|0-7679-0056-1}}; paperback, Bantam Dell, 2004, 736 pages, {{ISBN|1-4000-3409-4}}
* ''Gulag Voices : An Anthology'', Yale University Press, (2011), 224 pages, {{ISBN|9780300177831}}; hardback
* ''Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe, 1944–1956'', Allen Lane, (2012), 614 pages, {{ISBN|978-0-713-99868-9}} / Doubleday {{ISBN|978-0-385-51569-6}}
* ''From a Polish Country House Kitchen'' with Danielle Crittenden, Chronicle Books, (2012), 288 pages, {{ISBN|1-452-11055-7}}; hardback
* ''Red Famine: Stalin's War on Ukraine,'' Penguin Randomhouse, (2017)&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.penguinrandomhouse.com/books/236713/red-famine-by-anne-applebaum/9780385538855/|title=Red Famine by Anne Applebaum {{!}} PenguinRandomHouse.com|language=en-US|access-date=April 20, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421091616/http://www.penguinrandomhouse.com/books/236713/red-famine-by-anne-applebaum/9780385538855/|archive-date=April 21, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* ''Twilight of Democracy: The Seductive Lure of Authoritarianism'', Doubleday, (2020), 224 pages, {{ISBN|978-0385545808}}; hardback
* ''Wybór'' (Choice), Agora, (2021), 320 pages, {{ISBN|978-8326838255}}; hardback
* ''Autocracy, Inc.: The Dictators Who Want to Run the World'', Doubleday, (2024), 224 pages, {{ISBN|978-0385549936}}; hardback
== Tilvísanir ==
[[Flokkur:Fólk fætt árið 1964]]
[[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]]</text>
      <sha1>b0jmxdbvz3lekmpmi3owippjw2ro0pv</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>